وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 4548 415059 414165 2026-09-26T17:36:20Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415059 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |date=2 December 2013 }}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي. [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظاميا === [[File:Municipal Corporation of Greater Mumbai 01.jpg|thumb|upright|[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) جو هيڊڪوارٽر، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ادارو آهي.]] گريٽر ممبئي (يا بريهان ممبئي)، جيڪو {{cvt|603|km2|mi2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=Annual Report 2004-05 |url=http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317135825/http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |archive-date=17 March 2015 |page=185}}</ref> [[ممبئي سٽي ضلعو|ممبئي سٽي]] ۽ [[ممبئي سبربن ضلعو|ممبئي سبربن]] ضلعن تي مشتمل آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪولابا]] کان اتر ۾ [[ملنڊ]] ۽ [[دهيسر]] تائين، جڏهن ته اوڀر ۾ [[مانخرد]] تائين پکڙيل آهي. 2011ع جي مردم شماريءَ موجب ان جي آبادي 12,442,373 هئي.<ref name=census2011-gtmumcity>{{cite web |title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data |url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |website=Census 2011 India |publisher=Census Organization of India |access-date=11 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002612/http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |archive-date=29 June 2015}}</ref> ان جو انتظام [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) هلائي ٿي، جنهن کي [[ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي]] به چيو وڃي ٿو، ۽ اڳ ۾ اها بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mloc"/> BMC شهر جي شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي ضرورتن جي ذميوار آهي.<ref name="mcmmm">{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607124049/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=7 June 2008}}</ref> BMC ڀارت جو سڀ کان امير شهري ادارو ۽ ايشيا جي امير ترين شهري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=Richest municipal bodies in India: Top 10 civic bodies ranked as BMC tops list with ₹74,000 cr budget - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |access-date=4 February 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]] |archive-date=9 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209230849/https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |url-status=live }}</ref> [[وزارت هائوسنگ ۽ شهري معاملن]] موجب، BMC جي 2022–23ع ۾ آمدني 378.91 بلين (US$5.0 بلين) ۽ خرچ 338.25 بلين (US$4.4 بلين) هئا. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Mumbai city finance |url=https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |work=[[Ministry of Housing and Urban Affairs]], [[Government of India]] |access-date=5 December 2024 |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011080031/https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |url-status=live }}</ref> BMC جي سربراهي ميئر ڪندو آهي، جيڪو اڍائي سالن جي مدي لاءِ ڪم ڪندو آهي ۽ ڪائونسلرن طرفان پاڻ مان [[اڻ سڌي چونڊ]] ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=27|Ref=mumact}}</ref><ref name="mayorterm">{{cite news |title=Shiv Sena's Snehal Ambekar elected new Mumbai mayor |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |date=9 September 2014 |work=[[The Economic Times]] |location=Mumbai |access-date=5 July 2015 |quote=... جيئن شيو سينا جي سنيل پرڀو اڄ شهر جي ميئر طور پنهنجو اڍائي سالن جو مدو پورو ڪيو. امبيڪر، جنهن 226 ميمبرن واري ايوان ۾ 121 ووٽ حاصل ڪيا،... |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203732/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |url-status=dead }}</ref> [[ممبئي جو ميونسپل ڪمشنر|ميونسپل ڪمشنر]] ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ انتظامي شعبي جو سربراهه هوندو آهي. ڪمشنر، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، انتظامي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ڪمشنر مقرر مدي لاءِ مقرر ٿيندو آهي، ۽ سندس اختيار قانون ۾ ڄاڻايل ۽ ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪاميٽي طرفان سونپيل اختيارن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/government/india_government.html |title=Commissioner System |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102043915/http://citymayors.com/government/india_government.html |archive-date=2 January 2010}}</ref> 2014ع ۾ بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن جي لحاظ کان نائون نمبر ڏنو ويو؛ ان 10 مان 3.5 اسڪور حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web |last1=Nair |first1=Ajesh |title=Annual Survey of India's City-Systems |url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy |access-date=7 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |archive-date=19 March 2015}}</ref> [[File:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|thumb|left|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] کي مهاراشٽر، [[گوا]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.|alt=وڻن سان گهيريل هڪ ڀوري عمارت، جنهن جي وچ ۾ ٽاور ۽ ڍلوان ڇتون آهن. ان جي اڳيان گاهه وارو ميدان ۽ ناريل جو وڻ آهي.]] [[ممبئي پوليس]] جي سربراهي [[ممبئي جو پوليس ڪمشنر|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي، جيڪو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر هوندو آهي. ممبئي پوليس [[مهاراشٽر پوليس]] جو هڪ شعبو آهي ۽ رياستي حڪومت جي گهرو وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|p=2|Ref=mp}}</ref> شهر کي ست پوليس زونن ۽ سترهن [[ممبئي ٽريفڪ پوليس|ٽريفڪ پوليس]] زونن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ۽ هر زون جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر آف پوليس ڪندو آهي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|pp=7–8|Ref=mp}}</ref> ممبئي ٽريفڪ پوليس، ممبئي پوليس جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار ادارو آهي، جيڪو شهر ۾ ٽريفڪ جي انتظام جو ذميوار آهي. [[ممبئي فائر بريگيڊ]]، جيڪا ميونسپل ڪارپوريشن جي دائري اختيار هيٺ آهي، جي سربراهي چيف فائر آفيسر ڪندو آهي، جنهن جي مدد لاءِ چار ڊپٽي چيف فائر آفيسر ۽ ڇهه ڊويزنل آفيسر هوندا آهن.<ref name="trf" /> [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ رٿابندي جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |date=26 January 1975 |access-date=30 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009}}</ref> ممبئي [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] جو صدر مقام آهي، جنهن کي مهاراشٽر ۽ [[گوا]] رياستن ۽ [[مرڪزي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/ |title=About Bombay High Court |access-date=27 January 2008 |publisher=[[Bombay High Court]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130075145/http://bombayhighcourt.nic.in/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻه هيٺيون عدالتون آهن: سول معاملن لاءِ ڪورٽ آف سمال ڪازز، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ [[سيشن ڪورٽ]]. شهر ۾ دهشتگردي جي ڪاررواين جي سازش يا مدد ڪرڻ جي الزام هيٺ ماڻهن جي مقدمن لاءِ هڪ خاص [[دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرميون (روڪٿام) قانون|دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرمين]] واري عدالت پڻ آهي.<ref>{{harvnb|Fuller|Bénéï|2001|p=47}}</ref> === سياست === [[File:1st INC1885.jpg|thumb|ممبئي ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو پهريون اجلاس (28–31 ڊسمبر 1885ع)|alt=روايتي ڀارتي لباس پهريل مرد تصوير لاءِ بيٺل آهن]] [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) جو باني اجلاس ڊسمبر 1885ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{harvnb|100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985|loc=p. 4, "انڊين نيشنل ڪانگريس جي صد ساله تقريب، جيڪا ان جي جنم ڀومي بمبئي ۾ ملهائي پئي وڃي، هڪ منفرد واقعو آهي."|Ref=cng}}</ref> ان جو پهريون اجلاس 28 کان 31 ڊسمبر 1885ع تائين ممبئي ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |title=Congress foundation day celebrated |date=29 December 2006 |access-date=12 November 2008 |work=The Hindu |location=Chennai, India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |archive-date=4 September 2015}}</ref> شهر INC جي پهرين 50 سالن دوران ڇهه ڀيرا اجلاس جي ميزباني ڪئي، ۽ 20هين صديءَ دوران [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو.<ref>{{harvnb|David|1995|p=215}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ علائقائي سياست جو اڀار ٿيو، ۽ [[شيو سينا (1966–2022)|شيو سينا]] 19 جون 1966ع تي [[بال ٺاڪري]] طرفان ممبئي ۾ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] کي حاشيي تي رکڻ بابت ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Gogate |first1=Sudha |title=The Emergence of Regionalism in Mumbai |year=2014 |publisher=Popular Prakashan Pvt. |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-823-4|chapter-url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |access-date=22 June 2015 |chapter=History of the Shiv Sena |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |archive-date=16 October 2015}}</ref> شيو سينا 1985ع ۾ ”مراٺي مقصد“ کان هٽي [[هندوتوا]] جي موقف ڏانهن وئي ۽ ساڳئي سال [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |title=Bal Thackeray turned to Hindutva in 1985 to win elections: ex-Shiv Sena MP |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107052854/http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |archive-date=7 November 2014 |date=7 July 2014}}</ref> ڀارت جي آزاديءَ کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪانگريس ممبئي جي سياست تي غالب رهي، جڏهن شيو سينا 1985ع جي ميونسپل چونڊن ۾ پهريون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{harvnb|Phadnis|pp=86–87}}</ref> 1989ع ۾ BJP، [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ڪانگريس کي هٽائڻ لاءِ شيو سينا سان چونڊ اتحاد ڪيو. 1999ع ۾ ڪانگريس جا ڪيترائي ميمبر الڳ ٿي [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] (NCP) ٺاهي، پر پوءِ ڪانگريس سان اتحاد ڪري [[ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (ڀارت)|ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] قائم ڪيو.<ref>{{harvnb|Rana|2006|pp=315–316}}</ref> ٻين پارٽين، جهڙوڪ [[مهاراشٽر نوَنرمان سينا]]، [[سماج وادي پارٽي]]، [[بهوجن سماج پارٽي]] ۽ [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] پڻ شهر جي مقامي ادارن جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ سيٽون کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |date=29 April 2009 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Stage Set for Third Phase Polls in Maharashtra |access-date=6 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010731/http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |archive-date=9 January 2015}}</ref> هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[ڀارت ۾ چونڊون|ڀارتي قومي چونڊن]] ۾ ممبئي جي نمائندگي ڇهن پارلياماني تڪن ذريعي ٿئي ٿي: [[ممبئي اتر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر]]، [[ممبئي اتر اولهه (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اولهه]]، [[ممبئي اتر اوڀر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اوڀر]]، [[ممبئي اتر مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|اتر مرڪزي]]، [[ممبئي ڏکڻ مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ مرڪزي]] ۽ [[ممبئي ڏکڻ (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ]].<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |title=List of Parliamentary Constituencies |publisher=[[Election Commission of India]] |page=7 |access-date=4 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009113307/http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |archive-date=9 October 2010}}</ref> هر پارلياماني تڪ مان [[پارليامينٽ جو ميمبر، لوڪ سڀا|پارليامينٽ جو هڪ ميمبر]]، [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي هيٺين ايوان ''[[لوڪ سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع جي قومي چونڊن]] ۾ سڀ ڇهه پارلياماني تڪ BJP ۽ شيو سينا جي اتحاد کٽيا، ۽ ٻنهي پارٽين ٽي ٽي سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Lok Sabha Election Result 2019, Maharashtra Assembly and General Poll Result 2019 – IndiaToday {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |website=India Today |access-date=27 May 2020 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522203229/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |url-status=dead }}</ref> [[File:Vidhan Bhavan aerial view.jpg|thumb|[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]]]] هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|مهاراشٽر رياستي اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ممبئي جي نمائندگي 36 اسيمبلي تڪن ذريعي ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |title=List of ACs and PCs |publisher=Chief Electoral Officer ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=4 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084439/http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |archive-date=25 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |title=Maharashtra Assembly Election 2009 |access-date=18 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122084331/http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |archive-date=22 November 2009}}</ref> هر اسيمبلي تڪ مان [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر (ڀارت)|قانون ساز اسيمبلي جو هڪ ميمبر]] مهاراشٽر جي ''[[ودھان سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2024ع جي مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي رياستي اسيمبلي چونڊن]] ۾ 36 تڪن مان 15 BJP، 10 [[شيو سينا (UBT)]]، ڇهه شيو سينا، ٽي ڪانگريس، ۽ هڪ هڪ NCP ۽ هڪ آزاد اميدوار کٽيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai election results Live updates: Aditya Thackeray registers landslide victory from Worli |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |date=24 October 2019 |work=[[India Today]] |access-date=27 May 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308041728/https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |url-status=live }}</ref> BMC جي ڪارپوريٽرن جي چونڊ لاءِ هر پنجن سالن ۾ چونڊون ٿينديون آهن.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=6|Ref=mumact}}</ref> ڪارپوريشن ۾ [[ممبئي جون انتظامي ورهاستون|24 ميونسپل وارڊن]] جي نمائندگي ڪندڙ 227 سڌي طرح چونڊيل ڪائونسلر، ميونسپل انتظاميا بابت ڄاڻ رکندڙ پنج نامزد ڪائونسلر، ۽ هڪ اعزازي [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Corporation |access-date=15 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501232803/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |archive-date=1 May 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202555/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-date=14 March 2008 |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Mayor – the First Citizen of Mumbai |access-date=12 May 2009 |quote=ڪارپوريشن جي گڏجاڻين ۾ صدارت ڪندڙ اختيار طور، سندس ڪردار ڪارپوريشن هال جي چئن ڀتين تائين محدود هوندو آهي. پر اعزازي ڪردار شهر ۽ ملڪ کان گهڻو اڳتي دنيا جي ٻين حصن تائين پکڙيل هوندو آهي.}}</ref><ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=3|Ref=mumact}}</ref> [[2026ع جي بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ|2026ع جي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊن]] ۾ 227 سيٽن مان BJP–شيو سينا اتحاد 118 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان BJP 89 سيٽون کٽيون.<ref name="civic20102">{{cite news |title=BMC results: Saffron alliance wins BMC with 75 seats |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |date=17 February 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=3 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005738/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |archive-date=15 June 2015}}</ref> == ٽرانسپورٽ == {{Main|ممبئي ۾ ٽرانسپورٽ}} === رستا === [[File:Bandra Worli Seal Link.jpg|thumb|[[باندرا-ورلي سي لنڪ]] [[ڀارت ۾ پاڻيءَ مٿان ڊگهن ترين پلن جي فهرست|ڀارت جي ڊگهن ترين سامونڊي پلن]] مان هڪ آهي]] ممبئي [[گولڊن ڪوآڊريليٽرل]] شاهراهي نظام جي چئن آخري مرڪزن مان هڪ آهي.<ref>{{cite news|title=Govt declares Golden Quadrilateral complete|work=[[The Indian Express]]|date=7 January 2012|url=http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873/|access-date=9 January 2012|archive-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108133041/http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|title=National Highways Development Project Map|work=[[National Highways Authority of India]]|access-date=5 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034111/http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> شهر [[چنائي]] ۽ [[دهلي]] سان [[نيشنل هاءِ وي 48 (ڀارت)|نيشنل هاءِ وي 48]] ذريعي ڳنڍيل آهي. [[نيشنل هاءِ وي 61 (ڀارت)|NH-61]] ۽ [[نيشنل هاءِ وي 66 (ڀارت)|NH-66]] شهر جي ٻاهرين علائقن مان شروع ٿين ٿا.<ref name="NH">{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|title=Details of National Highways|work=[[Ministry of Road Transport and Highways]]|access-date=1 April 2025|archive-date=30 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630063939/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI |access-date=4 July 2008 |publisher=[[National Highways Authority of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |archive-date=25 February 2009}}</ref> [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] 2000ع ۾ کوليو ويو، ۽ اهو ڀارت جو پهريون [[ڀارت جا ايڪسپريس وي|ايڪسپريس وي]] هو.<ref>{{cite news |last=Dalal |first=Sucheta |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=India's first international-class expressway is just a month away |work=[[The Indian Express]] |date=1 April 2000 |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[ممبئي–ناگپور ايڪسپريس وي]] جون 2025ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news|author1=Kukreja, Sahil|title=PM Modi inaugurates 'Samruddhi Mahamarg' Mumbai-Nagpur expressway: How it'll benefit car owners|url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/articleshow/96146928.cms|work=[[The Times of India]]|date=11 December 2022|access-date=11 December 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164159/https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/amp_articleshow/96146928.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=17 April 2025 |title=Mumbai-Nagpur Samruddhi Expressway: Last Phase Of Mega Project Expected To Open In May: Report |url=https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |access-date=17 April 2025 |work=[[Times Now]] |archive-date=17 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417133611/https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|author1=Phadke, Manasi|title=Shinde govt targets Dec 2023 finish for Nagpur-Mumbai Expressway, just ahead of state & LS polls|url=https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|work=[[ThePrint]]|date=4 March 2023|access-date=11 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162556/https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|url-status=live}}</ref> [[دهلي–ممبئي ايڪسپريس وي]]<ref>{{cite news |title=NHAI starts work on Rs 6,672 cr expressway |url=http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |last1=Kumar |first1=K.P. Narayana |last2=Chandran |first2=Rahul |date=6 March 2008 |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117111028/http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2019ع کان تعمير هيٺ آهي ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ جو منصوبو 2027ع تائين آهي.<ref>{{cite news|author1=Mishra, Saumya|title=Delhi-Mumbai Expressway to cut travel time by half; Rs 98,000 crore project likely to be completed by 2023 end|url=https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|work=[[Times Now]]|date=10 January 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212120736/https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=PM Modi inaugurates 246-km first phase of Delhi-Mumbai Expressway|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/liveblog/97832803.cms|work=[[The Times of India]]|date=12 February 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212024844/https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/amp_liveblog/97832803.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=14 February 2025 |title=Delhi-Mumbai Expressway completion to be further delayed by 2 more years due to slow progress in Gujarat |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/mumbai-news/delhi-mumbai-expressway-completion-to-be-further-delayed-by-2-more-years-due-to-slow-progress-in-gujarat/articleshow/118238457.cms?from=mdr |access-date=17 April 2025 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> 2022ع ۾ رياستي حڪومت ڪونڪن سامونڊي ڪناري سان گذرندڙ ڪونڪن ايڪسپريس وي جي تجويز ڏني.<ref>{{cite news|title=CM now aims for Konkan expressway|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|work=[[The Hindustan Times]]|date=17 December 2022|access-date=13 March 2023|archive-date=13 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313124340/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|1900|km}} عوامي رستا آهن.<ref name="Autos">{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |title=28,000 more autos to run riot on MMR streets |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415045359/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |archive-date=15 April 2014 |date=3 May 2013}}</ref> [[ايسٽرن فري وي (ممبئي)|ايسٽرن فري وي]]، جيڪو ڏکڻ ممبئي کي ٿاڻي سان ڳنڍي ٿو، 2013ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite web|title=Urban Transportation|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20%28Planning%20and%20Design%29/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|access-date=7 April 2014|work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |page=1|archive-date=2 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102070550/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|url-status=dead}}</ref> [[سيون، ممبئي|سيون]] کان [[پنويل]] تائين [[سيون پنvel ايڪسپريس وي]] ۽ [[باندرا]] کان [[ڀايندر]] تائين [[ويسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] شهر جا ٻيا اهم شاهراهي رستا آهن.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.10 Transport and Communication Network|Ref=plan}}</ref> [[باندرا-ورلي سي لنڪ]] پل، [[ماهيم ڪازوي]] سان گڏ، ڏکڻ ممبئي کي شهر جي اولهندي مضافات سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.msrdc.org/projects/bandra_worli.aspx |title=MSRDC – Project – Bandra Worli Sea Link |publisher=[[Maharashtra State Road Development Corporation]] |access-date=2 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415171242/http://www.msrdc.org/Projects/Bandra_worli.aspx |archive-date=15 April 2009 |url-status=live}}</ref> {{cvt|21.8|km}} ڊگهو [[ممبئي ٽرانس هاربر لنڪ]] 12 جنوري 2024ع تي افتتاح ڪيو ويو، جيڪو ممبئي کي نوي ممبئي سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite news |date=12 January 2024 |title=Mumbai To Navi Mumbai travel time cut to 20 mins as Trans Harbour Link inaugurated |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |work=[[The Indian Express]] |access-date=12 January 2024 |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112141205/https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |url-status=live }}</ref> شهر ۾ رستي ذريعي داخل ٿيڻ لاءِ پنج [[ٽول پلازا|ٽول وارا]] داخلي نقطا آهن.<ref>{{cite news |title=Mumbai's five gateways may become toll-free |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=31 May 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602000054/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |archive-date=2 June 2015}}</ref> ممبئي جو ٽرانسپورٽ نظام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن نظامن مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|loc=p. 2-1: "1991–2005ع دوران ڪارن ۾ 137٪، ٻن ڦيٿن وارين گاڏين ۾ 306٪، آٽو رڪشائن ۾ 420٪ ۽ ٽيڪسين ۾ 128٪ واڌ ٽريفڪ جي خطرناڪ حد تائين رش پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب ممبئي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي."|Ref=exe}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |last=Khanna |first=Gaurav |access-date=28 August 2009 |title=7 Questions You Wanted to Ask About the Mumbai Metro |work=[[Businessworld]] |quote=رستن تي رش وڌيڪ خراب ٿي آهي، جيتوڻيڪ 88 سيڪڙو سفر عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيا وڃن ٿا. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625151715/http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |archive-date=25 June 2009}}</ref> {{As of|March 2014}}، ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 721,000 خانگي گاڏيون هيون.<ref>{{cite news |title=Only 10 public transport services for every 90 private vehicles in Mumbai |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |access-date=12 April 2014 |date=12 April 2014 |author=Somit Sen |author2=Manthan K Mehta |work=[[The Times of India]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412125904/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |archive-date=12 April 2014}}</ref> ڪاري ۽ پيلي رنگ جون ميٽر واريون [[ٽيڪسيون]] ۽ [[آٽو رڪشا]] ڀاڙي تي دستياب آهن.<ref name="Bus">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192943/http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-date=27 September 2013 |format=DOC |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|title=Development of Bus Rapid Transit System (BRTS) in Mumbai |access-date=28 August 2009 |url-status=dead}}</ref> آٽو رڪشائن کي رڳو مضافاتي علائقن ۾ هلڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٽيڪسيون سڄي شهر ۾ هلڻ جي اجازت رکن ٿيون، پر گهڻو ڪري سٽي ضلعي ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="Taxi">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |title=What's Mumbai without the black beetles? |date=24 August 2005 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |last=Ghose |first=Anindita |access-date=29 August 2009 |quote=ممبئي ۾ آٽو رڪشا رڳو مضافات ۾ ماهيم ڪريڪ تائين هلن ٿا. شايد هي سڀ کان مناسب انتظام آهي، ڇو ته آٽو ۽ ٽيڪسين لاءِ ساڳين مسافرن جي تلاش معاشي طور فائديمند ناهي. تنهنڪري مضافات ۾ آٽو رڪشائن جو غلبو آهي، جڏهن ته ڏکڻ ممبئي ۾ ٽيڪسيون غالب آهن. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070112/http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |archive-date=28 July 2011}}</ref> قانوني طور ٽيڪسين ۽ گهٽ خرچ وارين آٽو رڪشائن لاءِ [[دٻايل قدرتي گئس]] تي هلڻ لازمي آهي.<ref name="Taxi"/><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |title=Taxi, auto fares may dip due to CNG usage |date=22 April 2004 |work=[[The Times of India]] |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804041631/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> {{As of|2005}}، شهر ۾ 56,459 ڪاري ۽ پيلي ٽيڪسيون<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–9|Ref=exe}}</ref> ۽ {{as of|May 2013|lc=y}} 106,000 آٽو رڪشا هئا.<ref name="Autos"/> رائيڊ هيلنگ خدمتون [[اولا ڪنزيومر|اولا]]، [[ريپيڊو (ڪمپني)|ريپيڊو]] ۽ [[اوبر]] پڻ شهر ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Ola, Uber, Rapido Drivers On Indefinite Strike In Mumbai. Here's Why |url=https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808205654/https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-date=8 August 2025 |access-date=1 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ==== بس ==== [[File:Mumbai-BEST-Kinglong-Bus.jpg|alt=روٽ 56 تي BEST بس|thumb|[[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] طرفان هلائي ويندڙ عوامي بس]] عوامي بس ٽرانسپورٽ نظام [[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] (BEST) هلائي ٿي. 2008ع ۾ بسن روزانو 5.5 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا، ۽ BEST بس خدمتن ۽ ممبئي جي مقامي ريل نيٽ ورڪ گڏجي لڳ ڀڳ 88٪ مسافر ٽريفڪ سنڀالي.<ref name="Bus"/> 2015ع ۾ بس مسافرن جو انگ گهٽجي 2.8 ملين ٿي ويو.<ref>{{cite news |title=Mumbai: BEST ridership falls further |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |first=Ateeq |last=Shaikh |date=27 September 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=6 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003232953/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |archive-date=3 October 2015}}</ref> مختصر کان وچولي مفاصلي تائين سفر لاءِ بسن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{harvnb|Metropolitan planning and management in the developing world|1993|p=[https://books.google.com/books?id=SD4I3CEtDz0C&pg=PA49 49]|Ref=UNB}}</ref> عوامي بسون سڄي شهر کي ڍڪين ٿيون ۽ [[ميرا-ڀايندر]]، نوي ممبئي ۽ ٿاڻي جي ڪجهه حصن تائين به هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://bestundertaking.com/trans_func.asp |title=Organisational Setup |publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]] |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604204123/http://www.bestundertaking.com/trans_func.asp |archive-date=4 June 2009 |url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ BEST 390 رستن تي 4,608 بسون هلائيندي هئي.<ref name="Bus"/><ref>{{cite web |url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16-05-2011&pubname=&edname=&articleid=Ar00403&format=&publabel=TOI |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406013750/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16 |url-status=dead |archive-date=6 April 2012 |title=BEST Buses |work=[[The Times of India]] |date=16 May 2011 |access-date=22 July 2011 }}</ref> ان جي بس فليٽ ۾ سنگل ڊيڪر، ڊبل ڊيڪر، ويسٽيبيول، لو-فلور ۽ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون شامل آهن، جيڪي ڊيزل، دٻايل قدرتي گئس يا [[برقي بس|بجلي]] تي هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |title=Composition of Bus Fleet |access-date=12 October 2006 |publisher=BEST |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718003152/http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |archive-date=18 July 2006 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=22 February 2023 |title=India's first double-decker electric bus receives grand welcome in Mumbai |url=https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615010808/https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-date=15 June 2024 |access-date=17 April 2025 |work=[[Live Mint]] |url-status=live }}</ref> اڳ واريون BEST بسون ڳاڙهي رنگ جون هونديون هيون ۽ لنڊن جي [[AEC روٽ ماسٽر|روٽ ماسٽر]] بسن جي طرز تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite news |title=BEST buses, the new killer on the prowl? |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |date=4 June 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709175844/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |archive-date=9 July 2015}}</ref> BEST 1998ع ۾ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون متعارف ڪرايون.<ref>{{cite news |title=A timeline of BEST buses in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |date=29 June 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=11 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111419/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |archive-date=2 April 2015}}</ref> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] جون بسون ممبئي کي مهاراشٽر جي ٻين شهرن ۽ پاڙيسري رياستن سان ڳنڍيندڙ بين الشهري ٽرانسپورٽ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Soon, computer-aided training for MSRTC drivers |url=http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |first=Mewati |last=Sitaram |date=29 December 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531164905/http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |archive-date=31 May 2015}}</ref> === ريل === [[File:Rapid transit map of Mumbai.jpg|thumb|ممبئي جو ريلوي نقشو]] [[ممبئي سبربن ريلوي]]، جنهن کي عام طور ”لوڪل“ چيو وڃي ٿو، شهر جي ٽرانسپورٽ نظام جي ريڙهه جي هڏي آهي.<ref name="Outlook">{{cite book |title=Outlook |url=https://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |access-date=8 July 2012 |date=July 2008 |publisher=Hathway Investments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054807/http://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013}}</ref> ان کي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل]] ۽ [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، جيڪي [[انڊين ريلويز]] جا زون آهن، هلائين ٿا.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Making Rail Commuting Easier in Mumbai |last=Kumar |first=Akshey |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805142529/http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |archive-date=5 August 2011}}</ref> 2007ع ۾ ممبئي جي مضافاتي ريل نظام روزانو 6.3 ملين مسافر کڻندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |title=Overview of existing Mumbai suburban railway |access-date=7 July 2008 |publisher=Mumbai Rail Vikas Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |archive-date=20 June 2008}}</ref> مضافاتي ريل نيٽ ورڪ {{cvt|319|km}} تائين پکڙيل آهي، ۽ 2010ع ۾ روزانو 2,226 ٽرين خدمتون هلنديون هيون.<ref>{{Cite web |url=http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306161840/http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |url-status=dead |archive-date=6 March 2010 |title=Welcome to Official Website of Mumbai Railway Vikas Corporation |date=6 March 2010}}</ref> رش واري وقت ٽرينون اڪثر تمام گهڻيون ڀريل هونديون آهن؛ 1,700 مسافرن جي مقرر گنجائش رکندڙ ٻارهن ڪوچن واريون ٽرينون لڳ ڀڳ 4,500 مسافر کڻنديون آهن.<ref>{{harvnb|Environment and urbanization|2002|p=[https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC&pg=PA160 160]|Ref=n450}}</ref> موجوده ريل نيٽ ورڪ تي رش گهٽائڻ لاءِ [[ممبئي مونوريل]] ۽ [[ممبئي ميٽرو]] شروع ڪيا ويا. مونوريل هڪ ئي رستي تي هلندي آهي ۽ فيبروري 2014ع جي شروعات ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |title=Mumbai monorail to be inaugurated on Saturday |date=30 January 2014 |access-date=30 January 2014 |last=Gupta |first=Saurabh |work=[[NDTV]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131061547/http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |archive-date=31 January 2014}}</ref> ممبئي ميٽرو جي [[لائين 1 (ممبئي ميٽرو)|پهرين لائين]] جون 2014ع ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |title=Maharashtra CM Prithivraj Chavan flags off Mumbai Metro |work=[[The Times of India]] |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213001656/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |archive-date=13 February 2016}}</ref> ان کان پوءِ ممبئي ميٽرو جون ڪيتريون ئي لائينون جزوي يا مڪمل طور هلڻ شروع ٿي ويون آهن. ممبئي [[انڊين ريلويز]] جي ٻن زونن جو هيڊڪوارٽر آهي: سينٽرل ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] تي آهي، ۽ ويسٽرن ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[چرچ گيٽ]] تي آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–14|Ref=exe}}</ref> ممبئي انڊين ريلويز جي نيٽ ورڪ جي وڏن اسٽيشنن سان چڱي طرح ڳنڍيل آهي. ڊگهي مفاصلي واريون ٽرينون ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[دادر ريلوي اسٽيشن|دادر]]، [[لوڪمانيه تلڪ ٽرمينس]]، [[ممبئي سينٽرل]] ۽ [[باندرا ٽرمينس]] ريلوي اسٽيشنن تان هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |title=Terminal Facilities in Metropolitanc Cities |publisher=[[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]] |page=14 |access-date=28 August 2009 |quote=ممبئي جي بندرگاهي شهر کي پنج مسافر ٽرمينل خدمتون ڏين ٿا، جن ۾ ڇترپتي شيواجي ٽرمينل (CST)، ممبئي سينٽرل، دادر، باندرا ۽ لوڪمانيه تلڪ ٽرمينل شامل آهن. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529070718/http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |archive-date=29 May 2011}}</ref> {{As of|2026}}، ميٽرو جون چار لائينون هلندڙ آهن ۽ اٺ رٿيل آهن.<ref>{{cite web |access-date=1 February 2026 |title=Mumbai Metro: Route, Map, Metro Lines, Stations List and Latest Updates |work=Infra Info Hub |date=15 July 2025 |url=https://infrainfohub.com/mumbai-metro/ }}</ref> <gallery widths="200px" heights="160px"> File: Western-Railway-Medha-EMU.jpg|[[ممبئي سبربن ريلوي]] جي هڪ ٽرين File:Mumbai Metro at Gundavali Station.jpg|[[ممبئي ميٽرو]] 2014ع ۾ کولي وئي File:Mumbai Monorail train.jpg|[[ممبئي مونوريل]] هڪ ئي لائين تي هلندي آهي </gallery> === هوائي آمدرفت === [[File:MumbaiAirportT2.JPG|thumb|[[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي]] [[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] شهر جو مکيه هوائي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ان 52.8 ملين مسافر سنڀاليا، ۽ مسافر ٽريفڪ جي لحاظ کان اهو ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي.<ref>{{cite report |url=http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |title=AAI traffic figures |access-date=14 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116110757/http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |archive-date=16 January 2013 |work=[[Airports Authority of India]] }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |title=Passenger footfall at Mumbai airport rises 16% to 52.8 million in FY24 |work=[[Business Standard]] |access-date=11 May 2024 |date=22 April 2024 |archive-date=11 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511163531/https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ جديدڪاري ۽ واڌاري جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد هوائي اڏي جي سالياني گنجائش وڌائي 40 ملين مسافرن تائين پهچائڻ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |title=Chhatrapati Shivaji International Airport (CSIA)- Masterplan |publisher=Csia.in |access-date=19 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221021450/http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |archive-date=21 December 2011}}</ref> ۽ نئون T2 ٽرمينل فيبروري 2014ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |title=With maiden Air India flight, T2 opens to public |work=[[Daily News & Analysis]] |date=13 February 2014 |access-date= 28 July 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141006115312/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |archive-date= 6 October 2014}}</ref> [[نوي ممبئي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، جيڪو رائيگڊ ضلعي جي [[الوي]] مضافاتي علائقي ۾ تعمير ڪيو ويو، ڊسمبر 2025ع ۾ کوليو ويو ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي ٻئي بين الاقوامي هوائي اڏي طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |title=Work on Navi Mumbai airport may start next year |work=[[The Hindu]] |date=19 December 2006 |access-date=16 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20150103114405/http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |archive-date=3 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Navi Mumbai airport to see international flights from day 1 of ops |url=https://www.thehindubusinessline.com/books/reviews/business-economy/navi-mumbai-airport-to-see-international-flights-from-day-1-of-ops/article70132035.ece |work=[[Business Line]] |date=6 October 2025 |access-date=11 October 2025}}</ref> [[جوهو ايروڊروم]] ۾ [[بمبئي فلائنگ ڪلب]]، سرڪاري ملڪيت واري [[پون هنس]] طرفان هلندڙ هڪ [[هيلي پورٽ]] ۽ خانگي اڏامون شامل آهن.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |title=MIAL eyes Juhu airport |work=[[MiD DAY]] |date=7 June 2007 |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802194057/http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref> === آبي آمدرفت === [[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|[[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف ترين بندرگاهه آهي]] {{main|ممبئي ۾ آبي آمدرفت}} ممبئي کي ٻه وڏيون بندرگاهون خدمتون ڏين ٿيون: [[ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]]، جيڪا ڪريڪ جي ٻئي پاسي نوي ممبئي ۾ واقع آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–12|Ref=exe}}</ref> ممبئي بندرگاهه هڪ قدرتي بندرگاهه آهي ۽ ان وٽ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون آهن.<ref>{{harvnb|Chittar|1973|loc=p. 65: "هن بندرگاهه کي دنيا جي بهترين قدرتي بندرگاهن مان هڪ حاصل آهي ۽ شهر جي عام ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون موجود آهن."}}</ref> 26 مئي 1989ع تي ڪم شروع ڪندڙ جواهر لال نهرو بندرگاهه ڀارت جي مصروف ترين وڏين بندرگاهن مان هڪ آهي،<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Laudable Achievement of JNPT |date=7 January 2003 |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091005230020/http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |archive-date=5 October 2009}}</ref> ۽ ملڪ جي ڪل ڪنٽينرائيزڊ سامان جو لڳ ڀڳ 50٪ سنڀالي ٿي.<ref>{{cite web |title=Jawaharlal Nehru Port, India – Top-Ranked Container Gateway |url=https://www.unisco.com/international-ports/jawaharlal-nehru-india |access-date=4 December 2025 |work=UNIS }}</ref> ممبئي جي مقامي آبي ٽرانسپورٽ ۾ فيريون، ننڍيون ٻيڙيون ۽ ڪيٽاماران شامل آهن. فيري خدمتون سرڪاري ادارن ۽ خانگي ڀائيوارن طرفان هلائيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Transportation from Alibaug |url=http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |publisher=Raigad District Authority |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009122502/http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |archive-date=9 October 2014}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] ۽ نوي ممبئي جي [[سي بي ڊي بيلاپور]] وچ ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[هوورڪرافٽ]] خدمتون هليون، پر مناسب [[آبي ٽرانسپورٽ جو بنيادي ڍانچو|بنيادي ڍانچي]] جي کوٽ ۽ مقامي مهاڻن جي مخالفت سبب اهي بند ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Navi Mumbai mulls hovercraft services |url=http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |date=3 November 2011 |work=[[Sify]] |location=Navi Mumbai |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215722/http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |archive-date=24 September 2015}}</ref> [[مزگائون]] جي [[فيري وارف]] تان هلندڙ فيريون شهر ڀرسان ٻيٽن تائين پهچ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{Cite news |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |title=Cruise terminal plan gets MoU push |last=Sonawane |first=Rakshit |date=13 May 2007 |access-date=27 August 2009 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |quote=جڏهن ته آرٿر بندر ننڍين ٻيڙين لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ هي بندر بارج ٽريفڪ لاءِ ڪم اچي ٿو، فيري وارف مورا، منڊوا، ريواس ۽ اورن بندرگاهن لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿو. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101920/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |archive-date=16 January 2013}}</ref> شهر [[ويسٽرن نيول ڪمانڊ]] جو هيڊڪوارٽر پڻ آهي ۽ [[انڊين نيوي]] جو هڪ اهم اڏو آهي.<ref name="mloc" /> == شهري سهولتون == [[File:Eastern Express Highway Mumbai May 2023.jpg|thumb|[[ايسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] ڀرسان [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ]]]] ميونسپل ڪارپوريشن شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڇهن ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن مان پيئڻ جو پاڻي شهر کي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980521/14150784.html |title=BMC Inc. will now sell bottled water |work=[[The Indian Express]] |date=21 May 1998 |access-date=13 June 2009 |archive-url=http://archive.indianexpress.com/Storyold/33467/ |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |title=It will be years before Mumbai surmounts its water crisis |last=Sawant |first=Sanjay |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] (DNA) |date=23 March 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108035059/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |archive-date=8 November 2009}}</ref> تانسا ڍنڍ اولهندي مضافات ۽ سٽي ضلعي جي ڪجهه حصن کي پاڻي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |title=Tansa water mains to be replaced |work=[[The Times of India]] |date=1 August 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804005809/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ڍنڍ مان حاصل ڪيل پاڻي [[ڀانڊوپ]] ۾ فلٽر ڪيو وڃي ٿو، جتي ايشيا جو سڀ کان وڏو پاڻي فلٽريشن پلانٽ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Right to Information Act-2005 Information Booklet |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20%28T%20Ward%29/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |publisher=[[Municipal Corporation of Greater Mumbai]] |year=2013 |orig-year=2012 |access-date=15 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122755/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20(T%20Ward)/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Water contamination complaints double, Bhandup hit hard |url=https://timesofindia.indiatimes.com/water-contamination-complaints-double-bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |date=4 July 2008 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624081154/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Water-contamination-complaints-double-Bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |archive-date=24 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Wajihuddin |first=Mohammed |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |title=Make way for Mulund, Mumbai's newest hotspot |work=Mumbai Newsline |publisher=[[Indian Express Group]] |date=4 May 2003 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101949/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |archive-date=16 January 2013}}</ref> پاڻي کي زيرزمين سرنگهن ذريعي فلٽريشن سهولت تائين پهچايو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |date=20 February 2008 |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |title=Country's first water tunnel to come up in Mumbai |access-date=21 February 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002824/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |archive-date=9 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=BMC completes water tunnel project |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |first=Linah |last=Baliga |date=26 January 2014 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> 2009ع ۾ شهر کي روزانو 3.5&nbsp;بلين ليٽر پاڻي جي ضرورت هئي، جنهن مان 700&nbsp;ملين ليٽر پاڻي چوري، غيرقانوني ڪنيڪشن ۽ ليڪيج سبب ضايع ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Now, a toll-free helpline to check water leakage, theft |work=[[The Indian Express]] |date=22 October 2009 |url=http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |access-date =22 October 2009 |url-status=live |archive-url =https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |archive-date =4 September 2015}}</ref> 2005ع ۾ شهر روزانو {{cvt|7,800|t}} ڪچرو پيدا ڪندو هو، جنهن مان {{cvt|40|t}} [[پلاسٽڪ آلودگي|پلاسٽڪ فضلو]] هو،<ref>{{cite news |last=Nevin |first=John |url=http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |title=Plastic ban: 1 lakh to be jobless |work=[[Rediff]] |date=27 August 2005 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032332/http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ۽ اهو اتر اولهه ۾ [[گورائي]]، اتر اوڀر ۾ [[ملنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ|ديونار]] جي ڊمپنگ گرائونڊن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |title=How BMC cleans up the city |work=[[MiD DAY]] |date=26 August 2002 |access-date=13 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004042/http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> سيوريج جي صفائي [[ورلي]] ۽ [[باندرا]] ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ باندرا ۽ ورلي وٽ ترتيبوار {{cvt|3.4|km}} ۽ {{cvt|3.7|km}} ڊگهن ٻن الڳ سامونڊي آئوٽ فالز ذريعي نيڪال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/india |title=Bombay Sewage Disposal |work=[[The World Bank]] |access-date=12 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629050630/http://www.worldbank.org/en/country/india |archive-date=29 June 2012}}</ref> سٽي ضلعي ۾ بجلي BEST ورهائي ٿي، جڏهن ته مضافات ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ڊسٽريبيوشن ڪمپني ([[مهاويتارن]])، [[اڊاني ٽرانسميشن]] ۽ [[ٽاٽا پاور]] بجلي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |last=Dasgupta |first=Devraj |title=Stay in island city, do biz |work=[[The Times of India]] |date=26 April 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=31 July 2018 |title=Adani to buy Reliance Energy for ₹18,800 cr. |url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320100201/https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/amp/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=20 March 2023 |work=[[The Hindu]]}}</ref> بجليءَ جي فراهميءَ واريون گهڻيون تارون [[زير زمين بجليءَ جون تارون|زير زمين]] آهن، جيئن غيرقانوني استعمال، چوري ۽ ٻيا نقصان گهٽائي سگهجن.<ref>{{cite news |title=Reliance Energy curbs power theft |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |first=Ashwin |last=Aghor |date=10 December 2009 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925050410/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |archive-date=25 September 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=To curb power theft, Maharashtra explores underground supply network across state |url=http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=11 March 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=India |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925005358/http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |archive-date=25 September 2015}}</ref> رڌ پچاءَ لاءِ گئس مختلف سرڪاري تيل ڪمپنين طرفان وڪرو ٿيندڙ [[مائع پيٽروليم گئس]] جي سلنڊرن جي صورت ۾ ۽ مها نگر گئس لميٽيڊ طرفان پائيپن وسيلي فراهم ٿيندڙ [[مائع قدرتي گئس|قدرتي گئس]] جي صورت ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite news |title=Cooking gas cylinders to be sold at petrol pumps |url=http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |date=24 July 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615204630/http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |archive-date=15 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Piped gas becomes more attractive for the kitchen |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |first=Promit |last=Mukherjee |date=14 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615203513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |archive-date=15 June 2015}}</ref> سرڪاري ملڪيت واري [[ايم ٽي اين ايل]]، جنهن وٽ 2000ع تائين فڪسڊ لائين ۽ سيلولر خدمتن تي هڪ هٽي هئي، فڪسڊ لائين سان گڏ موبائل [[وائرليس لوڪل لوپ|WLL]] خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Campbell|2008|p=143|Ref=in08}}</ref> موبائل فون ڪوريج وسيع آهي، ۽ مکيه سروس فراهم ڪندڙن ۾ [[ڀارتي ايئرٽيل]]، [[جيو|ريلائنس جيو]]، MTNL ۽ [[ووڊافون آئيڊيا]] شامل آهن.<ref>{{cite news |last1=Somayaji |first1=Chitra |last2=Bhatnagar |first2=Shailendra |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |title=Reliance Offers BlackBerry in India, Vies With Bharti |work=[[Bloomberg News]] |date=13 June 2009 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |archive-date=25 October 2012}}</ref> ممبئي، نوي ممبئي ۽ [[ڪلياڻ]] جي [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن جي خدمت واري علائقي سميت، هڪ ميٽرو ٽيليڪام سرڪل طور درجابندي ڪيل آهي.<ref>{{cite web |title=Details of service area |url=http://www.dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |publisher=Department of Telecommunications, [[Government of India]] |access-date=12 June 2015 |format=Word Document |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319104536/http://dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |archive-date=19 March 2015}}</ref> مختلف آپريٽر براڊبينڊ انٽرنيٽ ۽ وائرليس انٽرنيٽ رسائي فراهم ڪن ٿا، ۽ {{As of|2014|lc=y}}، ممبئي ۾ 16.4&nbsp;ملين استعمال ڪندڙن سان ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ هئا.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |title=Internet surfers: Mumbai scores, Bangalore falls |work=[[The Economic Times]] |date=7 November 2014 |access-date=7 November 2014 |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051256/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |url-status=dead }}</ref> == تعليم == {{See also|ممبئي جي تعليمي ادارن جي فهرست#اسڪول|ممبئي جي ڪاليجن جي فهرست}} === اسڪول === ممبئي ۾ ميونسپل ڪارپوريشن طرفان هلندڙ ميونسپل اسڪول، سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ خانگي اسڪول شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |date=24 September 2006 |title=City has 43 one-teacher schools |work=[[MiD DAY]] |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004316/http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> اسڪولن ۾ عام طور مراٺي يا انگريزي کي بنيادي تدريسي ٻولي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |date=5 May 2006 |title=Now, schools can teach in 2 languages |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807060715/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |archive-date=7 August 2014}}</ref> {{As of|2026}}، BMC 1,135 اسڪول هلائيندي هئي، جيڪي لڳ ڀڳ 293,000 شاگردن کي مفت تعليم فراهم ڪندا هئا. انهن اسڪولن ۾ اٺ ٻولين—مراٺي، هندي، گجراتي، اردو، انگريزي، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]—۾ تعليم ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite web|url=https://bmceducation.in/ |title=About the Department of Education |access-date=1 March 2026 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |title=City Development (Education) |access-date=25 August 2013 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005074234/http://mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |archive-date=5 October 2012}}</ref> === اعليٰ تعليم === [[10+2+3 منصوبي]] تحت شاگرد ڏهه سال اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٻه سال [[جونيئر ڪاليج]] ۾ پڙهن ٿا، جتي هو ٽن شعبن مان هڪ چونڊين ٿا: آرٽس، ڪامرس يا سائنس.<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |date=19 June 2008 |title=Are you cut out for Arts, Science or Commerce? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614091337/http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |archive-date=14 June 2009}}</ref> ان کان پوءِ انهن ٽن شعبن مان ڪنهن هڪ ۾ ڊگري ڪورس يا انجنيئرنگ، قانون ۽ طب جهڙو پروفيشنل ڊگري ڪورس ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Archana |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |date=4 June 2004 |title=When it comes to courses, MU dishes up a big buffet |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804034139/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> گهڻا ڪاليج [[ممبئي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهن، جيڪا 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي اهم يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref name="Old">{{cite web |url=https://www.jagranjosh.com/colleges/oldest-colleges-in-mumbai-clga-1870000381-1 |title=Oldest colleges in Mumbai |work=[[Jagran Josh]] |access-date=9 June 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/photo/best-universities-in-india-2013-mumbai-university-369879-2013-05-23|title=Best Universities 2013: University of Mumbai|work=[[India Today]]|date=15 March 1978|access-date=16 July 2013}}</ref> 2012ع ۾ ''[[بزنس انسائيڊر]]'' ان کي دنيا جي مٿين 50 انجنيئرنگ اسڪولن ۾ 41هين نمبر تي رکيو،<ref>{{cite web |title=The World's Best Engineering Schools |url=http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |work=[[Business Insider]] |access-date=5 June 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605050037/http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |archive-date=5 June 2013}}</ref> 2013ع ۾ ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' جي ڀارت جي بهترين يونيورسٽين جي فهرست ۾ پنجين نمبر تي رکيو ويو،<ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/magazine/education/story/20130603-india-best-universities-ranking-private-sector-survey-763646-1999-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710021738/http://indiatoday.intoday.in/story/india-best-universities-ranking-private-sector-survey/1/272876.html |url-status=dead |title=India Today ranks India's Best Universities for 2013 |first=Dhiraj |last=Nayyar |date=30 November 1999 |archive-date=10 July 2015 |work=[[India Today]]}}</ref> ۽ 2013ع جي [[QS ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگز]] ۾ ڀارت جي مٿين يونيورسٽين مان ڏهين نمبر تي هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |title=QS University Rankings: BRICS 2013 |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217061019/http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |archive-date=17 December 2013 |date=12 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |title=Top Universities in India |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704075931/http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |archive-date=4 July 2015 |date=16 December 2013}}</ref> [[ولسن ڪاليج، ممبئي|ولسن ڪاليج]] شهر جو پهريون ڪاليج هو، جيڪو 1832ع ۾ قائم ٿيو. [[گرانٽ ميڊيڪل ڪاليج ۽ سر جي جي گروپ آف هاسپيٽلز|گرانٽ گورنمينٽ ميڊيڪل ڪاليج]] 1845ع ۾، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] 1855ع ۾ ۽ [[ايلفنسٽن ڪاليج]] 1856ع ۾ کوليا ويا. [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] شهر جو پهريون انجنيئرنگ ادارو هو، جيڪو 1887ع ۾ کوليو ويو.<ref name="Old"/> [[آءِ آءِ ٽي بمبئي|انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]<ref>{{Cite web |url=http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |date=22 December 2006 |title=IIT flights return home |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109005035/http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |archive-date=9 January 2015}}</ref> ۽ [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]] شهر جي اهم انجنيئرنگ ادارن مان آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |title=Admission process for autonomous engg colleges to start today |date=11 June 2008 |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219174721/http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |archive-date=19 December 2011 |url-status=dead |work=[[The Indian Express]]}}</ref> ممبئي ۾ ڪيترائي نمايان بزنس اسڪول پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ ممبئي|IIM ممبئي]]، [[جمنالال بجاج انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[نرسي مونجي انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[ايس پي جين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ريسرچ]] ۽ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Bansal |first=Rashmi |url=http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |date=8 November 2004 |title=Is the 'IIM' brand invincible? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120718194025/http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |archive-date=18 July 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-s-best-b-schools/story/business-today-b-school-rankings-2025-top-10-private-mba-colleges-in-india-2828036-2025-11-29|title=Top 10 private b-schools in India|work=[[India Today]]|date=29 November 2025|access-date=1 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.shiksha.com/mba/articles/mba-colleges-in-india-with-low-fees-blogId-23533|title=Best Colleges for MBA in India with Low Fees and Good Placements|work=Shiksha|access-date=1 March 2026}}</ref> [[سر جي. جي. اسڪول آف آرٽ]] ممبئي جو سڀ کان پراڻو فنونِ لطيفه جو ادارو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |title=JJ School seeks help from new friends |date=6 October 2002 |first=Nina |last=Martyris |work=[[The Times of India]] |access-date=13 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522012912/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |archive-date=22 May 2015}}</ref> شهر ۾ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] ۽ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] پڻ موجود آهن، جن مان ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر [[ٽرومبي]] ۾ [[CIRUS]] نيوڪليئر ريسرچ ريئڪٽر هلائيندو هو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |date=24 November 2006 |title=University ties up with renowned institutes |work=[[Daily News and Analysis]] (DNA) |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106112417/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |archive-date=6 January 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |title=CIRUS reactor |publisher=[[Bhabha Atomic Research Centre]] |access-date=12 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070709060317/http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |archive-date= 9 July 2007}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:University Mumbai convoc hall.jpg|[[ممبئي يونيورسٽي]] File:IITBMainBuildingCROP.jpg|[[آءِ آءِ ٽي بمبئي]] File:Government_Law_College,_Mumbai.jpg|[[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] File:NITIE Admin Block.jpg|[[آءِ آءِ ايم ممبئي]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ممبئي جي ثقافت}} [[File:Mumbai 03-2016 70 Asiatic Society Library.jpg|thumb|[[ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.|alt=هڪ اڇي عمارت، جنهن جي سامهون ٽڪنڊي شڪل وارو مهاڙو ۽ ويڪريون ڏاڪڻيون آهن]] [[File:Chowpatti Beach (Girgaum Chowpatty).jpg|thumb|[[گرگائون چوپاٽي]] سامونڊي ڪنارو. شهر جا سامونڊي ڪنارا مشهور سياحتي ماڳ آهن.]] ممبئي جي ثقافت روايتي ۽ عالمي نوعيت جي تهوارن، کاڌي، وندر ۽ رات جي زندگيءَ جو ميل پيش ڪري ٿي. شهر ۾ ڪيترين ثقافتن، مذهبن ۽ کاڌي پيتي جي روايتن جو گڏيل وجود آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هتي مختلف قسمن جا ريسٽورنٽ، سئنيما گهر، ٿيئٽر، راندين جا مقابلا ۽ عجائب گهر موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Breckenridge |first=Carol Appadurai |title=Consuming Modernity: Public Culture in a South Asian World |year=1995 |publisher=University of Minnesota Press |pages=90–91 |isbn=978-0-8166-2306-8 |url=https://books.google.com/books?id=LN4MN35b-r4C}}</ref> ممبئي کي [[ڀارتي سئنيما]] جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |title=Beginners' Bollywood |date=28 September 2005 |work=The Age |location=Sydney |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906120745/http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |archive-date=6 September 2008}}</ref><ref>{{harvnb|Vilanilam|2005|p=[https://books.google.com/books?id=kvQtoquTT6kC 130]}}</ref> هتي ڪيترائي سئنيما گهر آهن، جن ۾ بالي ووڊ، مراٺي ۽ هالي ووڊ جون فلمون ڏيکاريون وڃن ٿيون. [[ممبئي انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]]<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |title=Matchbox journeys |first=Saraswathy |last=Nagarajan |date=10 September 2006 |work=The Hindu |access-date=11 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405203521/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[فلم فيئر ايوارڊز]] جي تقريب، جيڪي ڀارت جي هندي فلم صنعت جا سڀ کان پراڻا ۽ نمايان فلمي ايوارڊ آهن، ممبئي ۾ منعقد ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment?frommovies=1 |title=Filmfare Awards gets new sponsor |date=11 January 2006 |work=The Times of India |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122053815/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/?frommovies=1 |archive-date=22 November 2012}}</ref> جيتوڻيڪ [[برطانوي راڄ]] دوران قائم ٿيل گهڻا پروفيشنل ٿيئٽر گروپ 1950ع واري ڏهاڪي تائين ختم ٿي ويا هئا، تنهن هوندي به ممبئي ۾ مراٺي، هندي، انگريزي ۽ ٻين علائقائي ٻولين ۾ هڪ سگهاري ”ٿيئٽر تحريڪ“ جي روايت ترقي ڪئي.<ref name=multitheater>{{Harvnb|Chaudhuri|2005|pp=4–6}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gilder |first=Rosamond |title=The New Theatre in India: An Impression |url=https://archive.org/details/sim_theatre-journal_1957-10_9_3/page/201 |journal=[[Theatre Journal|Educational Theatre Journal]] |volume=9 |issue=3 |pages=201–204 |date=October 1957 |issn=0192-2882 |doi=10.2307/3203529 |jstor=3203529}}</ref> جديد فن سرڪاري مالي سهڪار سان هلندڙ فن گاهن ۽ خانگي تجارتي گيلرين ٻنهي ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو. سرڪاري سهڪار وارن ادارن ۾ [[جهانگير آرٽ گيلري]] ۽ [[نيشنل گيلري آف ماڊرن آرٽ]] شامل آهن. 1833ع ۾ تعمير ٿيل [[ايشياٽڪ سوسائٽي آف بمبئي|ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|David|1995|p=232}}</ref> [[ڇترپتي شيواجي مهاراج واستو سنگراهاليا]]، جنهن کي اڳ پرنس آف ويلز ميوزيم سڏيو ويندو هو، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ واقع هڪ مشهور عجائب گهر آهي، جتي ڀارتي تاريخ سان لاڳاپيل ناياب قديم شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.bombaymuseum.org/ |title=Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya |access-date=30 January 2007 |publisher=Prince of Wales Museum of Western India, Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070201210616/http://bombaymuseum.org/ |archive-date=1 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[جيجاماتا اديان]] نالي هڪ چڙيا گهر آهي، جنهن کي اڳ وڪٽوريا گارڊنز سڏيو ويندو هو؛ ان سان گڏ هڪ باغ پڻ موجود آهي. شهر جي ادبي روايتن کي [[بڪر پرائز]] ماڻيندڙ ليکڪن جهڙوڪ [[سلمان رشدي]] ۽ [[اروند اڊيگا]] عالمي سطح تي نمايان ڪيو آهي. [[مراٺي ادب]] کي ممبئي سان لاڳاپيل ليکڪن جهڙوڪ موهن آپٽي، [[اننت ڪنيڪر]] ۽ [[گنگاڌر گڊگل]] جي لکڻين ۾ جديد شڪل ملي، ۽ ان جي واڌ ويجهه لاءِ هر سال [[ساھتيه اڪيڊمي ايوارڊ]] ڏنو وڃي ٿو، جيڪو ڀارت جي [[ساھتيه اڪيڊمي|نيشنل اڪيڊمي آف ليٽرز]] طرفان ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |title=Sahitya Akademi: awards and fellowships |year=1999 |publisher=Sahitya Akademi |access-date=8 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080520022941/http://sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |archive-date=20 May 2008}}</ref> ممبئي جا رهواسي اولهندي ۽ [[ڀارتي تهوار|ڀارتي تهوار]] ٻنهي کي ملهائين ٿا. [[گڻيش چترٿي]] ممبئي جو سڀ کان وڏو ۽ اهم تهوار آهي؛ ان جي موقعي تي شهر ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[گڻپتي]] پنڊال لڳايا وڃن ٿا. ٻين مشهور تهوارن ۾ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[نوراتري]]، [[ڪرسمس]]، [[رکشا بندھن]]، [[مڪر سنڪرانتي]]، [[دسهرا]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[درگا پوجا]]، [[رام نومي]]، [[شيواجي جينتي]] ۽ [[مها شوراتري]] شامل آهن. [[ڪالا گهودا آرٽس فيسٽيول]] هڪ اهڙي نمائش آهي، جنهن ۾ موسيقي، ناچ، ٿيئٽر ۽ فلم جي شعبن سان لاڳاپيل فنڪارن جا ڪم پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.kalaghodaassociation.com/ |title=Kala Ghoda Arts Festival |publisher=Kala Ghoda Association |access-date=6 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417023334/http://www.kalaghodaassociation.com/ |archive-date=17 April 2008}}</ref> بان گنگا فيسٽيول ٻن ڏينهن وارو موسيقيءَ جو ميلو آهي، جيڪو هر سال جنوري ۾ ممبئي جي تاريخي [[بان گنگا ٽينڪ]] وٽ [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MTDC) طرفان منعقد ڪيو ويندو آهي. هڪ ڏند ڪٿا موجب اهو سنسڪرت مهاڪهاڻي [[رامائڻ]] جي [[رام]] ۽ [[لڪشمڻ]] سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |last=Bharatvarsh |first=TV9 |date=30 March 2023 |title=Mumbai: मुंबई का वो पवित्र स्थान, जहां आए थे कभी श्रीराम; बहुत पुरानी क्या है कहानी? |url=https://www.tv9hindi.com/state/maharashtra/mumbai-walkeshwar-banganga-places-revisited-where-once-lord-shri-ram-and-lakshman-had-visited-au154-1795073.html |access-date=10 November 2025 |website=TV9 Bharatvarsh |language=hi}}</ref> اهڙيءَ طرح هندو ڌرم ۾ ان کي [[پرشورام]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. بان گنگا ٽينڪ جي ڪناري تي [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] نالي هڪ مندر آهي، جيڪو پرشورام کي وقف ڪيل آهي.<ref name="MTDCpullout">{{cite news |title=MTDC will not pull out of Elephanta, Banganga fests |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |first=Ahustosh |last=Shukla |date=8 November 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150901064217/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |archive-date=1 September 2015}}</ref><ref name="MTDCBanganga">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |title=The Banganga Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120805052147/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |archive-date=5 August 2012}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sengar |first=Resham SengarResham |title=Banganga Tank in Mumbai - a place associated with an epic legend |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/banganga-tank-in-mumbai-a-place-associated-with-an-epic-legend/articleshow/68010448.cms |access-date=10 November 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> [[File:Parshuram Mandir, Walkeshwar.jpg|thumb|ڏکڻ ممبئي جي مالابار هِل واري والڪيشور علائقي ۾ بان گنگا ٽينڪ کان [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] جو منظر]] [[ايلفنٽا ٻيٽ]] تي هر سال فيبروري ۾ ملهايو ويندڙ ايلفنٽا فيسٽيول ڀارتي ڪلاسيڪي ناچ ۽ موسيقيءَ لاءِ وقف آهي ۽ ملڪ جي مختلف حصن مان فنڪارن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref name="MTDCpullout" /><ref name="MTDCElephanta">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Elephanta_Festival.html |title=The Elephanta Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220194302/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtraTourism%2FMTDC_Festival%2FElephanta_Festival.html |archive-date=20 February 2007}}</ref> شهر ۽ رياست سان خاص لاڳاپيل سرڪاري موڪلن ۾ 1 مئي تي [[مهاراشٽر ڏينهن]] شامل آهي، جيڪو 1 مئي 1960ع تي مهاراشٽر رياست جي قيام جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |title=Mumbai celebrates Maharashtra Day |date=1 May 2009 |newspaper=The Times of India |access-date=6 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228044157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |archive-date=28 December 2016}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |last=Krishnan |first=Ananth |title='Vote at Eight' campaign |date=24 March 2009 |access-date=6 July 2009 |location=Chennai, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714002936/http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |work=[[The Hindu]] |archive-date=14 July 2011}}</ref> ۽ [[گُڙي پڊوا]] شامل آهي، جيڪو [[مراٺي ماڻهو|مراٺين]] لاءِ نئين سال جو ڏينهن آهي. [[ممبئي جي سامونڊي ڪنارن جي فهرست|سامونڊي ڪنارا]] شهر جا اهم سياحتي ماڳ آهن. ممبئي جي اهم سامونڊي ڪنارن ۾ [[گرگائون چوپاٽي]]، [[جوهو سمنڊ ڪنارو]]، دادر چوپاٽي، گورائي سمنڊ ڪنارو، [[ماروي سمنڊ ڪنارو]]، ورسوا سمنڊ ڪنارو، مادھ سمنڊ ڪنارو، [[اڪسا سمنڊ ڪنارو]] ۽ [[منوري]] سمنڊ ڪنارو شامل آهن.<ref>{{cite news |title=BMC to transfer beach cleaning works |date=24 August 2013 |url=http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |work=[[The Asian Age]] |access-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053256/http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |archive-date=21 September 2013}}</ref> گرگائون چوپاٽي ۽ جوهو سمنڊ ڪناري کان سواءِ گهڻا سامونڊي ڪنارا ترڻ لاءِ مناسب ناهن.<ref>{{cite news |first=Bhavika |last=Jain |title=8 out of city's 10 beaches unsafe |date=10 May 2011 |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |work=[[Hindustan Times]] |access-date=27 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055224/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |archive-date=21 September 2013}}</ref> ايسل ورلڊ گورائي سمنڊ ڪناري ڀرسان واقع هڪ ٿيم پارڪ ۽ تفريحي مرڪز آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.esselworld.com/ |title=About Essel World |publisher=[[Essel World]] |access-date=29 January 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130164441/http://www.esselworld.com/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> جنهن ۾ ايشيا جو سڀ کان وڏو ٿيم واٽر پارڪ، واٽر ڪنگڊم، پڻ شامل آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=143}}</ref> [[اڊليبز اميجيڪا]] اپريل 2013ع ۾ کوليو ويو ۽ [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] ڀرسان خوپولي شهر ويجهو واقع آهي.<ref name="founderimagica">{{cite news |last=Sharma |first=Samidha |title=Adlabs founder bets big on theme parks |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |newspaper=[[The Times of India]] |date=27 November 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> == اڏاوت == {{Main|ممبئي جي اڏاوت}} {{See also|ممبئي جون ورثي واريون عمارتون|ممبئي جي اوچين عمارتن جي فهرست}} [[File:Mumbaicityskyline.jpeg|thumb|[[باندرا]] کان ڏٺل [[ورلي]] ۽ [[دادر]] جو شهري منظر]] شهر جي اڏاوت ۾ [[گوٿڪ ريوائول اڏاوت|گوٿڪ ريوائول]]، [[انڊو-ساراسيني اڏاوت|انڊو-ساراسيني]]، [[آرٽ ڊيڪو]] ۽ ٻين جديد طرزِ تعميرن جو ميلاپ ملي ٿو. برطانوي دور جون گهڻيون عمارتون، جهڙوڪ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] ۽ [[ممبئي يونيورسٽي]]، گوٿڪ ريوائول طرز ۾ تعمير ڪيون ويون.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |archive-url=https://archive.today/20150103114347/http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |url-status=dead |archive-date=3 January 2015 |title=Rainswept glory |date=24 July 2004 |access-date=7 July 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> انهن جي اڏاوتي خاصيتن ۾ يورپي اثرن جا ڪيترائي روپ شامل آهن، جهڙوڪ جرمن گيبل، ڊچ ڇتيون، سوئس ڪاٺ جو ڪم، رومانس محراب، ٽيوڊر ونڊوز، ۽ روايتي ڀارتي عنصر.<ref name="Profile">{{harvnb|Morris|Winchester|2005|p=212}}</ref> شهر ۾ انڊو-ساراسيني طرز جون ڪجهه اهم عمارتون به آهن، جهڙوڪ [[گيٽ وي آف انڊيا]].<ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |title=Mumbai's entrance -the 'Gateway' to be more tourist-friendly |date=4 March 2007 |work=The Hindu |access-date=7 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306090243/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |archive-date=6 March 2007 |location=Chennai, India}}</ref> [[ميرين ڊرائيو، ممبئي|ميرين ڊرائيو]] ۽ [[اوول ميدان]] جي اولهه طرف آرٽ ڊيڪو طرز جون عمارتون وڏي تعداد ۾ ملن ٿيون. [[ميامي]] کان پوءِ ممبئي دنيا ۾ آرٽ ڊيڪو عمارتن جو ٻيو وڏو مرڪز آهي. نون مضافاتي علائقن ۾ جديد عمارتون وڌيڪ نمايان آهن. ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ [[فلڪ بوس عمارتون]] ممبئي ۾ آهن؛ {{As of|2009|lc=y}} شهر ۾ 956 فلڪ بوس عمارتون موجود هيون ۽ 272 تعمير هيٺ هيون. ممبئي هيريٽيج ڪنزرويشن ڪميٽي (MHCC) 1995ع ۾ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي ورثي وارين عمارتن جي تحفظ لاءِ خاص ضابطا ۽ ذيلي قانون ترتيب ڏئي ٿي. ممبئي ۾ ٽي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهن: ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[ايلفنٽا غارون]] ۽ [[ممبئي جو وڪٽورين ۽ آرٽ ڊيڪو اينسمبل]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |title=India: World heritage sites centre |access-date=9 August 2007 |publisher=[[UNESCO]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502200152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in/ |archive-date=2 May 2012}}</ref> ڏکڻ ممبئي ۾ نوآبادياتي دور جون عمارتون ۽ سوويت طرز جون آفيسون موجود آهن.<ref name="economist">{{cite news |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |title=Is the world's weirdest property market strangling the city that hosts it? |newspaper=The Economist |date=9 June 2012 |access-date=6 July 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> اوڀر ۾ ڪارخانا ۽ ڪجهه ڪچي آباديون آهن. اولهه سامونڊي ڪناري تي پراڻيون ڪپڙي جون ملون ڊاهي انهن جي جاءِ تي فلڪ بوس عمارتون تعمير ڪيون ويون آهن. شهر ۾ {{cvt|100|m}} کان وڌيڪ اوچائي واريون 237 عمارتون آهن، جڏهن ته شنگھائي ۾ 327 ۽ نيويارڪ ۾ 855 اهڙيون عمارتون آهن.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20120109061808/http://www.emporis.com/statistics/most-skyscraper-cities-worldwide "Cities with the most skyscrapers {{!}} Statistics"]}}. EMPORIS.</ref><ref name="economist" /> === شهري منظر === [[File:BackBay skyline.jpg|thumb|[[بيڪ بي، ممبئي|بيڪ بي]] جي پار شهري منظر]] ممبئي جو شهري منظر ڪيترين اوچين عمارتن ۽ اڏاوتن تي مشتمل آهي، جن مان گهڻيون 21هين صديءَ ۾ ٺهيون آهن. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري تعميراتي سرگرمي ڪجهه وقت لاءِ سست ٿي وئي، جنهن کان پوءِ فلڪ بوس تعميرن ۾ ٻيهر واڌ آئي. خاص طور 2000ع کان پوءِ، جڏهن [[پريل|لوئر پريل]] علائقو تيزيءَ سان ترقي ڪرڻ لڳو، شهر جي افقي پکيڙ بدران عمودي واڌ وڌيڪ نمايان ٿي.<ref>{{cite web|title=Mumbai|url=https://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005107/http://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-date=15 June 2015|url-status=usurped}}</ref> ممبئي جي اوچين عمارتن ۾ تجارتي عمارتن جي ڀيٽ ۾ رهائشي عمارتون وڌيڪ آهن. محدود زميني وسيلن ۽ شهري آباديءَ ۾ تيز واڌ ممبئي جي عمودي ترقي جا اهم سبب آهن.<ref>{{Cite news |title=Mumbai has 77% tall buildings in India |work=[[The Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html | access-date=15 August 2023 |archive-date=15 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815075348/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html |url-status=live }}</ref> {{As of|2023}}، ڀارت جي لڳ ڀڳ 77٪ اوچين عمارتن جو مقام ممبئي هو، ۽ شهر ۾ جائيداد جون قيمتون ڀارت جي ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻيون هيون.<ref>{{cite news |title=Mumbai stands tall among Indian cities |work=[[The Economic Times]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |access-date=15 August 2023 |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717195050/https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |url-status=live }}</ref> جون 2023ع تائين ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 250 اوچيون عمارتون هيون، جن مان 100 کان وڌيڪ مڪمل ٿي چڪيون هيون ۽ 90 کان وڌيڪ تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |date=28 June 2023 |title=Over 100 tall buildings in Mumbai, 90 more under construction: CII-CBRE |url=https://www.zeebiz.com/real-estate/news-cii-cbre-anshuman-magazine-council-on-tall-buildings-and-urban-habitat-india-kolkata-mumbai-south-east-asia-gurugram-noida-chennai-bengaluru-hyderabad-242125 |access-date=17 April 2025 |work=Zee Business}}</ref> == کاڌو == {{Main|ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ}} ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ شهر جي اهم ثقافتي سڃاڻپن مان هڪ آهي. اهو اهڙو کاڌو آهي جيڪو گهٽي وينڊرن، هٿ گاڏين ۽ ننڍن عارضي اسٽالن تان وڪرو ڪيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ اسٽريٽ فوڊ ڀارت جي تقريبن هر حصي ۾ عام آهي، پر ممبئي پنهنجي گهٽيءَ جي کاڌي لاءِ خاص شهرت رکي ٿو. شهر ۾ مختلف معاشي طبقن جا ماڻهو تقريبن سڄو ڏينهن روڊ ڪناري موجود اسٽالن تان کاڌو کائين ٿا، ۽ گهڻن ماڻهن جي نظر ۾ ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ ذائقي جي لحاظ کان باقاعده ريسٽورنٽن سان مقابلو ڪري ٿو. گهٽي وينڊرن کي شهر جي کاڌي جي ثقافت جي واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. اسٽريٽ فوڊ عام طور ريسٽورنٽن جي ڀيٽ ۾ سستو هوندو آهي، ۽ کاڌي جا اسٽال خاص طور مصروف هنڌن، جهڙوڪ ڪاليجن، ريلوي اسٽيشنن، بازارن ۽ واپاري علائقن ڀرسان وڏي تعداد ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ممبئي جي اسٽريٽ فوڊ کي 2026ع ۾ ''Time Out'' جي “World's Best Street Food Cities” فهرست ۾ ڏهون نمبر ڏنو ويو. ممبئي ان فهرست ۾ شامل ٽن ڀارتي شهرن مان هڪ هو؛ ٻين ۾ جئپور 15هين ۽ دهلي 19هين نمبر تي هئا. == ميڊيا == {{See also|ممبئي جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست}} [[File:Film City.jpg|thumb|[[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] جي داخلي دروازي تي تختي]] [[بالي ووڊ]]، ممبئي ۾ قائم هندي فلمي صنعت، هر سال لڳ ڀڳ 150 کان 200 فلمون تيار ڪري ٿي.<ref>{{Harvnb|Ganti|2004|p=3}}</ref> ”بالي ووڊ“ نالو بمبئي ۽ [[آمريڪي سئنيما|هالي ووڊ]] جي نالن مان ٺهيو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |title=Bollywood Trawls London for Talent as Students Balk at Banking |access-date=26 May 2009 |date=26 November 2008 |last=Lundgren |first=Kari |publisher=Bloomberg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044110/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |archive-date=25 October 2012}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ بالي ووڊ جي مقبوليت پرڏيهه ۾ پڻ وڌي. ان سان فلم سازي معيار، سينماٽوگرافي، نون قسم جي ڪهاڻين ۽ خاص اثرن توڙي اينيميشن جهڙين فني ترقيات جي لحاظ کان نون مرحلن تائين پهتي.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |title=Bollywood filmmakers experimenting with new genre of films |date=17 July 2008 |access-date=10 June 2009 |newspaper=The Times of India |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051317/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |url-status=dead }}</ref> گوريگائون ۾ قائم اسٽوڊيوز، جن ۾ [[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] پڻ شامل آهي، گهڻين فلمي شوٽنگن ۽ سيٽن لاءِ اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite news |last=Deshpande |first=Haima |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=Mumbai's Film City may be home to world cinema |date=5 March 2001 |access-date=14 May 2009 |newspaper=The Indian Express |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[File:Times of India Building.jpg|thumb|left|''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جي پهرين آفيس [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] جي سامهون آهي، جتي اخبار جو بنياد پيو هو.<ref name="televisionpoint2006">{{cite web |url=http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |title=The Times of India turns the Times of Colour |publisher=Televisionpoint.com |date=26 April 2006 |access-date=16 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012225524/http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |archive-date=12 October 2007}}</ref>]] ممبئي مان ڪيترين ئي [[ڀارتي اخبارون|اخبارن]] جون اشاعتون، ٽيليويزن چينل ۽ ريڊيو اسٽيشنون هلن ٿيون. شهر ۾ مراٺي روزاني اخبارن جي پڙهندڙن جو حصو سڀ کان وڏو آهي، ۽ اهم [[مراٺي ٻوليءَ جون اخبارون|مراٺي اخبارن]] ۾ ''[[مهاراشٽر ٽائمز]]''، ''[[نوا ڪال|نواڪال]]''، ''[[لوڪمت]]''، ''[[لوڪ ستا]]''، ''ممبئي چوفر''، ''[[سامنا]]'' ۽ ''[[سڪال]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |title=IRS Q2, 2010: Negligible decline of daily readers in Greater Mumbai |publisher=Afaqs.com |date=1 September 2010 |access-date=15 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815164813/http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |archive-date=15 August 2011}}</ref> ممبئي مان شايع ٿيندڙ انگريزي اخبارن ۾ ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]''، ''[[هندستان ٽائمز]]'' ۽ ''[[دي انڊين ايڪسپريس]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |first1=Shuchi |last1=Bansal |last2=Mathai |first2=Palakunnathu G. |url=http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=//money/2005/apr/06spec1.htm |title=Mumbai's media Mahabharat |date=6 April 2005 |access-date=14 May 2009 |publisher=Rediff |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032345/http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=%2F%2Fmoney%2F2005%2Fapr%2F06spec1.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ايشيا جي سڀ کان پراڻي اخبار ''[[بمبئي سماچار]]'' 1822ع کان گجراتي ٻوليءَ ۾ شايع ٿي رهي آهي.<ref>{{cite news |last=Rao |first=Subha J. |url=http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |url-status=dead |archive-date=4 September 2015 |title=Learn with newspapers |date=16 October 2004 |access-date=14 May 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> پهرين مراٺي اخبار ''بمبئي درپن'' [[بال شاستري ڄامڀيڪر]] 1832ع ۾ قائم ڪئي.<ref name="PubliclifeMSG">{{cite web |title=Public life and voluntary social service organisations |url=https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |publisher=Maharashtra State Gazetteers |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228045933/https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |archive-date=28 December 2016}}</ref> هي ميٽروپولس ڪيترين بين الاقوامي ميڊيا ڪمپنين جو پڻ مرڪز آهي، جتي ڪيترائي نيوز چينل ۽ ڇپائيءَ جا ادارا ڪم ڪن ٿا. قومي ٽيليويزن نشرياتي اداري [[دوردرشن]] جا ٻه مفت زميني چينل موجود آهن، جڏهن ته ٽي وڏا ڪيبل نيٽ ورڪ گهڻن گهرن تائين خدمتون پهچائين ٿا.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/archive/1999/07/26/page/3/ |title=IN-fighting among cable operators |date=26 July 1999 |access-date=10 June 2009 |work=[[The Indian Express]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |title=What is CAS? What is DTH? |date=5 September 2006 |access-date=10 June 2009 |website=Rediff News |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616115954/http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |archive-date=16 June 2009}}</ref> ممبئي ۾ نمايان DTH تفريحي خدمتن ۾ [[ڊش ٽي وي]] ۽ [[ٽاٽا اسڪائي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |title=Tata Sky on Insat 4A |access-date=10 August 2008 |website=LyngSat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080809014755/http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |archive-date=9 August 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻارهن ريڊيو اسٽيشنون آهن، جن مان نو [[فريڪوئنسي ماڊوليشن|ايف ايم]] بينڊ تي ۽ ٽي [[آل انڊيا ريڊيو]] جون اسٽيشنون [[ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن|اي ايم]] بينڊ تي نشريات ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |title=Radio stations in Maharashtra, India |access-date=18 January 2008 |publisher=Asiawaves |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227054433/http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |archive-date=27 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[تجارتي نشريات|تجارتي ريڊيو]] فراهم ڪندڙ خدمتون پڻ دستياب آهن.<!--نوٽ: ممبئي يا ڀارت ۾ سيٽلائيٽ ريڊيو اسٽيشنن بابت قابلِ اعتماد ذريعا محدود آهن. --> [[ڀارت سرڪار|مرڪزي سرڪار]] طرفان 2006ع ۾ شروع ڪيل [[ڪنڊيشنل ايڪسيس سسٽم]] کي ممبئي ۾ محدود موٽ ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي لاڳاپيل ٽيڪنالاجي [[ڊائريڪٽ براڊڪاسٽ سيٽلائيٽ|ڊائريڪٽ-ٽو-هوم]] ٽرانسميشن سروس سان سخت مقابلو درپيش هو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |title=Few takers for CAS in Mumbai |access-date=22 January 2008 |date=20 December 2006 |newspaper=The Times of India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> == رانديون == [[File:Wankhede Stadium (86312941).jpeg|thumb|[[وانکيدي اسٽيڊيم]]]] [[File:Wug0reym7cv91.jpg|thumb|[[ممبئي فٽبال ارينا]]]] [[ڪرڪيٽ]] ممبئي ۾ ٻين سڀني راندين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقبول آهي. شهر ۾ [[بورڊ آف ڪنٽرول فار ڪرڪيٽ اِن انڊيا]] (BCCI)<ref>{{cite web |title=About BCCI |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] (BCCI) |url=http://bcci.tv/bcci/bccitv/ |access-date=16 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101004002106/http://www.bcci.tv/bcci/bccitv/ |archive-date=4 October 2010}}</ref> ۽ [[انڊين پريميئر ليگ]] (IPL) جا مرڪزي دفتر پڻ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.investmentkit.com/latestnews/2010/04/15/i-t-raids-at-ipl-headquarter-at-bcci-in-mumbai-reports-ndtv-2/ |archive-url=https://archive.today/20121208175436/http://www.investmentkit.com/latestnews/2010/04/15/i-t-raids-at-ipl-headquarter-at-bcci-in-mumbai-reports-ndtv-2/ |url-status=dead |archive-date=8 December 2012 |title=IT Raids at IPL Headquarter at BCCI in Mumbai, reports NDTV &#124; InvestmentKit.com Articles |publisher=Investmentkit.com |date=15 April 2010 |access-date=5 May 2010}}</ref> ممبئي جي [[فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ|فرسٽ ڪلاس]] ٽيم [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] 41 ڀيرا [[رانجي ٽرافي]] کٽي چڪي آهي، جيڪو ڪنهن به ٽيم جو سڀ کان وڏو انگ آهي.<ref>{{Cite news |last=Makarand |first=Waingankar |title=Attacking pattern of play has delivered |date=18 January 2009 |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/article376845.ece |access-date=8 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225003653/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/Attacking-pattern-of-play-has-delivered/article16353485.ece |url-status=live }}</ref> شهر جي [[ممبئي انڊينس]] ٽيم انڊين پريميئر ليگ ۾ حصو وٺي ٿي. ممبئي ۾ ٻه بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، [[وانکيدي اسٽيڊيم]] ۽ [[برابورن اسٽيڊيم]] آهن. ڀارت ۾ پهريون ٽيسٽ ڪرڪيٽ ميچ ممبئي جي [[بمبئي جمخانه]] ۾ کيڏيو ويو هو.<ref>{{Cite web |url=https://m.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/venues/81/wankhede-stadium |title=Wankhede Stadium, Mumbai details, matches, stats |website=Cricbuzz |access-date=25 July 2021 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725183136/https://m.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/venues/81/wankhede-stadium |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Seth |first=Ramesh |title=Brabourne&nbsp;– the stadium with a difference |date=1 December 2006 |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article3027508.ece |access-date=8 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=6 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406051359/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article3027508.ece |url-status=live }}</ref> شهر ۾ هينئر تائين منعقد ٿيل سڀ کان وڏو ڪرڪيٽ مقابلو [[2011 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ فائنل|2011ع آءِ سي سي ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ جو فائنل]] هو، جيڪو وانکيدي اسٽيڊيم ۾ کيڏيو ويو. ممبئي ۽ [[لنڊن]] دنيا جا رڳو ٻه اهڙا شهر آهن، جن ورلڊ ڪپ فائنل سان گڏ [[2006 آءِ سي سي چيمپئنز ٽرافي فائنل|آءِ سي سي چيمپئنز ٽرافي جو فائنل]] پڻ ميزباني ڪيو؛ 2006ع جو اهو فائنل [[برابورن اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيو ويو.<ref name="TSMH">{{Cite news |url=http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html |title=Aussies claim elusive trophy |work=The Sydney Morning Herald |access-date=18 June 2009 |date=6 November 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110315085415/http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html |archive-date=15 March 2011}}</ref> [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] شهر ۾ هڪ ٻي مشهور راند آهي، ۽ [[فيفا ورلڊ ڪپ]] توڙي انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] کي وڏي پيماني تي ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=g=Bubna |first=Shriya |title=Forget cricket, soccer's new media favourite |date=7 July 2006 |work=Rediff News |url=http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032327/http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> [[انڊين سپر ليگ]] (ISL) جي [[ممبئي سٽي ايف سي]] پنهنجي گهريلو ميچون [[ممبئي فٽبال ارينا]] ۾ کيڏي ٿي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/mumbai-city-on-course-to-become-isl-invincibles/articleshow/97192372.cms|title=Mumbai City on course to become ISL 'Invincibles'|access-date=21 January 2023|work=timesofindia.com|date=21 January 2023|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122142615/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/mumbai-city-on-course-to-become-isl-invincibles/articleshow/97192372.cms|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[آءِ-ليگ 2]] جو ڪلب [[ممبئي ڪنڪري ايف سي]] [[ڪوپريج گرائونڊ]] کي پنهنجي گهريلو ميدان طور استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.freepressjournal.in/sports/football/kenkre-fcs-i-league-dreams-21-years-in-the-making |title=Kenkre FC's I-League dreams: 21 years in the making |website=freepressjournal.in |access-date=16 December 2021 |archive-date=8 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208150044/https://www.freepressjournal.in/sports/football/kenkre-fcs-i-league-dreams-21-years-in-the-making |url-status=live }}</ref> ممبئي جي پهرين پروفيشنل [[آمريڪي فٽبال]] [[فرينچائز (راندين)|فرينچائز]]،<ref>{{cite news |url=https://newsfeed.time.com/2011/08/04/they-need-tv-product-why-american-football-is-coming-to-india/ |title='They Need TV Product': Why American Football Is Coming To India – TIME NewsFeed |magazine=Time |date=4 August 2011 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125025255/http://newsfeed.time.com/2011/08/04/they-need-tv-product-why-american-football-is-coming-to-india/ |archive-date=25 November 2011}}</ref> [[ممبئي گليڊيئيٽرز]]، 2012ع جي آخر ۾ پنهنجي پهرين سيزن جون ميچون [[پوني]] ۾ کيڏيون.<ref>{{cite news |title=Gridiron league launched in India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |access-date=17 July 2012 |newspaper=The Times of India |date=5 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195529/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> [[فيلڊ هاڪي]] ۾ ممبئي [[ورلڊ سيريز هاڪي]] جي [[ممبئي ميرينز]] ۽ [[هاڪي انڊيا ليگ]] جي [[ممبئي ميجيشنز]] جو گهر رهيو آهي. شهر ۾ هاڪي جون ميچون [[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيون وينديون آهن.<ref name="marines">{{cite news |title=Mumbai Marines down Chennai Cheetahs |url=http://sports.ndtv.com/hockey/news/187788-mumbai-marines-down-chennai-cheetahs |date=31 March 2012 |agency=[[Press Trust of India]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150603014947/http://sports.ndtv.com/hockey/news/187788-mumbai-marines-down-chennai-cheetahs |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref name="magicians">{{cite news |title=HIL: Police assure tight security for matches in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/sport/report-hil-police-assure-tight-security-for-matches-in-mumbai-1789087 |date=15 January 2013 |agency=[[Press Trust of India]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205544/http://www.dnaindia.com/sport/report-hil-police-assure-tight-security-for-matches-in-mumbai-1789087 |archive-date=2 June 2015}}</ref> انڊين بيڊمنٽن ليگ (IBL)، جيڪا هاڻي [[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، 2013ع جي پنهنجي پهرين ايڊيشن کان ممبئي سان لاڳاپيل رهي آهي؛ ان جو پهريون فائنل ممبئي جي [[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.realtimecommunicationsworld.com/indian-badminton-league/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505015857/http://www.iblschedule.com/2013/05/indian-badminton-league-2013-from-14.html |url-status=dead |title=Indian Badminton League |archive-date=5 May 2014}}</ref> [[رگبي يونين|رگبي]] پڻ ممبئي ۾ وڌندڙ مقبوليت رکندڙ راند آهي، ۽ ان جون ليگ ميچون جون کان نومبر تائين [[بمبئي جمخانه]] ۾ کيڏيون وڃن ٿيون.<ref name="rugbyhost">{{cite news |title=Mumbai to host Asian men's rugby |url=http://www.dnaindia.com/sport/report-mumbai-to-host-asian-men-s-rugby-1751235 |date=10 October 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=29 September 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005082118/http://www.dnaindia.com/sport/report-mumbai-to-host-asian-men-s-rugby-1751235 |archive-date=5 October 2015}}</ref> هر فيبروري ۾ ممبئي جي [[مها لڪشمي ريس ڪورس]] تي [[ڊربي (گهوڙن جي ڊوڙ)|ڊربي]] گهوڙن جون ڊوڙون منعقد ٿين ٿيون. [[يونائيٽيڊ بريوريز گروپ|ميڪڊويلز]] ڊربي پڻ فيبروري ۾ ممبئي جي [[رائل ويسٽرن انڊيا ٽرف ڪلب|ٽرف ڪلب]] ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite news |last=Pal |first=Abir |title=Mallya, Diageo fight for McDowell Derby |date=17 January 2007 |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/mallya-diageo-fight-for-mcdowell-derby/articleshow/1233374.cms |access-date=8 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024032334/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Mallya-Diageo-fight-for-McDowell-Derby/articleshow/1233374.cms |archive-date=24 October 2012}}</ref> مارچ 2004ع ۾ ممبئي گرانڊ پري [[ايف 1 پاوربوٽ ريسنگ|ايف 1 پاوربوٽ ورلڊ چيمپئن شپ]] جو حصو هئي،<ref>{{cite news |title=Mumbai to host F-1 powerboat race |url=http://sports.ndtv.com/formula-1/news/17340-mumbai-to-host-f-1-powerboat-race- |access-date=22 June 2015 |publisher=NDTV |date=17 December 2003 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623002055/http://sports.ndtv.com/formula-1/news/17340-mumbai-to-host-f-1-powerboat-race- |archive-date=23 June 2015}}</ref> ۽ 2008ع ۾ [[فورس انڊيا]] ايف 1 ٽيم جي ڪار پڻ شهر ۾ متعارف ڪرائي وئي.<ref>{{Cite news |url=http://uk.reuters.com/article/motor-racing-forceindia-idUKL2521523620080125 |title=Motor racing-Force India F1 team to launch 2008 car in Mumbai |date=25 January 2008 |access-date=27 January 2008 |publisher=Reuters UK |first=Alan |last=Baldwin |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624051820/http://uk.reuters.com/article/2008/01/25/motor-racing-forceindia-idUKL2521523620080125 |archive-date=24 June 2011}}</ref> 2004ع ۾ سالياني [[ممبئي ميراٿن]] کي ”[[دي گريٽسٽ ريس آن ارٿ]]“ جي حصي طور شروع ڪيو ويو. ممبئي 2006ع ۽ 2007ع ۾ [[ڪنگ فشر ايئرلائينز ٽينس اوپن]] جي پڻ ميزباني ڪئي، جيڪو [[ايسوسيئيشن آف ٽينس پروفيشنلز|اي ٽي پي ورلڊ ٽور]] جي [[انٽرنيشنل سيريز ٽورنامينٽس|انٽرنيشنل سيريز]] جو مقابلو هو.<ref>{{Cite news |work=CBS Sports |title=Bangalore replaces Mumbai on ATP Tour circuit |url=http://www.cbssports.com/writers/columns |date=20 May 2008 |access-date=28 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002120515/http://www.cbssports.com/writers/columns |archive-date=2 October 2013}}</ref> ممبئي 15 کان 17 آڪٽوبر 2023ع تائين [[141هين آءِ او سي سيشن]] جي ميزباني ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Explained: Why The 141st IOC Session In Mumbai Could Be Significant For India |url=https://www.forbesindia.com/article/news/explained-why-the-141st-ioc-session-in-mumbai-could-be-significant-for-india/88907/1 |access-date=17 April 2025 |website=Forbes India}}</ref> '''ممبئي جون علائقائي ۽ پروفيشنل راندين جون ٽيمون''' {| class="wikitable" |- !ٽيم/ڪلب !ٽورنامينٽ/ليگ !راند !ميدان !قيام |- |[[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] |[[رانجي ٽرافي]] [[وجي هزارے ٽرافي]] [[سيد مشتاق علي ٽرافي]] |[[ڪرڪيٽ]] |[[وانکيدي اسٽيڊيم]] [[برابورن اسٽيڊيم]] |1930 |- |[[مهاراشٽر فٽبال ٽيم]] |[[سنتوش ٽرافي]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] | – |1941 |- |[[ممبئي انڊينس]] |[[انڊين پريميئر ليگ]] |[[ڪرڪيٽ]] |[[وانکيدي اسٽيڊيم]] [[برابورن اسٽيڊيم]] |2008 |- |[[ممبئي ميرينز]] |[[ورلڊ سيريز هاڪي]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2011 |- |[[ممبئي گليڊيئيٽرز]] |[[ايليٽ فٽبال ليگ آف انڊيا]] |[[آمريڪي فٽبال]] | – |2012 |- |[[ممبئي راڪيٽس]] |[[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] |[[بيڊمنٽن]] |[[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] |2013 |- |[[ممبئي سٽي ايف سي]] |[[انڊين سپر ليگ]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] |[[ممبئي فٽبال ارينا]] |2014 |- |[[يو ممبا]] |[[پرو ڪبڊي ليگ]] |[[ڪبڊي]] |[[سردار ولڀ ڀائي پٽيل انڊور اسٽيڊيم]] |2014 |- |[[ممبئي ٽينس ماسٽرز]] |[[چيمپئنز ٽينس ليگ]] |[[ٽينس]] |[[ڪلينا اسٽيڊيم]] |2014 |- |ممبئي اسٽارز |[[ايليٽ پرو باسڪيٽ بال ليگ]] |[[باسڪيٽ بال]] | – |2023 |} '''ممبئي جون اڳوڻيون علائقائي ۽ پروفيشنل راندين جون ٽيمون''' {| class="wikitable" |- !ٽيم/ڪلب !ٽورنامينٽ/ليگ !راند !ميدان !قيام !خاتمو |- |ممبئي چيمپس |[[انڊين ڪرڪيٽ ليگ]] |[[ڪرڪيٽ]] |لاڳو ناهي |2007 |2009 |- |[[ممبئي ميرينز]] |[[ورلڊ سيريز هاڪي]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2011 |2013 |- |[[ممبئي ميجيشنز]] |[[هاڪي انڊيا ليگ]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2012 |2014 |- |[[ممبئي ماسٽرز]] |[[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] |[[بيڊمنٽن]] |[[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] |2013 |2016 |- |[[ممبئي ايف سي]] |[[آءِ-ليگ]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] |[[ڪوپريج گرائونڊ]] |2007 |2017 |- |[[ممبئي چيلينجرز]] |[[يو بي اي پرو باسڪيٽ بال ليگ]] |[[باسڪيٽ بال]] |– |2015 |2017 |} {{clear}} == بين الاقوامي لاڳاپا == === جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر === ذريعو: ''[[هندستان ٽائمز]]''<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/bmc-plans-sister-city-square-to-celebrate-mumbai-s-bond-with-its-15-sister-cities-101646579820018.html |title=BMC plans 'sister city square' to celebrate Mumbai's bond with its 15 sister cities |newspaper=[[Hindustan Times]] |date=6 March 2022 |access-date=2 December 2022 |archive-date=3 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203044959/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/bmc-plans-sister-city-square-to-celebrate-mumbai-s-bond-with-its-15-sister-cities-101646579820018.html |url-status=live }}</ref> {{columns-list|colwidth=22em| * {{flagdeco|Russia}} [[سينٽ پيٽرزبرگ]]، روس (1963) * {{flagdeco|Japan}} [[يوڪوهاما]]، جاپان (1965) * {{flagdeco|Germany}} [[شٽٽگارٽ]]، جرمني (1968) * {{flagdeco|United States}} [[هونولولو]]، آمريڪا (1970) * {{flagdeco|United States}} [[لاس اينجلس]]، آمريڪا (1972) * {{flagdeco|United States}} [[نيو يارڪ شهر]]، آمريڪا (1975) * {{flagdeco|South Korea}} [[بوسان]]، ڏکڻ ڪوريا (1977) * {{flagdeco|Indonesia}} [[جڪارتا]]، انڊونيشيا (1995) * {{flagdeco|Fiji}} [[نادي، فجي|نادي]]، فجي (1996) * {{flagdeco|Turkey}} [[ازمير]]، ترڪي (1997) * {{flagdeco|Romania}} [[گالاچي]]، رومانيا (2005) * {{flagdeco|Madagascar}} [[انتاناناريوو]]، مڊگاسڪر (2008) * {{flagdeco|Croatia}} [[زگريب]]، ڪروشيا (2009) * {{flagdeco|Spain}} [[بارسلونا]]، اسپين (2012) * {{flagdeco|Ukraine}} [[اوڊيسا]]، يوڪرين (2013) * {{flagdeco|China}} [[شنگھائي]]، چين (2014) }} == پڻ ڏسو == * [[ممبئي سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] * [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جي شهرن جي فهرست]] * [[ڀارت ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارن شهري مجموعن جي فهرست]] * [[ڀارت جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست]] * {{annotated link|INS Mumbai}} == حوالا == {{Reflist}} === ڪتابيات === {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |last=Baptista |first=Elsie Wilhelmina |title=The East Indians: Catholic Community of Bombay, Salsette and Bassein |year=1967 |publisher=Bombay East Indian Association}} * {{Cite book |last=Bates |first=Crispin |year=2003 |title=Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora |isbn=978-81-250-2482-8 |publisher=Orient Blackswan}} * {{Cite book |title=Cities of the World: World Regional Urban Development |url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan |last1=Brunn |first1=Stanley |last2=Williams |first2=Jack Francis |first3=Donald |last3=Zeigler |publisher=Rowman & Littlefield Publishers, Inc. |year=2003 |edition=Third |ref=bru |isbn=978-0-06-381225-3}} * {{Cite book |title=International Telecommunications Law [2008] |volume=II |last=Campbell |first=Dennis |year=2008 |publisher=Lulu Enterprises Incorporated |isbn=978-1-4357-1699-5 |ref=in08}} * {{Cite book |title=Census of India, 1961 |publisher=Office of the Registrar General (India) |year=1962 |volume=5 |ref=cent}} * {{Cite book |last1=Carsten |first1=F.L. |title=The New Cambridge Modern History (The ascendancy of France 1648–88) |volume=V |publisher=Cambridge University Press Archive |isbn=978-0-521-04544-5 |year=1961}} * {{Cite book |last1=Chaudhuri |first1=Asha Kuthari |title=Mahesh Dattani: An Introduction |url=https://books.google.com/books?id=-jxGSsKqfHgC&q=Mahesh+Dattani++By+Asha+Kuthari+Chaudhuri |access-date=26 April 2009 |series=Contemporary Indian Writers in English |year=2005 |publisher=Foundation Books |isbn=978-81-7596-260-6 |chapter=Introduction: Modern Indian Drama |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-jxGSsKqfHgC&pg=PA10-IA6 }} * {{Cite book |title=The Port of Bombay: a brief history |last=Chittar |first=Shantaram D. |publisher=[[Bombay Port Trust]] |year=1973}} * {{Cite book |last1=Datta |first1=Kavita |first2=Gareth A. |last2=Jones |year=1999 |title=Housing and finance in developing countries |isbn=978-0-415-17242-4 |publisher=Routledge |edition=illustrated |series=Volume 7 of Routledge studies in development and society}} * {{Cite book |title=History of Bombay, 1661–1708 |last=David |first=M. D. |publisher=[[University of Mumbai]] |year=1973}} * {{Cite book |title=Bombay, the city of dreams: a history of the first city in India |last=David |first=M. D. |publisher=Himalaya Publishing House |year=1995}} * {{Cite book |last=Davis |first=Mike |author-link=Mike Davis (scholar) |title=Planet of Slums [" Le pire des mondes possibles : de l'explosion urbaine au bidonville global "] |publisher=La Découverte |location=Paris |year=2006 |isbn=978-2-7071-4915-2}} * {{Cite book |title=Bombay: The Cities Within |url=https://archive.org/details/bombaycitieswith0000dwiv |last1=Dwivedi |first1=Sharada |author-link1=Sharada Dwivedi |last2=Mehrotra |first2=Rahul |publisher=Eminence Designs |year=2001 |isbn=978-81-85028-80-4}} * {{Cite book |title=Environment and urbanization |volume=v. 14, no. 1 |publisher=International Institute for Environment and Development |date=April 2002 |url=https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC |isbn=978-1-84369-223-2 |access-date=29 August 2009 |ref=n450 }} * {{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613120814/http://mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf |archive-date=13 June 2010 |access-date=28 August 2009 |title=Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR |publisher=MMRDA |ref=exe |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Farooqui |first=Amar |title=Opium city: the making of early Victorian Bombay |publisher=Three Essays Press |year=2006 |isbn=978-81-88789-32-0}} * {{Cite book |last=Fortescue |first=J.W. |year=2008 |title=A History of the British Army |volume=III |isbn=978-1-4437-7768-1 |publisher=Read Books}} * {{Cite book |last1=Fuller |first1=Christopher John |last2=Bénéï |first2=Véronique |title=The everyday state and society in modern India |url=https://archive.org/details/everydaystatesoc0000unse |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=2001 |isbn=978-1-85065-471-1}} * {{Cite book |last1=Ganti |first1=Tejaswini |title=Bollywood: a guidebook to popular Hindi cinema |chapter-url=https://books.google.com/books?id=GTEa93azj9EC&pg=PA3 |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28854-5 |chapter=Introduction |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bollywoodguidebo0000gant }} * {{Cite book |title=Greater Bombay District Gazetteer |series=Maharashtra State Gazetteers |volume=v. 27, no. 1 |year=1960 |publisher=Gazetteer Department ([[Government of Maharashtra]]) |ref=bom}} * {{Cite book |last=Ghosh |first=Amalananda |title=An Encyclopaedia of Indian Archaeology |publisher=Brill |year=1990 |isbn=978-81-215-0088-3}} * {{Cite book |last1=Guha |year=2007 |first1=Ramachandra |author-link1=Ramachandra Guha |title=India after Gandhi |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-019881-7|title-link=India after Gandhi}} * {{Cite book |last=Hansen |first=Thomas Blom |year=2001 |title=Wages of violence: naming and identity in postcolonial Bombay |isbn=978-0-691-08840-2 |url=https://books.google.com/books?id=-y3iNt0djbQC |publisher=Princeton University Press |access-date=16 August 2009 }} * {{Cite book |last=Huda |first=Anwar |year=2004 |title=The Art and Science of Cinema |isbn=978-81-269-0348-1 |url=https://books.google.com/books?id=JIwxhDGO-mUC |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |access-date=11 June 2008 }} * {{Cite book |last1=Jha |first1=Subhash K. |title=The Essential Guide to Bollywood |year=2005 |publisher=Roli Books |isbn=978-81-7436-378-7 |url=https://archive.org/details/essentialguideto00jhas }} * {{Cite book |title=Marketing in the 21st Century: New world marketing |last=Keillor |first=Bruce David |publisher=Praeger |volume=1 |isbn=978-0-275-99276-7 |year=2007}} * {{Cite book |last=Kelsey |first=Jane |title=Serving Whose Interests?: The Political Economy of Trade in Services Agreements |url=https://archive.org/details/servingwhoseinte0000kels |year=2008 |isbn=978-0-415-44821-5 |publisher=Taylor & Francis}} * {{Cite book |title=Muslims in the Deccan: a historical survey |last=Khalidi |first=Omar |publisher=Global Media Publications |isbn=978-81-88869-13-8 |year=2006}} * {{Cite book |title=Politics in India |last=Kothari |first=Rajni |author-link=Rajni Kothari |year=1970 |publisher=Orient Longman}} * {{Cite book |last=Krishnamoorthy |first=Bala |title=Environmental Management: Text And Cases |url=https://archive.org/details/isbn_9788120333291_2ed |isbn=978-81-203-3329-1 |publisher=PHI Learning Pvt. Ltd. |year=2008}} * {{Cite book |last=Kumari |first=Asha |title=Hinduism and Buddhism |year=1990 |publisher=Vishwavidyalaya Prakashan |isbn=978-81-7124-060-9}} * {{Cite book |title=Lok Sabha debates |year=1998 |publisher=Lok Sabha Secretariat |location=New Delhi |ref=lsd}} * {{Cite book |last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |language=pt |chapter=Bombaim |publisher=Editorial Confluência |volume=I |year=1984}} * {{Cite book |last=Mehta |first=Suketu |title=Maximum City: Bombay Lost and Found |year=2004 |publisher=Alfred A Knopf |isbn=978-0-375-40372-9 |url=https://archive.org/details/maximumcitybomba00meht }} * {{Cite book |title=Metropolitan planning and management in the developing world: spatial decentralization policy in Bombay and Cairo |publisher=United Nations Centre for Human Settlements |year=1993 |isbn=978-92-1-131233-1 |ref=UNB}} * {{Cite book |title=The Rise of Muslim Power in Gujarat: A History of Gujarat from 1298 to 1442 |last=Misra |first=Satish Chandra |publisher=Munshiram Manoharlal Publishers |year=1982 |ref=misra}} * {{Cite book |last1=Morris |first1=Jan |last2=Winchester |first2=Simon |title=Stones of empire: the buildings of the Raj |url=https://archive.org/details/stonesofempirebu0000morr_i9l5 |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2005|orig-year=1983 |edition=reissue, illustrated |isbn=978-0-19-280596-6}} * {{cite web |url=http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |title=Mumbai Plan |publisher=Department of Relief and Rehabilitation ([[Government of Maharashtra]]) |ref=plan |access-date=29 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |archive-date=10 March 2009 }} * {{Cite book |last=Naravane |first=M. S. |year=2007 |title=Battles of the honourable East India Company: making of the Raj |url=https://archive.org/details/battlesofhonoura0000nara |isbn=978-81-313-0034-3 |publisher=APH Publishing}} * {{Cite book |last=O'Brien |first=Derek |title=The Mumbai Factfile |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-302947-2 |year=2003}} * {{cite web |url=http://www.mumbaipolice.org/right_of_information/Right_of_Information.pdf |format=PDF, 1.18 [[Megabyte|MB]] |title=Office of the Commissioner of Police, Mumbai |publisher=[[Mumbai Police]] |access-date=15 June 2009 |ref=mp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711160718/http://www.mumbaipolice.org/right_of_information/Right_of_Information.pdf |archive-date=11 July 2009 }} * {{Cite book|editor1-last=Patel|editor1-first=Sujata|editor2-last=Masselos|editor2-first=Jim |title=Bombay and Mumbai. The City in Transition |url=https://archive.org/details/bombaymumbaicity0000unse_v9j7|chapter=Bombay and Mumbai: Identities, Politics and Populism |year=2003 |publisher=The Oxford University Press |location=Delhi |isbn=978-0-19-567711-9}} * {{Cite book |year=2005 |chapter-url=http://www.lingref.com/isb/4/141ISB4.PDF |last=Pai |first=Pushpa |editor=Cohen, James |editor2=McAlister, Kara T. |editor3=Rolstad, Kellie |editor4=MacSwan, Jeff |title=Proceedings of the 4th International Symposium on Bilingualism |chapter=Multilingualism, Multiculturalism and Education: Case Study of Mumbai City |publisher=Cascadilla Press |pages=1794–1806 |access-date=5 September 2009 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421131016/https://www.lingref.com/isb/4/141ISB4.PDF |url-status=live }} * {{Cite book |title=The mangroves in Salsette Island near Bombay |last1=Patil |first1=R.P. |publisher=Proceedings of the Symposium on Mangrove Forest |year=1957 |location=Calcutta}} * {{Cite book |last=Phadnis |first=Aditi |title=Business Standard Political Profiles: Of Cabals and Kings |publisher=[[Business Standard]] |author-link=Aditi Phadnis}} * {{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711113422/http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf |archive-date=11 July 2009 |title=Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] (MMRDA) |access-date=4 June 2010 |ref=pemmr |url-status=dead }} * {{Cite book |title=Proceedings of the Indian National Science Academy |publisher=[[Indian National Science Academy]] |year=1999 |volume=65 |ref=proc}} * {{Cite book |last=Rana |first=Mahendra Singh |year=2006 |title=India votes: Lok Sabha & Vidhan Sabha elections 2001–2005 |isbn=978-81-7625-647-6 |publisher=Sarup & Sons}} * {{Cite book |last1=Rohli |first1=Robert V. |last2=Vega |first2=Anthony J. |title=Climatology |publisher=Jones & Bartlett Publishers |year=2007 |edition=illustrated |isbn=978-0-7637-3828-0}} * {{Cite book |title=History of Medieval India |last1=Saini |first1=A.K. |last2=Chand |last3=Hukam |publisher=Anmol Publications |isbn=978-81-261-2313-1 |ref=maratha}} * {{Cite book |title=Maharashtra |last=Singh |first=K.S. |author2=B.V. Bhanu |author3=B.R. Bhatnagar |author4=Anthropological Survey of India |author5=D. K. Bose |author6=V.S. Kulkarni |author7=J. Sreenath |publisher=Popular Prakashan |volume=XXX |isbn=978-81-7991-102-0 |year=2004 |ref=prabhu}} * {{Cite book |title=Researches in Indo-Portuguese history |volume=2 |publisher=Publication Scheme |year=1998 |last=Shirodkar |first=Prakashchandra P. |isbn=978-81-86782-15-6}} * {{Cite book |title=Mumbai vision 2015: agenda for urban renewal |last1=Swaminathan |first1=R. |first2=Jaya |last2=Goyal |publisher=Macmillan India in association with Observer Research Foundation |year=2006}} * {{Cite book |title=The children of Israel: the Bene Israel of Bombay |last=Strizower |first=Schifra |publisher=B. Blackwell |year=1971}} * {{Cite book |title=The Gazetteer of Bombay City and Island |series=Gazetteers of the Bombay Presidency |publisher=Gazetteer Department ([[Government of Maharashtra]]) |volume=2 |year=1978 |ref=bi}} * {{cite web |url=http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf |title=The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888 |publisher=State Election Commissioner ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=3 May 2009 |ref=mumact |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070705222724/http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf |archive-date=5 July 2007 }} * {{cite book |first1=Mathew |last1=Kurian |first2=Patricia |last2=McCarney |title=Peri-urban water and sanitation services policy, planning and method |year=2010 |publisher=Springer |ref={{sfnref|Peri-urban water and sanitation services policy, planning and method|2010}}|location=Dordrecht|isbn=978-90-481-9425-4}} * {{Cite book |last=Vilanilam |first=John V. |edition=illustrated |year=2005 |title=Mass communication in India: a sociological perspective |url=https://archive.org/details/masscommunicatio0000vila |isbn=978-0-7619-3372-4 |publisher=SAGE}} * {{Cite book |last1=Wasko |first1=Janet |title=How Hollywood works |url=https://archive.org/details/howhollywoodwork0000wask |year=2003 |publisher=SAGE |isbn=978-0-7619-6814-6}} * {{Cite book |title=WMO bulletin |publisher=[[World Meteorological Organization]] |year=2000 |volume=49 |ref=wmo}} * {{Cite book |title=An African Indian Community in Hyderabad: Siddi Identity, Its Maintenance and Change |last=Yimene |first=Ababu Minda |publisher=Cuvillier Verlag |year=2004 |isbn=978-3-86537-206-2 |ref=yakg}} * {{Cite book |last1=Yule |first1=Henry |last2=Burnell |first2=A. C. |year=1996|orig-year=1939 |title=A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases: Hobson-Jobson |isbn=978-0-7007-0321-0 |publisher=Routledge |edition=2}} * {{Cite book |last1=Zakakria |first1=Rafiq |last2=Indian National Congress |title=100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985 |publisher=Reception Committee, Congress Centenary Session |year=1985 |ref=cng |author-link2=Indian National Congress}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{official website}} * {{GovPubs|Mumbai}} * {{Britannica|72526}} * {{OSM relation|7888990}} * [https://mumbaicity.gov.in/about-district/ ممبئي شهر، مهاراشٽر حڪومت] {{Geographic location |Centre = ممبئي |North = [[گجرات]]<br />[[مڌيا پرديش]] |East = [[تلنگانا]]<br />[[ڇتيس ڳڙهه]] |South = [[ڪرناٽڪ]]<br />[[گوا]] |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' }} {{Navboxes |title = ممبئي سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Mumbai topics}} {{Tourist attractions in Mumbai}} {{Maharashtra}} {{State and Union Territory capitals of India}} {{Million-plus agglomerations in India}} {{Mumbai metropolitan area}} {{World's most populated urban areas}} {{Megacities}} }} {{Subject bar |book=Mumbai |portal1=Geography |portal2=Cities |portal3=India |commons=yes |commons-search=Category:Mumbai |n=yes |n-search=Category:Mumbai |wikt=yes |b=yes |q=yes |s=yes |v=yes |voy=yes |d=yes |d-search=Q1156}} {{Authority control}} [[زمرو:ممبئي| ]] [[زمرو:ممبئي شهر ضلعي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:مهاراشٽر جا شهر]] <!--رياستي گاديءَ وارو شهر--> [[زمرو:ڀارت جا گاديءَ وارا شهر]]<!--مهاراشٽر رياست جي هاڻوڪي گادي--> [[زمرو:ڀارت جا ميٽروپوليٽن شهر]] [[زمرو:ڀارت جا آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ڀارت جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:عربي سمنڊ جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:1507ع ۾ قائم ٿيل آباد جايون]] [[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1507ع جون قيامون]] [[زمرو:ميگا شهر]] {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] qv6kpz9pznwr1fej4w5gsrunzu0nmb1 0 4887 415058 414338 2026-09-26T17:35:32Z InternetArchiveBot 13773 Add 3 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415058 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو اموي فوجي سالار ۽ گورنر (695–715ع)}} {{Infobox officeholder | name = محمد بن قاسم الثقفي | nickname = فاتح سنڌ | office = [[سنڌ (خلافت جو صوبو)|سنڌ جو پهريون اموي گورنر]] | term_start = 712 | term_end = 18 جولاءِ 715 | predecessor = ''عهدو قائم ٿيو'' | successor = [[حبيب بن مهلب]] | birth_date = {{birth date|695|12|31|df=y}} | birth_place = [[طائف]]، [[حجاز]]، [[اموي خلافت]]<br/>{{small|(موجوده [[سعودي عرب]])}} | death_date = {{death date and age|715|7|18|695|12|31|df=y}} | death_place = [[موصل]]، [[اموي خلافت]]<br/>{{small|(موجوده [[عراق]])}} | spouse = زينب (ڌيءَ [[حجاج بن يوسف]] جي) | father = قاسم بن يوسف الثقفي | mother = حبيبة العظمى | signature = | image = Umayyad Caliphate coinage temp Suleiman ibn Abd al-Malik al-Hind (possibly Multan) mint. Dated AH 97 (AD 715-6).jpg | image_size = 300px | caption = محمد بن قاسم جي دور سان لاڳاپيل [[اموي خلافت|اموي]] سڪو، جيڪو ممڪن طور [[ملتان]] ۾ ضرب ڪيو ويو؛ سڪي تي 97هه (تقريبن 715–716ع) جي تاريخ درج آهي. اڳئين پاسي جي گول لکت جو مطلب آهي: ''”الله جي نالي سان، هي [[درهم]] الهند ۾ {{nowrap|([[File:India in Abd al-Malik al-Hind coin 715 CE.jpg|40px|715ع جي الهند واري سڪي تي هند]])}} ستانويهه هجريءَ ۾ ضرب ڪيو ويو.“'' | native_name = {{Script/Arabic | مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ الثَّقَفِيِّ}} | native_name_lang = ar | leader = [[وليد بن عبدالملڪ]] | military_blank1 = وفاداري | military_data1 = {{flagicon image|Umayyad Flag.svg}} [[اموي خلافت]] | military_blank2 = جنگيون ۽ فوجي مهمون | military_data2 = [[سنڌ جي عرب فتح|سنڌ جي عرب فتح]] (708–711ع)<br>[[ديبل جو گهيرو]] (711ع)<br>[[اروڙ جي جنگ]] (712ع) | relations = صلب، حجاج (ڀاءُ) }} '''محمد بن قاسم الثقفي''' ({{lang-ar|مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ الثَّقَفِيِّ}}؛ {{lang-en|Muhammad ibn al-Qasim}}) [[اموي خلافت]] جو هڪ [[عرب]] فوجي سالار ۽ منتظم هو، جنهن اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سنڌ جي عرب فتح]] جي اڳواڻي ڪئي. سندس فوجي مهمن جي نتيجي ۾ سنڌ ۽ [[ملتان]] جا اهم علائقا اموي اقتدار هيٺ آيا ۽ [[سنڌ جو برهمڻ گهراڻو|سنڌ جي برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي حڪومت جو خاتمو ٿيو. سنڌ جي فتح کان پوءِ محمد بن قاسم فتح ڪيل علائقن جي انتظام سان پڻ لاڳاپيل رهيو. محمد بن قاسم جو تعلق [[بنو ثقيف]] سان هو، جيڪو [[طائف]] سان لاڳاپيل هڪ عرب قبيلو هو. هو اموي خلافت جي بااثر گورنر [[حجاج بن يوسف]] جو ويجهو مائٽ هو، جنهن سندس شروعاتي فوجي ۽ انتظامي ڪيريئر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. روايتي تاريخي بيانن موجب، نوجوانيءَ ۾ محمد بن قاسم کي [[فارس صوبو|فارس]] ۾ فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون ويون ۽ هو [[شيراز]] جي انتظام سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref>''جنت السنڌ''، رحيمداد خان مولائي شيدائي.</ref> [[وليد بن عبدالملڪ]] جي خلافت دوران حجاج بن يوسف محمد بن قاسم کي سنڌ خلاف هڪ وڏي اموي فوجي مهم جي اڳواڻي سونپي. محمد بن قاسم جي فوج [[مڪران]] مان اڳتي وڌندي 711ع ڌاري [[ديبل]] پهتي، جتي شهر جي گهيري ۽ قبضي کان پوءِ سنڌ جي اندرين علائقن ڏانهن پيش قدمي ڪئي. ان کان پوءِ اموي فوج [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ ٻين علائقن مان اڳتي وڌندي راجا ڏاهر جي فوج سان فيصلائتي جنگ ڪئي. ڏاهر جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن کان پوءِ [[اروڙ]] ۽ سنڌ جا ٻيا اهم سياسي مرڪز اموي فوج جي قبضي هيٺ آيا.<ref>{{cite journal |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Muhammad ibn Qasim ath-Thaqafi and the Arab Conquest of Sind |journal=East and West |volume=15 |issue=3/4 |year=1965 |pages=281–295}}</ref> سنڌ جي مرڪزي علائقن تي قبضي کان پوءِ محمد بن قاسم جون فوجون اتر طرف وڌيون ۽ آخرڪار [[ملتان]] تي پڻ قبضو ڪيو. انهن فتحن سان سنڌو ماٿريءَ جي هڪ وڏي حصي ۾ اموي سياسي ۽ فوجي اقتدار قائم ٿيو ۽ فتح ڪيل علائقا خلافت جي اوڀرئين انتظامي نظام سان ڳنڍيا ويا.<ref>''انسائيڪلوپيڊيا مسلم انڊيا''، حصو ٻيون، ص. 77.</ref> محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کي ننڍي کنڊ ۾ مستقل عرب-اسلامي سياسي اقتدار جي قيام جي شروعاتي مرحلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. [[وليد بن عبدالملڪ]] جي وفات کان پوءِ [[سليمان بن عبدالملڪ]] خلافت سنڀالي ۽ محمد بن قاسم کي عهدي تان هٽائي واپس گهرايو ويو. سندس گرفتاري، آخري ڏينهن ۽ موت جي حالتن بابت وچئين دور جي تاريخي ماخذن ۾ مختلف روايتون ملن ٿيون؛ تنهنڪري انهن واقعن جا تفصيل قطعي طور طئي ٿيل ناهن. == شروعاتي زندگي ۽ فوجي ڪيريئر == محمد بن قاسم جو پورو نسب '''محمد بن قاسم بن محمد بن حڪم بن ابي عقيل بن مسعود بن عامر بن معتب [[ثقيف|الثقفي]]''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref>''وفيات الأعيان''، احمد بن محمد بن خلكان، جلد 1، ص. 341.</ref> سندس تعلق [[بنو ثقيف]] سان هو، جيڪو [[طائف]] سان لاڳاپيل هڪ عرب قبيلو هو. [[ابن اثير الجزري]] موجب، محمد بن قاسم ۽ [[حجاج بن يوسف]] جو نسب حڪم بن ابي عقيل وٽ وڃي ملي ٿو، تنهنڪري ٻنهي جو تعلق ثقيف جي ساڳئي خانداني شاخ سان هو.<ref>''الكامل في التاريخ''، ابن الأثير الجزري، جلد 4، ص. 205.</ref> محمد بن قاسم جي ڄمڻ جي صحيح تاريخ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ڪجهه عربي سوانحي روايتن ۾ سندس پيدائش 72هه ۾ [[طائف]] ۾ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن تہ بعد واري تاريخ نگاريءَ ۾ سندس ڄمڻ عام طور 694 يا 695ع ڌاري ڄاڻايو وڃي ٿو. سندس ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم بابت تفصيلي معلومات گهڻو ڪري بعد وارن ماخذن مان ملي ٿي، تنهنڪري انهن تفصيلن کي قطعي طور ثابت ٿيل سوانحي حقيقتون نٿو سمجهي سگهجي. سندس خاندان اموي انتظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هو. [[عبدالملڪ بن مروان]] جي دور ۾ [[حجاج بن يوسف]] کي [[عراق]] ۽ خلافت جي اوڀر وارن علائقن تي وسيع انتظامي اختيار مليا. عربي نسب نامن جي روايت موجب، حجاج پنهنجي مائٽ قاسم کي [[بصرو|بصري]] جي انتظام سان لاڳاپيل عهدو ڏنو، جنهن کان پوءِ محمد بن قاسم جي خاندان جو تعلق بصري سان پڻ قائم ٿيو.<ref>''جمهرة أنساب العرب''، علي بن حزم الأندلسي، ص. 267–268.</ref> محمد بن قاسم جي پرورش اهڙي خانداني ۽ سياسي ماحول ۾ ٿي، جنهن جا ڪيترائي فرد اموي حڪومت جي فوجي ۽ انتظامي عهدن سان لاڳاپيل هئا. بعد وارن سوانحي بيانن موجب، هن عراق ۾ رهندي فوجي تربيت حاصل ڪئي. [[حجاج بن يوسف]] طرفان قائم ڪيل [[واسط (تاريخي شهر)|واسط]] ان دور ۾ عراق جو هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز هو، ۽ روايتي بيان محمد بن قاسم جي فوجي تربيت کي پڻ عراق جي انهيءَ ماحول سان ڳنڍين ٿا.<ref name="محمود شيت خطاب">محمود شيت خطاب، ''محمد بن قاسم الثقفي فاتح بلاد السند''، ص. 129.</ref> [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ''جنت السنڌ'' ۾ محمد بن قاسم جي ننڍي عمر ۾ پيءُ جي وفات، ماءُ جي نگرانيءَ هيٺ پرورش ۽ نوجوانيءَ ۾ فوجي تربيت حاصل ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="جنت السنڌ">رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''، باب ٻيون، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي، ٻيون ڇاپو، 2006ع.</ref> اهي تفصيل گهڻو ڪري بعد واري سوانحي روايت جو حصو آهن ۽ ابتدائي همعصر ماخذن مان انهن جي آزاد تصديق محدود آهي. === فارس ۾ خدمتون === سنڌ جي مهم کان اڳ محمد بن قاسم کي [[فارس صوبو|فارس]] ۾ فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون ويون. بعد واري تاريخ نگاريءَ ۾ کيس [[شيراز]] جي انتظام سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. مولائي شيدائي ۽ ڪجهه ٻين مؤرخن موجب، محمد بن قاسم کي فارس ۾ ڪردن خلاف فوجي ڪاررواين ۽ [[اصطخر]] جي علائقي سان لاڳاپيل مهمن ۾ پڻ ذميواريون ڏنيون ويون.<ref name="جنت السنڌ"/> انهن مهمن جي جزئيات بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي، تنهنڪري سندس سنڌ کان اڳ واري فوجي ڪيريئر بابت سڀ روايتي تفصيل يقيني ناهن. شيراز بابت ڪجهه بعد وارن بيانن ۾ اهو پڻ چيو ويو آهي تہ شهر ان وقت هڪ ننڍي فوجي ڇانوڻي هو ۽ اموي دور ۾ ان کي ترقي ڏني وئي، پر جديد تاريخي ۽ آثار قديمه جي تحقيق مان شيراز جي علائقي ۾ اسلام کان اڳ به آبادي ۽ اهميت جا ثبوت ملن ٿا؛ تنهنڪري محمد بن قاسم يا ڪنهن ٻئي اموي عملدار کي شيراز جو باني قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Shahbazi |first=Alireza Shapur |title=Shiraz i. History to 1940 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shiraz-i-history-to-1940/ |access-date=27 August 2026}}</ref> === سنڌ جي مهم لاءِ مقرري === محمد بن قاسم جي فوجي ڪيريئر جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي مرحلو سندس سنڌ واري مهم سان شروع ٿئي ٿو. سنڌ ڏانهن سندس مهم کان اڳ عرب فوجون [[مڪران]] ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن ۾ ڪيترائي ڀيرا فوجي ڪارروايون ڪري چڪيون هيون. [[احمد بن يحيى البلاذري|بلاذري]] جي ''[[فتوح البلدان]]'' ۾ محمد بن قاسم کان اڳ مڪران ۽ سنڌ ڏانهن عرب مهمن جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}</ref> انهن مهمن مان هڪ بديل بن طهفه جي اڳواڻيءَ ۾ ٿي، جنهن ۾ بديل مارجي ويو. سنڌ خلاف نئين مهم جي پسمنظر ۾ بديل جي شڪست کان سواءِ سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي قزاقي ۽ جهازن جي ڦرلٽ بابت روايتون، [[مڪران]] ۾ اڳ ئي قائم ٿيل اموي اثر ۽ خلافت جي اوڀر طرف فوجي توسيع پڻ شامل هئا. ان ڪري محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کي ڪنهن هڪ واقعي جو نتيجو قرار ڏيڻ بدران ان وسيع سياسي ۽ فوجي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. [[حجاج بن يوسف]] محمد بن قاسم کي سنڌ ڏانهن موڪليل اموي فوج جي اڳواڻي سونپي. [[اعجاز الحق قدوسي]] موجب، حجاج مهم لاءِ فوج، رسد ۽ جنگي سامان جو بندوبست ڪيو ۽ مهم دوران محمد بن قاسم سان خط و ڪتابت ذريعي رابطو رکندو رهيو.<ref>اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''، پهريون ايڊيشن، 2007ع، مهراڻ اڪيڊمي. {{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=27 August 2026}}</ref> محمد بن قاسم جي اڳواڻيءَ ۾ اموي فوج [[فارس صوبو|فارس]] کان [[مڪران]] جي رستي سنڌ ڏانهن وڌي. [[ديبل]] سندس مهم جي شروعاتي وڏن هدفن مان هو. ديبل کان پوءِ فوج [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ سنڌو درياهه جي ٻين علائقن ڏانهن پيش قدمي ڪئي. 93هه/712ع ڌاري [[راجا ڏاهر]] جي فوج سان فيصلائتي مقابلي ۽ ڏاهر جي موت کان پوءِ اموي فوج [[اروڙ]]، [[برهمڻ آباد]] ۽ ٻين مرڪزن ڏانهن وڌي ۽ بعد ۾ [[ملتان]] تائين پهتي.<ref>{{cite journal |last=Friedmann |first=Yohanan |title=The beginnings of Islamic learning in Sind—a reconsideration |url=https://archive.org/details/bulletin-soas_1974_37_3/page/659 |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=37 |issue=3 |year=1974 |pages=659–664 |doi=10.1017/S0041977X00127545}}</ref> انهن مهمن جي نتيجي ۾ سنڌ ۽ ملتان جا اهم علائقا [[اموي خلافت]] جي سياسي ۽ انتظامي دائري ۾ شامل ٿيا. سنڌ ۾ قائم ٿيل هي عرب اقتدار ننڍي کنڊ ۾ ابتدائي مستقل مسلم سياسي موجودگيءَ جي اهم مرحلن مان هڪ هو.<ref>{{cite journal |last=Friedmann |first=Yohanan |title=The beginnings of Islamic learning in Sind—a reconsideration |url=https://archive.org/details/bulletin-soas_1974_37_3/page/659 |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=37 |issue=3 |year=1974 |pages=659–664 |doi=10.1017/S0041977X00127545}}</ref> == سنڌ جي فتح == [[فائل:Arabsum5.png|thumb|محمد بن قاسم جي سنڌ واري فوجي مهم جو نقشو]] === سنڌ لاءِ فوجي تياري ۽ مڪران ڏانهن روانگي === [[حجاج بن يوسف]] محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم لاءِ فوج، رسد ۽ گهيري جي جنگ لاءِ گهربل سامان جو بندوبست ڪيو. تاريخي ماخذن موجب، [[شيراز]] مان محمد بن قاسم سان رواني ٿيندڙ بنيادي فوج ۾ لڳ ڀڳ ڇهه هزار شامي سوار شامل هئا، جن سان عراق جا موالي پڻ گڏ هئا. سنڌ جي سرحدن ڏانهن اڳتي وڌڻ دوران وڌيڪ فوجي دستا ساڻس شامل ٿيا. روايتن ۾ ڇهه هزار اٺ سوارن ۽ سامان کڻڻ لاءِ ٽن هزار اٺن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}</ref> مهم لاءِ ڳرو جنگي سامان خشڪيءَ بدران سامونڊي رستي اڳتي موڪليو ويو. تاريخي بيانن موجب، گهيري ۾ استعمال ٿيندڙ پنج [[منجنيق|منجنيقون]] ۽ ٻيو فوجي سامان جهازن وسيلي [[ديبل]] ڏانهن روانو ڪيو ويو، جتي اهو محمد بن قاسم جي خشڪيءَ رستي ايندڙ فوج سان مليو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}</ref> بعد وارين سنڌي تاريخي روايتن ۾ انهن منجنيقن مان هڪ وڏي منجنيق کي ”عروس“ يا ”عروسڪ“ جي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="جنت السنڌ"/> محمد بن قاسم پنهنجي فوج سان [[شيراز]] کان اوڀر طرف روانو ٿيو ۽ [[مڪران]] مان گذري سنڌ ڏانهن وڌيو. مڪران ان وقت عربن لاءِ مڪمل طور نئون علائقو نه هو؛ عرب فوجون محمد بن قاسم جي مهم کان ڪيترائي ڏهاڪا اڳ مڪران تائين پهچي چڪيون هيون. محمد بن قاسم جي اچڻ وقت مڪران اموي اثر هيٺ هو، جنهن ڪري سنڌ خلاف مهم لاءِ اهو هڪ اهم فوجي ۽ رسدي گذرگاهه بڻيو.<ref>{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}</ref> مڪران ۾ محمد بن قاسم سان اتي موجود عرب فوجي دستا پڻ شامل ٿيا. محمد بن هارون، جيڪو ان کان اڳ مڪران ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي سرگرمين سان لاڳاپيل هو، پڻ محمد بن قاسم جي فوج سان گڏ اڳتي وڌيو.<ref>{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}</ref> سنڌ ڏانهن وڌڻ کان اڳ محمد بن قاسم جي فوج قنزپور ۽ ارمابيل ڏانهن پيش قدمي ڪئي. اهي علائقا عربن جي اڳين فوجي سرگرمين جي دائري ۾ اچي چڪا هئا، پر محمد بن قاسم جي گذر وقت اتي ٻيهر فوجي ڪارروائي ڪرڻي پئي. تاريخي روايتن موجب قنزپور ۾ مزاحمت کان پوءِ محمد بن قاسم اڳتي وڌي ارمابيل پهتو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}</ref> ارمابيل جي سڃاڻپ عام طور موجوده [[لسٻيلو|لس ٻيلي]] جي علائقي سان ڪئي وئي آهي. محمد بن هارون پڻ هن مرحلي دوران وفات ڪري ويو؛ ابتدائي تاريخي روايتن ۾ سندس وفات ارمابيل جي ويجهو ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}</ref><ref name="جنت السنڌ"/> [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] موجب، حجاج بن يوسف مهم دوران محمد بن قاسم سان خط و ڪتابت جاري رکي ۽ کيس فوجي حڪمت عملي، پڙاءَ، حفاظت ۽ اڳتي وڌڻ بابت هدايتون موڪليندو رهيو.<ref name="جنت السنڌ"/> محمد بن قاسم ۽ حجاج وچ ۾ مسلسل رابطي ۽ حجاج طرفان مهم جي ويجهي نگرانيءَ جو ذڪر ٻين تاريخي بيانن ۾ پڻ ملي ٿو؛ خاص پيغام رسائيندڙن وسيلي عراق ۽ فوج وچ ۾ احڪام ۽ رپورٽون منتقل ڪيون وينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}</ref> ارمابيل کان پوءِ محمد بن قاسم سنڌ جي سامونڊي بندرگاهه [[ديبل]] ڏانهن وڌيو. ٻئي طرف سامونڊي رستي موڪليل فوجي سامان ۽ منجنيقون پڻ ديبل پهتيون. اهڙيءَ طرح مڪران ۽ ارمابيل مان خشڪيءَ رستي ٿيندڙ پيش قدميءَ کان پوءِ محمد بن قاسم جي مهم جو ايندڙ اهم مرحلو ديبل جو گهيرو ۽ فتح هو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}</ref> === ديبل جو گهيرو ۽ فتح === [[فائل:Fortification wall - Port of Banbhore.jpg|thumb|[[ڀنڀور]] جي قديم قلعي بنديءَ جا آثار؛ ڀنڀور کي تاريخي [[ديبل]] سان سڃاڻڻ بابت آثار قديمه جي تحقيق موجود آهي]] [[فائل:Excavations at bhanbhore port.JPG|thumb|ڀنڀور جي آثار قديمه واري ماڳ تي ٿيل کوٽايون]] ارمابيل کان پوءِ محمد بن قاسم جي فوج [[ديبل]] ڏانهن وڌي. ديبل سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي هڪ اهم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز هو. سنڌ جي عرب فتح بابت تاريخي روايتن ۾ ديبل کي محمد بن قاسم جي مهم جي شروعاتي اهم هدفن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي. سنڌ ۽ ملتان ۾ اٺين صديءَ جي شروعات ۾ قائم ٿيل عرب اقتدار ننڍي کنڊ اندر مسلمانن جي پهرين مستقل سياسي ۽ فوجي موجودگيءَ مان هو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=India v. Political and Cultural Relations: Medieval Period to the 13th century |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-v-relations-medieval-period-to-the-13th-century/ |access-date=27 August 2026}}</ref> محمد بن قاسم جي ديبل واري مهم جو سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۾ محفوظ آهي. موجود ''چچ نامو'' 13هين صديءَ جي شروعات ۾ علي بن حامد ڪوفيءَ طرفان فارسيءَ ۾ تيار ڪيل متن آهي، جنهن بابت مصنف دعويٰ ڪئي تہ اهو سنڌ جي فتح بابت هڪ اڳوڻي عربي تاريخ تان ترجمو ڪيو ويو هو. جديد تحقيق موجب ان ۾ ابتدائي عرب فتحن سان لاڳاپيل اهم تاريخي مواد محفوظ آهي، پر ان سان گڏ بعد جون مقامي ۽ ادبي روايتون پڻ شامل آهن؛ تنهنڪري ان جي تفصيلي بيانن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=27 August 2026}}</ref> روايتي بيانن موجب، ديبل هڪ قلعي بند شهر هو ۽ شهر ۾ هڪ نمايان مذهبي عمارت موجود هئي. ''چچ نامي'' ۽ ان تي ٻڌل بعد واري تاريخ نگاريءَ ۾ ان عمارت جي مٿئين حصي تي هڪ ڳاڙهي جهنڊي جو ذڪر ملي ٿو. روايت موجب، شهر جي ڪجهه رهواسين وٽ ان جهنڊي سان مذهبي عقيدا وابسته هئا.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}</ref><ref>اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''، پهريون ايڊيشن، 2007ع، مهراڻ اڪيڊمي. {{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ}}</ref> ديبل جي گهيري لاءِ محمد بن قاسم جي فوج [[منجنيق|منجنيقن]] سميت گهيري جو سامان استعمال ڪيو. روايتي بيان موجب، حجاج بن يوسف طرفان سامونڊي رستي موڪليل ڳرو جنگي سامان پڻ ديبل پهچي چڪو هو. بعد وارين روايتن ۾ وڏي منجنيق کي ”عروس“ يا ”عروسڪ“ جي نالي سان ياد ڪيو ويو آهي.<ref>اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''، پهريون ايڊيشن، 2007ع، مهراڻ اڪيڊمي. {{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ}}</ref> [[فائل:Mangonneau.png|thumb|پٿر اڇلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ منجنيق جو تاريخي خاڪو]] ''چچ نامي'' سان لاڳاپيل روايت موجب، گهيري دوران منجنيق جي حملي سان مذهبي عمارت جي مٿئين حصي ۽ ان سان لاڳاپيل جهنڊي کي ڪيرايو ويو. ان کان پوءِ قلعي جي دفاع ڪندڙ فوج ۽ عرب لشڪر وچ ۾ ويڙهه جاري رهي ۽ آخرڪار محمد بن قاسم جي فوج شهر جي دفاعي ڀتين کي عبور ڪري ديبل تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}</ref> ديبل تي قبضي کان پوءِ شهر ۾ سخت ڪارروائي ٿيڻ جا بيان پڻ ابتدائي ۽ بعد وارن ماخذن ۾ ملن ٿا. تاريخي روايتن ۾ شهر جي دفاع ڪندڙن ۽ آباديءَ جي هڪ حصي جي قتل، قيدين جي گرفتاري ۽ مال جي ورهاست جو ذڪر آهي. انهن واقعن بابت مختلف ماخذن ۾ ڏنل انگ اکر هڪجهڙا ناهن، تنهنڪري مارجي ويلن يا قيدين جو ڪو مخصوص انگ قطعي طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}</ref><ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}</ref> فتح کان پوءِ ديبل ۾ اموي فوجي ۽ انتظامي بندوبست قائم ڪيو ويو. روايتي ماخذن موجب محمد بن قاسم شهر ۾ هڪ عملدار ۽ فوجي دستو مقرر ڪيو ۽ اتي هڪ مسجد پڻ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}</ref> سنڌ ۾ اٺين صديءَ جي عرب قبضي سان لاڳاپيل ابتدائي اسلامي آثارن بابت مادي شاهدي محدود آهي؛ سنڌ ۽ ڀرپاسي مان ڪجهه ابتدائي عربي ڪتبا مليا آهن، پر عرب دور جي ڪيترين عمارتن جا آثار محفوظ نه رهيا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=Epigraphy v. Inscriptions from the Indian subcontinent |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/epigraphy-v/ |access-date=27 August 2026}}</ref> جنگ دوران حاصل ٿيل مال بابت اسلامي فوجي روايتن ۾ پنجون حصو رياست لاءِ مخصوص ڪرڻ ۽ باقي حصو فوج ۾ ورهائڻ جو ذڪر ملي ٿو. ديبل بابت بعد واري سنڌي تاريخ نگاريءَ ۾ پڻ مال جو حصو [[حجاج بن يوسف]] ڏانهن موڪلڻ جو بيان ڏنو ويو آهي.<ref>اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''، پهريون ايڊيشن، 2007ع، مهراڻ اڪيڊمي. {{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ}}</ref> ديبل تي قبضو محمد بن قاسم جي مهم جي پڄاڻي نه، پر سنڌ جي اندرين علائقن ڏانهن اڳتي وڌڻ جو شروعاتي مرحلو هو. ديبل کان پوءِ سندس فوج [[نيرون ڪوٽ]] ڏانهن وڌي ۽ پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين شهرن ڏانهن پيش قدمي ڪئي. اهڙيءَ طرح ديبل جي فتح کان پوءِ اموي فوج سامونڊي ڪناري کان سنڌ جي اندرين سياسي مرڪزن ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}</ref> === نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻڌيا === [[فائل:Mbq.jpg|thumb|محمد بن قاسم کي فوج جي اڳواڻي ڪندي ڏيکاريندڙ بعد واري تصوير]] [[ديبل]] تي قبضي کان پوءِ محمد بن قاسم سنڌو درياهه جي اولهندي پاسي سنڌ جي اندرين علائقن ڏانهن پيش قدمي ڪئي. سندس ايندڙ اهم منزل [[نيرون ڪوٽ]] هئي، جنهن کي گهڻن جديد مؤرخن موجوده [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] يا ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان سڃاتو آهي. ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' جي روايت موجب، ديبل کان نيرون تائين فاصلو پنجويهه فرسنگ ڄاڻايو ويو آهي ۽ محمد بن قاسم جي فوج ڇهن ڏينهن جي سفر کان پوءِ شهر جي ويجهو پهتي.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=156–158}}</ref> [[احمد بن يحيى البلاذري|بلاذري]] جي ''[[فتوح البلدان]]'' موجب، نيرون جي رهواسين محمد بن قاسم جي پهچڻ کان اڳ ئي پنهنجا ٻه سمنيه نمائندا [[حجاج بن يوسف]] ڏانهن موڪلي صلح جون ڳالهيون ڪيون هيون. محمد بن قاسم جي نيرون پهچڻ تي شهر وارن سندس فوج کي رسد فراهم ڪئي ۽ ٺاهه تحت شهر سندس حوالي ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}</ref> ''چچ نامي'' ۾ پڻ ساڳيءَ نوعيت جي روايت ملي ٿي، جنهن موجب نيرون جي سمنيه اڳواڻن اڳ ئي حجاج کان امان حاصل ڪئي هئي ۽ خراج ڏيڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=156–158}}</ref> ان ڪري نيرون کي فوجي حملي سان ”فتح“ ڪرڻ بدران شهر جي ''ٺاهه ذريعي اموي اقتدار قبول ڪرڻ'' طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. ''چچ نامي'' موجب، محمد بن قاسم نيرون ۾ مسجد قائم ڪئي، نماز لاءِ انتظام ڪيو ۽ هڪ امام مقرر ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |page=158}}</ref> نيرون ۾ موجود مذهبي عمارت سان ڪهڙو سلوڪ ڪيو ويو، تنهن بابت بعد وارن بيانن ۾ مختلف تفصيل ملن ٿا؛ تنهنڪري مندر کي مڪمل طور برقرار رکڻ ۽ ان جي بلڪل سامهون مسجد ٺاهڻ واري دعويٰ کي قطعي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. [[فائل:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] جو قديم قلعو؛ عرب ماخذن جي سيوستان/سهبان سان هن شهر جي سڃاڻپ ڪئي وڃي ٿي]] نيرون کان پوءِ محمد بن قاسم جي فوج اتر طرف سيوستان ڏانهن وڌي. اين. اي. بلوچ موجب، رستي ۾ ”موج“ نالي وهڪري وٽ سربيدس علائقي جي سمنيه اڳواڻن جو هڪ وفد محمد بن قاسم سان مليو ۽ ٺاهه ڪيو. ان لحاظ کان ”موج“ کي الڳ فتح ڪيل شهر يا قلعي طور بيان ڪرڻ بدران فوج جي رستي ۾ ٿيل هڪ سياسي ٺاهه سان لاڳاپيل مقام طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=Baloch |first=N. A. |title=Sindh Studies: Educational and Archaeological |publisher=Culture Department, Government of Sindh |year=2012}}</ref> محمد بن قاسم ان کان پوءِ سيوستان پهتو، جنهن کي عربي ماخذن ۾ سهبان يا سدوسان جهڙن نالن سان پڻ بيان ڪيو ويو آهي ۽ عام طور موجوده [[سيوهڻ]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هي شهر سنڌو درياهه جي اولهندي علائقي جو هڪ اهم قلعي بند مرڪز هو.<ref>{{cite book |last=Baloch |first=N. A. |title=Sindh Studies: Educational and Archaeological |publisher=Culture Department, Government of Sindh |year=2012}}</ref> پاڪستان جي نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هسٽاريڪل اينڊ ڪلچرل ريسرچ جي سيوهڻ قلعي بابت مطالعي ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي تہ عرب جاگرافيدانن ۽ مؤرخن وٽ هن هنڌ لاءِ سدوسان ۽ سهبان جهڙا نالا ملن ٿا ۽ راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جي دور ۾ هتي قلعو موجود هو.<ref>{{cite book |title=Historical Forts in Pakistan |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research, Quaid-i-Azam University |location=Islamabad}}</ref> ''چچ نامي'' سان لاڳاپيل روايت موجب، سيوستان تي ان وقت بجيراءِ، جيڪو [[راجا ڏاهر]] جو مائٽ هو، اختيار رکندو هو. شهر جي ڪجهه مذهبي ۽ مقامي اڳواڻن جنگ بدران صلح جي حمايت ڪئي. بجيراءِ ڪجهه عرصي جي مزاحمت کان پوءِ شهر ڇڏي ٻڌيا جي علائقي ڏانهن هليو ويو، جنهن کان پوءِ سيوستان محمد بن قاسم جي اختيار هيٺ آيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}}</ref><ref>{{cite book |last=Baloch |first=N. A. |title=Sindh Studies: Educational and Archaeological |publisher=Culture Department, Government of Sindh |year=2012}}</ref> بلاذري جو بيان ڪجهه مختلف آهي. سندس روايت موجب، محمد بن قاسم سهبان تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو درياهه جي ڪناري ڏانهن وڌيو. هن محمد بن مصعب ثقفيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوجي دستو سدوسان ڏانهن موڪليو، جتي مقامي رهواسين امان ۽ صلح جي درخواست ڪئي. ٺاهه قبول ڪرڻ کان پوءِ مٿن خراج مقرر ڪيو ويو، ضمانتون ورتيون ويون ۽ شهر ۾ هڪ اموي عملدار مقرر ڪيو ويو. ساڳئي بيان موجب، ان مهم کان واپس ايندڙ دستي سان چار هزار جاٽ پڻ شامل هئا.<ref>{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}</ref> سيوستان کان پوءِ فوجي سرگرميون [[ٻڌيا]] جي علائقي ڏانهن وڌيون. اين. اي. بلوچ ٻڌيا کي موجوده اتر [[دادو ضلعو|دادو]] ۽ ڏکڻ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] جي علائقن سان لاڳاپيل ڄاڻائي ٿو. سندس تحقيق موجب، هن علائقي جو مقامي اڳواڻ ڪاڪا هو ۽ سندس مرڪز ڪاڪراج هو، جنهن کي موجوده خيرپور ناٿن شاهه تعلقي جي ڪڪڙ واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Baloch |first=N. A. |title=Sindh Studies: Educational and Archaeological |publisher=Culture Department, Government of Sindh |year=2012}}</ref> روايتي بيانن موجب، بجيراءِ سيوستان ڇڏڻ کان پوءِ ٻڌيا جي علائقي ۾ وڃي پناهه ورتي. ڪاڪا فوجي مقابلي بدران محمد بن قاسم سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ اموي فوج علائقي جي هڪ اهم مضبوط هنڌ سيسم/سيوي ڏانهن وڌي.<ref>{{cite book |last=Baloch |first=N. A. |title=Sindh Studies: Educational and Archaeological |publisher=Culture Department, Government of Sindh |year=2012}}</ref> بعد واري سنڌي تاريخ نگاريءَ ۾ ڪاڪا کي محمد بن قاسم جي مقامي صلاحڪارن مان هڪ قرار ڏيڻ ۽ کيس اعزاز ڏيڻ جا تفصيل پڻ ملن ٿا.<ref name="جنت السنڌ"/> هن مرحلي جي فوجي مهم جي هڪ اهم خصوصيت مقامي گروهن جو مختلف ڌرين سان اتحاد هو. ڪجهه سمنيه اڳواڻن ۽ مقامي سردارن محمد بن قاسم سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ ٻيا راجا ڏاهر يا سندس عملدارن سان گڏ رهيا. ان ڪري نيرون، سيوستان ۽ ٻڌيا جي واقعن کي سادي مذهبي ورهاست يا سموري مقامي آباديءَ جي هڪ ڌر سان گڏجڻ طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. جديد تحقيق پڻ ''چچ نامي'' مان ٻڌن ۽ برهمڻن وچ ۾ منظم مذهبي دشمنيءَ جو سادو نتيجو ڪڍڻ بابت احتياط جي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Karanth |first=Dileep K. |title=Hindu-Buddhist Conflict in the Chachnama: Fact or Fiction? |journal=Indian Historical Review}}</ref> نيرون، سيوستان ۽ ٻڌيا ۾ ٿيندڙ ٺاهن ۽ فوجي ڪاررواين کان پوءِ محمد بن قاسم جو اثر سنڌو درياهه جي اولهندي پاسي جي وڏي حصي تائين وڌي ويو. ان کان پوءِ سندس مهم جو ايندڙ اهم مرحلو سنڌو درياهه پار ڪري [[راجا ڏاهر]] جي مکيه فوج سان مقابلو ڪرڻ هو. === راجا ڏاهر سان فيصلائتي جنگ === سنڌو درياهه جي اولهندي علائقن تي اثر قائم ڪرڻ کان پوءِ محمد بن قاسم جي فوج سنڌو درياهه پار ڪري [[راجا ڏاهر]] جي مرڪزي علائقن ڏانهن وڌي. سنڌ جي عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۾ محفوظ آهي، جيڪو محمد بن قاسم جي مهمن جو ڊگهو احوال ڏئي ٿو. موجود ''چچ نامو'' 13هين صديءَ جي فارسي ترجمي جي صورت ۾ محفوظ آهي، پر ان ۾ هڪ اڳوڻي گم ٿيل عربي تاريخي روايت جو مواد شامل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=27 August 2026}}</ref> تاريخي روايتن موجب، سنڌو درياهه پار ڪرڻ کان اڳ محمد بن قاسم ۽ ڏاهر جي ڌر وچ ۾ سفارتي رابطا پڻ ٿيا. [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] لکي ٿو تہ محمد بن قاسم هڪ مقامي مسلمان شخص ۽ هڪ عرب عملدار کي ڏاهر ڏانهن موڪليو، پر ڳالهين کان پوءِ ٺاهه نه ٿي سگهيو ۽ ٻنهي ڌرين فوجي مقابلي جي تياري ڪئي.<ref name="جنت السنڌ"/> درياهه پار ڪرڻ جي صحيح هنڌ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''چچ نامي'' ۽ بعد واري سنڌي تاريخ نگاريءَ ۾ مختلف پتڻن ۽ آبي هنڌن جا نالا ملن ٿا؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ موجوده هنڌ سان قطعي سڃاڻپ ڪرڻ احتياط طلب آهي. جديد تحقيق ۾ به سنڌ جي فتح بابت پراڻن ماخذن جي جاگرافيائي نالن جي سڃاڻپ هميشه يقيني نه سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book |editor-last=Baloch |editor-first=N. A. |title=Fatḥnāmah-i Sind: Being the Original Record of the Arab Conquest of Sind |publisher=Institute of Islamic History, Culture and Civilisation, Islamic University |location=Islamabad |year=1983}}</ref> روايتي بيانن موجب، ڏاهر پنهنجي فوج سان محمد بن قاسم جي اڳتي وڌندڙ لشڪر جو مقابلو ڪيو. ڏاهر جي فوج ۾ گهوڙي سوار، پيادل فوج ۽ جنگي هاٿي شامل هئا، جڏهن تہ محمد بن قاسم جي فوج عرب ۽ مقامي فوجي دستن تي مشتمل هئي. مختلف ماخذن ۾ ٻنهي فوجن جي انگ بابت تمام مختلف انگ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري انهن انگن کي قطعي تاريخي حقيقت طور قبول ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite book |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Muhammad ibn Qasim ath-Thaqafi and the Arab Conquest of Sind |journal=East and West |volume=15 |issue=3–4 |year=1965 |pages=281–295}}</ref> فيصلائتي جنگ 93هه/712ع ۾ ٿي. تاريخي روايتن موجب، راجا ڏاهر جنگ دوران هاٿيءَ تي سوار ٿي پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. عرب فوج طرفان باهه وارا تير ۽ ٻين هٿيارن جي استعمال جو ذڪر پڻ روايتن ۾ ملي ٿو. جنگ دوران ڏاهر جو هاٿي بي قابو ٿيو يا پاڻيءَ ڏانهن وڌيو، جنهن کان پوءِ ڏاهر ميدان ۾ مارجي ويو.<ref name="جنت السنڌ"/> ڏاهر جي موت جي صحيح طريقي بابت پڻ مختلف بيان ملن ٿا. [[ابن خلدون]] سان منسوب هڪ روايت ۾ سندس قاتل کي شجاع اعرابي ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن تہ ٻين ماخذن ۾ صرف ايترو بيان ڪيو ويو آهي تہ ڏاهر آخري مقابلي دوران مارجي ويو.<ref name="ابن خلدون">''تاريخ ابن خلدون''، جلد 5، ص. 279.</ref> راجا ڏاهر جي موت کان پوءِ سندس مرڪزي فوجي مزاحمت ڪمزور ٿي وئي، پر سنڌ ۾ منظم مخالفت مڪمل طور ختم نه ٿي. سندس خاندان ۽ مقامي حڪمرانن مان ڪجهه ماڻهن [[اروڙ]]، [[برهمڻ آباد]] ۽ ٻين قلعي بند شهرن مان مزاحمت جاري رکي. === اروڙ ۽ برهمڻ آباد جي فتح === ڏاهر جي موت کان پوءِ محمد بن قاسم جي فوج [[اروڙ]] ڏانهن وڌي، جيڪو ڏاهر جي حڪومت جي اهم سياسي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ هو. شهر جي قبضي بابت ''چچ نامي'' ۽ بعد جي سنڌي تاريخي ماخذن ۾ ڊگها بيان ملن ٿا. انهن روايتن موجب، اروڙ جي رهواسين ڪجهه وقت مزاحمت ڪرڻ کان پوءِ محمد بن قاسم سان ٺاهه ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=27 August 2026}}</ref> روايتي بيانن ۾ ٺاهه تحت شهر جي غير جنگجو آباديءَ کي امان ڏيڻ ۽ مقامي مذهبي ادارن جي حيثيت برقرار رکڻ جو ذڪر ملي ٿو. سنڌ جي عرب فتح بابت ڪجهه ماخذن ۾ محمد بن قاسم سان منسوب اهڙيون هدايتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ مقامي عبادتگاهن کي عيسائين، يهودين ۽ زرتشتين جي عبادتگاهن سان مشابهت ڏني وئي آهي. اهڙن اقتباسن جي لفظي صورت مختلف نسخن ۾ مختلف هجڻ سبب انهن کي روايتي انتظامي پاليسيءَ جي شاهدي طور احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="جنت السنڌ"/> اروڙ تي قبضي کان پوءِ ڏاهر جي خاندان جي ڪجهه عورتن جي گرفتاري ۽ قيدين جو ذڪر پڻ ماخذن ۾ ملي ٿو. ''چچ نامي'' ۾ قيدين جا تمام وڏا انگ ڄاڻايا ويا آهن، پر جديد تاريخ نگاري ۾ اهڙن انگن کي احتياط سان ڏٺو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ وچئين دور جي فتح نامن ۾ فوجن، قيدين ۽ مال جا انگ گهڻو ڪري وڌايل يا غيرهم آهن.<ref>{{cite book |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Muhammad ibn Qasim ath-Thaqafi and the Arab Conquest of Sind |journal=East and West |volume=15 |issue=3–4 |year=1965 |pages=281–295}}</ref> اروڙ کان پوءِ محمد بن قاسم جي فوج [[برهمڻ آباد]] ڏانهن وڌي. ڏاهر جو پٽ [[جئسيه]] اڃا تائين مزاحمت جاري رکي رهيو هو ۽ برهمڻ آباد هن مزاحمت جو اهم مرڪز بڻيو. روايتي ماخذن موجب، شهر مضبوط قلعي بند هو ۽ گهيرو ڪيترن مهينن تائين جاري رهيو.<ref name="جنت السنڌ"/> محمد بن قاسم جي فوج شهر جي چوڌاري فوجي بندوبست ۽ خندقون قائم ڪيون، جڏهن تہ جئسيه جي ڌر رسد کي محدود ڪرڻ ۽ گهيرو ڪندڙ فوج تي دٻاءُ وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي. آخرڪار جئسيه شهر ڇڏي ويو ۽ برهمڻ آباد محمد بن قاسم جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="جنت السنڌ"/> قبضي کان پوءِ محمد بن قاسم مقامي انتظام کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران ڪيترن مقامي عملدارن کي نئين اموي انتظام ۾ شامل ڪيو. اهڙي پاليسي سنڌ جي ٻين فتح ڪيل علائقن ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، جتي مقامي اشرافيه، مالياتي عملدارن ۽ مذهبي اڳواڻن مان ڪجهه کي خراج ۽ انتظامي ذميوارين جي عيوض عهدن تي برقرار رکيو ويو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |location=Leiden |year=1989}}</ref> === اتر طرف پيش قدمي ۽ ملتان === برهمڻ آباد کان پوءِ محمد بن قاسم جي مهم سنڌو ماٿريءَ جي اترين علائقن ڏانهن وڌي. ''چچ نامي'' ۽ بعد واري تاريخ نگاريءَ ۾ بابيا، اسڪلنده، سڪه ۽ ٻين قلعي بند هنڌن جو ذڪر ملي ٿو، پر انهن مان ڪجهه هنڌن جي موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ بابت اختلاف آهي.<ref>{{cite book |editor-last=Baloch |editor-first=N. A. |title=Fatḥnāmah-i Sind: Being the Original Record of the Arab Conquest of Sind |publisher=Institute of Islamic History, Culture and Civilisation, Islamic University |location=Islamabad |year=1983}}</ref> روايتي بيانن موجب، ڪجهه مقامي حڪمرانن مزاحمت بدران محمد بن قاسم سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ ٻين قلعي بند شهرن ۾ جنگ ٿي. عرب فوج آخرڪار [[ملتان]] تائين پهتي، جيڪو ان وقت هڪ اهم واپاري ۽ مذهبي مرڪز هو. ملتان جي سج مندر جي شهرت محمد بن قاسم جي مهم کان اڳ جي پڻ هئي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] ملتان جي مشهور سج مندر جو ذڪر ڪيو هو، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو تہ اهو عرب فتح کان اڳ ئي هڪ اهم مذهبي مرڪز هو.<ref>{{cite journal |last=Kapuria |first=Radha |author2=Asad Fatemi |title=Murad’s travels: courtesanly mobility, honour, and defiance in late eighteenth-century Multan |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |year=2026 |doi=10.1017/S1356186325101326}}</ref> تاريخي روايتن موجب، محمد بن قاسم جي فوج ملتان جو گهيرو ڪيو ۽ ڪجهه عرصي جي مزاحمت کان پوءِ شهر تي قبضو ڪيو. ملتان جي فتح سان اموي اقتدار سنڌو ماٿريءَ جي اترين حصي تائين وڌيو.<ref>{{cite book |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Muhammad ibn Qasim ath-Thaqafi and the Arab Conquest of Sind |journal=East and West |volume=15 |issue=3–4 |year=1965 |pages=281–295}}</ref> ملتان جي سج مندر ۽ ان سان لاڳاپيل دولت بابت ڪيترن وچئين دور جي مسلم جاگرافيدانن ۽ مؤرخن ذڪر ڪيو آهي. بعد واري دور ۾ ملتان جي حڪمرانن لاءِ هي مندر مذهبي اهميت سان گڏ معاشي اهميت پڻ رکندو هو، ۽ ڪجهه اسلامي حڪمرانن ان کي برقرار رکيو.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Hasan Ali |title=Constructing Islam on the Indus: The Material History of the Suhrawardi Sufi Order, 1200–1500 AD |publisher=Cambridge University Press |year=2016}}</ref> محمد بن قاسم جي ملتان تي قبضي کان پوءِ شهر ۾ اموي عملدار مقرر ڪيا ويا. روايتي سنڌي ماخذن ۾ دائود بن نصر عماني ۽ ازهر مدني جهڙن عملدارن جا نالا ملن ٿا، پر انهن تفصيلن جي آزاد تصديق محدود آهي؛ تنهنڪري انهن کي ماخذ سان منسوب ڪري لکڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref name="جنت السنڌ"/> === سنڌ ۽ ملتان کان اڳتي مهمن بابت روايتون === محمد بن قاسم جي يقيني ۽ مضبوط طور ثابت ٿيل فتحن جو مرڪز سنڌ ۽ ملتان هو. بعد جي ڪجهه تاريخي ڪتابن ۾ سندس فوجي سرگرمين کي [[قنوج]]، راجپوتانا، چتور، ڪڇ، گجرات يا سورت تائين پهتل ڄاڻايو ويو آهي، پر انهن وسيع فتحن بابت ابتدائي ۽ جديد علمي ماخذن ۾ اتفاق موجود ناهي. ''چچ نامي'' ۾ قنوج ڏانهن سفارتي يا فوجي ارادن جا بيان ملن ٿا، پر محمد بن قاسم هٿان قنوج جي يقيني فتح جو مضبوط ثبوت موجود ناهي. ان ڪري قنوج، چتور، اڌيپور يا گجرات کي سندس فتح ڪيل علائقن جي قطعي فهرست ۾ شامل ڪرڻ بدران بعد واري تاريخ نگاريءَ جون روايتون قرار ڏيڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=27 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Muhammad ibn Qasim ath-Thaqafi and the Arab Conquest of Sind |journal=East and West |volume=15 |issue=3–4 |year=1965 |pages=281–295}}</ref> محمد بن قاسم جي مهمن سان لاڳاپيل مال، قيدين ۽ فوج جي انگ بابت پڻ بعد وارن ماخذن ۾ وڏا ۽ پاڻ ۾ مختلف انگ ملن ٿا. جديد تاريخي مطالعي ۾ اهڙن انگن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو، خاص طور جڏهن اهي ابتدائي همعصر شاهديءَ سان تصديق نه ٿين. === قصير عمرا واري تصوير بابت دعويٰ === [[فائل:Amra5.jpg|thumb|[[قصير عمرا]] جي ”ڇهن بادشاهن“ واري تصوير جو پراڻو خاڪو؛ محفوظ لکتن مان ڪجهه حڪمرانن جي سڃاڻپ ٿي سگهي ٿي، پر راجا ڏاهر سان ڪنهن شخصيت جي سڃاڻپ ثابت ٿيل ناهي]] اموي دور جي [[قصير عمرا]] ۾ مشهور ”ڇهن بادشاهن“ واري ڀت تصوير موجود آهي. محفوظ يوناني ۽ عربي لکتن جي بنياد تي انهن مان چار حڪمرانن جي سڃاڻپ [[بازنطيني شهنشاهه]]، ساساني بادشاهه [[خسرو ٻيون|خسرو]]، حبشي [[نجاشي]] ۽ ويسیگوٿ حڪمران [[روديريڪ]] طور ڪئي وئي آهي. باقي ٻن شخصيتن جي سڃاڻپ يقيني نه آهي؛ جنت السنڌ جي ليکڪ انھن مان ھڪ تصوير راجا ڏاھر سان منسوب ڪئي آھي پر جديد فن تاريخ ۾ انهن کي اڪثر چين يا ترڪ علائقن جي حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.metmuseum.org/exhibitions/listings/2012/byzantium-and-islam/blog/where-in-the-world/posts/qusayr-amra |title=Qusayr 'Amra |publisher=The Metropolitan Museum of Art |date=12 April 2012 |access-date=27 August 2026}}</ref> == انتظام ۽ مذهبي پاليسي == [[فائل:QASIM-ar.png|thumb|right|[[سنڌ]] جي علائقي ۾ [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهمن ۽ فتح ڪيل علائقن جو نقشو]] سنڌ ۽ ملتان جي مختلف علائقن تي قبضي کان پوءِ محمد بن قاسم اتي اموي انتظام قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. فتح ڪيل شهرن ۾ فوجي ۽ انتظامي عملدار مقرر ڪيا ويا، جڏهن تہ ڪيترن هنڌن تي مقامي حڪمرانن ۽ انتظامي عملدارن کي اموي اقتدار قبول ڪرڻ جي شرط تي سندن عهدن يا مقامي ذميوارين تي برقرار رکيو ويو. سنڌ جي فتح بابت روايتن ۾ اهڙن ٺاهن، خراج جي مقرري ۽ مقامي انتظامي ڍانچي جي استعمال جا ڪيترائي مثال ملن ٿا.<ref name="جنت السنڌ"/> محمد بن قاسم جي مذهبي پاليسي بابت معلومات جو هڪ اهم روايتي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' آهي. هن ماخذ ۾ مختلف هنڌن تي مقامي برهمڻن، ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ ٻين مذهبي گروهن سان ڪيل ٺاهن جو ذڪر ملي ٿو. جديد تحقيق موجب، ''چچ نامي'' ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت پراڻيون عربي روايتون شامل آهن، پر ان سان گڏ بعد واري دور جون مقامي ۽ برهمڻ روايتون پڻ متن جو حصو بڻيل آهن؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل انتظامي ۽ مذهبي پاليسين جي تفصيلن کي ماخذ جي تاريخي نوعيت کي نظر ۾ رکندي استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=27 August 2026}}</ref> روايتي بيانن موجب، محمد بن قاسم ڪجهه فتح ڪيل علائقن ۾ مقامي آباديءَ کي سندن مذهبي رسمون جاري رکڻ ۽ عبادتگاهن کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني، جڏهن تہ اموي اقتدار قبول ڪندڙ غير مسلم آباديءَ کان خراج يا جزيي جي وصوليءَ جو انتظام ڪيو ويو. ڪجهه مقامي مذهبي ۽ انتظامي اڳواڻن کي پڻ سندن اڳوڻين ذميوارين تي برقرار رکيو ويو.<ref name="جنت السنڌ"/> محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم جا سياسي نتيجا وڌيڪ مستقل نوعيت جا هئا. سنڌ جي ڪجهه حصن ۽ ملتان تي اموي اقتدار قائم ٿيڻ سان سنڌو ماٿريءَ جو هي علائقو اسلامي دنيا جي سياسي ۽ واپاري نظام سان وڌيڪ سڌي نموني ڳنڍجي ويو. تنهن هوندي بہ سنڌ ۾ اسلام جي ڦهلاءَ کي صرف محمد بن قاسم جي فتح جو فوري نتيجو قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ جي سماج ۾ اسلام جي واڌ ۽ مقامي مسلم برادرين جي تشڪيل هڪ ڊگهو تاريخي عمل هو، جنهن ۾ بعد وارن صدين دوران واپار، لڏپلاڻ، سياسي تبديليون ۽ مذهبي شخصيتون پڻ اهم رهيون.<ref>{{cite book |last=Ansari |first=Sarah F. D. |title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843–1947 |url=https://archive.org/details/sufisaintsstatep0000ansa |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |pages=[https://archive.org/details/sufisaintsstatep0000ansa/page/9 9]–35 |doi=10.1017/CBO9780511563201.004}}</ref> == شخصيت ۽ ڪردار == محمد بن قاسم جي شخصيت ۽ ڪردار بابت ڄاڻ گهڻو ڪري وچئين دور جي تاريخي روايتن ۽ بعد جي مؤرخن جي بيانن مان ملي ٿي. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ سندس ڪردار جو جائزو خاص طور سندس فوجي قيادت، مقامي حڪمرانن سان ڪيل ٺاهن ۽ فتح ڪيل علائقن ۾ قائم ڪيل انتظام جي حوالي سان ورتو ويو آهي. مؤرخ [[ايس. ايم. اڪرام]] محمد بن قاسم کي هڪ قابل فوجي سالار قرار ڏيندي سندس فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي صلاحيتن جو ذڪر ڪري ٿو. اڪرام موجب، محمد بن قاسم سنڌ ۾ ڪيترن هنڌن تي سڌي فوجي ڪارروائيءَ بدران ڳالهين ۽ ٺاهن ذريعي مقامي حڪمرانن ۽ عملدارن کي پنهنجي انتظام ۾ شامل ڪيو. ڏاهر جي اڳوڻي وزير سيساگر ۽ ڪاڪا جهڙن مقامي عملدارن کي انتظامي ذميواريون ڏيڻ ان پاليسيءَ جا مثال ڄاڻايا ويا آهن.<ref>{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |title=Muslim Civilization in India |url=https://archive.org/details/muslimcivilizati0000ikra |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 |pages=[https://archive.org/details/muslimcivilizati0000ikra/page/10 10]–12}}</ref> تنهن هوندي بہ محمد بن قاسم جي فوجي مهم جي نوعيت هر هنڌ هڪجهڙي نه هئي. اڪرام موجب، [[ديبل]] ۽ [[ملتان]] جهڙن هنڌن تي سخت مزاحمت جي صورت ۾ اموي فوج سخت فوجي ڪارروائي ڪئي، جڏهن تہ ٻين ڪيترن علائقن ۾ مقامي آبادي ۽ اڳواڻن سان ٺاهن کي ترجيح ڏني وئي.<ref>{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |title=Muslim Civilization in India |url=https://archive.org/details/muslimcivilizati0000ikra |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 |pages=[https://archive.org/details/muslimcivilizati0000ikra/page/10 10]–12}}</ref> ان ڪري سندس حڪمرانيءَ ۽ ڪردار جو جائزو فوجي فتحن سان گڏ سندس انتظامي پاليسين ۽ مختلف علائقن ۾ اختيار ڪيل مختلف طريقن جي پسمنظر ۾ ورتو وڃي ٿو. سنڌ ۾ پنهنجي مختصر حڪومتي دور دوران محمد بن قاسم اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن حصن کي برقرار رکيو. مقامي سردارن ۽ عملدارن مان ڪجهه کي محصولن جي وصولي ۽ ٻين انتظامي معاملن ۾ شامل ڪيو ويو. اهڙي پاليسيءَ سان نئين قائم ٿيل اموي اقتدار کي مقامي انتظام هلائڻ ۾ مدد ملي.<ref>{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |title=Muslim Civilization in India |url=https://archive.org/details/muslimcivilizati0000ikra |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1964 |pages=[https://archive.org/details/muslimcivilizati0000ikra/page/11 11]–13}}</ref> محمد بن قاسم جي مقامي مقبوليت بابت پڻ بعد جي تاريخي ادب ۾ مختلف روايتون ملن ٿيون. [[اعجاز الحق قدوسي]] لکي ٿو تہ محمد بن قاسم کي سنڌ مان واپس گهرائڻ وقت ڪجهه مقامي ماڻهن سندس روانگيءَ تي افسوس جو اظهار ڪيو. قدوسي هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن موجب ڪيرج جي رهواسين سندس وفات کان پوءِ سندس ياد ۾ هڪ مجسمو قائم ڪيو.<ref>اعجاز الحق قدوسي، ''تاريخ سنڌ''، ص. 226.</ref> اهڙين روايتن جي آزاد تاريخي تصديق محدود هجڻ سبب انهن کي بعد جي تاريخ نگاريءَ ۾ نقل ٿيل روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو. محمد بن قاسم بابت بعد جي مسلم تاريخ نگاريءَ ۾ بهادري، سخاوت، نرم مزاجي ۽ انتظامي قابليت جهڙيون صفتون پڻ منسوب ڪيون ويون آهن. اهڙيون شخصي وصفون گهڻو ڪري سوانحي ۽ روايتي ماخذن تي ٻڌل آهن، جڏهن تہ سندس تاريخي ڪردار بابت وڌيڪ سڌي شاهدي سندس فوجي مهمن، مقامي اڳواڻن سان ٺاهن ۽ سنڌ ۾ قائم ڪيل انتظامي بندوبستن مان ملي ٿي. == واپسي، گرفتاري ۽ وفات == محمد بن قاسم جي سنڌ ۽ ملتان واري مهم جي پڄاڻي ۽ سندس گرفتاريءَ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف روايتون ملن ٿيون. [[حجاج بن يوسف]] 95هه/714ع ۾ وفات ڪئي، جڏهن تہ اموي خليفو [[وليد بن عبدالملڪ]] 96هه/715ع ۾ وفات ڪري ويو. وليد کان پوءِ سندس ڀاءُ [[سليمان بن عبدالملڪ]] اموي خليفو ٿيو. سياسي قيادت جي هن تبديليءَ کان پوءِ محمد بن قاسم کي سنڌ جي گورنري ۽ فوجي قيادت تان هٽائي واپس گهرايو ويو. محمد بن قاسم جي واپسيءَ جو وڌيڪ سادو بيان ابتدائي عرب مؤرخ [[احمد بن يحيى البلاذري|بلاذري]] جي ''[[فتوح البلدان]]'' ۾ ملي ٿو. بلاذري جي روايت موجب، سليمان بن عبدالملڪ خلافت سنڀالڻ کان پوءِ حجاج بن يوسف سان لاڳاپيل عملدارن خلاف ڪارروائي ڪئي. محمد بن قاسم کي پڻ عهدي تان هٽايو ويو ۽ گرفتار ڪري عراق موڪليو ويو، جتي کيس [[واسط]] ۾ قيد ڪيو ويو. روايت موجب، اتي صالح بن عبدالرحمان جي نگرانيءَ هيٺ کيس سخت سلوڪ کي منهن ڏيڻو پيو ۽ قيد دوران ئي سندس وفات ٿي.<ref>[[احمد بن يحيى البلاذري|البلاذري]]، ''[[فتوح البلدان]]''، سنڌ جي فتح بابت باب.</ref> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ محمد بن قاسم جي گرفتاريءَ کي حجاج بن يوسف جي خاندان ۽ سندس سياسي مخالفن وچ ۾ دشمنيءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] موجب، سليمان بن عبدالملڪ اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ حجاج طرفان مقرر ڪيل ڪيترن عملدارن کي عهدن تان هٽايو. محمد بن قاسم کي پڻ معزول ڪيو ويو ۽ يزيد بن ابي ڪبشه کي سنڌ جي انتظام لاءِ مقرر ڪيو ويو.<ref name="جنت السنڌ"/> مولائي شيدائي جي بيان موجب، محمد بن قاسم کي گرفتار ڪرڻ کان پوءِ سخت نگرانيءَ هيٺ عراق ڏانهن موڪليو ويو ۽ آخرڪار واسط جي قيدخاني ۾ رکيو ويو. هو سندس موت کي صالح بن عبدالرحمان جي حجاج بن يوسف سان دشمنيءَ سان ڳنڍي ٿو.<ref name="جنت السنڌ"/> [[اعجاز الحق قدوسي]] پڻ محمد بن قاسم جي گرفتاريءَ کي اموي خلافت اندر سياسي تبديليءَ سان ڳنڍي ٿو. سندس بيان موجب، سليمان بن عبدالملڪ جي دور ۾ حجاج جي سياسي مخالفن کي اوڀر وارن صوبن جي انتظام ۾ اهميت ملي ۽ محمد بن قاسم کي گرفتار ڪري عراق ڏانهن موڪليو ويو.<ref>اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''، پهريون ايڊيشن، 2007ع، مهراڻ اڪيڊمي. {{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page8.html |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=27 August 2026}}</ref> محمد بن قاسم جي آخري انجام بابت ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۾ هڪ وڌيڪ تفصيلي ۽ مختلف روايت پڻ موجود آهي، جنهن ۾ سندس گرفتاري ۽ موت کي راجا ڏاهر جي ڌيئرن سان لاڳاپيل هڪ واقعي سان ڳنڍيو ويو آهي. هيءَ روايت بلاذري جي نسبتاً اڳوڻي بيان کان مختلف آهي. جديد تحقيق ۾ ''چچ نامي'' جي اهڙن تفصيلي بيانن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ موجود ''چچ نامو'' ابتدائي عربي تاريخي مواد سان گڏ مقامي ۽ بعد واري روايتي مواد پڻ محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=27 August 2026}}</ref> محمد بن قاسم جي وفات جي صحيح تاريخ ۽ عمر بابت پڻ ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. عام طور سندس وفات 715ع جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وڃي ٿي. سندس مختصر حڪومتي دور جي پڄاڻي اموي خلافت اندر قيادت جي تبديليءَ سان ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ نوان اموي عملدار مقرر ڪيا ويا. == تاريخ نگاري ۽ جديد بحث == [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي فتح ۽ [[راجا ڏاهر]] جي شڪست جي تشريح جديد دور ۾ مختلف سياسي، مذهبي ۽ قومي تاريخ نگارين ۾ مختلف نموني ڪئي وئي آهي. ان ڪري ٻنهي شخصيتن کي ”سنڌ جو هيرو“ قرار ڏيڻ بابت ڪو متفقه تاريخي موقف موجود نه آهي. جديد علمي تحقيق ۾ هن اختلاف کي خود تاريخي واقعي کان وڌيڪ، بعد جي دورن ۾ تاريخ، قومي سڃاڻپ ۽ سياسي فڪر جي تشڪيل سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Rid |first1=Saeed Ahmad |last2=Sodhar |first2=Muhammad Qasim |title=The Discourses Analysis of the Arab Conquest of Sindh |journal=Progressive Research Journal of Arts & Humanities |volume=5 |issue=1 |year=2023 |pages=1–15 |doi=10.51872/prjah.vol5.Iss1.229}}</ref> === پاڪستاني قومي تاريخ نگاري === پاڪستان جي قومي تاريخ نگاري ۽ خاص طور ڪيترن درسي ڪتابن ۾ محمد بن قاسم کي سنڌ ۾ اموي اقتدار قائم ڪندڙ ۽ ننڍي کنڊ جي اسلامي تاريخ جي هڪ اهم شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. هن بيانيي ۾ سنڌ جي 712ع واري عرب فتح کي ڪڏهن ڪڏهن پاڪستان جي مسلمان سڃاڻپ جي تاريخي شروعات سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي ۽ سنڌ لاءِ ”باب الاسلام“ جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Rid |first1=Saeed Ahmad |last2=Sodhar |first2=Muhammad Qasim |title=The Discourses Analysis of the Arab Conquest of Sindh |journal=Progressive Research Journal of Arts & Humanities |volume=5 |issue=1 |year=2023 |pages=1–15 |doi=10.51872/prjah.vol5.Iss1.229}}</ref> مؤرخ منان احمد آصف پڻ لکي ٿو تہ جديد پاڪستان ۾ محمد بن قاسم ۽ 712ع جي فتح کي مسلمان قومي سڃاڻپ جي هڪ بنيادي تاريخي واقعي طور پيش ڪرڻ جي روايت پيدا ٿي، جڏهن تہ ''[[چچ نامو]]'' جي تشريح به نوآبادياتي ۽ بعد واري قومي تاريخ نگاريءَ ۾ مختلف سياسي مقصدن لاءِ ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> === سنڌي قومپرست تاريخ نگاري === ٻئي پاسي سنڌي قومپرست تاريخ نگاريءَ جي هڪ ڌارا [[راجا ڏاهر]] کي سنڌ جي خودمختيار حڪومت جو آخري حڪمران ۽ عرب فوج خلاف پنهنجي ملڪ جي دفاع ۾ وڙهندڙ شخصيت طور پيش ڪري ٿي. هن نقطه نظر ۾ محمد بن قاسم کي ٻاهران آيل فاتح يا حملي آور ۽ ڏاهر کي سنڌ جي دفاع جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Rid |first1=Saeed Ahmad |last2=Sodhar |first2=Muhammad Qasim |title=The Discourses Analysis of the Arab Conquest of Sindh |journal=Progressive Research Journal of Arts & Humanities |volume=5 |issue=1 |year=2023 |pages=1–15 |doi=10.51872/prjah.vol5.Iss1.229}}</ref> هن تشريح کي ويهين صديءَ ۾ خاص طور [[جي. ايم. سيد]] جي لکڻين وسيلي وڌيڪ نمايان حيثيت ملي. سندس سنڌي قومي فڪر ۾ ڏاهر کي سنڌ جي دفاع ڪندڙ حڪمران طور پيش ڪيو ويو، جڏهن تہ محمد بن قاسم جي فتح کي ٻاهرين سياسي قبضي جي صورت ۾ ڏٺو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Rid |first1=Saeed Ahmad |last2=Sodhar |first2=Muhammad Qasim |title=The Discourses Analysis of the Arab Conquest of Sindh |journal=Progressive Research Journal of Arts & Humanities |volume=5 |issue=1 |year=2023 |pages=1–15 |doi=10.51872/prjah.vol5.Iss1.229}}</ref> === ٻيون تشريحون === محمد بن قاسم ۽ راجا ڏاهر بابت بحث صرف ٻن متضاد بيانيَن تائين محدود نه آهي. ڪجهه جديد مطالعي ۾ سنڌ جي ان دور جي سماجي بناوٽ، ذات پات، حڪمران خاندانن ۽ هيٺين طبقن جي حيثيت کي بنياد بڻائي ٻنهي روايتي ”هيرو“ بيانيَن تي تنقيد ڪئي وئي آهي. اهڙي تشريح موجب، محمد بن قاسم کي صرف مذهبي آزاديءَ جو نمائندو ۽ ڏاهر کي فقط قومي آزاديءَ جو نمائندو قرار ڏيڻ ٻنهي صورتن ۾ تاريخي صورتحال کي تمام گهڻو سادو ڪري پيش ڪرڻ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Rid |first1=Saeed Ahmad |last2=Sodhar |first2=Muhammad Qasim |title=The Discourses Analysis of the Arab Conquest of Sindh |journal=Progressive Research Journal of Arts & Humanities |volume=5 |issue=1 |year=2023 |pages=1–15 |doi=10.51872/prjah.vol5.Iss1.229}}</ref> تاريخدانن جو ڌيان ان ڳالهه ڏانهن پڻ ويو آهي تہ ''چچ نامو''، جيڪو محمد بن قاسم ۽ ڏاهر جي دور بابت بعد واري تاريخ نگاريءَ جو اهم ماخذ رهيو آهي، موجوده صورت ۾ 13هين صديءَ جو فارسي متن آهي. اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو، پر ان ۾ مختلف ادبي ۽ سياسي روايتون پڻ شامل آهن. ان ڪري جديد محقق ان کي اٺين صديءَ جي واقعن جو سڌو ۽ مڪمل طور غيرمسئلو رڪارڊ نه پر احتياط سان استعمال ٿيندڙ تاريخي ماخذ سمجهن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=27 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> ان پسمنظر ۾ محمد بن قاسم يا راجا ڏاهر مان ڪنهن هڪ کي غيرمشروط طور ”سنڌ جو هيرو“ قرار ڏيڻ تاريخي تحقيق جو متفقه نتيجو نه، پر مختلف قومي، مذهبي ۽ سياسي تاريخ نگارين جو حصو آهي. === محمد بن قاسم کان اڳ عرب فوجي مهمون === [[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|280px|thumb|محمد بن قاسم ۽ [[قتيبه بن مسلم]] جي فوجي مهمن ۽ فتح ڪيل علائقن جو نقشو]] محمد بن قاسم جي 711–712ع واري مهم کان اڳ به عرب فوجون [[مڪران]]، [[قيقان]] ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن ڏانهن ڪيترائي ڀيرا موڪليون ويون هيون. ابتدائي عرب ماخذن، خاص طور [[احمد بن يحيى البلاذري|بلاذري]] سان منسوب بيانن، ۾ مختلف خليفن ۽ اموي عملدارن جي دور ۾ مڪران ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن ڏانهن فوجي ڪاررواين جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |year=1916}}</ref> [[معاويه بن ابي سفيان]] جي دور ۾ مهلب بن ابي صفره، عبدالله بن سوار عبدي، سنان بن سلمه، راشد بن عمرو ۽ ٻين عرب فوجي عملدارن جون مڪران، قيقان ۽ هند جي سرحدي علائقن ۾ ڪارروايون ذڪر ڪيون ويون آهن. انهن مان ڪجهه مهمن ۾ عرب فوجن کي ڪاميابيون مليون، جڏهن تہ ڪجهه سالار جنگين ۾ مارجي ويا. انهن مهمن جو وڏو حصو اڄوڪي سنڌ جي مرڪزي ميداني علائقن بدران مڪران، قيقان ۽ اتر اولهندي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Rahman |first1=Zabih ur |last2=Nawaz |first2=Rab |title=The History of Sindh from Islamic Conquests to the Arrival of the Conqueror of Sindh: An Analytical Study |journal=Journal of Islamic and Religious Studies |volume=5 |issue=2 |year=2020 |pages=37–54 |doi=10.36476/JIRS.5:2.12.2020.03}}</ref> [[ايڇ. ٽي. ليمبرڪ]] پڻ ابتدائي عرب مهمن بابت ماخذن ۾ تضادن ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي. سندس جائزي موجب بلاذري، ''چچ نامي'' ۽ ٻين ماخذن ۾ انهن شروعاتي ڪاررواين جي تاريخن، هنڌن ۽ نتيجن بابت اهڙا اختلاف آهن، جن کي مڪمل طور پاڻ ۾ هم آهنگ ڪرڻ ممڪن نه آهي.<ref>{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1973}}</ref> ان ڪري محمد بن قاسم جي مهم کي ”سنڌ تي سترهون حملو“ قرار ڏيڻ لاءِ سڀني اڳين فوجي ڪاررواين کي هڪ ئي معيار تحت ڳڻڻ تاريخي طور مسئلو پيدا ڪري ٿو. ڪجهه ڪارروايون سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڏانهن هيون، ڪجهه مڪران يا قيقان ڏانهن ۽ ڪجهه سرحدي علائقن ۾ ٿيون؛ انهن جي انگ، ترتيب ۽ نتيجن بابت تاريخي ماخذ پاڻ ۾ متفق ناهن.<ref>{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1973}}</ref> == سنڌ تي حملي جا ڪارڻ ۽ پسمنظر == [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموي دور سميت اسلامي خلافت جي علائقائي توسيع]] محمد بن قاسم جي سنڌ خلاف فوجي مهم [[اموي خلافت]] جي اوڀر طرف وڌندڙ سياسي ۽ فوجي اثر جي وسيع پسمنظر ۾ ٿي. ستين صدي عيسويءَ دوران عرب فوجون [[مڪران]] تائين پهچي چڪيون هيون ۽ اٺين صديءَ جي شروعات تائين اهو علائقو اموي خلافت جي اوڀرئين سرحدي نظام جو حصو بڻجي چڪو هو. ان سان گڏ سنڌ ۽ عرب دنيا وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] وسيلي واپاري ۽ سامونڊي رابطا پڻ اڳ کان موجود هئا. محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم 93هه/711–712ع ڌاري، اموي خليفي [[وليد بن عبدالملڪ]] جي دور ۾ شروع ٿي.<ref>{{cite journal |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Muhammad ibn Qasim ath-Thaqafi and the Arab Conquest of Sind |journal=East and West |volume=15 |issue=3/4 |year=1965 |pages=281–295}}</ref> سنڌ خلاف عرب فوجي سرگرميون محمد بن قاسم جي مهم کان گهڻو اڳ شروع ٿي چڪيون هيون. [[احمد بن يحيى البلاذري]] جي ''[[فتوح البلدان]]'' ۾ مڪران ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن ڏانهن شروعاتي عرب فوجي مهمن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مهمن مان ڪجهه اموي دور کان به اڳ ٿيون، جڏهن تہ اموي دور ۾ سنڌ جي سامونڊي ۽ سرحدي علائقن ڏانهن وڌيڪ فوجي ڪارروايون ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}</ref> ان ڪري محمد بن قاسم جي مهم کي سنڌ سان عربن جي پهرين فوجي رابطي بدران اڳين فوجي سرگرمين جي وڌيڪ وڏي ۽ منظم مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. محمد بن قاسم کان ٿورو اڳ سنڌ ڏانهن موڪليل هڪ اموي مهم جي اڳواڻي بديل بن طهفه ڪئي، جيڪو ويڙهه دوران مارجي ويو. ''فتوح البلدان'' ۾ بديل جي مهم ۽ ان کان پوءِ [[حجاج بن يوسف]] طرفان محمد بن قاسم کي سنڌ ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=al-Baladhuri |first=Ahmad ibn Yahya |title=Futuh al-Buldan |trans-title=The Origins of the Islamic State |translator=Philip Khuri Hitti |publisher=Columbia University |location=New York |year=1916}}</ref> بعد واري تاريخ نگاريءَ ۾ بديل جي شڪست ۽ موت جو بدلو وٺڻ کي محمد بن قاسم جي مهم جي فوري سببن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، پر مهم کي رڳو انتقامي ڪارروائي قرار ڏيڻ ان جي وسيع سياسي ۽ فوجي پسمنظر کي محدود ڪري ٿو. سنڌ تي حملي جي سببن سان لاڳاپيل سڀ کان مشهور روايت سامونڊي قزاقي ۽ جهازن جي ڦرلٽ بابت آهي. ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد واري تاريخ نگاريءَ موجب، [[سري لنڪا]] کان عرب علائقن ڏانهن ويندڙ جهازن مان هڪ يا وڌيڪ جهاز سنڌ جي سامونڊي ڪناري ويجهو قزاقن هٿان ڦريا ويا. روايتن ۾ انهن جهازن تي واپاري سامان سان گڏ عورتن ۽ ٻارن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. واقعي جي خبر [[حجاج بن يوسف]] تائين پهچڻ کان پوءِ هن سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] کان قزاقن خلاف ڪارروائي ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جي آزاديءَ جو مطالبو ڪيو. روايت موجب، ڏاهر جواب ڏنو تہ سامونڊي قزاق سندس اختيار هيٺ نه هئا ۽ هو انهن جي ڪارروائين جو ذميوار نه هو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=27 August 2026}}</ref> جهازن واري واقعي جي تفصيلن بابت احتياط ضروري آهي. موجود ''چچ نامو'' 13هين صديءَ جي شروعات ۾ علي بن حامد ڪوفيءَ طرفان فارسيءَ ۾ تيار ڪيل متن آهي، جنهن بابت مصنف هڪ اڳوڻي عربي تاريخ تان ترجمي جي دعويٰ ڪئي آهي. جديد تحقيق موجب، متن ۾ سنڌ جي عرب فتح بابت پراڻيون تاريخي روايتون محفوظ آهن، پر ان سان گڏ بعد وارو مقامي ۽ ادبي مواد پڻ شامل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=27 August 2026}}</ref> تنهنڪري جهازن جي ڦرلٽ کي مهم سان لاڳاپيل هڪ اهم روايتي سبب طور بيان ڪري سگهجي ٿو، پر ان کي سنڌ تي حملي جو واحد ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ مناسب ناهي. سامونڊي واپار پڻ هن فوجي مهم جي وسيع پسمنظر جو اهم عنصر هو. [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] جا سامونڊي رستا وچ اوڀر کي سنڌ ۽ هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان ڳنڍيندا هئا. ''The Cambridge History of Islam'' ۾ محمد بن قاسم جي 93هه/711ع واري سنڌ مهم جو گهٽ ۾ گهٽ ظاهري مقصد وچ اوڀر ۽ هندستان جي اولهندي ڪناري وچ ۾ سامونڊي واپار کي قزاقن کان محفوظ ڪرڻ ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Islam |year=1978 |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_l5r5 |publisher=Cambridge University Press |quote=The Arab military expedition that was carried out in Sind by Muhammad b. Qasim in 93/711 was, at least nominally, intended to protect the sea trade routes between the Middle East and the western coast of India from pirates.}}</ref> ان سان گڏ محمد بن قاسم جي مهم کي [[اموي خلافت]] جي ان دور جي وسيع علائقائي توسيع کان الڳ ڪري نٿو سگهجي. اٺين صديءَ جي شروعات ۾ اموي فوجون هڪ ئي وقت مختلف سرحدن تي سرگرم هيون؛ خلافت جو سياسي اثر اولهه ۾ اتر آفريڪا ۽ [[آئبيريا]] کان وٺي اوڀر ۾ [[خراسان]]، [[وچ ايشيا]] ۽ [[مڪران]] تائين پکڙجي رهيو هو. سنڌ ڏانهن پيش قدمي اموي خلافت جي هن اوڀرئين فوجي ۽ سياسي توسيع جي پسمنظر ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Muhammad and the Conquests of Islam |url=https://archive.org/details/muhammadconquest0000gabr |publisher=McGraw-Hill |year=1968}}</ref> انهن سببن جي روشنيءَ ۾ محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم لاءِ ڪنهن هڪ ”اصل مقصد“ جو تعين ڪرڻ ڏکيو آهي. بديل جي اڳوڻي مهم ۽ سندس موت، سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي قزاقيءَ سان لاڳاپيل روايت ۽ جهازن وارو واقعو مهم جا فوري سبب يا ان لاءِ پيش ڪيل جواز سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن تہ مڪران ۾ اڳ ئي قائم ٿيل عرب فوجي موجودگي، سامونڊي واپاري مفاد ۽ اموي خلافت جي اوڀر طرف سياسي ۽ فوجي توسيع ان جا وسيع تاريخي ڪارڻ هئا.<ref>{{cite journal |last=Gabrieli |first=Francesco |title=Muhammad ibn Qasim ath-Thaqafi and the Arab Conquest of Sind |journal=East and West |volume=15 |issue=3/4 |year=1965 |pages=281–295}}</ref> انهن حالتن ۾ [[حجاج بن يوسف]] سنڌ ڏانهن وڌيڪ وڏي ۽ منظم فوجي مهم تيار ڪئي ۽ ان جي اڳواڻي محمد بن قاسم جي حوالي ڪئي. محمد بن قاسم جي فوج [[فارس صوبو|فارس]] ۽ [[مڪران]] مان گذري سنڌ ڏانهن وڌي، جڏهن تہ ڳرو جنگي سامان ۽ رسد جو ڪجهه حصو سامونڊي رستي موڪليو ويو. مهم جو پهريون وڏو هدف [[ديبل]] هو؛ اتان کان فوج سنڌ جي اندرين علائقن ڏانهن وڌي ۽ ايندڙ مرحلن ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين سياسي ۽ فوجي مرڪزن تائين پهتي. == ورثو == [[فائل:A wide angle picture of Muhammad Bin Qasim Masjid.jpg|thumb|[[سکر]]، پاڪستان ۾ محمد بن قاسم مسجد، جيڪا محمد بن قاسم جي نالي سان منسوب آهي]] محمد بن قاسم جي سنڌ ۾ موجودگي ۽ حڪمرانيءَ جو عرصو مختصر هو، پر سندس فتحن جي نتيجي ۾ سنڌ [[اموي خلافت]] جي سياسي دائري ۽ اسلامي دنيا سان وڌيڪ سڌي طرح ڳنڍجي وئي.<ref name="Markovits">Markovits, Claude ''The Global World of Indian Merchants, 1750-1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama'', Cambridge University Press, June 22, 2000, {{ISBN|0-521-62285-9}}, pg. 34.</ref> فتح کان پوءِ قائم ڪيل انتظام هيٺ مقامي هندن، ٻڌن ۽ جينن جي مذهبي برادرين سان اهڙي طرز جو انتظام اختيار ڪيو ويو، جنهن تحت کين [[ذمي]] جي حيثيت سان مذهبي عمل جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي ۽ ان جي بدلي ۾ [[جزيه]] لاڳو ڪيو ويو. بعد وارن دورن ۾ هندستان جي ڪيترن مسلم حڪمرانن پڻ غير مسلم رعيت سان معاملن ۾ اهڙن انتظامي طريقن کي مختلف صورتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Gier" /> سنڌ جي سامونڊي شهرن ۽ عرب دنيا وچ ۾ واپار اڳ کان موجود هو، پر عرب فتح کان پوءِ انهن لاڳاپن کي نئون سياسي ۽ سماجي پسمنظر مليو. سنڌ ۾ مسلمان آباديءَ جي قيام ۽ سامونڊي واپار جي تسلسل سان وچ اوڀر ۽ سنڌ وچ ۾ مذهبي ۽ ثقافتي رابطن ۾ واڌ ٿي. بعد وارن صدين ۾ [[صوفي ازم|صوفي]] مبلغن ۽ ٻين مذهبي شخصيتن جي اچ وڃ پڻ سنڌ ۾ اسلام جي ڦهلاءَ جي عمل سان لاڳاپيل رهي.<ref>Federal Research Division. ''Pakistan: A Country Study'', Kessinger Publishing, June 1, 2004, {{ISBN|1-4191-3994-0}}, p. 45.</ref> [[ديبل]] عرب دور ۾ هڪ اهم سامونڊي بندرگاهه رهيو ۽ ٻارهين صديءَ تائين ان جي واپاري اهميت برقرار رهڻ جو ذڪر ملي ٿو. سنڌ جي [[فارسي نار]] ۽ [[وچ اوڀر]] سان سامونڊي واپار جي واڌ سان هي علائقو هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار ۽ خشڪيءَ جي واپاري رستن وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپي طور اڀريو.<ref name="Markovits" /> === پاڪستان ۾ يادگيري === پاڪستان جي قومي تاريخ نگاريءَ ۾ محمد بن قاسم کي خاص اهميت حاصل رهي آهي ۽ سنڌ جي عرب فتح کي ڪڏهن ڪڏهن ننڍي کنڊ ۾ مسلم سياسي اقتدار جي شروعات سان ڳنڍيو ويندو آهي. [[محمد علي جناح]] ڏانهن هڪ بيان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جنهن موجب پاڪستان جي تحريڪ جي تاريخي شروعات ان وقت ٿي جڏهن پهريون مسلمان سنڌ، يعني هندستان جي ”باب الاسلام“، جي سرزمين تي پهتو.<ref>{{cite web|title=Pakistan Movement|url=http://www.cybercity-online.net/pof/pakistan_movement.html|publisher=cybercity-online.net|access-date=31 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201083149/http://www.cybercity-online.net/pof/pakistan_movement.html|archive-date=2016-02-01|url-status=dead}}</ref> پاڪستان جي درسي ۽ قومي تاريخ نگاريءَ ۾ محمد بن قاسم کي ڪڏهن ڪڏهن علامتي طور ”پهريون پاڪستاني“ پڻ قرار ڏنو ويو آهي؛ اهڙي تعبير تي تاريخ نگارن ۽ مبصرن پاران تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ تہ پاڪستان جي جديد قومي رياست ويهين صديءَ ۾ وجود ۾ آئي.<ref name="DT">{{cite news|title=Distorted history of the Subcontinent|newspaper=Daily Times|url=https://dailytimes.com.pk/627609/distorted-history-of-the-subcontinent/|author=Qasim Sodhar|date=17 June 2020|access-date=31 March 2021}}</ref> پاڪستان ۾ محمد بن قاسم جي سنڌ واري فتح جي ياد ۾ ”يوم باب الاسلام“ پڻ ملهايو ويو آهي.<ref name="Yom-e-Babul Islam">{{cite news|agency=Associated Press of Pakistan|title=KARACHI: Babul Islam day observed|url=https://www.dawn.com/news/123613/karachi-babul-islam-day-observed|access-date=31 March 2021|newspaper=Dawn|location=Pakistan|date=7 November 2003}}</ref><ref name="DT" /> === نالي سان منسوب هنڌ ۽ ادارا === پاڪستان ۾ ڪيترن ئي هنڌن ۽ ادارن جا نالا محمد بن قاسم جي نالي سان منسوب ڪيا ويا آهن. [[پورٽ قاسم]]، جيڪو پاڪستان جي اهم سامونڊي بندرگاهن مان هڪ آهي، سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref>Cheesman, David, ''Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind'', Routledge, February 1, 1997, {{ISBN|0-7007-0470-1}}</ref> [[ڪراچي]] ۾ [[باغ ابن قاسم]] ۽ [[بن قاسم، ڪراچي|بن قاسم]] پڻ سندس نالي سان منسوب آهن. [[ملتان]] ۾ [[ابن قاسم باغ اسٽيڊيم]] سندس نالي سان منسوب هڪ گهڻ-مقصد اسٽيڊيم آهي. [[پاڪستان بحريه]] جو [[پي اين ايس قاسم]] پڻ محمد بن قاسم جي نالي سان منسوب آهي ۽ اهو [[پاڪستان ميرينز]] سان لاڳاپيل اهم بحري مرڪزن مان هڪ آهي. === مقبول ثقافت ۾ === محمد بن قاسم کي پاڪستاني ۽ ٻين ملڪن جي مقبول ثقافت ۾ پڻ پيش ڪيو ويو آهي. 1996ع جي [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] سيريز ''لبيڪ'' ۾ سندس ڪردار [[بابر علي]] ادا ڪيو. 2019ع جي مصري متحرڪ موسيقياتي فلم ''[[شهزادو ۽ سورمو|The Knight and the Princess]]'' ۾ پڻ محمد بن قاسم جي ڪهاڻي کي مرڪزي موضوع طور پيش ڪيو ويو. ==سنڌ جي اموي گورنرن جي فھرست== {{سنڌ جي اموي گورنرن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[سنڌ تي عربن جا حملا]] * [[سنڌ تي ڌارين جون ڪاهون]] * [[سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ]] * [[سنڌ تي بختر جي يونانين جي ڪاهه]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == ڪتابيات == {{refbegin}} * {{cite journal |last1=Baloch |first1=Nabi Bakhsh |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=Muhammad ibn al-Qasim: A Study of His Family Background and Personality |url=https://archive.org/details/sim_islamic-culture_1953-10_27_4/page/242 |journal=Islamic Culture |date=October 1953 |volume=27 |issue=4 |pages=242–271}} * {{cite journal |last1=Gabrieli |first1=Francesco |author-link=فرانچيسڪو گابريلي |title=Muḥammad ibn Qāsim ath-Thaqafī and the Arab Conquest of Sind |journal=East and West |date=September–December 1965 |volume=15 |issue=3 |pages=281–295 |jstor=29754928}} * {{EI2 |first=Y. |last=Friedmann |authorlink=يوحنان فريڊمن |title=Muḥammad b. al-Ḳāsim |volume=7 |pages=405–406}} * {{citation |last=Gier |first=Nicholas F. |chapter=From Mongols to Mughals: Hindu–Muslim relations in medieval India |title=The Origins of Religious Violence: An Asian Perspective |chapter-url=https://books.google.com/books?id=0LBhBAAAQBAJ&pg=PA1 |year=2014 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-9223-8}} ** Nicholas F. Gier, [http://www.class.uidaho.edu/ngier/mm.htm From Mongols to Mughals: Religious violence in India 9th–18th centuries]، Pacific Northwest Regional Meeting، American Academy of Religion، Gonzaga University، مئي 2006ع ۾ پيش ڪيل. * Lane-Poole, Stanley، ''Medieval India under Mohammedan Rule, 712–1764''، G.P. Putnam's Sons، نيو يارڪ، 1970ع. * {{EI2 |article=Thakīf |last=Lecker |first=M. |volume=10 |page=432}} * Schimmel, Annemarie، ''[https://books.google.com/books?id=3zEhkAEACAAJ Islam in the Indian Subcontinent]''، Brill Academic Publishers، 1980ع، {{ISBN|90-04-06117-7}}. * Appleby, R. Scott ۽ Martin E. Marty، ''Fundamentalisms Comprehended''، University of Chicago Press، 2004ع، {{ISBN|0-226-50888-9}}. * {{citation |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World, Vol 1: Early Medieval India and the Expansion of Islam |publisher=Brill |year=1996 |edition=Third |orig-year=first published 1990 |isbn=0391041738 |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC}} ** {{citation |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World, Vol 1: Early Medieval India and the Expansion of Islam |publisher=Brill |year=2002 |orig-year=first published 1990 |isbn=9780391041738 |url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC}} * Keay, John، ''India: A History''، Grove Press، 2001ع، {{ISBN|0-8021-3797-0}}. * {{citation |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |url=https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA126 |year=1989 |publisher=BRILL |isbn=90-04-08551-3}} {{refend}} ==حوالا== {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{commons category-inline}} {{Pakistan topics|history}} {{Karachi}} {{Multan}} {{Hyderabad District, Pakistan}} {{Authority control}} [[زمرو:695ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:715ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:اٺين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:اموي خلافت پاران اٺين صديءَ ۾ موت جي سزا ڏنل ماڻهو]] [[زمرو:بنو ثقيف]] [[زمرو:اموي خلافت جا فوجي سالار]] [[زمرو:پاڪستاني مسلمان]] [[زمرو:عرب مسلمان]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا اموي گورنر]] [[زمرو:تشدد جا شڪار]] [[زمرو:آبادين جا باني]] [[زمرو:هندومت ۽ اسلام]] {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]] [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] qe1s5nfm44i0t07ztuh755fofp5k2gu 0 5520 415098 414299 2026-09-26T18:49:52Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415098 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |url=https://archive.org/details/glossaryoftribes0003rose |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=[https://archive.org/details/glossaryoftribes0003rose/page/300 300]}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |url=https://archive.org/details/indiasjewishheri0000unse |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=[https://archive.org/details/indiasjewishheri0000unse/page/22 22]–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:1572-Akbars triumphal entry into Surat.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي 1572ع ۾ [[سورت]] ۾ فاتحاڻي داخلا؛ [[اڪبرنامو|اڪبرنامي]] مان منظرڪشي. گجرات جي فتح کان پوءِ علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |url=https://archive.org/details/dispossessionres0000nils |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=[https://archive.org/details/dispossessionres0000nils/page/24 24]}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گجرات جي جاگرافي}} {{See also|گجرات جي آبهوا|گجرات جي دريائن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = India Gujarat physical.svg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|گجرات جو طبعي نقشو}} }} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = Sardar Sarovar dam.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|[[سردار سروور ڊيم]]، گجرات}} }} گجرات جي اتر-اولهه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جا [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] ضلعا واقع آهن، جڏهن تہ ڏکڻ-اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، اوڀر ۾ [[مڌيا پرديش]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[مرڪزي انتظام وارو علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن. تاريخي طور اترئين حصي کي [[انارتا]]، ڪاٺياواڙ اپٻيٽ کي ”سوراشٽر“ ۽ ڏاکڻي حصي کي ”لاتا“ سڏيو ويندو هو.<ref>P. Page xvii ''Historical and Cultural Chronology of Gujarat'' edited by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> گجرات کي پرتيچيا ۽ ورڻا جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref>P. 391 ''The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism'' by Benjamin Walker</ref> [[عربي سمنڊ]] رياست جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان لڳي ٿو. گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] هڪ [[منصوبا بند شهر]] آهي. گجرات جي ايراضي {{cvt|75686|sqmi|km2}} آهي ۽ ان جو {{cvt|1600|km}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو هندستان جي سامونڊي ڪناري جو 24 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. هن ڪناري تي 41 بندرگاهون آهن، جن مان هڪ وڏي، 11 وچولي ۽ 29 ننڍيون بندرگاهون آهن. [[نرمدا درياهه|نرمدا]] گجرات جو سڀ کان وڏو درياهه آهي، جنهن کان پوءِ [[تاپتي درياهه|تاپي]] اچي ٿو. [[سابر متي درياهه|سابر متي]] جو رياست اندر وهڪرو سڀ کان ڊگهو آهي. سردار سروور منصوبو [[نرمدا درياهه|نرمدا]] تي تعمير ٿيل آهي. نرمدا [[اپٻيٽي هندستان]] جي وڏن دريائن مان هڪ آهي ۽ انهن ٽن وڏن دريائن مان هڪ آهي جيڪي اوڀر کان اولهه طرف وهن ٿا؛ ٻيا ٻہ تاپي ۽ [[ماهي درياهه|ماهي]] آهن. نرمدا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|1312|km}} آهي. سابر متي درياهه تي ڪيترائي دريائي ڪنارن جا بند تعمير ڪيا ويا آهن. گجرات جي اوڀرندي سرحدن تي هندستان جي گهٽ اوچائي وارن جبلن جون قطارون، جن ۾ [[اراولِي سلسلو|اراولِي]]، [[اولهندي گهاٽ|سهيادري (اولهندي گهاٽ)]]، [[ونڌيا سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ساپوتارا]] شامل آهن، پکڙيل آهن. ان کان سواءِ گر جبل، باردا، جيسور ۽ [[چوٽيلا]] جون ٽڪريون پڻ گجرات جي جاگرافيءَ جو نمايان حصو آهن. [[گرنار]] رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، جڏهن تہ [[ساپوتارا]] گجرات جو واحد جبلستاني تفريحي ماڳ آهي. === ڪڇ جو رڻ === {{Main|ڪڇ جو رڻ}} رڻ (રણ) گجراتي ٻوليءَ ۾ ريگستان لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. [[ڪڇ جو رڻ]] [[ٿر ريگستان]] جي حياتياتي-جاگرافيائي خطي ۾، پاڪستاني صوبي [[سنڌ]] ۽ گجرات رياست جي باقي حصي جي وچ ۾ واقع موسمي طور ڌٻڻ بڻجندڙ کارِي مٽيءَ وارو ريگستان آهي. اهو سريندر نگر ضلعي جي کڙاگهوڙا ڳوٺ کان {{cvt|8|km}} جي مفاصلي تي شروع ٿئي ٿو. <gallery mode="packed" heights="134"> File:Kutch White Rann Tents (8335851293).jpg|رنگا رنگ رڻ اُتسو ميلو هر سال ڪڇ جي رڻ ۾ منعقد ڪيو ويندو آهي. File:People in the Twilight.jpg|[[ڌورڊو]]، [[ڪڇ]] ۾ رڻ اُتسو مان لطف اندوز ٿيندڙ ماڻهو File:Kutch Adventures India.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ اُٺ جي سواري File:Greater Flamingo at Kutch.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ [[وڏو فليمنگو]] </gallery> === نباتات ۽ حيوانات === {{Main|گجرات جا حيوانات|گجرات، هندستان جي قومي پارڪن ۽ جهنگلي جيوت جي پناهگاهن جي فهرست}} ==== قبل از تاريخ حيوانات ==== [[File:Dinosaurs Park.jpg|thumb|[[گانڌي نگر]] ۾ اندروڊا [[ڊائنوسار]] ۽ فوسل پارڪ]] 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قديم حياتيات جي ماهرن [[بالاسينور]] ۾ [[ڊائنوسار جا آنا|ڊائنوسارن جي آنن]] جون آکيرگاهون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 13 جنسن جا [[فوسل]] دريافت ڪيا. انهن مان سڀ کان اهم دريافت هڪ گوشت خور [[ابيليساوريڊي|ابيليساورڊ]] ڊائنوسار ''[[راجاسورس|راجاسورس نرمادينسس]]'' جي هئي، جيڪو [[آخري ڪريٽيشيس دور]] ۾ رهندو هو.<ref name="bbc_jurassic">{{cite news |title=The wonders of India's Jurassic Park |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8671676.stm |access-date=2 January 2024 |work=BBC |date=11 May 2010 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510111635/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8671676.stm |url-status=live}}</ref><ref name="Smithsonian"/> ڍولي ڊنگري ڳوٺ ۾ هڪ ٻي اهم دريافت ''[[ساناجيه انڊيڪس]]'' جي هئي، جيڪو هڪ ابتدائي [[ميڊٽسوئيڊي|ميڊٽسوئيڊ]] نانگ هو، جيڪو ممڪن طور [[سوروپوڊ]] ڊائنوسارن جي تازن ڄاول ٻچن ۽ جنين جو شڪار ڪندو هو.<ref name="Smithsonian">{{cite news |last1=Dixit |first1=Neha |date=21 January 2016 |last2=Mehta |first2=Vishal |title=Meet India's Dinosaur Princess |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102120728/https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Jeffrey A. |last2=Mohabey |first2=Dhananjay M. |last3=Peters |first3=Shanan E. |last4=Head |first4=Jason J. |title=Predation upon Hatchling Dinosaurs by a New Snake from the Late Cretaceous of India |journal=PLOS Biology |date=2 March 2010 |volume=8 |issue=3 |article-number=e1000322 |doi=10.1371/journal.pbio.1000322 |doi-access=free |pmid=20209142 |pmc=2830453 |issn=1544-9173}}</ref> ==== موجوده جنسون ==== 2023ع تائين گجرات ۾ {{formatnum:15016.64}} ڪلوميٽر² ٻيلن جو ڍڪ موجود هو، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ {{formatnum:7.65}} سيڪڙو آهي. رياست ۾ سرڪاري طور درج ٿيل ٻيلن جي ڪل ايراضي {{formatnum:21870.35}} ڪلوميٽر² ({{formatnum:11.14}} سيڪڙو) آهي.<ref name="TOI2025Forest">{{Cite news|title = Tree cover outside forest area grew by 241 sq km in Gujarat|work = The Times of India|date = 6 May 2025|url = https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|access-date = 28 September 2025|archive-date = 1 August 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250801010431/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|url-status = live}}</ref> ضلعن مان [[ڊانگ ضلعو|ڊانگ]] ۾ ٻيلن هيٺ سڀ کان وڏي ايراضي آهي. گجرات ۾ چار قومي پارڪ ۽ 21 جهنگلي جيوت جون پناهگاهون آهن. هي [[ايشيائي شينهن]] جو واحد قدرتي گهر آهي ۽ [[آفريڪا]] کان ٻاهر دنيا جو واحد علائقو آهي، جتي شينهن پنهنجي موجوده قدرتي رهائشگاهه ۾ رهن ٿا.<ref name="Singh2011">{{Cite journal |last1=Singh, H. S. |last2=Gibson, L. |year=2011 |title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (''Panthera leo persica'') of Gir forest |url=http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |journal=Biological Conservation |volume=144 |issue=5 |pages=1753–1757 |doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009 |bibcode=2011BCons.144.1753S |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105532/http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |archive-date=8 August 2017 |access-date=18 July 2017 | issn=0006-3207}}</ref> رياست جي ڏکڻ-اولهندي حصي ۾ [[گر ٻيلو قومي پارڪ]] شينهن جي قدرتي رهائشگاهه جو هڪ حصو ڍڪي ٿو. [[هندستاني چيتو|هندستاني چيتا]] پڻ رياست ۾ ملن ٿا. اهي سوراشٽر جي وسيع ميداني علائقن ۽ ڏکڻ گجرات جي جبلن ۾ پکڙيل آهن. ٻين قومي پارڪن ۾ [[وانسدا قومي پارڪ]]، [[بليڪ بڪ قومي پارڪ، ويلاوادر]] ۽ [[سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار|نرارا سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار، ڄام نگر]] شامل آهن. جهنگلي جيوت جي پناهگاهن ۾ [[جهنگلي گڏهه جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[نل سروور پکين جي پناهگاهه]]، [[پوربندر پکين جي پناهگاهه]]، [[ڪڇ ريگستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[ڪڇ بسٽرڊ پناهگاهه]]، [[نارائڻ سروور پناهگاهه]]، [[جيسور سست رڇ پناهگاهه]]، انجل، [[بالارام-امباجي جهنگلي جيوت پناهگاهه|بالارام-امباجي]]، [[باردا جهنگلي جيوت پناهگاهه|باردا]]، [[جامبوگهوڙا جهنگلي جيوت پناهگاهه|جامبوگهوڙا]]، [[کاوڙا]]، پانيا، [[پورنا جهنگلي جيوت پناهگاهه|پورنا]]، رامپورا، [[رتن محل جهنگلي جيوت پناهگاهه|رتن محل]] ۽ سرپنيشور شامل آهن. فيبروري 2019ع ۾ [[مڌيا پرديش]] جي [[رتاپاني ٽائيگر رزرو]] مان آيل ڄاڻايل هڪ [[بنگالي واگهه]] کي رياست جي اوڀرندي حصي ۾ [[مهيساگر ضلعو|مهيساگر ضلعي]] جي [[لوناواڊا]] واري علائقي ۾ ڏٺو ويو،<ref name="HT 02-2019">{{Cite news |date=18 February 2019 |title=Like humans, animals too have a right to migrate |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |url-status=live |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227174147/https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |archive-date=27 February 2019}}</ref><ref name="DTE 02-2019">{{Cite news |last=Ghai |first=Rajat |date=12 February 2019 |title=Camera trap proves Gujarat now has tiger |work=[[Down To Earth (magazine)|Down To Earth]] |url=https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212203213/https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |archive-date=12 February 2019}}</ref> پر ساڳئي مهيني جي آخر ۾ اهو مئل مليو، جنهن جي موت جو امڪاني سبب بک هو.<ref name="TOI 03-2019">{{Cite news |last=Kaushik |first=Himashu |date=9 March 2019 |title=Tiger that trekked from MP to Gujarat died of starvation: Post-mortem report |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |access-date=17 March 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228102726/https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Asiatic Lioness with around 30 days old cub.jpg|[[ايشيائي شينهن]] جو خاندان، جيڪي [[گر قومي پارڪ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ رهن ٿا File:Greater Flamingo, Jamnagar, Rangilo Gujarati 01.jpg|[[نل سروور پکين جي پناهگاهه]] ۾ [[وڏو فليمنگو|وڏا فليمنگو]] File:Striped Hyena (Hyaena hyaena).jpg|[[گر قومي پارڪ]] ۾ [[پٽيدار لگڙ ڀڳو]] </gallery> == آبادي جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations | source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{Cite web |title=Census of India Website: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=10 December 2019 |website=censusindia.gov.in |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808131957/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=live}}</ref> | 1901 | 9094748 | 1911 | 9803587 | 1921 | 10174989 | 1931 | 11489828 | 1941 | 13701551 | 1951 | 16263000 | 1961 | 20633000 | 1971 | 26697000 | 1981 | 34086000 | 1991 | 41310000 | 2001 | 50671000 | 2011 | 60383628 }} 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن موجب گجرات جي آبادي 60,439,692 هئي، جنهن ۾ 31,491,260 مرد ۽ 28,948,432 عورتون شامل هيون.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Profile |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |access-date=16 March 2020 |website=censusindia.gov.in |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919152632/https://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |url-status=live}}</ref> آباديءَ جي گهاٽائي {{convert|308|/km2|/mi2|disp=preunit|ماڻهو&nbsp;|ماڻهو}} آهي، جيڪا ٻين ڀارتي رياستن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب رياست ۾ هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 918 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي 29 رياستن مان گهٽ ترين جنسي تناسبن مان هڪ هو (24هين نمبر تي). === سماجي گروهه === {{Main|گجراتي ماڻهو}} جيتوڻيڪ گجراتي ڳالهائيندڙ گجرات جي آباديءَ جي اڪثريت آهن، پر [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] جا ميٽروپوليٽن علائقا گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني آهن، جتي ڪيترائي ٻيا نسلي ۽ لساني گروهه پڻ رهن ٿا. [[مارواڙي ماڻهو|مارواڙي]] معاشي لڏپلاڻ ڪندڙن جي هڪ وڏي اقليت آهن؛ ڀارت جي ٻين رياستن مان پڻ ننڍين برادرين جا ماڻهو روزگار لاءِ گجرات لڏي آيا آهن. [[لوسو-ڀارتي]]، [[گُرجر]]، [[اينگلو-ڀارتي]]، [[يهودي]] ۽ [[پارسي]] پڻ انهن علائقن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Taraporevala |first=Sooni |title=Parsis – the Zoroastrians of India |url=http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725090319/http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-date=25 July 2017 |access-date=7 August 2017 |website=the-south-asian.com}}</ref> 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] جي موجودگي روايتي طور اهم رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Welcome to Indian Institute of Sindhology |url=http://www.sindhology.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218103548/http://sindhology.org/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Sindhology.org}}</ref> [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] سڀ کان وڏو ذاتي گروهه آهن، جيڪي رياست جي ڪل آباديءَ جو 24 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Rajneesh |date=13 December 2017 |title=गुजरात: बनिये का दिमाग़ और मियांभाई की बहादुरी |language=hi |work=BBC News हिंदी |url=https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |access-date=19 January 2021 |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119163651/https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shah |first=Ghanshyam |url=https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |title=Caste and Democratic Politics in India |date=2004 |publisher=Permanent Black |isbn=978-81-7824-095-4 |language=en |access-date=13 February 2021 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105622/https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |url-status=live}}</ref> === ٻوليون === [[File:Language Map of Gujarat (2011 Census).svg|thumb|ضلعن موجب ڳالهايون ويندڙ ٻوليون<br/> '''گجراتي''' {{legend|#ffc4b8|40–50%}} {{legend|#ff9985|50–60%}} {{legend|#ff6f52|60–70%}} {{legend|#ff441f|70–80%}} {{legend|#eb2700|80–90%}} {{legend|#cc2200|90–100%}} '''ڀيلي ٻوليون''' {{legend|#b78ad1|50–60%}} ]] [[File:Gujarati Script Sample.svg|thumb|right|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[گجراتي لپي]] ۾ لکيل]] {{Pie chart | caption = گجرات جون ٻوليون (2011ع) | thumb = right | label1 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value1 = 85.97 | color1 = skyblue | label2 = [[هندي ٻولي|هندي]] | value2 = 7.06 | color2 = orange | label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value3 = 1.96 | color3 = limegreen | label4 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value4 = 1.52 | color4 = red | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 1.37 | color5 = indianred | label6 = [[اردو ٻولي|اردو]] | value6 = 0.79 | color6 = green | label7 = [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] | value7 = 0.30 | color7 = brown | label8 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value8 = 0.25 | color8 = coral | label9 = [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] | value9 = 0.13 | color9 = pink | label10 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value10 = 0.12 | color10 = steelblue | label11 = ٻيون | value11 = 0.52 | color11 = grey }} === مکيه ٻوليون === [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] گجرات رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. اها هڪ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي ۽ رياست جي 86 سيڪڙو آبادي، يعني 2011ع تائين لڳ ڀڳ 52&nbsp;ملين ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] رياست ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 6 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳالهائي ٿي. شهري علائقن ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> آباديءَ مان 1.9 سيڪڙو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 1.5 سيڪڙو مراٺي، 1.4 سيڪڙو ڀيلي، 0.79 سيڪڙو اردو ۽ 0.30 سيڪڙو اوڊيا ڳالهائين ٿا. ڪڇ واري علائقي ۾ ماڻهو [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ ڪاٺياواڙ ۾ سنڌي ميمڻ [[ميمڻي ٻولي|ميمڻي]] ڳالهائين ٿا. لڳ ڀڳ 88 سيڪڙو [[گجراتي مسلمان]] گجراتيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ باقي 12 سيڪڙو [[اردو ٻولي|اردو]] ڳالهائين ٿا. ٻهراڙيءَ جي قبائلي علائقن ۾ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1.37 سيڪڙو مختلف ڀيلي لهجا ڳالهائي ٿو. رياست جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] ڳالهائي وڃي ٿي، وچئين حصي ۾ ڀيلي، [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] ۽ [[وساوي ٻولي|وساوي]]، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ [[ڊانگي ٻولي|ڊانگي]]، [[وارلي ٻولي|وارلي]]، [[چوڌري ٻولي|چوڌري]] ۽ [[ڍوڊيا-ڪڪنا ٻولي|ڍوڊيا]] ڳالهائي وڃن ٿيون، جيڪي مراٺيءَ سان لاڳاپيل آهن. === ٻيون ٻوليون === ان کان سواءِ [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] (0.25 سيڪڙو)، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] (0.13 سيڪڙو)، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] (0.12 سيڪڙو) ۽ [[گوجري ٻولي|گوجري]] (0.006 سيڪڙو) پڻ ڳالهائي وڃن ٿيون. ٻين ڳالهائجندڙ ٻولين (0.51 سيڪڙو) ۾ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[تامل ٻولي|تامل]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڀارت جي ٻين رياستن مان روزگار جي ڳولا ۾ آيل معاشي لڏپلاڻ ڪندڙ ڳالهائين ٿا.<ref name="CensusLang2011">{{Cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue – Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |access-date=6 July 2022 |website=censusindia.gov.in |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706185603/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |url-status=live}}</ref> ==== ٽن ٻولين وارو فارمولو ==== ''[[ٽن ٻولين وارو فارمولو|ٽن ٻولين واري فارمولي]]'' تحت،<ref>{{Cite web |date=29 March 2016 |title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 |access-date=15 February 2018 |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |page=96}}</ref> اسڪولن ۾ هي ٻوليون پڙهايون وڃن ٿيون: * '''پهرين ٻولي''': گجراتي/هندي/انگريزي * '''ٻي ٻولي''': گجراتي/انگريزي * '''ٽين ٻولي''': هندي === مذهب === {{Pie chart |thumb = right |caption = گجرات ۾ مذهب (2011ع)<ref name="census2011"/><!-- مهرباني ڪري هن پائي چارٽ يا ان جي ذريعن کي تبديل نہ ڪيو. ڀارت جي آدمشماريءَ ڀارت ۾ ڇهن مذهبن: هندو ڌرم، اسلام، عيسائيت، سک ڌرم، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم کي سرڪاري طور تسليم ڪيو آهي. باقي سمورا مذهب "ٻيا" زمري ۾ ۽ ڪنهن بہ مذهب جي پيروي نہ ڪندڙن کي "بيان نہ ڪيل" زمري ۾ رکيو ويو آهي. "CIA FACTBOOK" جي ذريعي جا انگ اکر 2011ع جي ڀارت جي آدمشماريءَ تي ٻڌل آهن، پر اهي گهٽ تفصيلي آهن، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ ٻڌ ڌرم، جين ڌرم، ٻيا مذهب ۽ بيان نہ ڪيل سڀني کي "ٻيا" جي هڪ ئي زمري ۾ رکيو ويو آهي. تنهنڪري اهو تمام گهڻو قابل ڀروسو ذريعو ناهي ۽ هتي استعمال نہ ڪيو وڃي. موجوده ذريعا مناسب ۽ ڪافي قابل ڀروسو آهن، ڇاڪاڻ تہ انهن مان هڪ ڀارت جي آدمشماريءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ تان شايع ٿيل آهي.--> |label1 = [[هندو ڌرم]] |value1 = 88.57 |color1 = DarkOrange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 9.67 |color2 = Green |label3 = [[جين ڌرم]] |value3 = 0.96 |color3 = Brown |label4 = [[عيسائيت]] |value4 = 0.52 |color4 = Blue |label5 = [[سک ڌرم]] |value5 = 0.1 |color5 = DarkKhaki |label6 = [[ٻڌ ڌرم]] |value6 = 0.05 |color6 = Gold |label7 = ٻيا |value7 = 0.03 |color7 = Grey |label8 = بيان نہ ڪيل |value8 = 0.1 |color8 = Black }} 2011ع جي آدمشماريءَ موجب گجرات جي مذهبي جوڙجڪ ۾ 88.57 سيڪڙو [[هندو ڌرم|هندو]]، 9.67 سيڪڙو [[اسلام|مسلمان]]، 0.96 سيڪڙو [[جين ڌرم|جين]]، 0.52 سيڪڙو [[عيسائيت|عيسائي]]، 0.10 سيڪڙو [[سک ڌرم|سک]]، 0.05 سيڪڙو [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] ۽ 0.03 سيڪڙو ٻين مذهبن جا پيروڪار هئا. لڳ ڀڳ 0.1 سيڪڙو ماڻهن [[لامذهبيت|پنهنجو مذهب بيان نہ ڪيو]].<ref name="census2011">{{Cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015 |website=Census of India, 2011 |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> هندو ڌرم اڪثريتي مذهب آهي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ هندن جو تناسب 93 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. [[گجراتي مسلمان|مسلمان]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت آهن ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 9.7 سيڪڙو آهن. گجرات ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[راجسٿان]] کان پوءِ ڀارت جي ٽئين وڏي جين آبادي رهي ٿي، جن مان لڳ ڀڳ سڀئي وڊودرا، احمد آباد ۽ سورت جهڙن شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110075348/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |url-status=live}}</ref> === مالي صحت جو اشاريه === گجرات 2025ع جي مالي صحت واري اشاريي (FHI) ۾ 50.5 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> == حڪمراني ۽ انتظاميا == {{Main|گجرات جي سياست|گجرات جي حڪومت|گجرات قانون ساز اسيمبلي}} {{Main|گجرات جا ضلعا|گجرات جا شهر|گجرات جا تعلقا}} {{See also|گجرات جا وڏا وزير|گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل}} {{Wide image|SACHIVALAY PANORAMA.jpg|1200px|{{center|گجرات رياست جي گاديءَ واري شهر [[گانڌي نگر]] ۾ واقع قانون ساز اسيمبلي ۽ گجرات حڪومت جو مرڪز.}}}} گجرات ۾ 182 ميمبرن تي ٻڌل [[گجرات قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] ذريعي حڪمراني ڪئي وڃي ٿي. قانون ساز اسيمبليءَ جا ميمبر بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي 182 تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن مان 13 تڪ [[درج فهرست ذاتون ۽ قبيلا|درج فهرست ذاتين]] ۽ 27 تڪ [[درج فهرست قبيلا|درج فهرست قبيلن]] لاءِ مخصوص آهن. قانون ساز اسيمبليءَ جي ميمبر جي عهدي جو مدو پنج سال هوندو آهي. قانون ساز اسيمبلي هڪ [[قانون ساز اسيمبلي جو اسپيڪر (ڀارت)|اسپيڪر]] چونڊيندي آهي، جيڪو اسيمبليءَ جي اجلاسن جي صدارت ڪندو آهي. [[گجرات جي گورنرن جي فهرست|گورنر]] کي [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو صدر]] مقرر ڪندو آهي، ۽ گورنر هر عام چونڊ کان پوءِ ۽ هر سال قانون ساز اسيمبليءَ جي پهرين اجلاس جي شروعات تي رياستي قانون ساز اداري کي خطاب ڪندو آهي. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريتي پارٽي يا اتحاد جو اڳواڻ (وڏو وزير) يا سندس مقرر ڪيل نمائندو قانون ساز اسيمبليءَ جي اڳواڻ طور ڪم ڪندو آهي. گورنر رياست جو آئيني سربراهه آهي، جڏهن تہ [[گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل]]، جنهن جي سربراهي [[گجرات جو وڏو وزير|وڏو وزير]] ڪندو آهي، انتظامي اختيار استعمال ڪندي آهي ۽ عملي طور رياستي حڪومت طور ڪم ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |url=https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |title=Archived copy |access-date=4 January 2026 |archive-date=12 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143451/https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |url-status=dead }}</ref> 1947ع ۾ [[ڀارت جي آزادي]] کان پوءِ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) [[بمبئي رياست]] تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ هاڻوڪو گجرات ۽ مهاراشٽر شامل هئا. 1960ع ۾ گجرات رياست جي قيام کان پوءِ بہ ڪانگريس گجرات تي حڪومت جاري رکي. ڀارت ۾ [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|1975ع کان 1977ع تائين ايمرجنسي]] دوران ۽ ان کان پوءِ انڊين نيشنل ڪانگريس لاءِ عوامي حمايت گهٽجي وئي، پر [[جنتا مورچا]] جي نَوَ مهينن واري مختصر حڪومتي دور کان سواءِ ڪانگريس 1995ع تائين حڪومت ۾ رهي. 1995ع جي اسيمبلي چونڊن ۾ ڪانگريس کي [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) شڪست ڏني، جنهن جي اڳواڻي [[ڪيشوڀائي پٽيل]] ڪري رهيو هو ۽ هو وڏو وزير بڻيو. سندس حڪومت رڳو ٻه سال هلي. اها حڪومت بي جي پي ۾ [[شنڪرسنگهه واگهيلا]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل ورهاڱي سبب ختم ٿي. 1998ع جي چونڊن ۾ بي جي پي ٻيهر واضح اڪثريت سان ڪامياب ٿي. 2001ع ۾ ضمني چونڊن دوران اسيمبليءَ جون ٻه سيٽون وڃائڻ کان پوءِ ڪيشوڀائي پٽيل استعيفا ڏني ۽ اقتدار [[نريندر مودي]] حوالي ڪيو. 2002ع جي چونڊن ۾ بي جي پي پنهنجي اڪثريت برقرار رکي ۽ نريندر مودي وڏي وزير جي عهدي تي برقرار رهيو. 1 جون 2007ع تي نريندر مودي گجرات جو سڀ کان ڊگهي عرصي تائين عهدي تي رهندڙ وڏو وزير بڻيو.<ref>{{Cite web |date=25 July 2016 |title=Raman Singh breaks Modi's record to be longest serving BJP CM |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514064535/http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |archive-date=14 May 2017 |access-date=29 April 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yahoo |url=http://in.news.yahoo.com/070606/43/6gpdc.html |access-date=7 February 2016}}{{dead link|fix-attempted=yes|date=February 2021}}</ref><ref>{{Cite news |title=Narendra Modi to complete 12 years as Gujarat's chief minister tomorrow |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |url-status=live |access-date=29 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110050753/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |archive-date=10 January 2017}}</ref> بي جي پي 2007ع ۽ 2012ع جي ايندڙ چونڊن ۾ بہ اقتدار برقرار رکيو ۽ نريندر مودي وڏو وزير رهيو. 2014ع ۾ نريندر مودي ڀارت جو وزيراعظم بڻجڻ کان پوءِ [[آنندي بين پٽيل]] رياست جي پهرين عورت وڏي وزير بڻي. 3 آگسٽ 2016ع تي آنندي بين پٽيل جي استعيفا کان پوءِ 7 آگسٽ تي [[وجي روپاني]] وڏي وزير ۽ نتن پٽيل نائب وڏي وزير طور عهدو سنڀاليو. وجي روپاني جي استعيفا کان پوءِ سيپٽمبر 2021ع ۾ [[ڀوپيندر ڀائي پٽيل]] وڏو وزير بڻيو. گجرات جو موجوده [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] راج ڪمار آهي<ref>{{Cite web |title=About the Chief Secretary |url=https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN). |website=Gad.gujarat.gov.in |access-date=21 April 2023 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085204/https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN).}}</ref> ۽ [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (DGP) ڪي ايل اين رائو آهي.<ref>{{cite news |title=KLN Rao appointed new in-charge DGP of Gujarat Police |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |work=The Indian Express |date=1 January 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-date=26 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260226115116/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |url-status=live }}</ref> گجرات ۾ 34 ضلعا آهن، جن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {{Div col|colwidth=15em}} *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]] *[[سورت ضلعو|سورت]] *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]] *[[ڊانگ ضلعو، ڀارت|ڊانگ]] *[[نوساري ضلعو|نوساري]] *[[تاپي ضلعو|تاپي]] *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]] *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]] *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]] *[[آنند ضلعو|آنند]] *[[ڇوٽا اديپور ضلعو|ڇوٽا اديپور]] *[[داهود ضلعو|داهود]] *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]] *[[مهيساگر ضلعو|مهيساگر]] *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] *[[گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]] *[[ارولي ضلعو|ارولي]] *[[بناسڪانٺا ضلعو|بناسڪانٺا]] *[[مهيسانا ضلعو|مهيسانا]] *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]] *[[سابرڪانٺا ضلعو|سابرڪانٺا]] *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]] *[[ڄام نگر ضلعو|ڄام نگر]] *[[امريلي ضلعو|امريلي]] *[[ڀاو نگر ضلعو|ڀاو نگر]] *[[بوٽاد ضلعو|بوٽاد]] *[[ديوڀومي دوارڪا ضلعو|ديوڀومي دوارڪا]] *[[گِر سومناٿ ضلعو|گِر سومناٿ]] *[[جوناڳڙهه ضلعو|جوناڳڙهه]] *[[موربي ضلعو|موربي]] *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]] *[[سُريندر نگر ضلعو|سُريندر نگر]] *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]] *[[واو-ٿراڊ ضلعو|واو-ٿراڊ]] {{Div col end}} {{Largest cities | country = گجرات | stat_ref = [[گجرات جي شهرن جي فهرست|2011ع جي آدمشماري]] موجب | list_by_pop = گجرات جي شهرن جي فهرست | div_name = ضلعو | div_link = گجرات جا ضلعا{{!}}ضلعو | city_1 = احمد آباد | div_1 = احمد آباد ضلعو{{!}}احمد آباد | pop_1 = 6,357,693 | city_2 = سورت | div_2 = سورت ضلعو{{!}}سورت | pop_2 = 5,935,000 | city_3 = وڊودرا | div_3 = وڊودرا ضلعو{{!}}وڊودرا | pop_3 = 4,065,771 | city_4 = راجڪوٽ | div_4 = راجڪوٽ ضلعو{{!}}راجڪوٽ | pop_4 = 1,390,640 | city_5 = ڀاو نگر | div_5 = ڀاو نگر ضلعو{{!}}ڀاو نگر | pop_5 = 605,882 | city_6 = ڄام نگر | div_6 = ڄام نگر ضلعو{{!}}ڄام نگر | pop_6 = 479,920 | city_7 = جوناڳڙهه | div_7 = جوناڳڙهه ضلعو{{!}}جوناڳڙهه | pop_7 = 319,462 | city_8 = گانڌي نگر | div_8 = گانڌي نگر ضلعو{{!}}گانڌي نگر | pop_8 = 292,167 | city_9 = گانڌيڌام | div_9 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_9 = 248,705 | city_10 = نڊياد | div_10 = کيڙا ضلعو{{!}}کيڙا | pop_10 = 225,071 | city_11 = موربي | div_11 = موربي ضلعو{{!}}موربي | pop_11 = 210,451 | city_12 = آنند، گجرات{{!}}آنند | div_12 = آنند ضلعو{{!}}آنند | pop_12 = 209,410 | city_13 = مهيسانا | div_13 = مهيسانا ضلعو{{!}}مهيسانا | pop_13 = 190,753 | city_14 = سُريندر نگر دودھريج | div_14 = سُريندر نگر ضلعو{{!}}سُريندر نگر | pop_14 = 177,851 | city_15 = ويراوال | div_15 = گِر سومناٿ ضلعو{{!}}گِر سومناٿ | pop_15 = 171,121 | city_16 = نوساري | div_16 = نوساري ضلعو{{!}}نوساري | pop_16 = 171,109 | city_17 = ڀروچ | div_17 = ڀروچ ضلعو{{!}}ڀروچ | pop_17 = 169,007 | city_18 = واپي | div_18 = ولساڊ ضلعو{{!}}ولساڊ | pop_18 = 163,630 | city_19 = پوربندر | div_19 = پوربندر ضلعو{{!}}پوربندر | pop_19 = 152,760 | city_20 = ڀُڄ | div_20 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_20 = 148,834 }} {{Administrative structure of Gujarat}} == معيشت == {{Main|گجرات جي معيشت}} [[File:Adani Mundra Port Kutch Gujarat.jpg|thumb|right|ڪڇ ۾ [[مُندرا بندرگاهه]]]] گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتڪاري ٿيل رياست آهي ۽ ملڪ جي ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ صنعتي پيداوار رکي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|date=15 November 2023|access-date=13 March 2024|title=Handbook of Statistics on Indian States|website=Reserve Bank of India|archive-date=3 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091116/https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|url-status=live}}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن مان گجرات جون برآمدون سڀ کان وڌيڪ آهن؛ 2024–2025ع ۾ ڀارت جي مجموعي برآمدن ۾ ان جو حصو 30.7 سيڪڙو هو.<ref>{{Cite web |last=Soupramanien |first=Sindhu Hariharan & Avantika |date=29 April 2025 |title=Telangana and Tamil Nadu clock highest growth in exports in FY25 |url=https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |access-date=28 May 2025 |website=BusinessLine |language=en |archive-date=28 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528072443/https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |url-status=live }}</ref> اها رياست ڪيميائي شين، پيٽروڪيميڪل، کير ۽ کير جي شين، دوائن ۽ دواسازي، سيمينٽ ۽ سيرامڪس، جواهرن ۽ زيورن، ڪپڙي ۽ انجنيئرنگ سميت مختلف صنعتي شعبن ۾ اڳواڻي ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=GSDP of Gujarat, Economic Growth Presentation and Reports {{!}} IBEF |url=https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |access-date=3 January 2024 |website=India Brand Equity Foundation |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062751/https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |url-status=live }}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن ۾ گجرات وٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي سڀ کان وڌيڪ گنجائش<ref>{{Cite news |date=22 March 2023 |title=Gujarat pips Maharashtra in power generation capacity: Report |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |access-date=3 January 2024 |issn=0971-8257 |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091108/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |url-status=live }}</ref> ۽ سامونڊي بندرگاهن تي سامان جي اچ وڃ جو سڀ کان وڌيڪ مقدار آهي.<ref>{{Cite web |title=India: cargo traffic volume at ports by state 2022 |url=https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |access-date=3 January 2024 |website=Statista |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091109/https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |url-status=live }}</ref> رياست جي اهم زرعي پيداوار ۾ ڪپهه، [[مونڱ ڦلي|مونڱ ڦلي (مڱيرا)]], [[کجور (ميوو)|کجور]]، [[ڪمند]]، کير ۽ کير جون شيون شامل آهن. صنعتي پيداوار ۾ سيمينٽ ۽ [[پيٽرول]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=26 December 2008 |title=Reliance commissions worlds biggest refinery |url=http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516044443/http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999 |archive-date=16 May 2013 |access-date=20 December 2014 |website=The Indian Express}}</ref> گجرات [[ڀارت ۾ دواسازي جي صنعت|ڀارت جي دواسازي جي صنعت]] ۾ پهرين نمبر تي آهي ۽ ملڪ ۾ دوائن جي پيداوار جو 33 سيڪڙو ۽ دوائن جي برآمدن جو 28 سيڪڙو حصو رکي ٿو. رياست ۾ آمريڪي ايف ڊي اي (USFDA) کان تصديق ٿيل دوائن جي پيداوار جون 130 سهولتون آهن. احمد آباد ۽ وڊودرا کي دواسازي جا مرڪز سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن شهرن ۾ ڪيتريون ئي وڏيون ۽ ننڍيون دواساز ڪمپنيون قائم آهن.<ref>{{Cite web |date=14 March 2021 |title=Despite Covid-19, fresh investments flowing into Gujarat's Pharma Sector |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |access-date=3 May 2021 |work=[[The Times of India]] |archive-date=3 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503094424/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |url-status=live}}</ref> گجرات وٽ ڀارت جي سڀ کان ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي (1600&nbsp;ڪلوميٽر) آهي، ۽ ان جا بندرگاهه (نجي ۽ سرڪاري ٻنهي شعبن جا) ڀارت جي سامونڊي سامان جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو سنڀالين ٿا. [[ڪڇ جي نار]] ۾ واقع [[مُندرا بندرگاهه]] سامان جي اچ وڃ جي لحاظ کان ڀارت جو سڀ کان وڏو بندرگاهه آهي، جتي 144 ملين ٽن سامان سنڀاليو وڃي ٿو؛ ان جو سبب ڀارت جي انتهائي اولهندي حصي ۾ ان جي موزون جاگرافيائي بيهڪ ۽ عالمي سامونڊي رستن سان ويجهڙائي آهي. گجرات ڀارت جي صنعتي پيداوار ۽ واپاري شين جي برآمدن ۾ بہ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. [[ڪيٽو انسٽيٽيوٽ]] جي 2009ع جي [[اقتصادي آزادي]] بابت رپورٽ موجب، گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ اقتصادي طور آزاد رياست هئي، جڏهن تہ [[تامل ناڊو]] ٻئي نمبر تي هئي.<ref>{{Cite web |title=Executive Summary |url=http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924142234/http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |archive-date=24 September 2013 |access-date=20 December 2014 |publisher=Cato.org}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] [[ڄام نگر]] ۾ تيل صاف ڪرڻ جي ريفائنري هلائي ٿي، جيڪا هڪ ئي هنڌ تي قائم دنيا جي سڀ کان وڏي گرين فيلڊ ريفائنري آهي. دنيا جو سڀ کان وڏو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ گجرات ۾ ڀاو نگر ڀرسان [[الانگ]] ۾ واقع آهي. ڀارت جو واحد مائع ڪيميائي بندرگاهي ٽرمينل [[دهيج]] ۾ آهي، جنهن کي گجرات ڪيميڪل پورٽ ٽرمينل ڪمپني لميٽيڊ تيار ڪيو آهي. ملڪ جي ٽن مائع قدرتي گئس (LNG) ٽرمينلن مان ٻه گجرات ۾، دهيج ۽ هزيرا ۾ آهن. ٻه وڌيڪ ايل اين جي ٽرمينل [[پيپاواو]] ۽ [[مُندرا]] ۾ تجويز ڪيل آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} تازن دستياب انگن اکرن موجب گجرات کي ڀارت جي چوٿين امير ترين رياست سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=GUpta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025 |archive-date=20 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220162120/https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |url-status=live }}</ref> گجرات جي 85 سيڪڙو ڳوٺن کي هر موسم ۾ استعمال لائق روڊن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Uday Mahurkar |date=11 September 2006 |title=Gujarat – Physical fitness |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20060911-gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads-783992-2006-09-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074907/http://indiatoday.intoday.in/story/gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads/1/182220.html |archive-date=6 October 2014 |access-date=20 December 2014 |website=India Today}}</ref> [[جيوتي گرام يوجنا]] ذريعي گجرات جي لڳ ڀڳ سڀني 18,000 ڳوٺن کي بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن تحت گهرن کي 24 ڪلاڪ ۽ زرعي شعبن کي اٺ ڪلاڪ بجلي فراهم ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite news |date=16 October 2013 |title=Claim Check: Narendra Modi on Gujarat's Jyotigram Yojana |work=livemint.com |url=http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |url-status=live |access-date=22 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202015558/http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |archive-date=2 February 2017}}</ref> {{As of|2015}}، گجرات گئس تي ٻڌل حرارتي بجلي جي پيداوار ۾ 8 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان [[ڀارت جون رياستون نصب ٿيل بجلي گنجائش موجب|ملڪ ۾ پهرين نمبر تي]] ۽ ائٽمي بجلي جي پيداوار ۾ 1 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان ٻئي نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=Executive summary of month of November 2015 |url=http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051607/http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 January 2017 |website=cea.nic.in |publisher=Central Electricity Authority, Ministry of Power, Government of India}}</ref> رياست گذريل پنجن سالن دوران قومي سراسري 2 سيڪڙو جي مقابلي ۾ 12.8 سيڪڙو زرعي واڌ رڪارڊ ڪئي.<ref>{{Cite news |date=18 November 2010 |title=Gujarat Brand |work=Business Standard |agency=Press Trust of India |url=http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012155436/http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |archive-date=12 October 2012}}</ref> گجرات ڏهن سالن جي عرصي دوران 10.97 سيڪڙو جي سڀ کان وڌيڪ زرعي واڌ جي شرح رڪارڊ ڪئي. ''S&P CNX 500'' ۾ شامل ڪاروباري گروهن مان 20 سيڪڙو کان وڌيڪ جا ڪارپوريٽ دفتر گجرات ۾ آهن.<ref>{{Cite web |title=List of S&P CNX 500 conglomerates |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |website=NSE India |access-date=4 May 2022 |archive-date=4 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504103917/https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |url-status=live}}</ref> آر بي آءِ جي رپورٽ موجب{{which|date=June 2022}}، 2006–07ع ۾ ڀارت جي مجموعي بئنڪ ناڻي مان 26 سيڪڙو گجرات ۾ هو.{{citation needed|date=June 2022}} چندي ڳڙهه ليبر بيورو جي 2012ع واري سروي رپورٽ موجب گجرات ۾ بيروزگاري جي شرح 1 سيڪڙو هئي، جيڪا 3.8 سيڪڙو قومي سراسري جي مقابلي ۾ ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2012 |title=Survey says Gujarat has lowest unemployment; Narendra Modi is 'delighted' |url=http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |url-status=live |access-date=11 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120713222924/http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |archive-date=13 July 2012}}</ref> [[ليگيٽم انسٽيٽيوٽ]] جي 2012ع واري گلوبل پراسپيرٽي انڊيڪس سماجي سرمائي جي معاملن ۾ گجرات کي ڀارت جي ٻن سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪندڙ رياستن مان هڪ قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=The 2012 Legatum Prosperity Index |url=https://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624103332/http://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |archive-date=24 June 2017 |access-date=29 April 2019 |publisher=Legatum Institute |page=20 |format=PDF}}</ref> دنيا جي 142 ملڪن تي ٻڌل فهرست ۾ رياست جرمنيءَ سان گڏ 15هين نمبر تي هئي، جيڪا ڪيترن ئي ترقي يافته ملڪن کان مٿي هئي.<ref>{{Cite web |title=DNA India: Latest News Headlines, Breaking News & Live Updates on Politics, Business, Sports, Bollywood at Daily News & Analysis |url=http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-url=https://archive.today/20141220155532/http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-date=20 December 2014 |access-date=13 February 2013}}</ref> === بنيادي ڍانچو === [[File:Tallest Building in Gujarat Gift One.jpg|thumb|گجرات جي سڀ کان اوچي عمارت: [[گجرات انٽرنيشنل فنانس ٽيڪ-سٽي|گفٽ ون]]]] گجرات جي سڀ کان اوچي ٽاور، گفٽ ون، جو افتتاح 10 جنوري 2013ع تي ڪيو ويو. گفٽ ٽو نالي هڪ ٻيو ٽاور بہ مڪمل ٿي چڪو آهي ۽ وڌيڪ ٽاور تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=22 January 2009 |title=India's tallest proposed building Diamond Tower showcased (video) |url=http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113234/http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-date=6 October 2014 |access-date=30 September 2014 |publisher=Deshgujarat.com}}</ref> گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم، [[نريندر مودي اسٽيڊيم]]، گجرات ۾ واقع آهي. ڀارت ۾ پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل اسپورٽس انڪليو]] [[احمد آباد]] ۾ تعمير هيٺ آهي ۽ اهو [[2030ع دولت مشترڪه رانديون|2030ع جي دولت مشترڪه راندين]] جي ميزباني ۾ مدد ڪندو. === صنعتي ترقي === گجرات جي اهم شهرن ۾ احمد آباد، [[سورت]]، [[وڊودرا]]، [[راجڪوٽ]]، [[ڄام نگر]] ۽ [[ڀاو نگر]] شامل آهن. 2010ع ۾ ''[[فوربز]]'' جي دنيا جي تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شهرن جي فهرست ۾ احمد آباد کي چين جي [[چينگدو]] ۽ [[چونگ چنگ]] کان پوءِ ٽئين نمبر تي رکيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Kotkin |first=Joel |title=In pictures- The Next Decade's fastest growing cities |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=10 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref><ref name="07 October 2010">{{Cite news |title=In Pictures: The Next Decade's Fastest-Growing Cities |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=25 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref> رياست [[ڪيلسائيٽ]]، [[جپسم]]، [[مينگنيز]]، [[لگنائيٽ]]، [[باڪسائيٽ]]، [[چن جو پٿر]]، [[عقيق]]، [[فيلڊسپار]] ۽ [[ڪوارٽز]] واريءَ جي ذخيرن سان مالامال آهي ۽ انهن معدنيات جي مخصوص علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان کاڻ کوٽائي ڪئي وڃي ٿي. ڄام نگر [[پتل]] جي پرزن جي پيداوار جو اهم مرڪز آهي. گجرات ڀارت جي گهربل سوڊا ايش جو لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو ۽ ملڪ جي لوڻ جي قومي ضرورت جو لڳ ڀڳ 78 سيڪڙو فراهم ڪري ٿو. اها ڀارت جي خوشحال ترين رياستن مان هڪ آهي ۽ ان جي في ماڻهو جي ڊي پي ڀارت جي سراسري کان نمايان طور وڌيڪ آهي. [[مهيسانا]]، [[ڪالول (پنچ محل)|ڪالول]]، کمڀات ۽ [[انڪليشور]] اڄ تيل ۽ قدرتي گئس جي پيداوار لاءِ مشهور آهن. ڌووارن ۾ ڪوئلي، تيل ۽ گئس تي هلندڙ حرارتي بجلي گهر آهي. ان کان سواءِ ڀاو نگر کان {{cvt|50|km|mi}} ڏکڻ اوڀر ۾ کمڀات جي نار تي الانگ شپ ريسائيڪلنگ يارڊ واقع آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو اهڙو يارڊ آهي. [[ايم جي موٽر انڊيا]] وڊودرا ڀرسان هالول ۾ پنهنجون گاڏيون تيار ڪري ٿي. دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار [[ٽاٽا نانو]] احمد آباد ڀرسان [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. [[کمڀات جي نار]] ڀرسان واقع سورت عالمي هيرن جي واپار جو مرڪز آهي. 2003ع ۾ دنيا جي 92 سيڪڙو هيرن جي ڪٽائي ۽ پالش سورت ۾ ڪئي ويندي هئي.<ref name="time.com">{{Cite magazine |last=Adiga |first=Aravind |date=12 April 2004 |title=Uncommon Brilliance |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100729170654/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |archive-date=29 July 2010 |access-date=4 May 2010}}</ref> گجرات ۾ هيرن جي صنعت پنج لک ماڻهن کي روزگار فراهم ڪري ٿي.<ref>{{Cite news |last=Lum |first=Kathryn |date=16 October 2014 |title=The rise and rise of Belgium's Indian diamond dynasties |publisher=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |url=http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |url-status=live |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518054721/http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |archive-date=18 May 2018}}</ref> 11 کان 13 جنوري 2015ع تائين گانڌي نگر جي مهاتما مندر ۾ منعقد ٿيل "وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽر سمٽ" ۾ رياستي حڪومت خصوصي اقتصادي علائقن لاءِ مجموعي طور {{Indian Rupee}} 2.5&nbsp;ملين ڪروڙ ([[ڊگهو ۽ مختصر پيمانو|مختصر پيمانو]]) ماليت جا 21,000 مفاهمتي يادداشت ناما (MoUs) صحيح ڪيا.<ref>{{Cite web |title='Vibrant Gujarat' signs 21000 MoUs worth Rs 25 lakh cr |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115190330/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-date=15 January 2015 |access-date=20 December 2014 |website=The Economic Times Line}}</ref> تنهن هوندي بہ سيڙپڪاريءَ جو وڏو حصو ملڪي صنعت مان آيو هو.<ref>{{Cite news |title=Vibrant Gujarat sees one foreign investor, the Business Standard |url=http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |access-date=30 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108232701/http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |archive-date=8 January 2009}}</ref> جنوري 2009ع ۾ احمد آباد جي سائنس سٽي ۾ ٿيل چوٿين وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ 600 پرڏيهي وفدن شرڪت ڪئي. مجموعي طور {{Indian Rupee}} 12,500&nbsp;ارب ماليت جا 8,668 مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا، جن مان رياست ۾ 25 لک نون روزگار جي موقعن پيدا ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="in.rediff.com">{{Cite web |date=10 March 2008 |title=Gujarat aims at 15% industrial growth: Rediff.com Business |url=http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622031757/http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-date=22 June 2011 |access-date=16 July 2010 |website=Rediff.com}}</ref> 2011ع جي وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ {{Indian Rupee}} 21&nbsp;ٽرلين ({{USD}} 463&nbsp;ارب) ماليت جا مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا. گجرات بجليءَ جي ضرورت کان وڌيڪ پيداوار ڪندڙ رياست آهي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2014 |title=How Gujarat became a power surplus State |work=Business Line |url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |access-date=16 February 2016 |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430130135/http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |url-status=live }}</ref> [[ڪاڪراپار ائٽمي بجلي گهر]] اين پي سي آءِ ايل پاران هلندڙ هڪ ائٽمي بجلي گهر آهي، جيڪو سورت شهر جي ويجهو واقع آهي. سرڪاري ذريعن موجب، اپريل 2010ع کان پوءِ نون مهينن دوران 40,793&nbsp;ملين يونٽن جي طلب جي مقابلي ۾ گجرات 43,848&nbsp;ملين يونٽ بجلي پيدا ڪئي. گجرات پنهنجي واڌو بجلي 12 رياستن: راجسٿان، تامل ناڊو، اتر پرديش، مهاراشٽر، آنڌرا پرديش، دهلي، هرياڻا، ڪرناٽڪ، ڇتيس ڳڙهه، اتراکنڊ، مڌيا پرديش ۽ اولهه بنگال کي وڪرو ڪئي.<ref>{{Cite news |date=8 March 2011 |title=Gujarat sold surplus power to 12 states |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-sold-surplus-power-to-12-states/articleshow/7650494.cms |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://archive.today/20120708120149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-08/ahmedabad/28667798_1_surplus-power-industrial-units-uninterrupted-power-supply |archive-date=8 July 2012}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Nano.jpg|هتي [[ٽاٽا نانو]] ڏيکاريل آهي، جيڪا دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار هئي.<ref name="forbes.com">{{Cite news |last=Robyn Meredith |date=16 April 2007 |title=The Next People's Car |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |url-status=live |access-date=17 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118032004/http://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |archive-date=18 January 2012}}</ref> [[ٽاٽا نانو]] گجرات جي [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. File:GauravPath1.jpg|[[سورت]] دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن مان هڪ آهي. File:Alang Ship Breaking - panoramio.jpg|[[الانگ]] جو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ </gallery> === توانائي === {{see also|گجرات ۾ شمسي توانائي}} [[File:Astonfield 11.5MW Solar Plant Gujarat.jpg|thumb|گجرات ۾ ايسٽن فيلڊ جو 11.5 ميگاواٽ جو شمسي بجلي گهر]] مئي 2024ع تائين رياست ۾ بجليءَ جي وڌ ۾ وڌ طلب 25,088 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | title=State's peak power demand grew by 66% in 9 years | newspaper=The Times of India | date=June 2024 | archive-date=17 June 2024 | access-date=17 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240617075402/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | url-status=live }}</ref> مارچ 2024ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ جي ڪُل نصب ٿيل گنجائش 52,945.13 ميگاواٽ هئي. ان مان 23,643.41 ميگاواٽ حرارتي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي، جڏهن تہ 27,461.72 ميگاواٽ (51.87 سيڪڙو) [[پاڻيءَ مان بجلي]] جي 1,990 ميگاواٽ سميت قابل تجديد توانائي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي. باقي 1,840 ميگاواٽ ائٽمي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي.<ref>{{cite web|title=Western region installed capacity|url=https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|website=National Power Portal|access-date=9 May 2024|archive-date=18 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240618011705/https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|url-status=live}}</ref> جون 2024ع تائين قابل تجديد توانائي جي نصب ٿيل گنجائش ۾ 11,823 ميگاواٽ هوائي توانائي ۽ 14,182 ميگاواٽ شمسي توانائي شامل هئي، جن جو مجموعو 26,005 ميگاواٽ هو.<ref>{{Cite web |last=Ramesh |first=M. |date=16 June 2024 |title=Gujarat plans ₹96,000 crore transmission infrastructure push |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |access-date=17 June 2024 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617022822/https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |url-status=live }}</ref> اپريل 2024ع تائين رياست ۾ ڇتين تي لڳل شمسي بجلي نظامن جي مجموعي نصب ٿيل گنجائش 3,455.90 ميگاواٽ هئي.<ref>{{Cite web |title=Top 5 States In Rooftop Solar In India – Saur Energy International |url=https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |access-date=17 June 2024 |website=www.saurenergy.com |date=24 April 2024 |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617080202/https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |url-status=live }}</ref> === زراعت === [[File:SherdiImage6.JPG|thumb|right|روايتي زراعت]] گجرات جي ڪُل جاگرافيائي ايراضي 19,602,400 هيڪٽر آهي، جنهن مان 10,630,700 هيڪٽر ايراضي فصلن هيٺ آهي.{{Verify source|date=July 2013}}<ref>{{Cite web |title=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat: Information, Statistics |url=http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208034720/http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |archive-date=8 February 2013 |access-date=24 February 2013 |publisher=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat}}</ref> گجرات جي زرعي واڌ جا ٽي مکيه ذريعا ڪپهه جي پيداوار، مال پالڻ، ميون ۽ ڀاڄين جهڙين وڌيڪ قدر وارين خوراڪي شين جي تيز واڌ، ۽ ڪڻڪ جي پيداوار آهن؛ [[بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي ادارو|بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي اداري]] موجب، ڪڻڪ جي پيداوار 2000ع کان 2008ع تائين سالياني سراسري 28 سيڪڙو جي شرح سان وڌي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat State Portal |url=http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk/rntr0H+OnwOK0bubU/5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA== |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102042740/http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk%2Frntr0H+OnwOK0bubU%2F5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA%3D%3D |archive-date=2 January 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Government of Gujarat}}</ref> ٻين اهم پيداوارن ۾ ٻاجهري، مونڱ ڦلي، ڪپهه، چانور، مڪئي، ڪڻڪ، سرنهن، تر، تور دال، مڱ، ڪمند، انب، ڪيلا، چيڪو، ليمون، امرود، ٽماٽا، پٽاٽا، بصر، جيرو، ٿوم، اسپغول ۽ سونف شامل آهن. هاڻوڪي دور ۾ گجرات جي زرعي شعبي ۾ سالياني سراسري واڌ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهي آهي، جڏهن تہ باقي ڀارت ۾ اها شرح لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهي. ڀارت جي اڳوڻي صدر [[اي پي جي عبدالڪلام]] هن ڪاميابيءَ جي واکاڻ ڪئي هئي.<ref>{{Cite news |year=2012 |title=Gujarat's agriculture turnaround an eye opener for the entire nation: Dr. Kalam |work=IBTL for CNBC |url=http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam/ |access-date=20 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214033503/http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam |archive-date=14 February 2013}}</ref> گجرات جي زرعي ڪاميابيءَ جا اهم سبب فصلن ۽ فصل پوکڻ جي نمونن ۾ تنوع؛ موسمي تنوع (زراعت لاءِ اٺ موسمي علائقا)؛ رياست ۾ چئن زرعي يونيورسٽين جي موجودگي، جيڪي زرعي ڪارڪردگي ۽ پائيداري بابت تحقيق کي هٿي ڏين ٿيون؛<ref>{{Cite book |last=Pattanayak |first=Debi |url=https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |title=Multilingualism in India |publisher=Multilingual Matters Ltd. |year=1990 |isbn=978-1-85359-072-6 |location=USA |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414155116/https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |url-status=live}}</ref> ڪوآپريٽو ادارا؛ ٽشو ڪلچر، گرين هائوس ۽ شيڊ نيٽ هائوس جهڙين جديد زرعي ٽيڪنالاجين جو استعمال؛ زرعي برآمدي علائقا؛ ۽ مضبوط مارڪيٽنگ جو بنيادي ڍانچو آهن، جنهن ۾ ٿڌا گودام، پروسيسنگ يونٽ، لاجسٽڪ مرڪز ۽ صلاحڪاري جون سهولتون شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Modi |first=Narendra |title=Agricultural Exhibition and Conference |url=http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629005930/http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-date=29 June 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Agritech Asia}}</ref> گجرات ڀارت ۾ تمباڪو، ڪپهه ۽ مونڱ ڦليءَ جو مکيه پيدا ڪندڙ آهي. ٻين اهم خوراڪي فصلن ۾ چانور، ڪڻڪ، ''جوار، ٻاجهري''، مڪئي، ''تور'' ۽ ''چڻا'' شامل آهن. رياست جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي؛ فصلن هيٺ ڪُل ايراضي رياست جي مجموعي زميني ايراضيءَ جي اڌ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=About Gujarat State Agriculture Marketing Board |url=http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110204125421/http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-date=4 February 2011 |access-date=16 July 2010 |publisher=Agri.gujarat.gov.in}}</ref> مال پالڻ ۽ کير جي پيداوار گجرات جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. کير جي پيداوار تي بنيادي ڌيان ڏيندڙ ڊيري فارمنگ ڪوآپريٽو بنيادن تي ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا ڏهه لک کان وڌيڪ ميمبر آهن. گجرات ڀارت ۾ کير جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ آهي. [[امول]] کير ڪوآپريٽو فيڊريشن سڄي ڀارت ۾ مشهور آهي ۽ اها ايشيا جي سڀ کان وڏي ڊيري آهي.<ref>{{Cite news |date=14 September 2006 |title=Amul to become world's largest liquid milk brand-Food-Cons. Products-News By Industry-News |work=The Economic Times |url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |url-status=live |access-date=16 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518071424/http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |archive-date=18 May 2014}}</ref> پاليل چوپائي مال ۾ مينهون ۽ ٻيا ڍور، رڍون ۽ ٻڪريون شامل آهن. 1997ع جي چوپائي مال جي آدمشماريءَ موجب گجرات رياست ۾ 20.97&nbsp;ملين چوپائي مال موجود هو. چوپائي مال جي اهم پيداوار بابت سروي جي تخمينن موجب، 2002–03ع دوران گجرات 6.09&nbsp;ملين ٽن کير، 385&nbsp;ملين آنا ۽ 2.71&nbsp;ملين ڪلوگرام اُن پيدا ڪئي. گجرات ڪپڙي، تيل ۽ صابڻ جي صنعتن لاءِ بہ خام مال فراهم ڪري ٿو. گجرات ۾ ڪوآپريٽو نظام اختيار ڪرڻ کي زرعي شعبي، خاص طور کنڊ ۽ کير جي [[ڪوآپريٽو|ڪوآپريٽو ادارن]] جي ڪاميابيءَ جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. ڪوآپريٽو زراعت 1951ع کان ڀارت جي زرعي ترقيءَ واري حڪمت عمليءَ جو حصو رهي آهي. جيتوڻيڪ سڄي ملڪ ۾ انهن جي ڪاميابيءَ جا نتيجا مختلف رهيا، پر مهاراشٽر ۽ گجرات تي انهن جو مثبت اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان رهيو. صرف 1995ع ۾ انهن ٻنهي رياستن ۾ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي علائقي کان وڌيڪ رجسٽرڊ ڪوآپريٽو ادارا هئا. انهن مان زرعي ڪوآپريٽو ادارن تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي. ڪيترن ئي ادارن هارين لاءِ سبسڊين ۽ قرضن تي ڌيان ڏنو آهي ۽ گڏيل پوک جي بدران زرعي پيداوار جي گڏيل پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ کي آسان بڻائڻ تي زور ڏنو آهي. تنهن هوندي بہ، جيتوڻيڪ انهن پيداوار وڌائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر علائقي ۾ برابريءَ تي سندن اثر بابت سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ زرعي ڪوآپريٽو ادارن جي رڪنيت عام طور زميندارن جي حق ۾ رهي آهي، جڏهن تہ بي زمين زرعي مزدورن جي داخلا محدود رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ebrahim |first=Alnoor |year=2000 |title=Agricultural cooperatives in Gujarat, India: Agents of equity or differentiation? |journal=Development in Practice |volume=10 |issue=2 |pages=178–188 |doi=10.1080/09614520050010214 |s2cid=154497407}}</ref> گجرات ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جو هڪ نمايان مثال کير جا ڪوآپريٽو ادارا آهن، جن مان خاص طور [[امول]] (آنند ملڪ يونين لميٽيڊ) مشهور آهي. [[File:Amul Plant at Anand.jpg|thumb|right|[[آنند، گجرات|آنند]] ۾ امول جو ڪارخانو]] امول 1946ع ۾ گجرات جي آنند شهر ۾ کير جي ڪوآپريٽو اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Bellur |first1=Venkatakrishna |last2=Saraswathi P. Singh |last3=Radharao Chaganti |last4=Rajeswararao Chaganti |year=1990 |title=The white revolution—How Amul brought milk to India |url=https://archive.org/details/sim_long-range-planning_1990-12_23_6/page/n72 |journal=Long Range Planning |volume=23 |issue=6 |pages=71–79 |doi=10.1016/0024-6301(90)90104-C}}</ref> گجرات ڪوآپريٽو ملڪ مارڪيٽنگ فيڊريشن لميٽيڊ (GCMMF) گڏيل طور گجرات جي لڳ ڀڳ 2.6&nbsp;ملين کير پيدا ڪندڙن جي ملڪيت آهي. امول کي ترقي پذير معيشت ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جي بهترين مثالن مان هڪ سمجهيو ويو آهي، ۽ امول جي ترقيءَ واري نموني کي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ، خاص طور ترقي پذير معيشتن جي زرعي شعبي لاءِ هڪ ماڊل طور اختيار ڪيو ويو آهي. ڪمپني ڀارت جي سفيد انقلاب (جنهن کي [[آپريشن فلڊ]] پڻ چيو وڃي ٿو) کي هٿي ڏني، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيري ترقياتي پروگرام هو، ۽ کير جي کوٽ واري ملڪ ڀارت کي 2010ع ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو کير پيدا ڪندڙ ملڪ بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=20 December 2011 |title=India largest milk producing nation in 2010–11: NDDB |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130426131554/http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |archive-date=26 April 2013}}</ref> "امول ماڊل" جو مقصد وچولن جي استحصال کي روڪڻ ۽ هارين جي آزاديءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، ڇاڪاڻ تہ کير ۽ کير جي شين جي خريداري، پروسيسنگ ۽ پيڪنگ تي هارين جو ڪنٽرول هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Amul Model |url=http://www.amul.com/m/about-us |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306085945/http://www.amul.com/m/about-us |archive-date=6 March 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=Amul}}</ref> {{as of|2012|lc=y}} ڪمپني جي ماليت 2.5&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=News Release: Taste of India Continues to Commemorate its Producers |url=http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202224507/http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-date=2 February 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=GCMMF}}</ref> گجرات جي 70 سيڪڙو ايراضيءَ کي موسمي لحاظ کان نيم خشڪ کان خشڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، تنهنڪري مختلف معاشي سرگرمين لاءِ پاڻيءَ جي طلب موجود وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Suran |first=B |date=10 June 2012 |title=Is Agriculture in Gujarat on a Different Growth Trajectory? |journal=Social Science Research Network |publisher=National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD) |ssrn=2080876}}</ref> مجموعي آبپاشي ٿيل ايراضيءَ مان 16–17 سيڪڙو سرڪاري واهن ذريعي ۽ 83–84 سيڪڙو نجي ٽيوب ويلن ۽ ٻين کوهن ذريعي زير زمين پاڻي ڪڍي سيراب ڪيو وڃي ٿو؛ زير زمين پاڻي زرعي علائقن ۾ آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ جو مکيه ذريعو آهي. نتيجي طور، گجرات کي [[زير زمين پاڻي جي حد کان وڌيڪ ڪڍڻ|زير زمين پاڻيءَ جي گهٽتائي]] جا مسئلا درپيش رهيا آهن، خاص طور 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جڏهن پاڻيءَ جي طلب وڌي. ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ بجليءَ تائين رسائي وڌڻ سان 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ آبدوز برقي پمپ وڌيڪ مقبول ٿيا. تنهن هوندي بہ، گجرات اليڪٽرِسٽي بورڊ پمپن جي هارس پاور سان ڳنڍيل مقرر ٽيرف لاڳو ڪيو، جنهن سان ٽيوب ويل آبپاشي ٻيهر وڌي ۽ برقي پمپن جو استعمال گهٽيو. 1990ع واري ڏهاڪي تائين ڪيترن ئي ضلعن ۾ زير زمين پاڻي ڪڍڻ جي شرح ان جي ٻيهر ڀرجڻ واري شرح کان وڌي وئي، جڏهن تہ سڀني ضلعن مان رڳو 37.5 سيڪڙو ۾ ٻيهر ڀرجڻ جي شرح "محفوظ" هئي. زير زمين پاڻيءَ جي حفاظت ۽ موجود پاڻيءَ جي ذخيرن جي غيرضروري ضايع ٿيڻ کي روڪڻ هاڻي رياست کي درپيش اهم مسئلن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Gulati |first=Ashok |url=http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20&%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |title=Agriculture performance in Gujarat since 2000 |publisher=International Water Management Institute & International Food Policy Research Institute |year=2009 |page=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221231/http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20%26%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |archive-date=3 March 2016}}</ref> نرمدا ماٿريءَ ۾ واهن جي ڄار تي ٻڌل تڪراري ڊيم منصوبي، سردار سروور منصوبي، علائقي ۾ آبپاشيءَ ۾ نمايان واڌ آندي آهي. تنهن هوندي بہ، منصوبي سبب بي گهر ٿيل آبادين تي ان جي اثرن بابت اڃا اختلاف موجود آهن. 2012ع ۾ گجرات واهن مان بخارات سبب ٿيندڙ پاڻيءَ جي نقصان کي گهٽائڻ ۽ علائقي ۾ پائيداري وڌائڻ لاءِ واهن مٿان شمسي پينل لڳائڻ جو تجربو شروع ڪيو. گجرات جي چندراسان ۾ قائم هڪ ميگاواٽ (MW) شمسي بجلي منصوبي ۾ آبپاشي واهه جي 750 ميٽر ڊگهي حصي مٿان شمسي پينل لڳايا ويا آهن. ٻين ڪيترن شمسي بجلي منصوبن جي ابتڙ، هي منصوبو وڏي زميني ايراضي استعمال نٿو ڪري، ڇاڪاڻ تہ پينل اضافي زمين بدران واهن جي مٿان لڳايا ويا آهن. ان سان شروعاتي خرچ گهٽ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ تہ پينل لڳائڻ لاءِ زمين خريد ڪرڻ، صاف ڪرڻ يا ان ۾ تبديليون آڻڻ جي ضرورت نٿي پوي. چندراسان منصوبي مان هر سال 9&nbsp;ملين ليٽر پاڻي بچائڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=D.C. |date=June 2012 |title=India Launches Solar Power Project |journal=Frontiers in Ecology and the Environment |volume=10 |issue=5 |page=230 |doi=10.1890/i1540-9295-10-5-228 |doi-access=free}}</ref> گجرات حڪومت [[مٽيءَ جي انتظام]] کي بهتر بڻائڻ ۽ هارين کي نئين ٽيڪنالاجيءَ سان متعارف ڪرائڻ لاءِ هڪ منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت هر هاريءَ کي "سوئل هيلٿ ڪارڊ" ڏنو ويو. هي ڪارڊ راشن ڪارڊ وانگر ڪم ڪري ٿو ۽ پوک هيٺ زمين جي حالت سان گڏ هاريءَ جو نالو، اڪائونٽ نمبر، سروي نمبر، [[مٽيءَ جي زرخيزي]] جي حالت ۽ ڀاڻ جي عام مقدار بابت مستقل سڃاڻپ ۽ ڄاڻ فراهم ڪري ٿو. هر ڳوٺ مان زمين جا نمونا ورتا وڃن ٿا ۽ انهن جو تجزيو [[گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزرز|گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزر ڪارپوريشن]]، اسٽيٽ فرٽيلائيزر ڪارپوريشن ۽ [[انڊين فارمرز فرٽيلائيزر ڪوآپريٽو لميٽيڊ|انڊين فارمرز فرٽيلائيزرز ڪوآپريٽو]] پاران ڪيو وڃي ٿو. 2008ع تائين ڳوٺن مان 1,200,000 [[مٽيءَ جي چڪاس]] جا انگ اکر گڏ ڪري ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا هئا. هن منصوبي لاءِ مقامي زرعي يونيورسٽين مدد ۽ صلاح ڏني، ۽ فصلن توڙي مٽيءَ بابت مخصوص انگ اکر پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا. ان سان مٽيءَ جي چڪاس وارن انگن اکرن جي تشريح ڪري سگهجي ٿي ۽ ڀاڻ جي ضرورتن بابت سفارشون يا تبديليون طئي ڪري، انهن کي پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Attri |first=S.D. |url=https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |title=Challenges and Opportunities in Agrometeorology |publisher=Springer |year=2011 |isbn=978-3-642-19360-6 |location=Heidelberg |page=265 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105621/https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{Main|گجرات جي ثقافت}} === ادب === {{Main|گجراتي ادب}} [[File:Hemachandra JCNJ.jpg|thumb|200px|[[نيو جرسي]] جي هڪ جين مندر ۾ هيم چندر آچاريا جو بت؛ کيس گجراتي ٻوليءَ جو ابو سڏيو وڃي ٿو.]] [[پاتن، گجرات|پاتن]] شهر قديم جين مخطوطن جي وڏي ذخيري ۽ جين علم جي شاهي مرڪز طور مشهور هو،<ref>{{cite journal |last1=Kudalk |first1=J. S. |title=The Jain Manuscript-Bhandars at Patan a Final Word on Their Search |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |date=1920 |volume=3 |pages=35–52 |jstor=44526773}}</ref> جنهن ڪيترن ئي عالمن کي متاثر ڪيو. [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] [[هنديات|هنديات دان]] ۽ [[سنسڪرت]] ماهر پيٽر پيٽرسن هن ذخيري کي هن ريت بيان ڪيو: {{blockquote|مون کي ڀارت ۾ اهڙو ڪو ٻيو شهر معلوم ناهي، ۽ دنيا ۾ بہ رڳو ڪي ٿورا شهر آهن، جيڪي ايتري وڏي تعداد ۾ اهڙا قديم ۽ قابل احترام دستاويز رکڻ جو فخر ڪري سگهن. اهي يورپ جي ڪنهن بہ يونيورسٽي لائبريريءَ لاءِ فخر ۽ نهايت حفاظت سان رکڻ جهڙو خزانو هجن ها.<ref>{{cite web |title=Proceedings and Transactions of the All-India Oriental Conference — General President's Address by A. N. Upadhye (1969) |url=https://archive.org/details/xtgk_proceedings-and-transactions-of-the-all-india-oriental-confeence-ed-by-a.-s.-alt/page/19/mode/2up |publisher=Gurukul Kangri University |date=1969 |page=19 |access-date=25 September 2025}}</ref>}} [[گجراتي ادب]] جي تاريخ کي لڳ ڀڳ 1000ع تائين پوئتي ڳولي سگهجي ٿو. گجراتي ادب جي مشهور شاعرن ۽ اديبن ۾ [[هيم چندراچاريا]]، [[نرسنھ مهتا]]، [[ميرابائي]]، [[اکو]]، [[پريمانند ڀٽ]]، [[شامل ڀٽ]]، [[ديارام]]، [[دلپترم]]، [[نرماد]]، [[گوورڌن رام ترپاٺي]]، [[مهاتما گانڌي]]، [[ڪي. ايم. منشي]]، [[اوماشنڪر جوشي]]، [[سريش جوشي]]، [[سوامي نارائڻ]]، [[پننالال پٽيل]] ۽ [[راجندر شاھ (اديب)|راجندر شاھ]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Gujarati Writers in India, Gujarati Novelists of India, Gujarati Poets |url=http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502000438/http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-date=2 May 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Culturopedia.com}}</ref> [[ڪوي ڪانت]]، [[زاويرچند ميگهاڻي]] ۽ [[ڪلاپي]] مشهور گجراتي شاعر آهن.{{citation needed|date=September 2025}} [[گجرات وديا سڀا]]، [[گجرات ساهتيه سڀا]] ۽ [[گجراتي ساهتيه پريشد]] احمدآباد ۾ قائم ادبي ادارا آهن، جيڪي گجراتي ادب جي واڌ ويجهه لاءِ ڪم ڪن ٿا. [[سرسوتي چندر (ناول)|سرسوتي چندر]] [[گوورڌن رام ترپاٺي]] جو هڪ اهم ناول آهي. آنند شنڪر ڌرو، اشوِني ڀٽ، [[بلونتراءِ ٺاڪر]]، ڀاوين ڪڇي، [[ڀڳوتي ڪمار شرما]]، [[چندرڪانت بخشي]]، [[گنونت شاھ]]، هريندر ديو، هرڪشن مهتا، جئي واساواڊا، جوتيندر ديو، ڪانتي ڀٽ، ڪوي نانالال، خبردار، [[تربھوونداس لوهر|سندرم]]، مڪرند ديو، رميش پاريک، سريش دلال، تارڪ مهتا، ونود ڀٽ، ڌرو ڀٽ ۽ ورشا ادالجا جهڙن اديبن گجراتي فڪر تي اثر وڌو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} [[File:Shrimad Rajchandra and Ambalal.jpg|200px|thumb|شريمَد راجچندر کي ڏيکاريندڙ منظر، جيڪو 1.5 ڪلاڪن جي هڪڙي ويهڪ ۾ [[آتما سڌي]] لکندي ڏيکاريل آهي؛ هي [[جين فلسفي]] تي ٻڌل ڊگهن گجراتي نظمن مان هڪ آهي.]] گجراتي ادب ۾ [[ڀڳوان سوامي نارائڻ|سوامي نارائڻ]] جي پرم هنسن، جهڙوڪ [[برهمانند سوامي]] ۽ پريمانند، پڻ اهم حصو وڌو؛ سندن نثري ڪم ۾ [[وچنامرت]] ۽ شاعريءَ ۾ [[ڀڄن]] شامل آهن.<ref name="Williams">{{Cite book |last=Williams |first=Raymond |url=https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |title=Introduction to Swaminarayan Hinduism |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-65422-7 |pages=187–190 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154258/https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |url-status=live}}</ref> اڻويهين صديءَ ۾ جين فيلسوف ۽ شاعر [[شريمَد راجچندر]]، جيڪو مهاتما گانڌيءَ جو روحاني رهنما پڻ هو، جا لکيل ''شريمَد راجچندر وچنامرت'' ۽ ''شري [[آتما سڌي]] شاستر'' نهايت مشهور آهن.<ref>{{Cite book |last=Shrimad Rajchandra |url=https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |title=Shrimad Rajchandra Vachanamrut |access-date=14 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019221956/https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |archive-date=19 October 2017 |url-status=live |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atma Siddhi |url=http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214202803/http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-date=14 February 2018 |access-date=14 February 2018 |website=Shree Raj Saubhag}}</ref> گجراتي ناٽڪ تي [[ڀاوائي]] جو گهرو اثر آهي. ڀاوائي هڪ [[لوڪ موسيقي|لوڪ]] موسيقيءَ سان ڳنڍيل اسٽيج فن آهي. [[ڪيتن مهتا]] ۽ [[سنجئي ليلا ڀنسالي]] ڀاوائي جي فني صورت کي ''[[ڀوني ڀاوائي]]''، ''[[او ڊارلنگ! يہ هَي انڊيا]]'' ۽ ''[[هم دل دي چُڪي صنم]]'' جهڙين فلمن ۾ استعمال ڪيو. ديرو يا ''دايرو'' اهڙي گڏجاڻيءَ کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڳائڻ ۽ ڳالهه ٻولهه وسيلي انساني فطرت تي ويچار ڪيو ويندو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} ممبئي جي ناٽڪ جي مشهور شخصيت [[عليق پدمسي]]، جيڪو انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ سر [[رچرڊ اٽنبرو]] جي فلم ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' ۾ [[محمد علي جناح]] جو ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ مشهور آهي، ڪاٺياواڙ جي روايتي گجراتي-ڪڇي خاندان سان واسطو رکندو هو.<ref name="Padamsee1999">{{Cite book |last1=Padamsee |first1=Alyque |url=https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |title=A Double Life: My Exciting Years in Theatre and Advertising |last2=Prabhu |first2=Arun |date=11 January 2007 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-024071-9 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105640/https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |url-status=live}}</ref> === کاڌا === {{Main|گجراتي کاڌا}} [[File:Gujarati Dish.jpg|thumb|گجراتي ٿالي]] گجراتي کاڌا گهڻو ڪري ڀاڄين تي ٻڌل هوندا آهن. روايتي گجراتي ''[[ٿالي]]'' ۾ عام طور ''[[روٽي|روٽلي]]'' يا ''[[ڀاڪڙي|ڀاڪڙي]]''، ٿيپلا يا روٽلو، ''[[دال]]'' يا ''[[ڪڙهي]]''، ''[[کچڙي]]''، ڀات ۽ ''[[ڪيري|شاڪ]]'' شامل هوندا آهن. [[ڏکڻ ايشيائي اچار#ڀارت|اٿاڻو (ڀارتي اچار)]] ۽ ''[[ڇونڊو]]'' ذائقي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. گجرات جي چئن وڏن علائقن مان هر هڪ جي کاڌن جو پنهنجو الڳ انداز آهي. ڪيترائي گجراتي کاڌا هڪ ئي وقت مٺا، کارا ۽ مصالحيدار هوندا آهن. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ ڪڇ واري علائقي ۾ ''[[ڇاس|ڇاڇ]]'' کي روزاني کاڌي جو لازمي حصو سمجهيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=September 2025}} === سئنيما === {{Main|گجراتي سئنيما}} [[گجراتي فلم صنعت]] جي شروعات 1932ع کان ٿي، جڏهن پهرين گجراتي فلم ''[[نرسنھ مهتا (1932ع فلم)|نرسنھ مهتا]]'' جاري ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 March 2009 |title=Narsinh Mehta |url=http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512105953/http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-date=12 May 2012 |access-date=12 February 2012}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=4 May 2007 |title=NEWS: Limping at 75 |url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=15692 |magazine=[[Screen (magazine)|Screen]]}}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{Cite news |date=22 April 2007 |title='Dhollywood' at 75 finds few takers in urban Gujarat |work=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]] |url=http://www.financialexpress.com/printer/news/104966/ |access-date=1 October 2016 |archive-date=2 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602081522/https://www.financialexpress.com/industry/news-and-the-ugly-truth/1080794/ |url-status=live}}</ref> 1960ع کان 1980ع واري عرصي ۾ ترقيءَ کان پوءِ صنعت زوال جو شڪار ٿي، پر جديد دور ۾ ٻيهر بحال ٿي آهي. پنهنجي شروعات کان وٺي صنعت هڪ هزار کان وڌيڪ فلمون ٺاهي چڪي آهي.<ref name="Thou2011">{{Cite web |date=29 July 2011 |title=Golly! Gujarati films cross 1k mark |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018215219/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |archive-date=18 October 2015 |access-date=15 July 2015 |website=The Times of India}}</ref> گجرات حڪومت 2005ع ۾ گجراتي فلمن لاءِ تفريحي ٽيڪس ۾ 100 سيڪڙو ڇوٽ ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name="Roy 2005">{{Cite news |last=Roy |first=Mithun |date=3 May 2005 |title=Crisis-hit Gujarati film industry gets 100% tax rebate |work=Business Standard India |url=http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |url-status=live |access-date=13 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714025118/http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |archive-date=14 July 2015}}</ref> ۽ 2016ع ۾ ترغيبي پاليسي متعارف ڪرائي.<ref name="polic2016">{{Cite web |last=DeshGujarat |date=2 February 2016 |title=Gujarat govt announces new policy for incentives to Gujarati films |url=http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204040324/http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-date=4 February 2016 |access-date=4 February 2016 |website=DeshGujarat}}</ref> === موسيقي === {{Main|گجرات جي موسيقي}} گجراتي لوڪ موسيقي، جنهن کي ''سگم سنگيت'' چيو وڃي ٿو، [[باروٽ (ذات)|باروٽ]] برادريءَ جو روايتي ورثي وارو پيشو رهي آهي. جديد دور ۾ [[گڍوي]] ۽ [[چارن]] برادرين پڻ وڏو حصو وڌو آهي. گجراتي لوڪ موسيقيءَ ۾ عام طور هوائي ساز، جهڙوڪ [[توري (ساز)|توري]]، [[بنگل (ساز)|بنگل]] ۽ [[پاوا (ساز)|پاوا]]؛ [[تارن وارا ساز]]، جهڙوڪ [[راون هٺو (ساز)|راون هٺو]]، [[يڪتارو]] ۽ [[جنتر (ساز)|جنتر]]؛ ۽ ضرب وارا ساز، جهڙوڪ [[منجيرا (ساز)|منجيرا]] ۽ [[زانز (ساز)|زانز]] استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Dance & Music |url=http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213195733/http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |archive-date=13 February 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=NRI Division [[Government of Gujarat]]}}</ref> === تھوار === <gallery mode="packed" heights="134"> File:Navratri Garba.jpg|[[احمدآباد]] ۾ نوراتري دوران [[گربا (رقص)|گربا]] File:Navratri garba at Ambaji temple.jpg|[[امباجي ماتا مندر]] ۾ نوراتري گربا File:Dandiya Raas.jpg|سياح [[ڊانڊيا راس]] کيڏندي File:International Kite Festival,India.JPG|[[گجرات جو بين الاقوامي پتنگ ميلو – اترائن|بين الاقوامي پتنگ ميلو]]، احمدآباد </gallery> گجرات جي لوڪ روايتن ۾ [[ڀاوائي]] ۽ [[ڊانڊيا راس|راس]]-[[گربا (رقص)|گربا]] شامل آهن. ''ڀاوائي'' هڪ لوڪ ناٽڪ آهي، جيڪو جزوي طور تفريح ۽ جزوي طور مذهبي رسم آهي ۽ [[درگا|امبا]] سان منسوب آهي. [[راس-گربا]] گجراتي ماڻهن طرفان [[نوراتري]] جي موقعي تي ڪيو ويندڙ لوڪ رقص آهي. هن رقص ۾ عورتون ''[[گاگره چولي|چنيا چولي]]'' ۽ مرد [[ڪيڊيا]] پائين ٿا. [[گربا]] جا مختلف انداز ۽ قدم [[دوڌيو]]، سادو پنج، سادو ست، [[پوپٽيو]]، [[ترڪونيا]]، [[لھري]]، [[ترن تالي]]، بٽر فلائي، [[هوڊو]]، ٻه تاڙيون ۽ ٻيا ڪيترائي آهن. [[شيري گربا]] گربا جي سڀ کان پراڻين صورتن مان هڪ آهي، جنهن ۾ عورتون ڳاڙهي پٽولا ساڙي پائي گڏجي ڳائينديون ۽ ناچ ڪنديون آهن. هي گربا جي نهايت نفيس صورت سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Navratri |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725085151/http://gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-date=25 July 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> ''[[مڪر سنڪرانتي]]'' هڪ تہوار آهي، جنهن دوران گجرات جا ماڻهو پتنگ اڏائين ٿا. گجرات ۾ ڊسمبر کان ''مڪر سنڪرانتي'' تائين پتنگ بازيءَ جو موسم شروع ٿي وڃي ٿو. ''[[اونڌيو]]'' مختلف ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ هڪ خاص کاڌو آهي، جيڪو ''مڪر سنڪرانتي'' جي موقعي تي گجراتي ماڻهن ۾ مشهور آهي. سورت خاص طور تي اهڙي مضبوط ڏور لاءِ مشهور آهي، جنهن تي شيشي جو پائوڊر لڳائي ان کي تيز ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Kite Festival |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103200212/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-date=3 January 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> نوراتري ۽ مڪر سنڪرانتي (اترائن) کانسواءِ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[جنم اشٽمي]]، [[رکشا بندھن]]، [[وجيا دشمي|دسهره]]، [[رام نومي]]، [[مهاوير جينتي|مهاوير جنم ڪليانڪ]]، [[مسلمانن جا تہوار|عيد]]، [[چپ تعزيو|تعزيو]]، [[پريوشن]]، [[ڀاوناتھ ميلو]] ۽ ٻيا تہوار پڻ ملهايا وڃن ٿا. === ثقافت جو ڦهلاءُ === عربي سمنڊ جي ويجهڙائيءَ سبب گجرات ۾ قديم دور کان سامونڊي سفر، ڊگهي مفاصلي واري واپار ۽ پرڏيهي دنيا سان لاڳاپن تي ٻڌل واپاري مزاج پيدا ٿيو، ۽ گجراتي [[پرڏيهي آبادي]] ذريعي ثقافت جو ڦهلاءُ انهيءَ روايت جو فطري نتيجو هو. جديد دور کان اڳ جي زماني ۾ مختلف يورپي ذريعن لکيو آهي تہ گجراتي واپارين گجرات کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن، جهڙوڪ [[فارسي نار]]، وچ اوڀر، [[هورن آف آفريڪا]]، هانگ ڪانگ، [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ واپاري برادريون قائم ڪيون هيون.<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |title=The South Asian Diaspora: Transnational networks and changing identities |last2=Reeves |first2=Peter |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-0-203-89235-0 |editor-last=Rajesh Rai, Peter Reeves |page=41 |quote=گجراتي واپاري پرڏيهي آبادي اڄ بہ هڪ طرف اولهه ايشيا ۽ آفريڪا جي ساحلي شهرن ۾ ۽ ٻئي طرف ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ملي ٿي. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414153225/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |url-status=live}}</ref> اهي برادريون [[مراٺا]] خاندان جي اندروني اڀار ۽ [[برطانوي راڄ]] جي نوآبادياتي قبضي کان گهڻو اڳ قائم ٿي چڪيون هيون.<ref>{{Cite web |date=11 December 2012 |title=Even British were envious of Gujaratis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/Even-British-were-envious-of-Gujaratis/articleshow/17575976.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928112046/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-11/vadodara/35748553_1_gujaratis-maritime-history-subcontinent |archive-date=28 September 2013 |access-date=25 September 2013 |website=[[The Times of India]] |quote=گهڻا ماڻهو اهو سمجهن ٿا تہ 19هين صديءَ ۾ جڏهن ڀارتي ننڍو کنڊ برطانوي قبضي هيٺ هو، تڏهن برطانيا هر شيءِ تي حاوي هو. پر گجراتي واپارين، خاص طور ڪڇ وارن، اوڀر آفريڪا جي سڄي سامونڊي ڪناري جي معيشت تي غلبو رکيو. تنهنڪري برطانيا حڪومت ڪري رهيو هو، جڏهن تہ گجراتي پئسا ڪمائي رهيا هئا، پيئرسن چيو. هن چيو تہ مالياتي فراهم ڪندڙن طور انهن وٽ ٽيڪس گڏ ڪرڻ لاءِ ايجنٽ هئا، قرض ڏيڻ لاءِ پئسا هئا، واپار تي سندن بالادستي هئي ۽ اهي [[نيروبي]]، [[ممباسا]] ۽ [[زئنزيبار]] سميت اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تي غلامن جي واپار ۾ بہ شامل هئا، ۽ ڪجهه حد تائين ڏکڻ آفريڪا تائين بہ سندن اثر هو. حقيقت ۾، معيشت تي گجراتي واپارين جي بالادستي ايتري هئي جو هڪ وقت برطانوي بہ ان بابت شڪايت ڪندا هئا. تنهن هوندي بہ، اهي گهڻو فرق پيدا نه ڪري سگهيا، ڇاڪاڻ تہ برطانوي گهڻو ڪري منتظم يا سپاهي هئا، پيئرسن چيو.}}</ref> پهرين صديءَ جي مغربي تاريخدانن، جهڙوڪ [[اسٽرابو]] ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]]، جا بيان بحيرۂ روم واري علائقي ۾ ٻڌمت جي ڦهلاءَ ۾ گجراتي ماڻهن جي ڪردار بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن موجب [[ڀروچ|باريگازا]] جو ''[[شرمن|شرمن]]'' ڀڪشو [[زرمانوچيگاس]] (Ζαρμανοχηγὰς) رومي شهنشاهه آگسٽس جي دور ۾ [[انطاڪيه]] ۾ [[نيڪولس آف دمشق]] سان مليو ۽ ان کان پوءِ [[ايٿنس]] ويو، جتي هن پنهنجي عقيدي جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي باهه ڏئي]] جان ڏني.<ref>{{Cite web |title=Strabo, Geography, NOTICE. |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004061428/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |archive-date=4 October 2008 |access-date=20 December 2014 |publisher=Perseus.tufts.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio – Book 54 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54*.html |access-date=20 December 2014 |publisher=Penelope.uchicago.edu |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925090709/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54%2A.html |url-status=live}}</ref> [[پلوٽارڪ]] جي دور ۾ بہ ان ''شرمن'' جي قبر موجود هئي،<ref>Plutarch. 'Life of Alexander' in The Lives of the Noble Grecians and Romans. (trans John Dryden and revised Arthur Hugh Clough) The Modern Library (Random House Inc). New York. p.850</ref> جنهن تي لکيل هو: "ΖΑΡΜΑΝΟΧΗΓΑΣ ΙΝΔΟΣ ΑΠΟ ΒΑΡΓΟΣΗΣ" ("ڀارت جي باريگازا مان شرمن استاد").<ref>Elledge CD. Life After Death in Early Judaism. Mohr Siebeck Tilbringen 2006 {{ISBN|3-16-148875-X}} pp. 122–125</ref> [[سنهالي ٻولي]] جي باني شخصيت جي روايت [[شهزادو وجيا]] سان جوڙي وڃي ٿي، جيڪو راجا سمهاٻاهو جو پٽ هو، جنهن سمهاپورا، موجوده ڀاونگر ڀرسان سيهور، تي حڪومت ڪئي.<ref>P. 25 ''Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1'' by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> روايت موجب شهزادو وجيا بدانتظامي سبب پنهنجي پيءُ هٿان جلاوطن ڪيو ويو ۽ ساٿين جي هڪ ٽولي سان نڪري پيو. بعد ۾ ٻين گجراتين پڻ اهڙي روايت تي عمل ڪيو. مثال طور، [[اجنتا غارون|اجنتا]] جي ڀتين تي هڪ تصوير ۾ هڪ گجراتي شهزادي کي [[سري لنڪا]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ReferenceB">P. 4 ''Shyamji Krishna Varma, the unknown patriot'' by Ganeshi Lal Verma, India. Ministry of Information and Broadcasting. Publications Division</ref> ڪيترائي ڀارتي [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ڏانهن لڏي ويا، جن مان گهڻا گجراتي هئا. روايت موجب راجا اجي ساڪا، جيڪو ساڪا ڪئلينڊر جي پهرين سال ۾ جاوا پهتو، ڪجهه ماڻهن جي خيال ۾ گجرات جو حڪمران هو.<ref name="ReferenceA">P. 67 ''An era of peace'' By Krishna Chandra Sagar</ref> فلپائن ۽ انڊونيشيا جي جاوا ٻيٽ ۾ پهرين ڀارتي آبادين بابت چيو وڃي ٿو تہ اهي گجرات جي شهزادي ڌروووجيا سان گڏ 5,000 واپارين جي اچڻ سان قائم ٿيون.<ref name="ReferenceA"/> ڪجهه روايتن موجب ترترستا نالي هڪ برهمڻ پهريون شخص هو، جيڪو گجراتي مهاجرن کي پاڻ سان گڏ جاوا وٺي آيو، جنهن ڪري ڪجهه عالمن کيس اجي ساڪا سان هڪجهڙو سمجهيو آهي.<ref>P. 158 ''Foreign Influence on Ancient India'' By Krishna Chandra Sagar</ref> [[جاوا]] جي بوروبدور واري سنگ تراشيءَ ۾ هڪ گجراتي جهاز جي تصوير پڻ ڏيکاريل آهي.<ref name="ReferenceB"/> == سياحت == {{Main|گجرات ۾ سياحت}} [[File:Saputara, Gujarat, India - panoramio (5).jpg|thumb|[[ساپوتارا]] – گجرات جو هڪ جابلو تفريحي ماڳ]] گجرات جي قدرتي ماحول ۾ [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] ۽ [[ساپوتارا]] جون ٽڪريون شامل آهن، ۽ هي دنيا ۾ خالص ايشيائي شينهن جو واحد قدرتي مسڪن آهي.<ref>{{Cite news |date=7 January 2010 |title=Amitabh Bachchan offers to become brand ambassador of Gujarat |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Amitabh-Bachchan-offers-to-become-brand-ambassador-of-Gujarat/articleshow/5418507.cms |url-status=live |access-date=14 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419042844/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-07/india/28113940_1_brand-ambassador-harivansh-rai-bachchan-amitabh-bachchan |archive-date=19 April 2013}}</ref> سلطانن جي دور ۾ هندو دستڪاري [[اسلامي فن تعمير]] سان ملي، جنهن جي نتيجي ۾ [[هند-سراسيني فن تعمير|هند-سراسيني]] طرز وجود ۾ آئي. رياست جون ڪيتريون ئي عمارتون انهيءَ طرز تي تعمير ٿيل آهن. گجرات [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جي اهم شخصيتن [[مهاتما گانڌي]] ۽ [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل]] جي جنم ڀومي پڻ آهي. [[اميتاب بچن]] هن وقت گجرات سياحت جو برانڊ سفير آهي.<ref>{{Cite web |title=TAAI award for Gujarat Tourism |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/TAAI-award-for-Gujarat-Tourism/article20373068.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026035058/http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/economy/article2735467.ece?homepage=true |archive-date=26 October 2012 |access-date=10 December 2019 |website=@businessline}}</ref> [[File:Statue of Unity in 2018.jpg|thumb|[[نرمدا]] نديءَ تي ڪيوڙيا ڪالونيءَ ۾ [[سردار سروور ڊيم]] جي سامهون [[اسٽيچو آف يونٽي]]]] === عجائب گهر ۽ يادگار === گجرات ۾ مختلف موضوعن تي ڪيترائي عجائب گهر آهن، جن جو انتظام رياست جو عجائب گهرن وارو کاتو ڪري ٿو. هن کاتي جو مرڪزي ادارو [[بڙودا ميوزيم ۽ پڪچر گيلري]] [[وڊودرا]] ۾ واقع آهي،<ref>{{Cite web |title=Contact us |url=http://sycd.gov.in/museum/mus_contact_us.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103165553/http://sycd.gov.in/museum/mus_contact_us.htm |archive-date=3 November 2011 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> جتي [[مهاراجا فتح سنگهه ميوزيم]] پڻ واقع آهي. [[ڪيرتي مندر، پوربندر]]، [[سابر متي آشرم]] ۽ [[ڪابا گانڌي نو ڊيلو]] مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپيل عجائب گهر آهن؛ پهريون سندس جنم ڀومي آهي، جڏهن تہ پوين ٻن هنڌن تي هو پنهنجي زندگيءَ دوران رهيو هو. [[راجڪوٽ]] ۾ ڪابا گانڌي نو ڊيلو ۾ مهاتما گانڌيءَ جي زندگيءَ سان لاڳاپيل ناياب تصويرن جي ذخيري جو هڪ حصو نمائش لاءِ رکيل آهي. سابر متي آشرم اهو هنڌ آهي، جتان گانڌيءَ [[ڊانڊي مارچ]] شروع ڪيو. 12 مارچ 1930ع تي هن وچن ڪيو تہ ڀارت جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين هو آشرم واپس نہ موٽندو.<ref>{{Cite web |last=Gandhi |first=Mohandas |title=Gandhi Ashram Official Website |url=http://www.gandhiashram.org.in/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=41 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205221519/http://www.gandhiashram.org.in/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=41 |archive-date=5 December 2011}}</ref> [[مهاراجا فتح سنگهه ميوزيم]] [[لڪشمي ولاس محل]] جي احاطي ۾ قائم آهي، جيڪو [[وڊودرا]] جي اڳوڻن [[مهاراجا]]ئن جي رهائشگاهه هو.<ref>{{cite journal |title=Vadodara Circle |url=https://www.nma.gov.in/WriteReadData/RTF1984/1682685450.pdf |journal=Archaeological Survey of India |access-date=12 May 2026 |archive-date=22 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222092620/http://nma.gov.in/WriteReadData/RTF1984/1682685450.pdf |url-status=live }}</ref> [[ڪيليڪو ميوزيم آف ٽيڪسٽائيلز]] جو انتظام سرابھائي فائونڊيشن وٽ آهي ۽ اهو احمدآباد جي مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |last=Pancholi |first=Preksha |date=25 April 2023 |title=Museums of the World: The Calico Museum of Textiles |url=https://www.re-thinkingthefuture.com/travel-and-architecture/a9943-museums-of-the-world-the-calico-museum-of-textiles/ |access-date=4 December 2024 |website=RTF {{!}} Rethinking The Future |language=en-US |archive-date=17 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217005032/https://www.re-thinkingthefuture.com/travel-and-architecture/a9943-museums-of-the-world-the-calico-museum-of-textiles/ |url-status=live }}</ref>{{citation needed|date=July 2019}} ڄام نگر جو لکوٽا ميوزيم هڪ محل کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪري قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو اڳ جاڙيجا راجپوتن جي رهائشگاهه هو. عجائب گهر جي ذخيري ۾ نائين کان ارڙهين صديءَ تائين جا نوادرات، ڀرپاسي جي وچئين دور جي ڳوٺن مان مليل ٺڪر جا ٿانوَ ۽ هڪ وهيل مڇيءَ جو ڍانچو شامل آهن. رياست جي ٻين مشهور عجائب گهرن ۾ [[ڀڄ]] جو [[ڪڇ ميوزيم]]، جيڪو 1877ع ۾ قائم ٿيو ۽ گجرات جو سڀ کان پراڻو عجائب گهر آهي؛ [[راجڪوٽ]] جو انساني تاريخ ۽ ثقافت بابت [[واٽسن ميوزيم]]،<ref>{{Cite web |title=Watson Museum |url=http://www.lonelyplanet.com/india/gujarat/rajkot/sights/other/watson-museum-library |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220115535/http://www.lonelyplanet.com/india/gujarat/rajkot/sights/other/watson-museum-library |archive-date=20 February 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Lonely Planet]]}}</ref> [[گجرات سائنس سٽي]] ۽ احمدآباد جو [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل قومي يادگار]] شامل آهن. آڪٽوبر 2018ع ۾ آزاديءَ جي اڳواڻ سردار پٽيل جي ياد ۾ دنيا جي سڀ کان اوچي مجسمي جو افتتاح ڪيو ويو. 182 ميٽر اوچو [[اسٽيچو آف يونٽي]] گجرات جي جديد سياحتي ماڳن مان هڪ آهي، جتي روزانو 30,000 کان وڌيڪ سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Statue of Unity – Project Features, Progress & Major Facts |url=http://www.statueofunity.in/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091552/http://www.statueofunity.in/ |archive-date=27 March 2019 |access-date=26 March 2019 |website=statueofunity.in}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 December 2018 |title=Statue of Unity now getting 30k daily visitors: Guj officials |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-of-unity-now-getting-30k-daily-visitors-guj-officials/articleshow/66920618.cms |url-status=live |access-date=26 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327151106/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-of-unity-now-getting-30k-daily-visitors-guj-officials/articleshow/66920618.cms |archive-date=27 March 2019}}</ref> === مذهبي ماڳ === مذهبي ماڳ گجرات جي سياحت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. [[سومناتھ]] ٻارهن [[جيوترلنگ]]ن مان پهريون آهي ۽ ان جو ذڪر [[رگ ويد]] ۾ پڻ ملي ٿو.{{Citation needed|date=May 2025}} [[دوارڪاڌيش مندر]]، [[راڌا دامودر مندر، جوناڳڙهه]] ۽ [[ڊاڪور]] [[ڪرشن]] سان منسوب مندرن وارا مقدس زيارت گاهه آهن. [[سج مندر، موڌيرا]] ٽڪيٽ وارو تاريخي يادگار آهي، جنهن جو انتظام [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Sun Temple, Modhera |url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_gujarat_suntemple.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416092518/http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_gujarat_suntemple.asp |archive-date=16 April 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Archaeological Survey of India]]}}</ref> رياست جي ٻين مذهبي ماڳن ۾ [[امباجي]]، ڊاڪور، [[شاملاجي]]، [[چوٽيلا]]، [[بيچراجي]]، [[مهوڊي]] ۽ [[شنکيشور]] وغيره شامل آهن. [[پاليتانا مندر|شتروُنجيا مها تيرٿ]]، جيڪو [[پاليتانا]] ۾ [[شتروُنجيا]] جبل تي واقع آهي، [[جين ڌرم]] جي [[شويتامبر]] ۽ [[دگمبر]] [[جين برادري]]ن طرفان سڀني کان مقدس [[تيرٿ (جين ڌرم)|زيارت گاهن]] مان سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title="Murtipujakas, Jainism", ''Encyclopedia of World Religions'' (PHILTAR), University of Cambria |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/jainism/murti.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013131021/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/jainism/murti.html |archive-date=13 October 2007 |access-date=30 September 2014 |publisher=Philtar.ucsm.ac.uk}}</ref> پاليتانا دنيا جو واحد جبل آهي، جنهن تي 900 کان وڌيڪ مندر آهن.<ref>{{Cite web |date=3 April 2013 |title=World's only mountain that has more than 900 temples |url=http://daily.bhaskar.com/article/JM-world---s-only-mountain-that-has-more-than-900-temples-4225137-PHO.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121080531/http://daily.bhaskar.com/article/JM-world---s-only-mountain-that-has-more-than-900-temples-4225137-PHO.html |archive-date=21 November 2013 |access-date=6 February 2018}}</ref> [[گرنار|گرنار مها تيرٿ]] پڻ جين ڌرم جي پوئلڳن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.<ref>{{Cite book |last=The {{sic|Gover|ment|nolink=y}} Central Press |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.53162 |title=Revised Lists Of Antiquarian Remains In The Bombay Presidency |date=1897}}</ref><ref name="Ginas">{{Cite web |title=Jaina Sutras, Part I (SBE22): Lives of the Ginas: Life of Arishtanemi |url=https://sacred-texts.com/jai/sbe22/sbe2287.htm |access-date=22 September 2024 |website=sacred-texts.com |archive-date=22 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922220054/https://sacred-texts.com/jai/sbe22/sbe2287.htm |url-status=live }}</ref><ref name="gs"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:0081323 Arasuri Ambaji mandir, Shakti Peeth, north Gujarat 037.jpg|[[امباجي ماتا مندر]]، [[امباجي]] File:Sheth Hutheesinh Temple.jpg|[[هٺيسنگ جين مندر|هٺيسنگ مندر]]، [[احمدآباد]] File:Palitana.jpg|[[پاليتانا مندر|شتروُنجيا مها تيرٿ]]، [[پاليتانا]] File:Gurudwara Govinddham.JPG|گردوارا گووندڌام، احمدآباد File:Ahmedabad Synagogue.jpg|[[ميگن ابراهام سيناگاگ|ميگن ابراهام]] يهودي عبادت گاهه، احمدآباد </gallery> === ميلا === [[File:Tarnetar01.jpg|thumb|right|[[ترنيتر]] جو ترنيتر ميلو]] [[File:Tarnetar Fair 09.jpg|thumb|[[ترنيتر]] ميلي دوران روايتي لباس ۾ هڪ شخص]] [[مها شيو راتري]] جي موقعي تي [[گرنار]]، جوناڳڙهه جي قلعي وٽ پنج ڏينهن وارو تہوار منعقد ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ڀاوناتھ مهاديو ميلو (گجراتي: ભવનાથ નો મેળો) چيو وڃي ٿو. ڪڇ تہوار يا رڻ تہوار (گجراتي: કચ્છ or રણ ઉત્સવ) [[مها شيو راتري]] دوران ڪڇ ۾ ملهايو ويندو آهي. ''موڌيرا ناچ تہوار'' ڪلاسيڪي رقص جو تہوار آهي، جيڪو [[گجرات حڪومت]] جو ثقافتي کاتو رياست ۾ سياحت کي هٿي ڏيڻ ۽ روايتن ۽ ثقافت کي زنده رکڻ لاءِ منعقد ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Modhra Dance Festival |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/modhera-festival.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302202810/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/modhera-festival.htm |archive-date=2 March 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> امباجي ميلو هندو مهيني ڀادرپد (تقريباً آگسٽ–سيپٽمبر) دوران امباجي ۾ منعقد ٿيندو آهي. هي وقت هارين لاءِ خاص طور مناسب هوندو آهي، ڇاڪاڻ تہ مصروف چوماسي جي موسم پڄاڻيءَ تي هوندي آهي. ڀادرپد ميلو بناسڪانٺا ضلعي جي دانتا تعلقا ۾ گجرات-راجسٿان سرحد ڀرسان امباجي ۾ منعقد ٿيندو آهي. بس اسٽيشن کان مندر تائين ڇت واري پيادل رستي جو مفاصلو هڪ ڪلوميٽر کان بہ گهٽ آهي. مائونٽ ابو (45&nbsp;ڪلوميٽر پري)، پالنپور (65&nbsp;ڪلوميٽر پري)، احمدآباد ۽ ايدر سميت ڪيترن هنڌن کان سڌيون بسون هلن ٿيون.{{Citation needed|date=September 2025}} ڀادرپد ميلو امباجي ڳوٺ جي وچ ۾ مندر جي احاطي کان ٻاهر منعقد ٿيندو آهي. ميلي دوران سڀ کان وڌيڪ سنگهه (ياترين جا ٽولا) ڳوٺ جو رخ ڪندا آهن. انهن مان ڪيترائي پيادل ايندا آهن. چوماسي کان ترت پوءِ سفر ٿيڻ سبب علائقو ساوڪ سان ڀرپور، وهڪرا صاف ۽ چمڪندڙ پاڻيءَ سان ڀريل ۽ هوا تازي هوندي آهي. دنيا جي مختلف حصن مان هر سال لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين عقيدتمند هن ميلي ۾ شرڪت ڪندا آهن. رڳو هندو ئي نہ، پر ڪجهه عقيدتمند جين ۽ پارسي بہ تقريبن ۾ شرڪت ڪندا آهن، جڏهن تہ ڪجهه مسلمان واپار لاءِ ميلي ۾ ايندا آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} [[ترنيتر]] ميلو ''ڀادرپد'' جي پهرين هفتي ۾، [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب سيپٽمبر–آڪٽوبر دوران، منعقد ٿيندو آهي ۽ روايتي طور گجرات جي قبائلي ماڻهن لاءِ مناسب ڪنوار ڳولڻ جي هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو آهي. روايت موجب هي اهو علائقو آهي، جتي [[ارجن]] [[دروپدي]] سان شادي ڪرڻ لاءِ پاڻيءَ ۾ عڪس ڏسي ٿنڀي جي چوٽيءَ تي ڦرندڙ مڇيءَ جي اک ۾ تير هڻڻ وارو ڏکيو امتحان پورو ڪيو هو.<ref>{{Cite web |title=Tarnetar Fair |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/tarnetar-mela.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018082543/http://gujaratindia.com/about-gujarat/tarnetar-mela.htm |archive-date=18 October 2011 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> گجرات جي ٻين ميلن ۾ ڊانگ درٻار، شاملاجي ميلو، چترا وچترا ميلو، ڌرانگ ميلو ۽ واوٺا ميلو شامل آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} [[گجرات حڪومت]] 1960ع کان [[ڀارت ۾ شراب بابت قانون|شراب تي پابندي]] لاڳو ڪري رکي آهي.<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com">{{Cite web |title=Narendra Modi justifies gutkha ban in Gujarat |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-10-02/news/34218094_1_gutkha-ban-gujarat-chief-minister-prohibition-policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006174131/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-10-02/news/34218094_1_gutkha-ban-gujarat-chief-minister-prohibition-policy |archive-date=6 October 2014 |access-date=30 September 2014 |website=The Economic Times}}</ref> 2024ع ۾ گجرات پوليس ڀارت ۾ تيار ٿيندڙ پرڏيهي طرز جي شراب جون لڳ ڀڳ 82 لک بوتلون ضبط ڪيون، جن جي ماليت 144 ڪروڙ رپيا هئي.<ref>{{Cite news |date=4 March 2025 |title=In dry Gujarat, a liquor bottle seized every 4 seconds |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/in-dry-gujarat-a-liquor-bottle-seized-every-4-seconds/articleshow/118696390.cms |access-date=7 March 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257 |archive-date=4 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304134513/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/in-dry-gujarat-a-liquor-bottle-seized-every-4-seconds/articleshow/118696390.cms |url-status=live }}</ref> گجرات حڪومت 24 ڊسمبر 2012ع تي آءِ بي اين 7 ڊائمنڊ اسٽيٽس طرفان 'شهري سلامتي' جي شعبي ۾ ''بهترين رياست ايوارڊ'' حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=STATE PROFILE |url=http://gujaratindia.com/state-profile/awards.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206120740/http://gujaratindia.com/state-profile/awards.htm |archive-date=6 February 2015 |access-date=20 December 2014 |publisher=Gujaratindia.com}}</ref> <gallery heights="134"> File:Statue of Gandhi at Sabarmati Ashram.jpg|[[سابر متي آشرم]]، [[احمدآباد]] ۾ [[مهاتما گانڌي]] جو مجسمو File:Shrimad Rajchandra Spiritual Centre.jpg|شريمَد راجچندر روحاني مرڪز، [[ولساڊ]] File:Somnath-current.jpg|[[سومناتھ مندر]]، [[ويراول]] File:Dwarkadheesh temple.jpg|[[دوارڪاڌيش مندر]]، [[دوارڪا]] File:Damodar Kund - Junagadh - Gujarat - DSC001.jpg|[[راڌا دامودر مندر، جوناڳڙهه]] </gallery> == آمدرفت == === هوائي آمدرفت === {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 230 | caption_align = center | align = right | image1 = SVPI Airport, Ahmedabad.jpg | caption1 = {{font|size=100%|text=[[سردار ولڀ ڀائي پٽيل بين الاقوامي هوائي اڏو|سردار ولڀ ڀائي پٽيل بين الاقوامي هوائي اڏو، احمدآباد]]}} | image2 = Surat International Airport.jpg | caption2 = {{font|size=100%|text=[[سورت هوائي اڏو|سورت بين الاقوامي هوائي اڏو]]}} | image3 = Rajkot airport.jpg | caption3 = {{font|size=100%|text=[[راجڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]]}} | image4 = NEW BDQ AIRPORT.jpg | caption4 = {{font|size=100%|text=[[وڊودرا هوائي اڏو|وڊودرا بين الاقوامي هوائي اڏو]]}} | footer = }} {{main|گجرات ۾ هوائي اڏن جي فهرست}} {{Map/Airports in Gujarat}} گجرات ۾ چار بين الاقوامي هوائي اڏا ([[احمدآباد هوائي اڏو|احمدآباد]]، [[سورت هوائي اڏو|سورت]]، [[راجڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو|راجڪوٽ]] ۽ [[وڊودرا هوائي اڏو|وڊودرا]])، اٺ گهريلو هوائي اڏا ([[ڀاونگر هوائي اڏو|ڀاونگر]]، [[ڀڄ هوائي اڏو|ڀڄ]]، [[ڄام نگر هوائي اڏو|ڄام نگر]]، [[ڪنڊلا هوائي اڏو|ڪنڊلا]]، [[پوربندر هوائي اڏو|پوربندر]]، [[راجڪوٽ هوائي اڏو|راجڪوٽ]]، [[امريلي هوائي اڏو|امريلي]] ۽ [[ڪيشود هوائي اڏو|ڪيشود]])، ٻہ خانگي هوائي اڏا ([[مندرا هوائي اڏو|مندرا]] ۽ [[مٺاپور]]) ۽ ٽي فوجي هوائي اڏا ([[ڀڄ رودرا ماتا هوائي فوجي اڏو|ڀڄ]]، ڄام نگر ۽ [[ناليا هوائي فوجي اسٽيشن|ناليا]]) آهن. وڌيڪ ٽي هوائي اڏا ([[ڌوليرا بين الاقوامي هوائي اڏو|ڌوليرا]]، [[انڪليشور هوائي اڏو|انڪليشور]] ۽ [[ديسا هوائي اڏو|ديسا]]) تعمير هيٺ آهن. [[مانڊوي]] ۽ [[مهسانا هوائي اڏو|مهسانا]] ۾ ٻہ گهٽ استعمال ٿيندڙ هوائي اڏا پڻ آهن؛ پوئين هوائي اڏي تي فلائنگ اسڪول پڻ هلندڙ آهي. گجرات حڪومت رياست ۾ هوابازيءَ جي بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ گجرات اسٽيٽ ايويئيشن انفراسٽرڪچر ڪمپني لميٽيڊ (GUJSAIL) قائم ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat {{!}} Gujarat State Aviation Infrastructure Company Limited |url=https://gujsail.gujarat.gov.in/gujarat.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190521063246/https://gujsail.gujarat.gov.in/gujarat.htm |archive-date=21 May 2019 |access-date=21 May 2019 |website=gujsail.gujarat.gov.in}}</ref> انهن هوائي اڏن جي ملڪيت ۽ انتظام [[ايئرپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]]، [[ڀارتي هوائي فوج]]، گجرات حڪومت يا خانگي ڪمپنين وٽ آهي.<ref>{{Cite web |title=Airports {{!}} Gujarat State Aviation Infrastructure Company Limited |url=https://gujsail.gujarat.gov.in/airports.htm |access-date=21 May 2019 |website=gujsail.gujarat.gov.in}}{{Dead link|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref name="GCAP">{{Cite web |title=Gujarat Civil Aviation Policy 2010 |url=http://cadgog.org/images/civil-aviation-policy-of-gujarat.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130818221315/http://cadgog.org/images/civil-aviation-policy-of-gujarat.pdf |archive-date=18 August 2013 |access-date=19 April 2012 |publisher=Government of Gujarat}}</ref> === ريلوي === {{Main|:زمرو:گجرات ۾ ريلوي اسٽيشنون|l1 = گجرات ۾ ريلوي اسٽيشنون|:ڀارتي ريلوي}} {{Further|ممبئي–احمدآباد تيز رفتار ريل راهداري}} گجرات [[ڀارتي ريلوي]] جي [[ويسٽرن ريلوي زون]] ۾ اچي ٿو. [[احمدآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] گجرات جي سڀ کان اهم، مرڪزي هنڌ تي واقع ۽ وڏي ريلوي اسٽيشن آهي، جيڪا گجرات ۽ ڀارت جي سمورن اهم شهرن سان ڳنڍيل آهي. [[وڊودرا جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] گجرات جو سڀ کان مصروف ريلوي جنڪشن ۽ ڀارت جي پنجين سڀ کان مصروف ريلوي اسٽيشن آهي. [[سورت ريلوي اسٽيشن]]، [[راجڪوٽ جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] ۽ [[سابر متي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] رياست جون ٻيون مصروف ۽ چڱيءَ طرح ڳنڍيل ريلوي اسٽيشنون آهن. ٻين اهم ريلوي اسٽيشنن ۾ [[مهسانا جنڪشن ريلوي اسٽيشن|مهسانا جنڪشن]]، [[پالنپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|پالنپور جنڪشن]]، [[ڀاونگر ٽرمينس ريلوي اسٽيشن|ڀاونگر ٽرمينس]]، [[نڊياد جنڪشن ريلوي اسٽيشن|نڊياد جنڪشن]]، [[ولساڊ ريلوي اسٽيشن]]، [[ڀروچ جنڪشن ريلوي اسٽيشن|ڀروچ جنڪشن]]، [[گانڌيڌام جنڪشن ريلوي اسٽيشن|گانڌيڌام جنڪشن]]، [[آنند جنڪشن ريلوي اسٽيشن|آنند جنڪشن]] ۽ [[گوڌرا جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] وغيره شامل آهن. ڀارتي ريلوي گجرات مان گذرندڙ دهلي–ممبئي لاءِ هڪ مخصوص مال بردار ريل رستو قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي آهي. [[ڀارت ۾ تيز رفتار ريل|ڀارت جي پهرين تيز رفتار ريلوي لائين]] گجرات جي سڀ کان وڏي شهر [[احمدآباد]] کان ڀارت جي [[مالي مرڪز]] [[ممبئي]] تائين هلائڻ لاءِ رٿيل آهي، جنهن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 320&nbsp;ڪلوميٽر في ڪلاڪ (200&nbsp;ميل في ڪلاڪ) هوندي. احمدآباد ۽ گانڌي نگر لاءِ [[تيز رفتار شهري آمدرفت|ميٽرو ريل نظام]] [[احمدآباد ميٽرو]] جون {{cvt|67.87|km|mi}} مجموعي ڊيگهه واريون چار راهداريون هن وقت فعال آهن. ان جي تعمير 14 مارچ 2015ع تي شروع ٿي هئي.<ref name="DeshGuj32015">{{Cite web |last=DeshGujarat |date=14 March 2015 |title=First 6&nbsp;km works of Ahmedabad Metro to complete by September 2016:CM |url=http://deshgujarat.com/2015/03/14/first-6-km-works-of-ahmedabad-metro-to-complete-by-september-2016cm/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404045909/http://deshgujarat.com/2015/03/14/first-6-km-works-of-ahmedabad-metro-to-complete-by-september-2016cm/ |archive-date=4 April 2015 |access-date=12 April 2015 |website=DeshGujarat}}</ref><ref name="gujarat">{{Cite web |title=Gujarat plans 12 giant industrial hubs |url=http://business.rediff.com/slide-show/2010/oct/21/slide-show-1-gujarat-plans-12-giant-industrial-hubs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721034644/http://business.rediff.com/slide-show/2010/oct/21/slide-show-1-gujarat-plans-12-giant-industrial-hubs.htm |archive-date=21 July 2011 |access-date=25 October 2010 |website=Rediff.com}}</ref> [[سورت ميٽرو]] جون مجموعي طور {{cvt|40.35|km|mi}} ڊگهيون ٻہ راهداريون 18 جنوري 2021ع کان تعمير هيٺ آهن.<ref name=":0">{{Cite web|title='Very important gifts for Ahmedabad, Surat': PM Modi launches metro rail projects in Gujarat|url=https://www.timesnownews.com/india/article/pm-modi-bhoomi-poojan-ahmedabad-metro-phase-2-surat-metro/708480|access-date=2021-01-18|website=www.timesnownews.com|date=18 January 2021|language=en|archive-date=25 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125141746/https://www.timesnownews.com/india/article/pm-modi-bhoomi-poojan-ahmedabad-metro-phase-2-surat-metro/708480|url-status=live}}</ref> منصوبي جي ڊسمبر 2026ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي.<ref name="Ops from Dec 2026">{{cite news|last=Gupta|first=Mayank|title=Surat Metro: Phase I to Start Operations in Dec 2026, Check Route, Distance, Stations and More|url=https://www.news18.com/auto/surat-metro-phase-i-to-start-operations-in-dec-2029-check-route-distance-stations-and-more-8310193.html|work=[[News18]]|date=12 July 2023|access-date=12 July 2023|language=en}}</ref> === سامونڊي آمدرفت === {{Main|گجرات جي بندرگاهن جي فهرست}} {{Map/Ports and harbours of Gujarat}} گجرات رياست وٽ ڀارت جو سڀ کان ڊگهو، 1214&nbsp;ڪلوميٽر ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. [[مندرا بندرگاهه]] ڀارت جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ گنجائش وارو بندرگاهه آهي، ۽ مال جي مقدار جي لحاظ کان ملڪ جو سڀ کان وڏو ڪنٽينر بندرگاهه پڻ آهي. هي ڀارت جو پهريون خانگي بندرگاهه آهي، جنهن جي ملڪيت ۽ انتظام [[اڊاني پورٽس اينڊ ايس اي زيڊ]] وٽ آهي. مرڪزي حڪومت جي ملڪيت وارو ۽ دين ديال پورٽ اٿارٽيءَ جي انتظام هيٺ [[ڪنڊلا بندرگاهه]] اولهه ڀارت جي خدمت ڪندڙ سڀ کان وڏن ۽ مصروف بندرگاهن مان هڪ آهي. مال سنڀالڻ جي گنجائش جي لحاظ کان اهو ڀارت ۾ ٽئين نمبر تي آهي. گجرات جي ٻين اهم بندرگاهن ۾ [[نولکي بندرگاهه]]، [[مگدلا بندرگاهه]]، [[پيپاوَو بندرگاهه]]، [[ڄام نگر|بيدي بندرگاهه]]، [[پوربندر]] جو بندرگاهه ۽ [[ويراول]] جو بندرگاهه شامل آهن. رياست ۾ [[دهيج–گھوگھا سي ڪنڪٽ]] نالي رو-رو فيري سروس پڻ موجود آهي.<ref>{{Citation |title=What is Gujarat's Ro-Ro ferry service? |date=22 October 2017 |url=http://indianexpress.com/article/what-is/what-is-gujarat-ro-ro-ferry-service-ghogha-dahej-4900767/ |work=[[The Indian Express]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022074819/http://indianexpress.com/article/what-is/what-is-gujarat-ro-ro-ferry-service-ghogha-dahej-4900767/ |access-date=22 October 2017 |archive-date=22 October 2017 |url-status=live}}</ref> === روڊ === {{Main|ڀارت جي قومي شاهراهن جي فهرست#گجرات|l1 = گجرات ۾ قومي شاهراهن جي فهرست|گجرات ۾ رياستي شاهراهن جي فهرست}} {{multiple image | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image1 = Bus terminus in Vadodara.jpg | caption1 = {{font|size=100%|text=[[وڊودرا]] ۾ بس ٽرمينل}} | image2 = Ahmedabad BRTS.jpg | caption2 = {{font|size=100%|text=[[احمدآباد بي آر ٽي ايس]]}} | footer = }} [[گجرات اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] (GSRTC) گجرات رياست اندر ۽ پاڙيسري رياستن تائين بس خدمتون مهيا ڪرڻ جو مکيه ادارو آهي. هي هڪ سرڪاري آمدرفت ڪارپوريشن آهي، جيڪا گجرات اندر ۽ ڀارت جي ٻين رياستن تائين بس ۽ عوامي آمدرفت جون خدمتون مهيا ڪري ٿي. ان کان سواءِ، GSRTC هيٺيون خدمتون پڻ مهيا ڪري ٿي: * '''موفصل خدمتون''' – گجرات اندر وڏن شهرن، ننڍن شهرن ۽ ڳوٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون.<ref name="gs">{{Cite web |title=GSRTC Services |url=http://www.discoveredindia.com/gujarat/gujarat-state-road-transport-corporation/services.htm |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503044915/http://www.discoveredindia.com/gujarat/gujarat-state-road-transport-corporation/services.htm |archive-date=3 May 2018}}</ref> * '''بين الشهري بس خدمتون''' – احمدآباد، مهسانا، سورت، ويراول، واپي، وڊودرا، راجڪوٽ ۽ ڀروچ وغيره جهڙن وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون.<ref name="gs"/> * '''بين الرياستي بس خدمتون''' – گجرات جي مختلف شهرن کي پاڙيسري رياستن مڌيا پرديش، مهاراشٽر ۽ راجسٿان سان ڳنڍين ٿيون.<ref name="gs"/> * '''شهري خدمتون''' – GSRTC گجرات اندر سورت، وڊودرا، واپي، گانڌي نگر ۽ احمدآباد ۾ شهري بس خدمتون مهيا ڪري ٿي.<ref name="gs"/> * '''پارسل خدمتون''' – سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ خدمت.<ref name="gs"/> ان کان سواءِ GSRTC تہوارن، صنعتي علائقن، اسڪولن، ڪاليجن ۽ زيارت گاهن لاءِ خاص بس خدمتون پڻ هلائي ٿي، جڏهن تہ مخصوص موقعن لاءِ عوام کي معاهدي جي بنياد تي بسون پڻ ڏنيون وڃن ٿيون.<ref name="gs"/> * احمدآباد ([[احمدآباد ميونسپل ٽرانسپورٽ سروس|AMTS]] ۽ [[احمدآباد بي آر ٽي ايس]])، سورت ([[سورت بي آر ٽي ايس]])، ڀاونگر (BMC CITY BUS)، وڊودرا (Vinayak Logistics)، گانڌي نگر (VTCOS)، مهسانا (Mehsana Municipal Bus Service)، راجڪوٽ (RMTS ۽ [[راجڪوٽ بي آر ٽي ايس]])، آنند (VTCOS) ۽ ڀروچ (Gurukrupa) وغيره ۾ پڻ شهري بس خدمتون هلن ٿيون. [[آٽو رڪشا]] گجرات ۾ آمدرفت جو عام ذريعو آهن. گجرات حڪومت آلودگي گهٽائڻ لاءِ مسافرن کي مفت سائيڪل سواري مهيا ڪرڻ واري رٿ ذريعي سائيڪل جي استعمال کي هٿي ڏئي رهي آهي. == تعليم ۽ تحقيق == {{Main|گجرات ۾ تعليم}} {{See also|گجرات ۾ اعليٰ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[گجرات سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن بورڊ]] (GSHSEB) گجرات حڪومت پاران هلندڙ اسڪولن جي نگرانيءَ جو ذميوار آهي. تنهن هوندي بہ، گجرات جا گهڻا خانگي اسڪول [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]] (CBSE) ۽ [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] (CISCE) بورڊ سان لاڳاپيل آهن. گجرات ۾ 30 رياستي يونيورسٽيون آهن.<ref>{{Cite web |title=University grant commissions |url=https://www.ugc.gov.in/universitydetails/university?type=LZ1FUMk6U2JWGNLvhWfVSA== |access-date=12 April 2025 |archive-date=26 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626131419/https://www.ugc.gov.in/universitydetails/university?type=LZ1FUMk6U2JWGNLvhWfVSA==}}</ref><ref>{{Cite web |title=Central board of secondary education |url=https://www.cbse.gov.in/cbsenew/cbse.html |access-date=12 April 2025 |archive-date=22 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250322040411/https://www.cbse.gov.in/cbsenew/cbse.html |url-status=live }}</ref> === يونيورسٽيون === [[مهاراجا سياجي رائو يونيورسٽي آف بڙودا]]، وڊودرا، گجرات جي اهم يونيورسٽين مان هڪ آهي. اها گجرات جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ آهي ۽ [[فائن آرٽس جي فيڪلٽي|فائن آرٽس]]، انجنيئرنگ، آرٽس، صحافت، تعليم، قانون، سماجي ڪم، طب، سائنس ۽ پرفارمنگ آرٽس ۾ تعليم مهيا ڪري ٿي. اصل ۾ بڙودا ڪاليج آف سائنس جي نالي سان سڃاتي ويندڙ هيءُ ادارو 1881ع ۾ قائم ٿيو، ملڪ جي آزاديءَ کان پوءِ 1949ع ۾ يونيورسٽي بڻيو ۽ بعد ۾ ان جو نالو ان جي سرپرست ۽ اڳوڻي بڙودا رياست جي حڪمران مهاراجا سياجي رائو گائڪواڙ ٽئين جي نالي پٺيان رکيو ويو.<ref>{{Cite web |title=The Maharaja Sayajirao University of Baroda |url=https://msubaroda.ac.in/ |access-date=12 April 2025 |archive-date=13 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413043625/http://www.msubaroda.ac.in/ |url-status=live }}</ref> [[گجرات نيشنل لا يونيورسٽي]]، جيڪا 2004ع ۾ قائم ٿي ۽ گاديءَ واري شهر گانڌي نگر ۾ واقع آهي، کي ڀارت جي ٽئين بهترين قانون جي تعليمي اداري طور درجو ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=Consortium of NLUs |url=https://consortiumofnlus.ac.in/ |access-date=12 April 2025 |website=consortiumofnlus.ac.in |archive-date=8 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408014533/https://consortiumofnlus.ac.in/ |url-status=live }}</ref> انجنيئرنگ ۽ تحقيق جي شعبي جي ادارن ۾ [[آءِ آءِ ٽي گانڌي نگر]]، [[گجرات ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، وڊودرا|انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي وڊودرا (IIITV)]]، [[انسٽيٽيوٽ آف انفراسٽرڪچر، ٽيڪنالاجي، ريسرچ اينڊ مينيجمينٽ|انسٽيٽيوٽ آف انفراسٽرڪچر ٽيڪنالاجي ريسرچ اينڊ مينيجمينٽ (IITRAM)]]، گانڌي نگر ۾ [[ڌيروبائي امباڻي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي]] (DA-IICT)، سورت ۾ [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] (SVNIT) ۽ [[پي پي ساواڻي يونيورسٽي]]، گانڌي نگر ۾ [[پنڊت دين ديال پيٽروليم يونيورسٽي]] (PDPU)، احمدآباد ۾ [[نرما يونيورسٽي]]، وڊودرا ۾ ايم. ايس. يونيورسٽي، راجڪوٽ ۾ مارواڙي ايجوڪيشن فائونڊيشن گروپ آف انسٽيٽيوشنز (MEFGI) ۽ ولڀ وديا نگر (آنند ضلعي جو هڪ مضافاتي علائقو) ۾ [[برلا وشوڪرما مهاودياليا]] (BVM) شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Engineering Colleges in Gujarat {{!}} List of Engineering Colleges in Gujarat |url=https://targetstudy.com/colleges/engineering-colleges-in-gujarat.html |access-date=12 April 2025 |website=targetstudy.com |archive-date=7 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250507092530/https://targetstudy.com/colleges/engineering-colleges-in-gujarat.html |url-status=live }}</ref> MICA، [[مڊرا انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز احمدآباد]]، مارڪيٽنگ ۽ مواصلات جي تعليم لاءِ مخصوص هڪ رهائشي ادارو آهي.<ref>{{Cite web |title=About MICA |url=https://www.mica.ac.in/introduction/about-mica |website=MICA |access-date=12 April 2025 |archive-date=13 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413183027/https://www.mica.ac.in/introduction/about-mica |url-status=dead }}</ref> [[انسٽيٽيوٽ آف رورل مينيجمينٽ آنند]] (IRMA)، [[ترڀوون سهڪاري يونيورسٽي]] جو حصو، ڳوٺاڻي انتظام جي شعبي جي اهم ادارن مان هڪ آهي. IRMA ان لحاظ کان هڪ منفرد ادارو آهي تہ اهو ڳوٺاڻي انتظام لاءِ منتظم تيار ڪرڻ واسطي پيشوراڻي تعليم مهيا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Knowing IRMA True learning at its core |url=https://irma.ac.in/about-irma/knowing-irma |access-date=12 April 2025 |website=Institute of Rural Management Anand |language=en-us |archive-date=5 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250405012134/https://www.irma.ac.in/about-irma/knowing-irma |url-status=live }}</ref> احمدآباد ۽ گانڌي نگر ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊزائن، احمدآباد|نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊزائن]] (NID) ڊزائن جي تعليم ۽ تحقيق جي شعبي ۾ هڪ گهڻ رُخي ادارو آهي.<ref>{{Cite web |title=About us |url=https://www.nid.edu/about |access-date=12 April 2025 |website=www.nid.edu |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430223120/https://nid.edu/about |url-status=live }}</ref> سينٽر فار انوائرمينٽل پلاننگ اينڊ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي (CEPT) رٿابندي ۽ اڏاوتي فن جو هڪ تعليمي ادارو آهي، جيڪو مختلف فني ۽ پيشوراڻا ڪورس مهيا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=CEPT University |url=https://cept.ac.in/ |access-date=12 April 2025 |website=cept.ac.in |archive-date=15 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915174726/https://cept.ac.in/ |url-status=live }}</ref> [[گجرات يونيورسٽي]]، [[ڪڙي سرو وشوودياليا]]، [[سردار پٽيل يونيورسٽي]]، [[احمدآباد يونيورسٽي]]، [[سوراشٽر يونيورسٽي]]، [[وير نرمدا ڏکڻ گجرات يونيورسٽي]]، ڌرم سنگهه ديسائي يونيورسٽي ۽ [[هيمچندراچاريا اتر گجرات يونيورسٽي]] پڻ مشهور يونيورسٽين ۾ شامل آهن، جن سان ڪيترائي نامور ڪاليج لاڳاپيل آهن.<ref>{{Cite web |title=List of State Universities |url=https://uap.gujarat.gov.in/Home/Contents/ListofStateUniversities |website=University action plan Government of Gujarat}}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> <gallery heights="134"> File:Indian Institute of Management Ahmedabad, panorama 2006.jpg|[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ]]، [[احمدآباد]] File:Gujarat National Law University, Administrative Block.jpg|[[گجرات نيشنل لا يونيورسٽي]]، [[گانڌي نگر]] File:Daiict-campus.jpg|[[ڌيروبائي امباڻي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي]] جو ڪيمپس، [[گانڌي نگر]] File:Gujarat University Tower Building, 2006-2.jpg|[[گجرات يونيورسٽي]] جو گهڙيال وارو ٽاور، احمدآباد File:Baroda Techo.jpg|ڪلا ڀون، [[مهاراجا سياجي رائو يونيورسٽي آف بڙودا]]، [[وڊودرا]] </gallery> === تحقيق === [[File:Rocket at Science City, Ahmedabad.JPG|thumb|upright|سائنس سٽي، احمدآباد ۾ راڪيٽ جو ماڊل]] [[اسپيس ايپليڪيشنز سينٽر]] (SAC) احمدآباد، ڀارت ۾ خلائي تحقيق ۽ سيٽلائيٽ مواصلات جو هڪ ادارو آهي، جيڪو [[انڊين اسپيس ريسرچ آرگنائيزيشن]] (ISRO) جي ماتحت ڪم ڪري ٿو. مشهور سائنسدان، صنعتڪار ۽ دوراندیش گجراتي [[وڪرم سارابائي]] ان جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن [[فزيڪل ريسرچ ليبارٽري]] پڻ قائم ڪئي، جيڪا فلڪياتي طبعيات، شمسي نظام ۽ ڪائناتي شعاعن بابت تحقيق ڪندڙ ادارو آهي. هن [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ احمدآباد]] جو تصور پڻ پيش ڪيو، جيڪو گجرات جي واپاري گاديءَ واري شهر احمدآباد ۾ واقع بين الاقوامي شهرت رکندڙ انتظامي تحقيق جو ادارو ۽ ملڪ جي اعليٰ درجي وارن مينيجمينٽ ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |title=India's top 50 business schools |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/Images/HTEditImages/Images/top-50-business-school.jpg |access-date=23 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201080409/http://www.hindustantimes.com/Images/HTEditImages/Images/top-50-business-school.jpg |archive-date=1 February 2012}}</ref><ref>{{Cite web |title=Top B-schools in India |url=http://www.moneycontrol.com/mccode/bestbschools/top_b_schools_in_India.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218202628/http://www.moneycontrol.com/mccode/bestbschools/top_b_schools_in_India.php |archive-date=18 February 2012 |access-date=23 February 2012 |publisher=CNBC-TV18}}</ref> [[سينٽرل سالٽ اينڊ ميرين ڪيميڪلز ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] ڀارت سرڪار جي [[ڪائونسل آف سائنٽيفڪ اينڊ انڊسٽريل ريسرچ]] جي ماتحت ڀاونگر ۾ قائم ڪيو ويو. ان جو افتتاح ڀارت جي [[ڀارت جي وزيراعظمن جي فهرست|پهرئين]] [[ڀارت جو وزيراعظم|وزيراعظم]] پنڊت [[جواهر لال نهرو]] 10 اپريل 1954ع تي ڪيو. هن اداري جي قيام جو مقصد سامونڊي لوڻ، اندرين ڍنڍن جي لوڻ ۽ زيرِ زمين کارن پاڻين تي تحقيق ڪرڻ هو. ادارو [[ريورس آسموسس]]، اليڪٽرو ميمبرين عمل، لوڻ ۽ سامونڊي ڪيميائي مادن، تجزياتي سائنس، سامونڊي حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ ڪم ڪري ٿو. گانڌي نگر ۾ واقع [[گجرات نيشنل لا يونيورسٽي]] هن وقت ڀارت جي پنجين بهترين قانون جي تعليمي اداري طور ڄاڻايل آهي. [[گجرات سائنس سٽي]]<ref>{{Cite web |date=26 June 2010 |title=Gujarat Science City |url=http://www.scity.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100726171222/http://www.scity.org/ |archive-date=26 July 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Scity.org}}</ref>، سائنس جي تعليم ڏانهن وڌيڪ شاگردن کي راغب ڪرڻ لاءِ هڪ سرڪاري شروعات آهي. هتي ڀارت جو پهريون [[آئي ميڪس]] 3D ٿيٽر، انرجي پارڪ، سائنس هال، هڪ [[ايمفي ٿيٽر]] ۽ موسيقيءَ جي ڌُن تي هلندڙ [[موسيقيائي ڦوهارو|ڦوهارا]] سميت ٻيون سهولتون موجود آهن. نرما يونيورسٽيءَ جو انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ ڀارت جي اعليٰ ايم بي اي ڪاليجن ۾ باقاعدي طور شامل ٿيندو رهيو آهي. [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنيڪل اسٽڊيز]]، جيڪو گجرات ناليج سوسائٽي، [[يورپي ايسوسيئيشن فار ڊسٽنس لرننگ]]، ايسوسيئيشن آف انڊين مينيجمينٽ اسڪولز ۽ [[احمدآباد ٽيڪسٽائل انڊسٽريز ريسرچ ايسوسيئيشن]] سان لاڳاپيل آهي، ڪم ڪندڙ پيشاورن لاءِ [[اعليٰ تعليم]] جي سرٽيفڪيشن ڪورسن جي سلسلي ۾ عالمي سطح تي ڪم ڪيو آهي. IIMT STUDIES، 2013ع ۾ [[گجرات ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، گجرات ناليج سوسائٽي ۽ [[ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن کاتو]]، [[گجرات حڪومت]] جي سهڪار سان GET SET GO پروگرام پڻ شروع ڪيو.<ref>{{Cite web |title=GUJARAT TECHNOLOGICAL UNIVERSITY |url=http://www.gtu.ac.in/circulars/14May/13052014.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802142737/http://www.gtu.ac.in/circulars/14May/13052014.pdf |archive-date=2 August 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Gtu.ac.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gujarat Knowledge Society |url=http://gksgujarat.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217081456/http://gksgujarat.org/ |archive-date=17 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Gksgujarat.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=IIMT -International Institute of Management and Technical Studies-Distance Education Distance Learning Institute |url=http://iimtstudies.edu.in/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218123529/http://iimtstudies.edu.in/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Iimtstudies.edu.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=Association of Indian Management Schools (AIMS) |url=http://www.aims.org.in/cmspage.php?sid=UzI0NDQ= |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224112241/http://www.aims.org.in/cmspage.php?sid=UzI0NDQ= |archive-date=24 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Aims.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=India |url=http://www.eadl.org/members/india/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/http://www.eadl.org/members/india/ |archive-date=2 January 2016 |access-date=20 December 2014 |publisher=Eadl.org}}</ref> [[بي. ڪي. اسڪول آف بزنس مينيجمينٽ]] مالي انتظام جي شعبي ۾ ڇهين نمبر تي آهي. [[ڪي. ايس. اسڪول آف بزنس مينيجمينٽ]] پڻ [[گجرات يونيورسٽي]] ۾ هڪ ايم بي اي ڪاليج آهي، جيڪو پنجن سالن جو گڏيل ايم بي اي ڪورس مهيا ڪري ٿو. احمدآباد ۾ شانتي بزنس اسڪول هڪ ڪاروباري تعليمي ادارو آهي، جيڪو ڪارپوريٽ شهريت واري شروعات ذريعي انتظام ۾ پوسٽ گريجوئيٽ ڊپلوما مهيا ڪري ٿو. انسٽيٽيوٽ آف سيسمولاجيڪل ريسرچ (ISR) گجرات حڪومت جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي کاتي پاران 2003ع ۾ قائم ڪيو ويو ۽ اهو هڪ سوسائٽيءَ طور رجسٽر ٿيل آهي. ISR جو ڪيمپس گانڌي نگر جي رائيسن علائقي ۾ [[سابر متي ندي]] جي ڪناري تي واقع آهي. اداري جي مقصدن ۾ مختلف علائقن ۾ عمارتن لاءِ مناسب زلزلي جا عنصر مقرر ڪرڻ ۽ امڪاني زلزلي جي خطري جو ڊگهي مدي وارو جائزو وٺڻ شامل آهن. ISR ڀارت جو واحد ادارو آهي جيڪو مڪمل طور تي زلزلياتي تحقيق لاءِ وقف آهي ۽ ان کي ايندڙ ڪجهه سالن ۾ هڪ اهم بين الاقوامي اداري طور ترقي ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي. == نامور شخصيتون == {{See also|گجرات سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = right | background color = #F0FFF0 | title = گجرات جون نامور شخصيتون | image1 = Gandhi smiling R.jpg | caption1 = {{font|size=100%|text=[[مهاتما گانڌي]]}} | image2 = Sardar patel (cropped).jpg | caption2 = {{font|size=100%|text=[[ولڀ ڀائي پٽيل]]}} | image3 = JNTata.jpg | caption3 = {{font|size=100%|text=[[جمشيدجي ٽاٽا]]}} | image4 = Dr Vikram Sarabhai ISRO.webp | caption4 = {{font|size=100%|text=[[وڪرم سارابائي]]}} | image5 = Narendra Modi.jpg | caption5 = {{font|size=100%|text=[[نريندر مودي]] (ڀارت جو موجوده وزيراعظم)}} | footer = }} <!---♦♦♦ هن فهرست ۾ رڳو ان شخص کي شامل ڪيو وڃي، جنهن بابت انگريزي وڪيپيڊيا تي اڳ ۾ پنهنجو مضمون موجود هجي ♦♦♦---> <!---♦♦♦ مهرباني ڪري فهرست کي خانداني نالي (LAST NAME) موجب الفابيٽ جي ترتيب ۾ رکو ♦♦♦---> * [[گوتم اڏاڻي]]، [[اڏاڻي گروپ]] جو باني ۽ چيئرمين؛ [[احمدآباد]]، گجرات سان تعلق رکي ٿو * [[لال ڪرشن آڏواڻي]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) جو اڳوڻو صدر ۽ ڀارت جو نائب وزيراعظم (1999–2004) * [[ڌيروبائي امباڻي]]، [[ريلائنس انڊسٽريز]] جو باني؛ [[چورواڊ]]، گجرات سان تعلق رکندڙ<ref>{{Cite web |date=8 January 2020 |title=Dhirubhai Ambani – The founder of Reliance |url=https://www.britannica.com/biography/Dhirubhai-Ambani |access-date=20 May 2020 |website=Britannica |language=en-US |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807102732/https://www.britannica.com/biography/Dhirubhai-Ambani |url-status=live}}</ref> * [[جسپريت بمراه]]، ڀارتي بالر، جيڪو ڀارت جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم لاءِ سڀني فارميٽن ۾ کيڏي ٿو؛ [[احمدآباد]] سان تعلق رکي ٿو. * [[مرارجِي ديسائي]]، ڀارت جو چوٿون وزيراعظم (1977–1979)؛ ولساڊ سان تعلق رکندڙ * [[اروشي ڍولاڪيا]]، ٽيليويزن ۽ بالي ووڊ اداڪارا * [[بال ڪرشن وِٺل داس دوشي]]، معمار ۽ [[پرٽزڪر آرڪيٽيڪچر پرائز]] جو اعزاز ماڻيندڙ * [[دادودان گڍوي]] (ڪوي دادباپو)، شاعر، ڳائڻو ۽ [[گجراتي سئنيما]] جو گيتڪار؛ 2021ع ۾ [[پدم شري]] سان نوازيو ويو * [[مهاتما گانڌي]]، [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ [[برطانوي هندستان|برطانوي نوآبادياتي راڄ]] خلاف جدوجهد جي اڳواڻي ڪندڙ؛ گجراتي<ref>{{Cite web |title=Modern Gujarat |url=https://www.mapsofindia.com/maps/gujarat/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024600/https://www.mapsofindia.com/maps/gujarat/ |archive-date=5 April 2018 |access-date=4 April 2018 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> * [[رويندر جديجا]]، ڀارتي آل رائونڊر ۽ ڀارت جي انڊر-19 ڪرڪيٽ ٽيم جو اڳوڻو رانديگر؛ [[نوواگام گيڊ]] سان تعلق رکندڙ * [[سنجيو ڪمار]]، بالي ووڊ جو ورسٽائل اداڪار؛ [[سورت]] ۾ ڄائو * [[شري گوپيناٿجي مهاراج]]، خاندان جو باني * [[نريندر مودي]]، ڀارت جو 14هون ۽ موجوده [[ڀارت جو وزيراعظم|وزيراعظم]]؛ [[وڊ نگر]]، گجرات سان تعلق رکندڙ<ref>{{Cite web |date=21 May 2020 |title=narendra modi |url=https://www.narendramodi.in/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002045436/https://www.narendramodi.in/ |archive-date=2 October 2019 |access-date=21 May 2020 |website=narendramodi.in}}</ref> * [[آشا پاريک]]، هندي سئنيما جي بااثر اداڪارا؛ احمدآباد ۾ ڄائي * [[ارجت پٽيل]]، ريزرو بئنڪ آف انڊيا جو اڳوڻو گورنر؛ گجرات جي [[کيڙا ضلعو|کيڙا ضلعي]] سان تعلق رکندڙ * [[ولڀ ڀائي پٽيل]]، آزاد ڀارت جو پهريون نائب وزيراعظم ۽ گهرو وزير؛ [[ڪرمساد]] سان تعلق رکندڙ * [[فالگني پاٺڪ]]، ڳائڻي ۽ پرفارمنگ آرٽسٽ؛ [[وڊودرا]] ۾ ڄائي ۽ اتي ئي پرورش پاتائين، هاڻي ممبئي ۾ رهي ٿي * [[عظيم پريمجي]]، سافٽ ويئر صنعتڪار ۽ [[وپرو لميٽيڊ]] جو چيئرمين؛ نسلي طور گجراتي<ref>{{Cite news |last=Patel, Aakar |date=16 May 2016 |title=The Muslim businessmen of India |work=DNA |url=http://www.dnaindia.com/india/comment_the-muslim-businessmen-of-india_1383602 |url-status=live |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130203054158/http://www.dnaindia.com/india/comment_the-muslim-businessmen-of-india_1383602 |archive-date=3 February 2013}}</ref> * [[چيتيشور پجارا]]، ڀارتي بيٽر، جيڪو ڀارت جي قومي ٽيسٽ ڪرڪيٽ ٽيم لاءِ کيڏي چڪو آهي؛ [[راجڪوٽ]] سان تعلق رکندڙ * [[شريمَد راجچندر]]، شاعر، فلسفي ۽ سڌارڪ، جيڪو مهاتما گانڌيءَ جي روحاني گرو طور مشهور آهي<ref>{{Cite news |last=Jathar, Dnyanesh |date=16 July 2016 |title=Indian who inspired Gandhi |work=The Week |url=http://www.theweek.in/theweek/statescan/mahatma-gandhis-mentor-shrimad-rajchandra.html |url-status=live |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180217195207/http://www.theweek.in/theweek/statescan/mahatma-gandhis-mentor-shrimad-rajchandra.html |archive-date=17 February 2018}}</ref> * [[پريش راول]]، ڀارتي فلمي اداڪار ۽ سياستدان، گجراتي نسل سان تعلق رکندڙ ۽ ممبئي ۾ ڄائو * [[وڪرم سارابائي]]، ”ڀارتي خلائي پروگرام جو پيءُ“؛ احمدآباد سان تعلق رکندڙ<ref>{{Cite magazine |date=30 December 2013 |title=Vikram Sarabhai, the father of the Indian Space Program passed away 45 years ago |url=https://www.firstpost.com/tech/news-analysis/vikram-sarabhai-the-father-of-the-indian-space-program-passed-away-45-years-ago-3695105.html |magazine=First Post |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024557/https://www.firstpost.com/tech/news-analysis/vikram-sarabhai-the-father-of-the-indian-space-program-passed-away-45-years-ago-3695105.html |archive-date=5 April 2018 |access-date=4 April 2018}}</ref> * [[ديانند سرسوتي]]، ڀارتي فلسفي، سماجي اڳواڻ ۽ آريه سماج جو باني؛ [[ٽانڪارا]] ۾ ڄائو * [[امت شاهه]]، ڀارت جو 31هون ۽ موجوده [[ڀارت جو گهرو وزير|گهرو وزير]] ۽ گجرات حڪومت جو اڳوڻو [[وزير مملڪت]]؛ [[ممبئي]] ۾ ڄائو<ref>{{Cite news |last=Balan |first=Premal |date=10 July 2014 |title=Amit Shah: An organisation man at helm |work=Business Standard India |url=https://www.business-standard.com/article/politics/amit-shah-an-organisation-man-at-helm-114071000099_1.html |access-date=15 February 2021 |archive-date=15 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115205507/https://www.business-standard.com/article/politics/amit-shah-an-organisation-man-at-helm-114071000099_1.html |url-status=live}}</ref> * [[جمشيدجي ٽاٽا]]، صنعتڪاريءَ جو علمبردار ۽ [[ٽاٽا گروپ]] جو باني؛ [[نوساري]] جي هڪ [[پارسي]] خاندان سان تعلق رکندڙ<ref>{{Cite web |title=Tata Steel |url=http://www.tatasteel100.com/people/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20141208061222/http://www.tatasteel100.com/people/index.asp |archive-date=8 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Tatasteel100.com}}</ref> * [[شيامجي ڪرشن ورما]]، ڀارتي انقلابي آزادي پسند، محب وطن، وڪيل ۽ صحافي؛ ڪڇ سان تعلق رکندڙ <!---♦♦♦ هن فهرست ۾ رڳو ان شخص کي شامل ڪيو وڃي، جنهن بابت انگريزي وڪيپيڊيا تي اڳ ۾ پنهنجو مضمون موجود هجي ♦♦♦---> <!---♦♦♦ مهرباني ڪري فهرست کي خانداني نالي (LAST NAME) موجب الفابيٽ جي ترتيب ۾ رکو ♦♦♦---> == منظم ڏوهه == هي حصو ''[[ڀارت ۾ منظم ڏوهه#گجرات ۾ منظم ڏوهه|ڀارت ۾ منظم ڏوهه § گجرات ۾ منظم ڏوهه]]'' مان ورتل اقتباس آهي. گجراتي انڊرورلڊ جا [[گڏيل عرب امارات]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ اوڀر آفريڪا جي مافيا سان لاڳاپا رهيا آهن. ان جي سرگرمين ۾ شراب جي غيرقانوني تياري ۽ وڪري (بوٽ ليگنگ)، سامونڊي اسمگلنگ ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽائي شامل آهن. گجرات ۾ شراب بابت سخت پابنديءَ وارن قانونن باوجود، منظم ڏوهاري نيٽ ورڪ بين الولاية اسمگلنگ ذريعي غيرقانوني شراب جي وڏي واپار کي هلائين ٿا. هن غيرقانوني واپار جي تباهه ڪندڙ انساني اثرن جو هڪ مثال [[2022ع گجرات شراب زهرجڻ وارو واقعو]] هو، جنهن ۾ بوٽاد ضلعي ۾ چوري ٿيل زهريلي ميٿائل الڪوحل مان تيار ڪيل نقلي شراب پيئڻ سبب گهٽ ۾ گهٽ 42 ماڻهو فوت ۽ 97 کان وڌيڪ اسپتال داخل ٿيا. گجرات جي انڊرورلڊ سان لاڳاپيل ڪارڪن سامونڊي اسمگلنگ ۽ غيرقانوني شراب جي نيٽ ورڪن ۾ پڻ ملوث رهيا آهن، جن ذريعي منشيات ۽ غيرقانوني شراب جهڙين ممنوع شين کي گجرات جي سامونڊي ڪناري ۽ اوڀر آفريڪا جي مرڪزن، جن ۾ [[تنزانيا]] پڻ شامل آهي، جي وچ ۾ غيرقانوني طور منتقل ڪرڻ ۾ سهولت ڏني وئي. [[عبداللطيف (گينگسٽر)|عبداللطيف]] ڀارت جو هڪ گينگسٽر ۽ غيرقانوني شراب جو واپاري هو، جيڪو گجرات ۾ سرگرم رهيو ۽ رياست جي بدنام ترين ڏوهارين مان هڪ هو. هو [[دائود ابراهيم]] جو ساٿي پڻ هو ۽ [[1993ع ممبئي بم ڌماڪا|1993ع جي ممبئي بم ڌماڪن]] واري ڪيس ۾ گهربل هو. [[ڊي-ڪمپني]] ڏکڻ آفريڪا کي پنهنجي سرگرمين جي هڪ مرڪز طور استعمال ڪيو، جتي مقامي ساٿين سان گڏ سازشون ڪرڻ، ماڻهن کي ڀرتي ڪرڻ جون ڪوششون ۽ ڀارت ۾ [[2002ع گجرات فساد|2002ع جي گجرات فسادن]] سان لاڳاپيل هدف بڻايل قتلن جي منصوبابندي ڪرڻ جهڙيون سرگرميون ڪيون ويون. == ڀينر رياستون == * {{flag|New Jersey}}، آمريڪا (سيپٽمبر 2019ع)<ref>{{Cite news |date=21 September 2019 |title=Gujarat, New Jersey ink sister state MoU |work=Business Standard India |agency=Press Trust of India |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/gujarat-new-jersey-ink-sister-state-mou-119092100944_1.html |access-date=12 April 2020 |archive-date=13 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413002227/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/gujarat-new-jersey-ink-sister-state-mou-119092100944_1.html |url-status=live}}</ref> * {{flag|Delaware}}، آمريڪا (سيپٽمبر 2019ع)<ref>{{Cite web |title=Gujarat Govt, Delaware State of America sign MoU for sister state |url=http://www.newsonair.com/Main-News-Details.aspx?title=Gujarat-Govt,-Delaware-State-of-America-sign-MoU-for-sister-state&id=371134 |access-date=12 April 2020 |website=newsonair.com |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712203325/http://www.newsonair.com/Main-News-Details.aspx?title=Gujarat-Govt,-Delaware-State-of-America-sign-MoU-for-sister-state&id=371134 |url-status=live}}</ref> * {{flag|California}}، آمريڪا<ref>{{Cite web |title=Senate Concurrent Resolution No. 4 {{!}} Senate Office of International Relations |url=https://soir.senate.ca.gov/scr42001 |access-date=13 April 2020 |website=soir.senate.ca.gov |archive-date=13 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413002225/https://soir.senate.ca.gov/scr42001 |url-status=live}}</ref> * {{flag|Hyōgo Prefecture}}، جاپان (نومبر 2019ع)<ref>{{Cite web |title=Japan Information & Study Centre |url=https://www.japancentreatama.com/ |access-date=13 April 2020 |website=Japan Information and Study Centre |archive-date=13 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413002229/https://www.japancentreatama.com/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Experts |first=Disha |url=https://books.google.com/books?id=h_yzDwAAQBAJ&q=gujarat+sister+state+hyogo&pg=PA65 |title=Quarterly Current Affairs Vol. 3 – July to September 2019 for Competitive Exams |date=25 September 2019 |publisher=Disha Publications |isbn=978-93-89418-63-7 |language=en |access-date=25 October 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414110128/https://books.google.com/books?id=h_yzDwAAQBAJ&q=gujarat+sister+state+hyogo&pg=PA65 |url-status=live}}</ref> * {{flagicon|China}} [[گوانگڊونگ]]، چين (2014ع)<ref>{{Cite book |last=Panda |first=Jagannath P. |url=https://books.google.com/books?id=Zi8lDwAAQBAJ&q=gujarat+sister+state&pg=PA28 |title=India-China Relations: Politics of Resources, Identity and Authority in a Multipolar World Order |date=4 October 2016 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-56381-5 |language=en |access-date=25 October 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105711/https://books.google.com/books?id=Zi8lDwAAQBAJ&q=gujarat+sister+state&pg=PA28 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=IANS |date=7 June 2019 |title=Gujarat, Guangdong look to strengthen trade relations |work=Business Standard India |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/gujarat-guangdong-look-to-strengthen-trade-relations-119060800006_1.html |access-date=12 April 2020 |archive-date=13 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413002227/https://www.business-standard.com/article/news-ians/gujarat-guangdong-look-to-strengthen-trade-relations-119060800006_1.html |url-status=live}}</ref> * {{flag|Astrakhan Oblast}}، روس<ref>{{Cite web |last1=Upadhyay |first1=Dadan |last2=RIR |first2=specially for |date=9 December 2015 |title=Modi to reconnect in Russia with Astrakhan |url=https://www.rbth.com/economics/cooperation/2015/12/09/modi-to-reconnect-in-russia-with-astrakhan_548683 |access-date=12 April 2020 |website=rbth.com |archive-date=12 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412234439/https://www.rbth.com/economics/cooperation/2015/12/09/modi-to-reconnect-in-russia-with-astrakhan_548683 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Upadhyay |first=Dadan |date=16 January 2017 |title=Russia, India turn to Gujarat to help increase trade turnover |url=https://www.rbth.com/economics/business/2017/01/16/russia-india-turn-to-gujarat-to-help-increase-trade-turnover_681841 |access-date=12 April 2020 |website=rbth.com |archive-date=13 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413002227/https://www.rbth.com/economics/business/2017/01/16/russia-india-turn-to-gujarat-to-help-increase-trade-turnover_681841 |url-status=live}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|India}} * [[ڪٽاني]] * [[گجرات ۾ ايل جي بي ٽي ڪيو حق]] * [[ڌاراسنا ستياگرهه]] * [[نونرمان آندولن]] * [[گجرات جو خاڪو]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * يزداني، ڪاوه (2017ع). ''ڀارت، جديديت ۽ عظيم تفاوت: ميسور ۽ گجرات (17هين کان 19هين صدي تائين)''. ليڊن: برِل. xxxi + 669 صفحا. [http://eh.net/?s=gujarat آن لائين جائزو]. == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] i7rnxe7sjq1i3i1b8z7gn40566mkons 0 10774 415088 414201 2026-09-26T18:41:28Z InternetArchiveBot 13773 Add 11 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415088 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = جرمني جي وفاقي جمهوريه | common_name = جرمني | native_name = {{lang|de|Bundesrepublik Deutschland}} | image_flag = Flag of Germany.svg | image_coat = Coat of arms of Germany.svg | coa_size = 70 | national_anthem = {{lang|de|"[[ڊاس ليڊ ڊير ڊوئچن]]"|italics=no}}{{efn|1952ع کان 1990ع تائين، سڄو ''ڊاس ليڊ ڊير ڊوئچن'' قومي ترانو هو، پر سرڪاري موقعن تي رڳو ان جو ٽيون بند ڳايو ويندو هو. 1991ع کان، رڳو ٽيون بند قومي ترانو آهي.<ref name="PresidentsOffice">{{cite web |url=http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html |title=نمائندگي ۽ انضمام |publisher=[[وفاقي صدارتي دفتر]] |language=de |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307221541/http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html |archivedate=7 March 2016 |accessdate=13 April 2026}}</ref>}}<br />''جرمنن جو گيت''<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Nationalhymne der Bundesrepublik Deutschland.mp3]]}}</div> | image_map = {{switcher|[[File:EU-Germany (orthographic projection).svg|frameless]]|يورپ تي مرڪوز دنيا جي گولي تي جرمني|[[File:EU-Germany.svg|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | map_width = 250px | capital = [[برلن]]{{efn|برلن جرمني جي واحد آئيني گاديءَ جو هنڌ ۽ حڪومت جي ''قانوني'' سيٽ آهي، پر جرمني جي وفاقي جمهوريه جي اڳوڻي عارضي گادي [[بون]] کي "وفاقي شهر" ({{lang|de|Bundesstadt}}) جو خاص لقب حاصل آهي ۽ اهو 16 وزارتن جو بنيادي مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.deutschland.de/en/topic/politics/the-german-federal-government |website=deutschland.de |title=جرمن وفاقي حڪومت |date=23 January 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200430004825/https://www.deutschland.de/en/topic/politics/the-german-federal-government |archivedate=30 April 2020 |url-status=live }}</ref>}} | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]]{{efn|[[ڊينش ٻولي|ڊينش]]، [[لو جرمن]]، [[سوربي ٻوليون|سوربي]]، [[روماني ٻولي|روماني]] ۽ [[فريزي ٻوليون|فريزي]] کي [[علائقائي يا اقليتي ٻولين لاءِ يورپي چارٽر]] تحت تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://blogs.loc.gov/law/2018/09/the-protection-of-minority-and-regional-languages-in-germany/ |publisher=لائبريري آف ڪانگريس |last=Gesley |first=Jenny |title=جرمني ۾ اقليتي ۽ علائقائي ٻولين جو تحفظ |date=26 September 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200525092638/https://blogs.loc.gov/law/2018/09/the-protection-of-minority-and-regional-languages-in-germany/ |archivedate=25 May 2020 |url-status=live}}</ref>}} | demonym = [[جرمن ماڻهو|جرمن]] | government_type = وفاقي [[پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[جرمني جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[فرانڪ-والٽر شٽائنمائر]] | leader_title2 = [[جرمني جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[فريڊرڪ ميرٽز]] | legislature = {{hlist|[[بنڊسٽاگ]]| [[جرمن بنڊسراٽ|بنڊسراٽ]]}} | area_km2 = 357,022 | area_rank = 63هون <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 137,847 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1.27<ref>{{cite web|title=سطحي پاڻي ۽ ان ۾ تبديلي|accessdate=13 April 2026|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]]|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|archivedate=24 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 83,497,147<ref>{{cite web |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/Tables/liste-current-population-basis-2022.html |title=قوميت ۽ جنس موجب آبادي (ٽه ماهي انگ) |publisher=[[جرمني جو وفاقي شماريات دفتر|ڊي اسٽيٽس]] |date=19 December 2025 }}</ref> | population_estimate_year = 2025ع جي ٽئين ٽه ماهي | population_census = {{IncreaseNeutral}} 82,719,540<ref name="Census2022.DE">{{cite web|url=https://www.zensus2022.de/DE/Ergebnisse-des-Zensus/_inhalt.html#toc-2 |title=2022ع جي آدمشماري جا نتيجا – آبادي (15.05.2022) |publisher=[[جرمني جو وفاقي شماريات دفتر|ڊي اسٽيٽس]] |date=25 June 2024 |language=de |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250703074423/https://www.zensus2022.de/DE/Ergebnisse-des-Zensus/_inhalt.html |archivedate=3 July 2025 |url-status=live }}</ref> | population_census_year = 2022ع | population_census_rank = 19هون | population_density_km2 = {{#expr: 83491249/357596 round 0}} | population_density_sq_mi = <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 63هون | GDP_PPP = {{increase}} $6.408&nbsp;ٽريلين<ref name="IMFWEO.DE">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=عالمي اقتصادي منظرنامو ڊيٽابيس (اپريل 2026ع ايڊيشن) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]]|date=14 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_rank = 6هون | GDP_PPP_year = 2026ع | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $76,747<ref name="IMFWEO.DE" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 23هون | GDP_nominal = {{increase}} $5.453&nbsp;ٽريلين<ref name="IMFWEO.DE" /> | GDP_nominal_rank = 3هون | GDP_nominal_year = 2026ع | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $65,303<ref name="IMFWEO.DE" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 19هون | Gini = 30.1 <!--number only--> | Gini_year = 2025ع | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=برابر ڪيل خرچ لائق آمدنيءَ جو جيني عدد|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|accessdate=13 April 2026|archive-date=9 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.959 | HDI_rank = 5هون | HDI_year = 2023ع<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=انساني ترقي رپورٽ 2025ع |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archivedate=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت|CEST]] | cctld = [[.de]] | calling_code = [[جرمني ۾ ٽيليفون نمبر|+49]] | today = | date_format = {{hlist|ڏينهن، مهينو، سال|سال، مهينو، ڏينهن}} }} '''جرمني'''،{{efn|{{langx|de|Deutschland}}, {{IPA|de|ˈdɔʏtʃlant|lang|De-Deutschland.ogg}}}} سرڪاري نالو '''جرمني جي وفاقي جمهوريه'''،{{efn|{{langx|de|Bundesrepublik Deutschland}}, {{IPA|de|ˈbʊndəsʁepuˌbliːk ˈdɔʏtʃlant|lang|De-Bundesrepublik Deutschland.ogg}}<ref>{{cite book|title=Duden, Aussprachewörterbuch|url=https://archive.org/details/dudenaussprachew0000unse_s9z1|publisher=Dudenverlag|year=2005|isbn=978-3-411-04066-7|editor-last=Mangold|editor-first=Max|edition=6th|pages=[https://archive.org/details/dudenaussprachew0000unse_s9z1/page/271 271], 53f|language=de}}</ref>}} [[اولهه يورپ|اولهه]] ۽ [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[بالٽڪ سمنڊ]] ۽ [[اتر سمنڊ]]، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ [[الپس]] جبل واقع آهن. ان جون 16 [[جرمني جون رياستون|وفاقي رياستون]] آهن، جن جي [[جرمني جي آبادي|گڏيل آبادي]] 83 ملين کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري جرمني [[يورپي يونين]] (EU) جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو [[يورپي يونين جا رڪن ملڪ|رڪن ملڪ]] آهي. جرمني جي اتر ۾ [[ڊينمارڪ]]؛ اوڀر ۾ [[پولينڊ]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]]؛ ڏکڻ ۾ [[آسٽريا]] ۽ [[سوئٽزرلينڊ]]؛ ۽ اولهه ۾ [[فرانس]]، [[لگزمبرگ]]، [[بيلجيم]] ۽ [[نيدرلينڊز]] واقع آهن. [[جرمني جي گاديءَ جو هنڌ|ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ]] ۽ [[آبادي جي لحاظ کان جرمني جي شهرن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] [[برلن]] آهي، جڏهن تہ ان جو مکيه مالي مرڪز [[فرينڪفرٽ]] ۽ سڀ کان وڏو شهري علائقو [[رور]] آهي. هاڻوڪي جرمني جي علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جي شروعات [[هيٺيون پيليوليٿڪ|هيٺئين پيليوليٿڪ]] دور ۾ ٿي، جڏهن تہ [[نيووليٿڪ]] دور کان وٺي مختلف قبيلا هتي آباد رهيا، جن ۾ خاص طور [[سيلٽ]] ۽ اتر ۾ [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ قبيلا]] شامل هئا. [[قديم روم|رومنن]] هن علائقي کي [[جرمينيا]] جو نالو ڏنو. 962ع ۾ [[جرمني جي بادشاهت]]، [[پاڪ رومي سلطنت]] جو مکيه حصو بڻجي وئي. 16هين صديءَ دوران [[اتر جرمني]] جا علائقا [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|پروٽيسٽنٽ سڌاري]] جو مرڪز بڻيا. [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين وارين جنگين]] ۽ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت جي خاتمي]] کان پوءِ، 1815ع ۾ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] قائم ڪئي وئي. [[جرمني جو اتحاد|جرمنيءَ کي]] جديد [[قومي رياست]] طور متحد ڪرڻ جي عمل جي [[اتر جرمن ڪنفيڊريشن معاهدو|اڳواڻي]] [[پروشيا جي بادشاهت|پروشيا]] ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 1871ع ۾ [[جرمن سلطنت جو اعلان|جرمن سلطنت قائم]] ٿي. [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[1918–1919ع جو جرمن انقلاب|انقلاب]] کان پوءِ سلطنت جي جاءِ [[وائيمار جمهوريه]] ورتي. 1933ع ۾ [[ايڊولف هٽلر جو اقتدار ۾ اچڻ|نازين جي اقتدار ۾ اچڻ]] سان [[نازي جرمني|مطلق العنان آمريت]] قائم ٿي، جنهن کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ]] ۽ [[هولوڪاسٽ]] ٿيا. 1949ع ۾، [[يورپ ۾ ٻي عالمي جنگ جو خاتمو|جنگ جي خاتمي]] ۽ [[اتحادي قبضي هيٺ جرمني|اتحادي قبضي]] کان پوءِ، جرمني کي محدود خودمختياري رکندڙ [[اوڀر ۽ اولهه جرمني جا لاڳاپا|ٻن الڳ سياسي رياستن]] ۾ ورهايو ويو: جرمني جي وفاقي جمهوريه (FRG)، يعني [[اولهه جرمني]]، ۽ جرمن جمهوري جمهوريه (GDR)، يعني [[اوڀر جرمني]]. وفاقي جمهوريه [[يورپي اقتصادي برادري]] جي باني رڪنن مان هڪ هئي، جڏهن تہ جرمن جمهوري جمهوريه هڪ ڪميونسٽ [[اوڀر بلاڪ]] جي رياست ۽ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جي باني رڪنن مان هڪ هئي. اوڀر جرمني ۾ [[پرامن انقلاب|پرامن انقلاب]] ۽ [[جرمني جي سوشلسٽ يونٽي پارٽي|ڪميونسٽ قيادت واري حڪومت]] جي خاتمي کان پوءِ، [[جرمني جو ٻيهر اتحاد|جرمني جي ٻيهر اتحاد]] جي نتيجي ۾ [[جرمني جون نيون رياستون|اڳوڻي اوڀر جرمني جون رياستون]] [[جرمن اتحاد جو ڏينهن|3 آڪٽوبر 1990ع]] تي جرمني جي وفاقي جمهوريه ۾ شامل ٿي ويون. جرمني هڪ [[ترقي يافته ملڪ]] آهي، جنهن جي [[جرمني جي معيشت|مضبوط معيشت]] [[نامياتي جي ڊي پي موجب يورپ جي خودمختيار رياستن جي فهرست|نامياتي جي ڊي پي جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏي]] آهي. ڪيترن ئي صنعتي، [[جرمني ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي]] شعبن ۾ هڪ اهم طاقت جي حيثيت سان، جرمني دنيا جو [[برآمدات موجب ملڪن جي فهرست|ٽيون سڀ کان وڏو برآمد ڪندڙ]] ۽ [[درآمدات موجب ملڪن جي فهرست|ٽيون سڀ کان وڏو درآمد ڪندڙ]] ملڪ آهي. جرمني کي وڏي پيماني تي هڪ [[عظيم طاقت]] سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهو [[جرمني جا پرڏيهي لاڳاپا#بين الاقوامي تنظيمون|ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن]] جو حصو آهي. جرمني وٽ يونيسڪو جي [[ملڪ موجب عالمي ورثي جا ماڳ|دنيا ۾ ٽئين سڀ کان وڏي تعداد]] ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جا ماڳ]] آهن: [[جرمني ۾ عالمي ورثي جي ماڳن جي فهرست|55 ماڳ]]، جن مان 52 ثقافتي ماڳ آهن. [[File: Deutschland politisch 2010.png|thumb|وفاقي جرمني جون رياستون]] == نالو == <!--linked--> {{Further|جرمني جا نالا|جرماني|جرمينيا}} لفظ ''جرمني''، [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ جرمنيا مان نڪتل آهي، جيڪو [[جوليس سيزر]] پاران [[رائن]] درياهه جي اوڀر ۾ رهندڙ ماڻهن لاءِ استعمال ڪرڻ کان پوءِ رائج ٿيو.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/germany00hage/page/4 |title=جرمني: هڪ نئين تاريخ |last=Schulze |first=Hagen |publisher=Harvard University Press |year=1998 |isbn=978-0-674-80688-7 |page=[https://archive.org/details/germany00hage/page/4 4] |author-link=Hagen Schulze}}</ref> [[جرمن ٻولي|جرمن]] اصطلاح {{lang|de|Deutschland}} (تلفظ: '''ڊوئچلانٽ''')، جيڪو اصل ۾ {{lang|gmh|diutisciu land}} (تلفظ: '''ڊيوٽِشيو لانٽ'''؛ 'جرمن سرزمينون') هو، {{wikt-lang|de|deutsch}} (تلفظ: '''ڊوئچ''') ([[cf.]] ''[[wikt:Dutch#English|Dutch]]''؛ '''ڊَچ''') مان نڪتل آهي. اهو لفظ [[قديم اعليٰ جرمن ٻولي|قديم اعليٰ جرمن]] جي {{lang|goh|diutisc}} (تلفظ: '''ڊيوٽِشڪ''')، يعني 'ماڻهن جو' ({{lang|goh|diot}}، تلفظ: '''ڊيوٽ'''، يا {{lang|goh|diota}}، تلفظ: '''ڊيوٽا'''، يعني 'ماڻهو') مان نڪتو آهي. هي اصطلاح اصل ۾ [[عام ٻولي|عام ماڻهن جي ٻولي]] کي لاطيني ۽ [[رومانس ٻوليون|ان مان نڪتل رومانس ٻولين]] کان ڌار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. اهو وري [[پروٽو-جرمنڪ ٻولي|پروٽو-جرمنڪ]] جي {{lang|gem-x-proto|[[wikt:Reconstruction:Proto-Germanic/þiudiskaz|þiudiskaz]]}} (تلفظ: '''ٿيوڊِسڪاز''')، يعني 'ماڻهن جو' مان نڪتل آهي (ان جي لاطيني بڻايل صورت {{lang|la|[[Theodiscus]]}}، تلفظ: '''ٿيوڊِسڪُس'''، پڻ ڏسو)، جيڪو {{lang|gem-x-proto|[[wikt:Reconstruction:Proto-Germanic/þeudō|þeudō]]}} (تلفظ: '''ٿيوڊو''') مان نڪتل آهي. اهو اڳتي [[پروٽو-انڊو-يورپي ٻولي|پروٽو-انڊو-يورپي]] جي {{lang|ine-x-proto|[[wikt:Reconstruction:Proto-Indo-European/tewtéh₂|tewtéh₂-]]}} (تقريبي تلفظ: '''تيوتيه''')، يعني 'ماڻهو' مان نڪتل آهي، جنهن مان ''[[ٽيوٽن]]'' لفظ پڻ نڪتو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA523 |title=Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II |last1=Lloyd |first1=Albert L. |last2=Lühr |first2=Rosemarie |last3=Springer |first3=Otto |publisher=Vandenhoeck & Ruprecht |year=1998 |isbn=978-3-525-20768-0 |pages=699–704 |language=German |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150911012455/https://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA523 |archivedate=11 September 2015 |url-status=live}} ({{lang|goh|diutisc}} لاءِ). {{cite book |last1=Lloyd |first1=Albert L. |title=Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II |year=1998 |publisher=Vandenhoeck & Ruprecht |isbn=978-3-525-20768-0 |pages=685–686|url=https://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA516 |last2=Lühr |first2=Rosemarie |last3=Springer |first3=Otto |language=German |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150916000730/https://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA516 |archivedate=16 September 2015 }} ({{lang|goh|diot}} لاءِ).</ref> == تاريخ == {{Main|جرمني جي تاريخ}} {{For timeline|جرمني جي تاريخ جي وقتوار فهرست}} === قبل از تاريخ === {{Main|لينيئر پاٽري ثقافت|يونيٽيس ثقافت|ارن فيلڊ ثقافت|سيلٽ}} قديم انسان گهٽ ۾ گهٽ 600,000 سال اڳ جرمنيءَ ۾ موجود هئا.<ref>{{Cite journal |last1=Wagner |first1=G. A |last2=Krbetschek |first2=M |last3=Degering |first3=D |last4=Bahain |first4=J.-J |last5=Shao |first5=Q |last6=Falgueres |first6=C |last7=Voinchet |first7=P |last8=Dolo |first8=J.-M |last9=Garcia |first9=T |last10=Rightmire |first10=G. P |date=27 August 2010 |title=جرمني جي مائوئر ۾ هومو هائيڊلبرگينسس جي نمونياتي ماڳ جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-11-16_107_46/page/19726 |journal=[[آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جون ڪارروائيون|PNAS]] |volume=107 |issue=46 |pages=19726–19730 |doi=10.1073/pnas.1012722107 |pmc=2993404 |pmid=21041630 |doi-access=free}}</ref> پهريون غير جديد انساني فوسل ([[نيندرٿال]]) [[نيندر وادي]] ۾ دريافت ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/who-were-the-neanderthals.html |publisher=نيچرل هسٽري ميوزيم |title=نيندرٿال ڪير هئا؟ |last=Hendry |first=Lisa |date=5 May 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200330003649/https://www.nhm.ac.uk/discover/who-were-the-neanderthals.html |archivedate=30 March 2020 |url-status=live }}</ref> جديد انسانن جا لڳ ڀڳ ساڳئي دور جا ثبوت [[شوابين جورا جون غارون ۽ برفاني دور جو فن|شوابين جورا]] ۾ پڻ مليا آهن، جن ۾ 42,000 سال پراڻيون [[قديم پٿر واري دور جي بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي هينئر تائين مليل سڀ کان پراڻا موسيقي جا ساز آهن،<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18196349 |title=سڀ کان پراڻا موسيقي جا ساز دريافت |date=25 May 2012 |work=BBC News |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903041534/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18196349 |archivedate=3 September 2017 }}</ref> ان کان سواءِ 40,000 سال پراڻو [[شينهن-انسان]]،<ref>{{Cite web |url=http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595 |title=برفاني دور جو شينهن-انسان دنيا جو سڀ کان پراڻو مجسماڻو فن پارو آهي |date=31 January 2013 |website=[[دي آرٽ نيوزپيپر]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150215162121/http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595 |archivedate=15 February 2015 }}</ref> ۽ 41,000 سال پراڻي [[هولي فيلس جي وينس]] پڻ مليا آهن.<ref>{{cite journal|journal=Nature|volume=459|title=ڏکڻ اولهه جرمني جي هولي فيلس غار جي شروعاتي اوريگنيشين دور مان هڪ عورت جو مجسمو|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-05-14_459_7244/page/248|last=Conard|first=Nicholas|year=2009|issue=7244|pages=248–252|doi=10.1038/nature07995|pmid=19444215}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.uni-tuebingen.de/en/news/press-releases/newsfullview-pressemitteilungen/article/es-muss-eigentlich-eine-frau-sein.html | title="اها ضرور هڪ عورت هوندي" – هولي فيلس مان مليل عورتن جون تصويري شڪليون 40,000 سال پراڻيون آهن... | publisher=ٽيوبنگن يونيورسٽي | date=22 July 2015| archiveurl=https://web.archive.org/web/20161011145105/https://www.uni-tuebingen.de/en/news/press-releases/newsfullview-pressemitteilungen/article/es-muss-eigentlich-eine-frau-sein.html | archivedate=11 October 2016 | url-status=dead}}</ref> === جرمنڪ قبيلا، رومي سرحد ۽ فرينڪي سلطنت === {{Main|جاسٽورف ثقافت|جرمنڪ ماڻهو|جرمينيا|هجرت وارو دور|فرينڪي سلطنت}} [[File:Trier 012.JPG|thumb|[[آئولا پالاتينا|قسطنطين جي باسيليڪا]]، [[ٽريئر]] (''[[آگسٽا ٽريويرورم]]'') ۾، جيڪا چوٿين صديءَ ۾ تعمير ڪئي وئي]] ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]] ۽ [[اتر جرمني]] کان [[جرمنڪ ماڻهو]] ڏکڻ، اوڀر ۽ اولهه طرف پکڙيا، جتي سندن رابطو [[سيلٽ|سيلٽڪ]]، [[ايراني ماڻهو|ايراني]]، [[بالٽ ماڻهو|بالٽڪ]] ۽ [[شروعاتي سلاو|سلاوي]] قبيلن سان ٿيو.<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/unset0000unse_g6n9/page/35 |title=وچئين دور جو تجربو: 300–1400 |last=Claster |first=Jill N. |publisher=New York University Press |year=1982 |isbn=978-0-8147-1381-5 |page=[https://archive.org/details/unset0000unse_g6n9/page/35 35]}}</ref><ref>{{Cite book |editor-last=Hickey |editor-first=Raymond |chapter=رابطو ۽ جرمنڪ ٻولين جي تاريخ|last=Roberge|first=Paul |title=ٻولين جي رابطي جو دستياب |date=2020 |publisher=John Wiley & Sons Ltd. |isbn=978-1119485025 |edition=2nd |pages=323–325|doi=10.1002/9781119485094.ch16 }}</ref> ڏاکڻي جرمنيءَ ۾ سيلٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو آباد هئا، جيڪي وسيع [[لا ٽين ثقافت]] سان واسطو رکندا هئا. بعد ۾ اهي جرمنڪ فاتحن ۾ ضم ٿي ويا.<ref>{{cite book|pages=92&ndash;103|title=سيلٽن جي عظمت ۽ زوال|year=2013|publisher=Taylor & Francis|last=Hubert|first=Henri|isbn=9780415848763}}</ref> [[آگسٽس]] جي دور ۾ [[رومي سلطنت]] جرمنڪ قبيلن جي آباد علائقن تي حملا شروع ڪيا ۽ [[رائن]] ۽ [[ايلبي]] درياهن جي وچ ۾ مختصر عرصي لاءِ [[جرمينيا اينٽيڪوا|جرمينيا]] نالي رومي صوبو قائم ڪيو. 9ع ۾ [[ٽيوٽوبرگ ٻيلي جي جنگ]] ۾ [[آرمينيوس]] ٽن [[رومي لشڪر|رومي لشڪرن]] کي شڪست ڏني.<ref>{{cite book|page=13|title=اها جنگ جنهن روم کي روڪيو: شهنشاهه آگسٽس، آرمينيوس ۽ ٽيوٽوبرگ ٻيلي ۾ لشڪرن جو قتل عام|last=Wells|first=Peter|publisher=W. W. Norton & Company|year=2004|isbn=978-0-393-35203-0}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bordewich |first=Fergus M. |title=اهو گهات جنهن تاريخ بدلائي ڇڏي |url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-ambush-that-changed-history-72636736/ |date=September 2006 |website=Smithsonian Magazine|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260304133540/https://www.smithsonianmag.com/history/the-ambush-that-changed-history-72636736/ |archivedate=4 March 2026 |url-status=live}}</ref> هن جنگ جي نتيجي رومن کي [[جرمينيا]] فتح ڪرڻ جي خواهش کان باز رکيو، تنهنڪري ان کي [[يورپ جي تاريخ]] جي سڀ کان اهم واقعن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Murdoch|2004|p=57}} 100ع تائين، جڏهن [[ٽيسيٽس]] ''[[جرمينيا (ڪتاب)|جرمينيا]]'' لکيو، جرمنڪ قبيلا رائن ۽ ڊينيوب ([[لائمس جرمانيڪس]]) جي ڪنارن تي آباد ٿي چڪا هئا ۽ هاڻوڪي جرمنيءَ جي گهڻي ڀاڱي تي قابض هئا.<ref>{{Cite web |title=رومي سلطنت جون سرحدون – لوئر جرمن لائمس |url=https://whc.unesco.org/en/list/1631/ |accessdate=10 April 2025 |publisher=يونيسڪو|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260303031959/https://whc.unesco.org/en/list/1631/ |archivedate=3 March 2026 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ، [[باڊن-ورٽمبرگ]]، ڏاکڻي [[باويريا]]، ڏاکڻي [[هيسن]] ۽ اولهندي [[رائن لينڊ]] کي [[جرمنڪ جنگيون|رومي صوبن ۾ شامل ڪيو ويو هو]].{{sfn|Fulbrook |1991|pp=9–13}}<ref>{{Cite journal |last=Modi |first=J. J. |date=1916 |title=قديم جرمن: سندن تاريخ، آئين، مذهب، رهڻي ڪهڻي ۽ رسمون |url=https://archive.org/stream/TheJournalOfTheAnthropologicalSocietyOfBombay/The-Journal-of-the-Anthropological-society-of-Bombay#page/n651/mode/2up |journal=The Journal of the Anthropological Society of Bombay |volume=10 |issue=7 |quote=ريشيا (هاڻوڪي باويريا ۽ ان سان لڳندڙ علائقو) |page=647}}</ref><ref>{{Cite book |title=ڪيمبرج قديم تاريخ: X، آگسٽس جي سلطنت، 43 ق.م – 69ع |last=Rüger |first=C. |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-26430-3 |editor-last=Bowman |editor-first=Alan K. |edition=2nd |volume=10 |pages=527–28 |chapter=جرمني |orig-year=1996 |editor-last2=Champlin |editor-first2=Edward |editor-last3=Lintott |editor-first3=Andrew |chapter-url=https://books.google.com/books?id=JZLW4-wba7UC&pg=PA528}}</ref> تقريباً 260ع ۾ جرمنڪ ماڻهو رومن جي قبضي هيٺ علائقن ۾ داخل ٿي ويا.<ref>{{Cite book |title=سلطنت جو بحران، 193ع–337ع |last1=Bowman |first1=Alan K. |last2=Garnsey |first2=Peter |last3=Cameron |first3=Averil |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-30199-2 |series=ڪيمبرج قديم تاريخ |volume=12 |page=442}}</ref> 375ع ۾ [[هن قوم|هنن]] جي حملي ۽ 395ع کان روم جي زوال سان گڏ، جرمنڪ قبيلا وڌيڪ ڏکڻ اولهه طرف منتقل ٿيا: فرينڪن [[فرينڪي بادشاهت]] قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف وڌي [[سيڪسني جي ڊچي|سيڪسني]] ۽ [[باويريا جي ڊچي|باويريا]] کي تابع ڪيو. هاڻوڪي اوڀر جرمنيءَ جي علائقن ۾ [[اولهندي سلاو|اولهندي سلاوي]] قبيلا آباد هئا.{{sfn|Fulbrook |1991|pp=9–13}} {{Clear left}} === اوڀر فرينڪيا ۽ پاڪ رومي سلطنت === {{Main|اوڀر فرينڪيا|پاڪ رومي سلطنت}} [[File:East Francia 843.svg|thumb|843ع ۾ [[اوڀر فرينڪيا]]]] [[File:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|thumb|upright|[[مارٽن لوٿر]]، جيڪو 1483ع ۾ [[آئسليبن]] ۾ ڄائو، [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي انڊلجنس واري عمل کي للڪاريو، جنهن سان [[سڌارو|سڌاري واري تحريڪ]] ۽ [[پروٽيسٽنٽ ازم]] کي هٿي ملي.]] [[شارليمين]] 800ع ۾ [[ڪيرولنگي سلطنت]] قائم ڪئي؛ 843ع ۾ [[ورڊن جو معاهدو|ورڊن جي معاهدي]] تحت اها ورهائجي وئي.{{sfn|Fulbrook |1991|p= 11}} ان جي اوڀر واري جانشين بادشاهت [[اوڀر فرينڪيا]] اولهه ۾ [[رائن]] کان اوڀر ۾ [[ايلبي]] درياهه تائين ۽ [[اتر سمنڊ]] کان [[الپس]] تائين پکڙيل هئي.{{sfn|Fulbrook |1991|p= 11}} اوڀر فرينڪيا مان اڳتي هلي [[جرمني جي بادشاهت]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] وجود ۾ آيون. [[اوٽونيائي گهراڻو|اوٽونيائي]] حڪمرانن (919–1024ع) ڪيترين ئي اهم [[نسلي ڊچي|ڊچين]] کي متحد ڪري مرڪزي اقتدار کي مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book|page=55|title=فرينڪ ۽ سراسيني|last=Falk|first=Avner|publisher=Routledge|year=2018|isbn=978-0-429-89969-0}}</ref> 996ع ۾ [[پوپ گريگوري پنجون|گريگوري پنجون]] پهريون جرمن پوپ بڻيو. کيس سندس سوٽ [[اوٽو ٽيون]] مقرر ڪيو هو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ گريگوريءَ اوٽو کي پاڪ رومي شهنشاهه جو تاج پارايو. [[ساليائي گهراڻو|ساليائي]] شهنشاهن (1024–1125ع) جي دور ۾ پاڪ رومي سلطنت اتر اٽلي ۽ [[برگنڊي (تاريخي علائقو)|برگنڊي]] کي پاڻ ۾ شامل ڪيو، جيتوڻيڪ [[انويسٽيچر تڪرار]] جي نتيجي ۾ شهنشاهن جي طاقت گهٽجي وئي.<ref>{{Cite book |title=پوپن جون حياتيون: سينٽ پيٽر کان بينيڊڪٽ شانزدهم تائين |last=McBrien, Richard |publisher=HarperCollins |year=2000 |page=138}}</ref> [[هوهنشٽائوفن گهراڻو|هوهنشٽائوفن]] شهنشاهن (1138–1254ع) جي دور ۾ جرمن شهزادن ڏکڻ ۽ اوڀر طرف جرمن آبادڪاريءَ ({{lang|de|[[اوستزيڊلُنگ|Ostsiedlung]]}}، '''اوست زيڊلُنگ''') جي حوصلا افزائي ڪئي.{{sfn|Fulbrook |1991|pp= 19–20}} [[هانسيائي ليگ]] جا رڪن، جيڪي گهڻو ڪري اتر جرمنيءَ جا شهر هئا، واپار جي توسيع سان خوشحال ٿيا.{{sfn|Fulbrook |1991|pp= 13–24}} 1315ع جي [[1315–1317ع جو عظيم ڏڪار|عظيم ڏڪار]] کان آبادي گهٽجڻ شروع ٿي، جنهن کان پوءِ 1348–1350ع ۾ [[ڪاري موت]] جي وبا آئي.<ref>{{Cite book |last=Nelson |first=Lynn Harry |url=http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html |title=عظيم ڏڪار (1315–1317ع) ۽ ڪارو موت (1346–1351ع) |publisher=University of Kansas |accessdate=19 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429072010/http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html |archivedate=29 April 2011 |url-status=live}}</ref> 1356ع ۾ جاري ڪيل [[1356ع جو گولڊن بل|گولڊن بل]] سلطنت لاءِ آئيني ڍانچو فراهم ڪيو ۽ ستن [[شهزادو-چونڊيندڙ|شهزادي-چونڊيندڙن]] وسيلي شهنشاهه جي چونڊ جي طريقي کي قانوني شڪل ڏني.{{sfn|Fulbrook |1991|p= 27}} [[يوهانس گوٽنبرگ]] يورپ ۾ حرڪت پذير ٽائيپ واري ڇپائي متعارف ڪرائي، جنهن [[علم جي جمهوريت سازي|علم کي عام ماڻهن تائين پهچائڻ]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last=Eisenstein|first=Elizabeth|year=1980|pages=3–43|title=تبديليءَ جي محرڪ طور ڇاپخانو|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-29955-8}}</ref> [[مارٽن لوٿر]] جي 1517ع واري [[پروٽيسٽنٽ سڌارو|پروٽيسٽنٽ سڌاري]] کي [[لوٿر بائبل|سندس معياري بائبل ترجمي]] وڌيڪ هٿي ڏني. ان عمل جي نتيجي ۾ 1555ع جو [[آگسبرگ جو امن|آگسبرگ جو امن]] ٿيو، جنهن {{lang|la|[[cuius regio, eius religio]]}} جي اصول، يعني حڪمران جو مذهب سندس رعيت جو مذهب هوندو، تحت [[لوٿراڻي مذهب|لوٿراڻيت]] کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite journal|url=https://www.barcelonagse.eu/sites/default/files/working_paper_pdfs/540.pdf|last=Cantoni|first=Davide|title=نئون مذهب اختيار ڪرڻ: 16هين صديءَ جي جرمنيءَ ۾ پروٽيسٽنٽ ازم جو مثال|year=2011|journal=Barcelona GSE Working Paper Series|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170809160613/http://www.barcelonagse.eu/sites/default/files/working_paper_pdfs/540.pdf|archivedate=9 August 2017|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809160613/http://www.barcelonagse.eu/sites/default/files/working_paper_pdfs/540.pdf |date=9 August 2017 }}</ref> [[ڪولون جنگ]] کان وٺي [[ٽيهه سالا جنگ|ٽيهه سالا جنگ]] (1618–1648ع) تائين مذهبي تڪرارن جرمن سرزمين کي تباهه ڪيو ۽ آباديءَ ۾ نمايان گهٽتائي آندي.<ref name="Philpott">{{Cite journal |last=Philpott |first=Daniel |date=January 2000 |title=جديد بين الاقوامي لاڳاپن جون مذهبي پاڙون |url=https://archive.org/details/sim_world-politics_2000-01_52_2/page/206 |journal=World Politics |volume=52 |issue=2 |pages=206–245 |doi=10.1017/S0043887100002604|ssrn=1424223 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/savagewarsofpeac0000macf/page/51 |title=امن جون وحشي جنگيون: انگلينڊ، جاپان ۽ مالٿوسي ڦندو |last=Macfarlane |first=Alan |publisher=Blackwell |year=1997 |isbn=978-0-631-18117-0 |page=[https://archive.org/details/savagewarsofpeac0000macf/page/51 51]}}</ref> [[ويسٽفيليا جو امن|ويسٽفيليا جي امن]] [[شاهي رياست|شاهي رياستن]] وچ ۾ مذهبي جنگين جو خاتمو آندو.<ref name="Philpott" /> [[شاهي سڌارا|شاهي سڌارن]] جي هڪ سلسلي (تقريباً 1495–1555ع) سان شروع ڪيل قانوني نظام وسيع مقامي خودمختياري ۽ وڌيڪ طاقتور [[شاهي ڊائٽ (پاڪ رومي سلطنت)|شاهي ڊائٽ]] جو بندوبست ڪيو.<ref>{{cite book|page=113 |last1=Härter |first1=Karl|chapter=جرمن قوم جي اوائلي جديد پاڪ رومي سلطنت (1495–1806ع): هڪ گهڻ-سطحي قانوني نظام |title=قانون ۽ سلطنت: خيال، عمل ۽ ڪردار|editor1=Jeroen Duindam |editor2=Jill Diana Harries |editor3=Caroline Humfress |editor4=Hurvitz Nimrod |publisher=Brill|year=2013|isbn=978-90-04-24951-6|doi=10.1163/9789004249516_007}}</ref> [[هيبسبرگ گهراڻو]] 1438ع کان 1740ع ۾ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] جي وفات تائين شاهي تاج تي قابض رهيو. [[آسٽريائي جانشينيءَ جي جنگ]] ۽ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو (1748)|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] کان پوءِ چارلس ڇهين جي ڌيءَ [[ماريا ٿريسا]]، پنهنجي مڙس [[فرانسس پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس پهرئين]] جي شهنشاهه بڻجڻ تي شهنشاهه جي ساٿيءَ طور حڪمراني ڪئي.<ref>{{cite book |title=ارڙهين صديءَ جي ڊگهي دور ۾ يورپ جون اقتداري ثقافتون |editor1=Hamish Scott |editor2=Brendan Simms |year=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-46377-5 |page=45 |url=https://books.google.com/books?id=pBF7lodVd4EC&pg=PA45}}</ref><ref>{{cite web|publisher=برٽش ميوزيم|accessdate=15 March 2020|url=https://research.britishmuseum.org/research/search_the_collection_database/term_details.aspx?bioId=49231|title=ماريا ٿريسا، پاڪ رومي شهنشاهه جي ساٿي ۽ هنگري ۽ بوهيميا جي راڻي|archivedate=20 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210620152726/https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG111929|url-status=live}}</ref> 1740ع کان [[جرمن ٻٽو نظام|جرمن ٻٽي نظام]]، يعني آسٽريائي [[هيبسبرگ بادشاهت]] ۽ [[پروشيا جي بادشاهت]] وچ ۾ مقابلي، جرمنيءَ جي تاريخ تي غلبو رکيو. 1772ع، 1793ع ۽ 1795ع ۾ پروشيا ۽ آسٽريا، [[روسي سلطنت]] سان گڏجي، [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ورهاستن]] تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite book |title=اوڀر يورپ جي تاريخ: بحران ۽ تبديلي |url=https://archive.org/details/historyeasterneu00bide_296 |url-access=limited |last1=Bideleux |first1=Robert |last2=Jeffries |first2=Ian |publisher=Routledge |year=1998 |page=[https://archive.org/details/historyeasterneu00bide_296/page/n171 156]}}</ref><ref>{{Cite book |title=وچ ۽ اوڀر يورپ ۾ علائقو، رياست ۽ سڃاڻپ |last1=Batt |first1=Judy |last2=Wolczuk |first2=Kataryna |publisher=Routledge |year=2002 |page=153}}</ref> [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جو دور|نيپولين جي دور]] ۽ ان کان پوءِ [[رائش ڊيپوٽيشن جي آخري اجلاس|شاهي ڊائٽ جي آخري اجلاس]] واري زماني ۾ گهڻن [[آزاد شاهي شهر|آزاد شاهي شهرن]] کي خانداني حڪمرانين جي علائقن ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن تہ مذهبي حاڪميت وارن علائقن کي سيڪيولر بڻائي ٻين علائقن ۾ ضم ڪيو ويو. 1806ع ۾ {{lang|de|Imperium}} ('''اِمپيرِيُم'''؛ سلطنت) ختم ٿي وئي؛ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين وارين جنگين]] دوران فرانس، روس، پروشيا ۽ هيبسبرگ (آسٽريا) جرمن رياستن تي بالادستي حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪندا رهيا.{{sfn|Fulbrook |1991|p= 97}} === قديم جرمني ۽ جرمنڪ قبيلن جو پسمنظر === [[فائل:1600 Himmelsscheibe von Nebra sky disk anagoria.jpg|thumb|150px|[[نيبرا اسڪائي ڊسڪ]]، تقريباً 1800–1600 ق.م.]] جرمنيءَ ۾ انساني موجودگيءَ جا آثار تمام قديم آهن. 1907ع ۾ [[مائوئر]] ۾ واريءَ جي کوٽائي دوران مليل هڪ قديم انساني هيٺئين ڄاڙيءَ جي هڏي مان معلوم ٿيو تہ هاڻوڪي جرمنيءَ جي علائقي ۾ گهٽ ۾ گهٽ 600,000 سال اڳ قديم انسان موجود هئا.<ref>{{cite journal|url=http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|title=مائوئر، جرمنيءَ ۾ هومو هائيڊلبرگينسس جي نمونياتي ماڳ جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي|work=[[آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جون ڪارروائيون|PNAS]]|date=27 August 2010|accessdate=27 August 2010|archivedate=1 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101005057/http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|doi=10.1073/pnas.1012722107|volume=107|issue=46|pages=19726–19730|last1=Wagner|first1=G. A|last2=Krbetschek|first2=M|last3=Degering|first3=D|last4=Bahain|first4=J.-J|last5=Shao|first5=Q|last6=Falgueres|first6=C|last7=Voinchet|first7=P|last8=Dolo|first8=J.-M|last9=Garcia|first9=T|last10=Rightmire|first10=G. P|bibcode=2010PNAS..10719726W}}</ref> [[شوننگن]] (Schöningen) ڀرسان ڪوئلي جي کاڻ مان ڪاٺ جا انتهائي قديم شڪار جا ڀالا پڻ مليا آهن، جيڪي قديم انسانن جي منظم شڪار جي اهم آثارن مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web|url=http://archive.archaeology.org/9705/newsbriefs/spears.html|title=دنيا جا سڀ کان پراڻا ڀالا|work=archive.archaeology.org|publisher=|date=3 May 1997|accessdate=27 August 2010|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130208032250/http://archive.archaeology.org/9705/newsbriefs/spears.html|archivedate=8 February 2013|df=dmy-all}}</ref> جديد انسان کان مختلف پهريون مشهور انساني فوسل، [[نيندرٿال]]، جرمنيءَ جي [[نيندر وادي]] مان دريافت ٿيو. [[فائل:Invasions of the Roman Empire 1.png|thumb|left|يورپ ۾ لڏپلاڻون، تقريباً 100–500ع]] جرمنڪ قبيلن جي اوائلي ثقافتي پاڙن کي اتر يورپ جي [[نارڊڪ برونز دور]] ۽ ان کان پوءِ واري [[روم کان اڳ وارو لوهي دور|روم کان اڳ واري لوهي دور]] سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]] ۽ اتر جرمنيءَ مان [[جرمنڪ ماڻهو]] ڏکڻ، اوڀر ۽ اولهه طرف پکڙيا ۽ سندن رابطو [[گال]] جي [[سيلٽ|سيلٽڪ]] قبيلن ۽ وچ ۽ اوڀر يورپ جي [[ايراني ماڻهو|ايراني]]، [[بالٽ ماڻهو|بالٽڪ]] ۽ [[سلاو|سلاوي]] قبيلن سان ٿيو.<ref>{{cite book |first=Jill N. |last=Claster |title=وچئين دور جو تجربو: 300–1400 |url=https://archive.org/details/unset0000unse_g6n9 |publisher=New York University Press |year=1982 |page=[https://archive.org/details/unset0000unse_g6n9/page/35 35] |isbn=0-8147-1381-5}}</ref> [[آگسٽس]] جي دور ۾ [[رومي سلطنت]] [[جرمينيا]] جي علائقن تي حملا شروع ڪيا. 9ع ۾ رومي جنرل [[پبليئس ڪوئنڪٽيلئس واروس|واروس]] جي ڪمان هيٺ ٽن رومي [[رومي لشڪر|لشڪرن]] کي [[چيروسڪي]] قبيلي جي اڳواڻ [[آرمينيوس]] [[ٽيوٽوبرگ ٻيلي جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني. 100ع جي لڳ ڀڳ، جڏهن رومي مؤرخ [[ٽيسيٽس]] ''[[جرمينيا (ڪتاب)|جرمينيا]]'' لکيو، جرمنڪ قبيلا [[رائن]] ۽ [[ڊينيوب]] درياهن جي آس پاس آباد ٿي چڪا هئا. ٽين صدي عيسويءَ تائين ڪيترائي اهم جرمنڪ قبيلا ۽ قبائلي اتحاد نمايان ٿي چڪا هئا، جن ۾ [[اليماني]]، [[فرينڪ]]، [[چٽي]]، [[سيڪسن]]، [[فريسيائي]]، [[سگمبري]] ۽ [[ٿورنگي]] شامل هئا. تقريباً 260ع ۾ جرمنڪ ماڻهو رومن جي قبضي هيٺ علائقن ۾ داخل ٿيڻ لڳا.<ref name="autogenerated1">{{cite book |series=The Cambridge Ancient History |title=سلطنت جو بحران، 193ع–337ع |volume=12 |page=442 |isbn=0-521-30199-8 |first=Alan K. |last=Bowman |first2=Peter |last2=Garnsey |first3=Averil |last3=Cameron |publisher=Cambridge University Press |year=2005}}</ref><ref name="9-13">Fulbrook, Mary (1991). ''A Concise History of Germany.'' Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-36836-0}}, pp. 9–13.</ref><ref>{{cite book |last1=Fichtner |first1=Paula S. |title=آسٽريا جي تاريخي لغت |url=https://books.google.com/books?id=ilyK1_1f0zYC |edition=2nd |volume=Volume 70 |publisher=[[Scarecrow Press]] |date=2009 |isbn=978-0810863101 |ref={{sfnref|Fichtner|2009}} |p=xlviii |postscript=: "جڏهن رومن عيسوي دور جي شروعات کان ٿورو اڳ هن علائقي ۾ ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن هنن نوريڪم کي هڪ انتظامي صوبي ۾ تبديل ڪيو، جنهن ۾ اڄوڪي آسٽريا جو وڏو حصو شامل هو." |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160516220210/https://books.google.com/books?id=ilyK1_1f0zYC |archivedate=16 May 2016 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|last=Modi|first=J. J.|title=قديم جرمن: سندن تاريخ، آئين، مذهب، رهڻي ڪهڻي ۽ رسمون |url=https://archive.org/stream/TheJournalOfTheAnthropologicalSocietyOfBombay/The-Journal-of-the-Anthropological-society-of-Bombay#page/n651/mode/2up |journal=The Journal of the Anthropological Society of Bombay |date=1916 |volume=10|issue=7 |p=647 |quote=ريشيا (هاڻوڪي باويريا ۽ ان سان لڳندڙ علائقو)}}</ref><ref>{{cite book |last=Rüger |first=C. |editor1-last=Bowman |editor1-first=Alan K. |editor2-last=Champlin |editor2-first=Edward |editor3-last=Lintott |editor3-first=Andrew |chapter=جرمني |chapter-url=https://books.google.com/books?id=JZLW4-wba7UC&pg=PA528 |title=ڪيمبرج قديم تاريخ: X، آگسٽس جي سلطنت، 43 ق.م–69ع |volume=Volume 10 |edition=2nd |isbn=0-521-26430-8 |publisher=Cambridge University Press |origyear=1996 |year=2004 |ref={{sfnref|Rüger|2004}} |pp=527–28 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161223193524/https://books.google.com/books?id=JZLW4-wba7UC&pg=PA528 |archivedate=23 December 2016 |df=dmy-all}}</ref> [[فائل:Franks expansion.gif|thumb|230px|فرينڪي علائقو ۽ ان جي توسيع؛ 843ع ۾ فرينڪي سلطنت ورهائجي وئي. [[اولهه فرينڪيا]] نيري ۽ [[اوڀر فرينڪيا]] ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن، جيڪي اڳتي هلي ترتيبوار [[فرانس]] ۽ [[جرمني]] جي سياسي ارتقا جا اهم بنياد بڻيا.]] رومي اقتدار جي زوال ۽ [[هجرت وارو دور|هجرت واري دور]] دوران جرمنڪ قبيلن جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. [[ميروونجي گهراڻو|ميروونجي]] دور ۾ [[فرينڪ]] قبيلن [[آسٽريشيا]]، [[نيوسٽريا]] ۽ [[ايڪوٽين]] سميت وسيع علائقن تي قبضو ڪري [[فرينڪي بادشاهت]] قائم ڪئي. فرينڪ اوڀر طرف وڌيا ۽ [[سيڪسني جي ڊچي|سيڪسني]] ۽ [[باويريا جي ڊچي|باويريا]] جي علائقن کي تابع ڪيو. ان دوران هاڻوڪي اوڀر جرمنيءَ جي ڪيترن علائقن ۾ [[اولهندي سلاو|اولهندي سلاوي]] قبيلا آباد هئا، جن ۾ [[سورب]]، [[ويليٽي]] ۽ [[اوبوٽرائٽ]] شامل هئا.<ref name="9-13"/> === جرمن ڪنفيڊريشن ۽ سلطنت === {{Main|جرمن سوال|جرمن ڪنفيڊريشن|جرمني جو اتحاد|جرمن سلطنت|جرمن نوآبادياتي سلطنت}} [[File:German Confederation (1815).svg|thumb|1815ع ۾ [[جرمن ڪنفيڊريشن]]]] [[نيپولين]] جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] [[جرمن ڪنفيڊريشن]] قائم ڪئي، جيڪا [[جرمن ڪنفيڊريشن جون رياستون|39 خودمختيار رياستن]] تي ٻڌل هڪ ڍلي تنظيم هئي. [[آسٽريا جو شهنشاهه|آسٽريا جي شهنشاهه]] کي ان جو مستقل صدر مقرر ڪرڻ مان ظاهر ٿيو تہ ڪانگريس [[پروشيا]] جي وڌندڙ اثر کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نہ هئي. [[يورپ جو ڪنسرٽ|بحاليءَ واري]] سياست اندر اختلافن جزوي طور [[جرمني ۾ لبرل ازم|لبرل]] تحريڪن جي اڀار کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ آسٽريائي سياستدان [[ڪليمنس فون ميٽرنيخ]] جبر جا نوان قدم کنيا.<ref>{{cite book|pages=307–308|title=1789ع کان پوءِ جديد يورپي تاريخ جي وائيلي-بليڪ ويل لغت|editor1=Nicholas Atkin |editor2=Michael Biddiss |editor3=Frank Tallett|publisher=Wiley|year=2011|isbn=978-1-4443-9072-8}}</ref><ref>{{cite book|chapter=آسٽريا، پروشيا ۽ جرمن ڪنفيڊريشن: وچ يورپ جو دفاع، 1815–1854ع|last=Sondhaus|first=Lawrence|pages=50–74|editor1=Talbot C. Imlay |editor2=Monica Duffy Toft|title=امن جو ڌنڌ ۽ جنگ جي منصوبابندي: غير يقيني صورتحال هيٺ فوجي ۽ حڪمت عمليءَ جي منصوبابندي|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-1-134-21088-6}}</ref> {{lang|de|[[زولفيرائن|Zollverein]]}} ('''ٽسولفَرائن''')، جيڪو هڪ محصولاتي اتحاد هو، اقتصادي اتحاد کي وڌيڪ هٿي ڏني.<ref>{{Cite journal |last=Henderson |first=W. O. |date=January 1934 |title=ٽسولفَرائن |journal=History |volume=19 |issue=73 |pages=1–19 |doi=10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x}}</ref> [[1848ع جا انقلاب|يورپ ۾ انقلابي تحريڪن]] جي اثر هيٺ دانشورن ۽ عام ماڻهن [[1848–1849ع جا جرمن انقلاب|جرمن رياستن ۾ 1848ع جا انقلاب]] شروع ڪيا، جنهن سان [[جرمن سوال]] وڌيڪ اهميت اختيار ڪئي. [[فريڊرڪ وليم چوٿون، پروشيا جو بادشاهه|پروشيا جي بادشاهه فريڊرڪ وليم چوٿين]] کي شهنشاهه جو لقب پيش ڪيو ويو، پر ان سان سندس اختيارن ۾ گهٽتائي اچڻي هئي؛ هن تاج ۽ تجويز ڪيل آئين ٻنهي کي رد ڪري ڇڏيو، جنهن سان تحريڪ کي عارضي ڌڪ رسيو.<ref>{{cite journal|jstor=40963126|title='پراڻيون صورتون ٽٽي رهيون آهن، ... اسان جو نئون جرمني پاڻ کي ٻيهر تعمير ڪري رهيو آهي': 1848–49ع جي انقلابن دوران آئين پسندي، قومپرستي ۽ جرمن سياسي نظام جي قيام|url=https://archive.org/details/sim_english-historical-review_2010-10_125_516/page/1173|last=Hewitson|first=Mark|journal=The English Historical Review|volume=125|number=516|pages=1173–1214|year=2010|doi=10.1093/ehr/ceq276}}</ref> [[File:Berlin Nationaldenkmal Kaiser Wilhelm mit Schloss 1900.jpg|thumb|right|[[برلن محل]]، پروشيا جي بادشاهن ۽ جرمن شهنشاهن جي مکيه رهائشگاهه]] [[وليم پهريون، جرمن شهنشاهه|بادشاهه وليم پهرئين]] 1862ع ۾ [[اوٽو فون بسمارڪ]] کي [[پروشيا جو وزير صدر]] مقرر ڪيو. بسمارڪ 1864ع ۾ [[ٻي شليسويگ جنگ|ڊينمارڪ خلاف جنگ]] ڪاميابيءَ سان پڄاڻيءَ تي پهچائي؛ ان کان پوءِ 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] ۾ پروشيا جي فيصلاڪن فتح کيس [[اتر جرمن ڪنفيڊريشن]] قائم ڪرڻ جي قابل بڻايو، جنهن مان [[آسٽريائي سلطنت|آسٽريا]] کي ٻاهر رکيو ويو. [[فرانڪو-پروشين جنگ]] ۾ فرانس جي شڪست کان پوءِ جرمن شهزادن 1871ع ۾ [[جرمن سلطنت]] جي قيام جو اعلان ڪيو. پروشيا نئين سلطنت جي غالب اتحادي رياست هئي؛ پروشيا جو بادشاهه ان جي [[جرمن شهنشاهه|شهنشاهه]] ({{lang|de|Kaiser}}، '''ڪائزر''') طور حڪمراني ڪندو هو، ۽ [[برلن]] ان جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.<ref>{{cite web|url=https://history.state.gov/countries/issues/german-unification|title=آمريڪي پرڏيهي سفارتڪاريءَ سان لاڳاپيل معاملا: جرمن رياستن جو اتحاد|publisher=آمريڪي پرڏيهي کاتي جو تاريخدان وارو دفتر|accessdate=18 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191001095812/https://history.state.gov/countries/issues/german-unification|archivedate=1 October 2019|url-status=live}}</ref><ref name="bismarck">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/bismarck_otto_von.shtml|title=اوٽو فون بسمارڪ (1815–1898ع)|publisher=BBC|accessdate=18 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191127025023/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/bismarck_otto_von.shtml|archivedate=27 November 2019|url-status=live}}</ref> جرمنيءَ جي اتحاد کان پوءِ واري {{lang|de|[[گرونڊرٽسائٽ|Gründerzeit]]}} ('''گرونڊرٽسائٽ''') واري دور ۾، [[جرمني جو چانسلر|جرمني جي چانسلر]] جي حيثيت سان بسمارڪ جي پرڏيهي پاليسي اتحادن قائم ڪرڻ ۽ جنگ کان پاسو ڪرڻ وسيلي جرمنيءَ جي هڪ عظيم طاقت طور حيثيت مضبوط ڪئي.<ref name="bismarck" /> تنهن هوندي بہ، [[وليم ٻيون، جرمن شهنشاهه|وليم ٻئي]] جي دور ۾ جرمني [[نئون سامراج|سامراجي]] واٽ اختيار ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري ملڪن سان ڇڪتاڻ وڌي.<ref>{{cite journal|jstor=260734 |title=ڪائزر وليم ٻيون ۽ جرمن سياست|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_may-june-1990_25_2-3/page/289 |journal=Journal of Contemporary History|volume=25|year=1990|pages=289–316 |last1=Mommsen|first1=Wolfgang J.|issue=2/3|doi=10.1177/002200949002500207 }}</ref> [[ٻٽو اتحاد (1879)|ٻٽو اتحاد]] [[آسٽريا-هنگري]] جي [[گهڻ قومي رياست|گهڻ قومي سلطنت]] سان قائم ڪيو ويو؛ [[ٽه رخي اتحاد (1882)|1882ع جي ٽه رخي اتحاد]] ۾ اٽلي پڻ شامل ٿيو. برطانيا، فرانس ۽ روس پڻ اتحاد قائم ڪيا، جن جو مقصد بلقان ۾ روسي مفادن خلاف هيبسبرگ جي مداخلت يا فرانس خلاف جرمن مداخلت کان تحفظ حاصل ڪرڻ هو.{{sfn|Fulbrook |1991|pp= 135, 149}} 1884ع جي [[برلن ڪانفرنس]] ۾ جرمني ڪيترين ئي [[اڳوڻين جرمن نوآبادين جي فهرست#جرمن سلطنت|نوآبادين]] تي دعويٰ ڪئي، جن ۾ [[جرمن اوڀر آفريڪا]]، [[جرمن ڏکڻ اولهه آفريڪا]]، [[ٽوگولينڊ]] ۽ [[ڪيمرون]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |title=100 نقشا |publisher=Sterling Publishing |year=2005 |isbn=978-1-4027-2885-3 |editor-last=Black, John |page=202}}</ref> بعد ۾ جرمني پنهنجي نوآبادياتي سلطنت کي وڌيڪ وڌائي [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] ۽ [[چين]] ۾ پڻ علائقا حاصل ڪيا.<ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2014/10/how-imperial-germany-lost-asia/|magazine=The Diplomat|title=شاهي جرمني ايشيا ڪيئن وڃايو|last=Farley|first=Robert|date=17 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200319015901/https://thediplomat.com/2014/10/how-imperial-germany-lost-asia/|archivedate=19 March 2020|url-status=live}}</ref> ڏکڻ اولهه آفريڪا (هاڻوڪي [[نميبيا]]) ۾ نوآبادياتي حڪومت 1904ع کان 1908ع تائين هڪ بغاوت جي سزا طور مقامي [[هيريرو ۽ ناما نسل ڪشي|هيريرو ۽ ناما ماڻهن جي منظم تباهي]] ڪئي؛<ref>{{cite book|last1=Olusoga|first1= David |last2= Erichsen|first2= Casper |year=2010|title=ڪائزر جو هولوڪاسٽ: جرمنيءَ جي وساريل نسل ڪشي ۽ نازيت جون نوآبادياتي پاڙون|publisher= Faber and Faber|isbn=978-0-571-23141-6}}</ref><ref name="Bazyler">{{Cite book|title=هولوڪاسٽ، نسل ڪشي ۽ قانون: هولوڪاسٽ کان پوءِ واري دنيا ۾ انصاف جي ڳولا|author=Michael Bazyler|author-link=Michael Bazyler|date=2016|pages=169–70|publisher=Oxford University Press}}</ref><ref name="Germanyagrees">{{Cite news |last=Oltermann |first=Philip |date=28 May 2021 |title=جرمني تاريخي هيريرو-ناما نسل ڪشيءَ بابت نميبيا کي 1.1 ارب يورو ادا ڪرڻ تي راضي |url=http://www.theguardian.com/world/2021/may/28/germany-agrees-to-pay-namibia-11bn-over-historical-herero-nama-genocide |work=[[دي گارجين]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601024320/https://www.theguardian.com/world/2021/may/28/germany-agrees-to-pay-namibia-11bn-over-historical-herero-nama-genocide |archive-date=1 June 2021}}</ref> اها 20هين صديءَ جي پهرين [[نسل ڪشي]] هئي.<ref name="Bazyler" /> 28 جون 1914ع تي [[آسٽريا جي آرچ ڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آسٽريا جي ولي عهد جي قتل]] [[آرچ ڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] کان پوءِ آسٽريا-هنگري کي سربيا تي حملو ڪرڻ جو جواز مليو، جنهن سان [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿي. چئن سالن جي جنگ دوران لڳ ڀڳ ٻه ملين جرمن فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite news |url=http://www.spiegel.de/international/germany/aged-107-last-german-world-war-i-veteran-believed-to-have-died-a-530319.html |title=پهرين عالمي جنگ جو آخري جرمن اڳوڻو فوجي فوت ٿيڻ جو امڪان |last=Crossland |first=David |date=22 January 2008 |work=Spiegel Online |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121008172434/http://www.spiegel.de/international/germany/aged-107-last-german-world-war-i-veteran-believed-to-have-died-a-530319.html |archivedate=8 October 2012 }}</ref> [[جرمني سان جنگبندي|عام جنگبندي]] سان ويڙهه ختم ٿي. [[جرمن انقلاب]] (نومبر 1918ع) دوران وليم ٻئي ۽ حڪمران جرمن شهزادن پنهنجن عهدن تان [[تخت تان دستبرداري|دستبردار]] ٿي ويا. === وائيمار جمهوريه ۽ نازي جرمني === {{Main|وائيمار جمهوريه|نازي جرمني}} [[File:Hitler portrait crop.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]]، 1933ع کان 1945ع ۾ [[ايڊولف هٽلر جو موت|خودڪشي]] ڪرڻ تائين نازي جرمنيءَ جو آمرانه ''[[فوهرر]]''|upright]] <!-- deleted, see Talk page [[File:Europe under Nazi domination.png|thumb|A map of [[German-occupied Europe]] in 1942 during [[World War II]] with areas controlled by the German Reich shown in bold black]] --> 9 نومبر 1918ع تي سوشل ڊيموڪريٽ [[فلپ شيڊيمن]] [[جرمنيءَ ۾ جمهوريه جو اعلان|جرمن جمهوريه جو اعلان]] ڪيو، جنهن سان جرمني هڪ [[وفاقي جمهوريه|وفاقي جمهوري رياست]] ۾ تبديل ٿيو. جرمنيءَ جي نئين قيادت 1919ع ۾ [[ورسائي جو معاهدو]] تي صحيحون ڪيون ۽ [[پهرين عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] آڏو پنهنجي شڪست قبول ڪئي. جرمنن هن معاهدي کي ذلت آميز سمجهيو، ۽ تاريخدانن موجب اهو احساس [[ايڊولف هٽلر]] جي عروج ۾ اثرانداز ٿيو.<ref>{{Cite book |title=ورسائي: 75 سالن کان پوءِ نئين جائزي سان |url=https://archive.org/details/treatyofversaill0000unse_x3u3 |last1=Boemeke |first1=Manfred F. |last2=Feldman |first2=Gerald D. |last3=Glaser |first3=Elisabeth |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=978-0-521-62132-8 |series=Publications of the German Historical Institute |pages=[https://archive.org/details/treatyofversaill0000unse_x3u3/page/1 1]–20, 203–220, 469–505 }}</ref> جرمني پنهنجي يورپي علائقي جو لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو وڃائي ويٺو ۽ پنهنجي سمورين نوآبادياتي ملڪيتن تان پڻ هٿ کڻي ويو.<ref>{{Cite web |url=https://www.ushmm.org/outreach/en/media_nm.php?MediaId=1620 |title=جرمنيءَ جا علائقائي نقصان، ورسائي جو معاهدو، 1919ع |publisher=آمريڪا جو هولوڪاسٽ يادگيري عجائب گهر |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160704070745/https://www.ushmm.org/outreach/en/media_nm.php?MediaId=1620 |archivedate=4 July 2016 |accessdate=11 June 2016}}</ref> 11 آگسٽ 1919ع تي صدر [[فريڊرڪ ايبرٽ]] جمهوري [[وائيمار آئين]] تي صحيح ڪئي.{{sfn|Fulbrook |1991|pp=156–160}} [[باويريائي سوويت جمهوريه|ڪميونسٽن ٿوري عرصي لاءِ باويريا]] ۽ ڪجهه وڏن شهرن ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو، جڏهن تہ قدامت پسند ڌريون 1920ع جي [[ڪاپ پُٽش]] ۾ مرڪزي حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ ۾ ناڪام ويون. ان کان پوءِ بيلجيم ۽ فرانس جي فوجن [[رور تي قبضو]] ڪيو ۽ [[وائيمار جمهوريه ۾ انتهائي مهانگائي|انتهائي مهانگائي]] جو دور آيو. جرمنيءَ جي جنگي هرجاني جي ادائيگين کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ لاءِ [[ڊاوز پلان|هڪ منصوبو]] ۽ 1924ع ۾ [[جرمن رينٽن مارڪ|نئين ڪرنسي]] جو قيام حڪومت کي مستحڪم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو ۽ [[سنهرن ويهن وارو ڏهاڪو]] شروع ٿيو، جيڪو فني جدت ۽ لبرل ثقافتي زندگيءَ جو دور هو.<ref>{{cite book |last=Nicholls |first=AJ |title=وائيمار ۽ هٽلر جو عروج |publisher=Macmillan |year=2016 |isbn=978-0-333-05806-0 |pages=56–70 |chapter=1919–1922ع: بحران ۽ غير يقيني جا سال}}</ref><ref>{{cite journal|jstor=3113137|title=1920ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۽ جرمنيءَ جي ٻيهر تعمير|url=https://archive.org/details/sim_business-history-review_business-history-review_winter-1976_50_4/page/477|first=Frank|last=Costigliola |journal=The Business History Review |volume=50 |number=4|year=1976|pages=477–502|doi=10.2307/3113137 }}</ref><ref>{{cite book|page=86|title=وائيمار جمهوريه|last=Kolb|first=Eberhard|edition=2nd|publisher=Psychology Press |year=2005|isbn=978-0-415-34441-8|translator1=P. S. Falla |translator2=R. J. Park}}</ref> 1929ع ۾ [[عظيم معاشي بحران]] جرمنيءَ کي متاثر ڪيو ۽ 1932ع تائين بيروزگاريءَ جي شرح لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو تائين وڌي وئي.<ref>{{Cite journal |last1=Dimsdale |first1=Nicholas H. |last2=Horsewood |first2=Nicholas |last3=Van Riel |first3=Arthur |date=September 2006 |title=ٻن عالمي جنگين جي وچ واري جرمنيءَ ۾ بيروزگاري: مزدور منڊي جو تجزيو، 1927–1936ع |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_2006-09_66_3/page/778 |journal=Journal of Economic History |volume=66 |issue=3 |page=778 |doi=10.1017/S0022050706000325 |id={{ProQuest|216448809}} }}</ref> ايڊولف هٽلر جي اڳواڻيءَ هيٺ [[نازي پارٽي]] [[جولاءِ 1932ع جي جرمن وفاقي چونڊ|جولاءِ 1932ع جي چونڊن]] کان پوءِ رائشٽاگ جي سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي وئي، ۽ [[صدر هينڊنبرگ]] 30 جنوري 1933ع تي هٽلر کي چانسلر مقرر ڪيو.{{sfn|Fulbrook |1991|pp=155–158, 172–177}} [[رائشٽاگ باهه]] کان پوءِ [[رائشٽاگ باهه فرمان|هڪ فرمان]] بنيادي [[شهري حق|شهري حقن]] کي معطل ڪري ڇڏيو ۽ پهريون [[نازي حراستي ڪيمپ]] کوليو ويو.<ref>{{cite book|first=Richard |last=Evans|title=ٽين رائش جو اچڻ|publisher= Penguin|year= 2003|isbn=978-0-14-303469-8|page=344}}</ref><ref name="MNN">{{Cite journal |date=21 March 1933 |title=ڊاخائو جي ويجهو سياسي قيدين لاءِ هڪ حراستي ڪيمپ |url=http://www.holocaust-history.org/dachau-gas-chambers/photo.cgi?02 |journal=Münchner Neueste Nachrichten |language=German |archiveurl=https://web.archive.org/web/20000510093525/http://www.holocaust-history.org/dachau-gas-chambers/photo.cgi?02 |archivedate=10 May 2000 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000510093525/http://www.holocaust-history.org/dachau-gas-chambers/photo.cgi?02 |date=10 May 2000 }}</ref> 23 مارچ 1933ع تي [[1933ع جو اختياري قانون|اختياري قانون]] هٽلر کي آئين کان مٿانهون ٿيندڙ اڻمحدود قانون ساز اختيار ڏنا،<ref>{{cite web |first1=Marc |last1=von Lüpke-Schwarz |title=اهو قانون جنهن هٽلر جي آمريت کي ممڪن بڻايو |url=https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |date=23 March 2013 |website=[[ڊوئچي ويلي]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200427005942/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |archivedate=27 April 2020 |url-status=live }}</ref> ۽ نازي جرمنيءَ جي شروعات ٿي. سندس حڪومت هڪ مرڪزي [[مطلق العنان رياست]] قائم ڪئي، [[1933ع جو جرمن ريفرنڊم|ليگ آف نيشنز مان نڪري وئي]] ۽ [[جرمنيءَ جي ٻيهر هٿياربندي]] ۾ وڏي واڌ ڪئي.<ref>{{Cite web |url=http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/wirtschaft/index.html |title=صنعت ۽ معيشت |publisher=جرمن تاريخي عجائب گهر |language=German |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110430190641/http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/wirtschaft/index.html |archivedate=30 April 2011 |accessdate=25 March 2011}}</ref> حڪومت جي سرپرستيءَ هيٺ اقتصادي بحاليءَ جو هڪ پروگرام عوامي تعميراتي منصوبن تي مرڪوز هو، جن مان سڀ کان مشهور {{lang|de|[[رائش آٽو بان|Autobahn]]}} ('''آٽو بان''') هو.<ref>{{cite book|last=Evans|first= Richard |year=2005|title=اقتدار ۾ ٽين رائش|publisher=Penguin|isbn=978-0-14-303790-3|pages=[https://archive.org/details/thirdreichinpowe00evan/page/322 322]–326, 329 |url=https://archive.org/details/thirdreichinpowe00evan|url-access=registration}}</ref> 1935ع ۾ نازي حڪومت ورسائي جي معاهدي کان عملي طور دستبردار ٿي ۽ [[نيورمبرگ قانون]] لاڳو ڪيا، جن جو نشانو [[يهودي]] ۽ ٻيون [[اقليتي گروهه|اقليتون]] بڻيون.<ref>{{cite web|magazine=Prologue|last=Bradsher|first=Greg|year=2010 |title=نيورمبرگ قانون |url=https://www.archives.gov/publications/prologue/2010/winter/nuremberg.html |volume=42|url-status=live|archivedate=25 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200425130322/https://www.archives.gov/publications/prologue/2010/winter/nuremberg.html}}</ref> جرمني 1935ع ۾ [[سار بيسن جو علائقو|سارلينڊ]] جو ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪيو،{{sfn|Fulbrook |1991|pp=188–189}} 1936ع ۾ [[رائن لينڊ جي ٻيهر فوجي سازي|رائن لينڊ کي ٻيهر فوجي بڻايو]]، 1938ع ۾ [[آنشلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ شامل ڪيو]]، [[ميونخ معاهدو|ميونخ معاهدي]] تحت 1938ع ۾ [[سوڊيٽن لينڊ#نازي جرمنيءَ جي حصي طور سوڊيٽن لينڊ|سوڊيٽن لينڊ کي ضم ڪيو]]، ۽ معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪندي مارچ 1939ع ۾ [[چيڪوسلوواڪيا تي جرمن قبضو|چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪيو]].<ref>{{cite web |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/descent-into-war.htm |publisher=نيشنل آرڪائيوز|title=جنگ ڏانهن لاٿ|accessdate=19 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200320015948/https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/descent-into-war.htm|archivedate=20 March 2020|url-status=live}}</ref> {{lang|de|[[ڪرسٽال ناخٽ|Kristallnacht]]}} ('''ڪرسٽال ناخٽ'''؛ "ٽٽل شيشن جي رات") دوران يهودي عبادتگاهن کي باهيون ڏنيون ويون، يهودين جا ڪاروبار تباهه ڪيا ويا ۽ يهودين جون وڏي پيماني تي گرفتاريون ڪيون ويون.<ref>{{Cite web |url=https://www.ushmm.org/outreach/en/article.php?ModuleId=10007697 |title='ٽٽل شيشن جي رات' |publisher=آمريڪا جو هولوڪاسٽ يادگيري عجائب گهر |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211075203/https://www.ushmm.org/outreach/en/article.php?ModuleId=10007697 |archivedate=11 February 2017 |accessdate=8 February 2017}}</ref> آگسٽ 1939ع ۾ [[هٽلر جي حڪومت]] [[مولوٽوف–ربنٽروپ معاهدو]] طئي ڪيو، جنهن اوڀر يورپ کي جرمن ۽ [[سوويت يونين|سوويت]] اثر وارن علائقن ۾ ورهايو.<ref>{{cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/german-soviet-pact|title=جرمن-سوويت معاهدو|publisher=آمريڪا جو هولوڪاسٽ يادگيري عجائب گهر|accessdate=19 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200311115713/https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/german-soviet-pact|archivedate=11 March 2020|url-status=live}}</ref> 1 سيپٽمبر 1939ع تي جرمني [[پولينڊ تي حملو|پولينڊ تي حملو]] ڪيو، جنهن سان [[ٻي عالمي جنگ جو يورپي محاذ|يورپ ۾ ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿي؛{{sfn|Fulbrook |1991|pp=190–195}} برطانيا ۽ فرانس 3 سيپٽمبر تي جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite book|last1=Hiden|first1=John|last2=Lane|first2= Thomas|year=2003|title=بالٽڪ ۽ ٻي عالمي جنگ جي شروعات|url=https://archive.org/details/balticoutbreakof0000unse|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-53120-7 |pages=[https://archive.org/details/balticoutbreakof0000unse/page/143 143]–144}}</ref> 1940ع جي بهار ۾ جرمني [[آپريشن ويزر اوبننگ|ڊينمارڪ ۽ ناروي]]، [[نيدرلينڊز تي جرمن حملو|نيدرلينڊز]]، [[بيلجيم تي جرمن حملو (1940)|بيلجيم]]، [[لگزمبرگ تي جرمن حملو|لگزمبرگ]] ۽ [[فرانس جي جنگ|فرانس]] کي فتح ڪيو. ساڳئي سال [[برطانيا جي جنگ]] ۾ برطانيا جرمن هوائي حملن کي ناڪام بڻايو. 1941ع ۾ جرمن فوجن [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]]، [[يونان جي جنگ|يونان]] ۽ [[آپريشن بارباروسا|سوويت يونين]] تي حملو ڪيو، ۽ جرمني آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1942ع تائين جرمني ۽ ان جا اتحادي [[جرمن قبضي هيٺ يورپ|براعظمي يورپ]] ۽ [[اتر آفريڪا]] جي وڏي حصي تي قابض ٿي چڪا هئا، پر [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾ سوويت فتح، اتحادي فوجن پاران [[اتر آفريڪا مهم|اتر آفريڪا جي ٻيهر فتح]] ۽ 1943ع ۾ [[اطالوي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اٽلي تي حملي]] کان پوءِ جرمن فوجن کي لڳاتار فوجي شڪستون ملڻ لڳيون. 1944ع ۾ سوويت فوجون [[اوڀر محاذ (ٻي عالمي جنگ)#اونهارو 1944|اوڀر يورپ ۾ اڳتي وڌيون]]؛ اولهندي اتحادي [[آپريشن اوورلارڊ|فرانس ۾ لٿا]] ۽ [[بلج جي جنگ|جرمنيءَ جي آخري جوابي حملي]] باوجود جرمنيءَ ۾ داخل ٿي ويا. [[برلن جي جنگ]] دوران [[ايڊولف هٽلر جو موت|هٽلر جي خودڪشي]] کان پوءِ، [[جرمنيءَ جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو دستاويز|جرمني 8 مئي 1945ع تي هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري دستاويز تي صحيح ڪئي]]، جنهن سان [[يورپ ۾ ٻي عالمي جنگ جو خاتمو|يورپ ۾ ٻي عالمي جنگ]]{{sfn|Fulbrook |1991|pp=190–195}}<ref>{{cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/world-war-ii-key-dates|publisher=آمريڪا جو هولوڪاسٽ يادگيري عجائب گهر|title=ٻي عالمي جنگ: اهم تاريخون|accessdate=19 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200311150818/https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/world-war-ii-key-dates|archivedate=11 March 2020|url-status=live}}</ref> ۽ نازي جرمنيءَ جو خاتمو ٿيو. جنگ کان پوءِ بچي ويل نازي عملدارن تي [[ويرماخت جا جنگي ڏوهه|جنگي ڏوهن]] جي الزام هيٺ [[نيورمبرگ مقدما|نيورمبرگ مقدمن]] ۾ ڪارروائي ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuremberg_article_01.shtml |title=نيورمبرگ: نازين تي مقدمو |last=Overy |first=Richard |date=17 February 2011 |publisher=BBC |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110316053707/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuremberg_article_01.shtml |archivedate=16 March 2011 }}</ref><ref name="books.google.com">{{cite book|first=Ian|last=Kershaw|title=اسٽالن ازم ۽ نازيت: آمرانه نظامن جو تقابلي مطالعو|publisher=Cambridge University Press|year=1997|page=150|isbn=978-0-521-56521-9}}</ref> امتيازي سلوڪ کي قانون سازي وسيلي ادارتي شڪل ڏني وئي ۽ سڄي يورپ ۾ حراستي ۽ [[موت جا ڪيمپ|موت جي ڪيمپن]] ذريعي صنعتي پيماني تي لاڳو ڪيو ويو. [[انسانيت خلاف ڏوهه]] پنهنجي انتها تي ان عمل ۾ پهتا، جيڪو بعد ۾ [[هولوڪاسٽ]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 60 لک يهودين کي منظم نموني قتل ڪيو ويو؛ البت ظلم صرف انهن تائين محدود نہ هو. [[هولوڪاسٽ جا شڪار|ٻين ڪيترن اقليتي گروهن]] کي پڻ نشانو بڻايو ويو: گهٽ ۾ گهٽ 130,000 [[پوراجموس|روماني ماڻهو]]، 275,000 [[ايڪشن ٽي4|معذور ماڻهو]]، هزارين [[نازي جرمنيءَ ۾ يهووا جي شاهدن تي ظلم|يهووا جا شاهد]]، هزارين [[نازي جرمنيءَ ۾ هم جنس پرستن تي ظلم|هم جنس پرست]]، ۽ لکين [[ناخت انڊ نيبل|سياسي ۽ مذهبي مخالف]].<ref>{{Cite book |title=هولوڪاسٽ لاءِ ڪولمبيا گائيڊ |url=https://archive.org/details/columbiaguidetot00niew |url-access=registration |last1=Niewyk |first1=Donald L. |last2=Nicosia, Francis R. |publisher=Columbia University Press |year=2000 |isbn=978-0-231-11200-0 |pages=[https://archive.org/details/columbiaguidetot00niew/page/n466 45]–52}}</ref> [[جنرل پلان اوست|جرمن قبضي هيٺ ملڪن ۾ نازي پاليسين]] جي نتيجي ۾ اندازاً 27 لک پولش ماڻهو،<ref>{{cite book |title= Polska 1939–1945: Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami |publisher=Institute of National Remembrance|page=9|year=2009}}</ref> 13 لک يوڪريني، 10 لک بيلاروسي ۽ 35 لک [[سوويت جنگي قيدين سان جرمن بدسلوڪي|سوويت جنگي قيدي]] مارجي ويا.<ref>{{cite journal|last=Maksudov|first=S|year=1994 |title=عظيم محب وطن جنگ ۾ سوويت موت: هڪ نوٽ|url=https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_1994_46_4/page/671|journal=Europe-Asia Studies|volume=46|number=4 |pages=671–680 |doi=10.1080/09668139408412190|pmid=12288331}}</ref><ref name="books.google.com" /> [[ٻي عالمي جنگ ۾ جرمن جاني نقصان|جرمن فوجي جاني نقصان]] جو اندازو 53 لک لڳايو ويو آهي،<ref>{{Cite book |title=ٻي عالمي جنگ ۾ جرمن فوجي نقصان |last=Overmans, Rüdiger |year=2000 |publisher=Oldenbourg |isbn=978-3-486-56531-7}}</ref> جڏهن تہ لڳ ڀڳ 900,000 جرمن شهري پڻ مارجي ويا.<ref>{{Cite book |title=پڄاڻي؛ جرمني 1944–45ع |last=Kershaw |first=Ian |publisher=Allen Lane |year=2011 |page=279}}</ref> ٻي عالمي جنگ جي آخري مرحلن دوران ۽ جنگ کان پوءِ، اوڀر يورپ جي مختلف علائقن مان لڳ ڀڳ 12 ملين [[جرمنن جي ڀڄڻ ۽ بي دخلي (1944–1950)|نسلي جرمنن کي بي دخل ڪيو ويو]]، ۽ جرمني پنهنجي جنگ کان اڳ واري [[جرمنيءَ جا اڳوڻا اوڀر وارا علائقا|علائقي جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو]] وڃائي ويٺو.<ref>{{Cite book |last=Demshuk |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=ySLyE6YJEn0C&pg=PA52 |title=وڃايل جرمن اوڀر |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |isbn=978-1-107-02073-3 |page=52 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161201215323/https://books.google.com/books?id=ySLyE6YJEn0C&pg=PA52 |archivedate=1 December 2016}}</ref> === اوڀر ۽ اولهه جرمني === {{Main|جرمني جي تاريخ (1945–1990)|اتحادي قبضي هيٺ جرمني|اولهه جرمني|اوڀر جرمني}} [[File:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|thumb|1989ع ۾ [[برلن ڀت جو زوال]] [[سرد جنگ]] جي خاتمي ڏانهن ويندڙ شروعاتي اهم واقعن مان هڪ هو، جنهن جو نتيجو نيٺ [[سوويت يونين جي ٽٽڻ]] جي صورت ۾ پڻ نڪتو.]] نازي جرمنيءَ جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ، [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] ''[[قانوني طور|ڊي جيوري]]'' [[برلن اعلان (1945)|جرمن رياست کي ختم ڪري ڇڏيو]] ۽ برلن توڙي جرمنيءَ جي باقي بچيل علائقي کي [[اتحادي قبضي هيٺ جرمني|چئن قبضي وارن علائقن]] ۾ ورهايو. فرانس، [[برطانيا]] ۽ [[آمريڪا]] جي قبضي هيٺ اولهندي علائقن کي 23 مئي 1949ع تي گڏ ڪري جرمني جي وفاقي جمهوريه (FRG) ({{langx|de|Bundesrepublik Deutschland}}، '''بنڊس ريپوبليڪ ڊوئچلانٽ'''؛ BRD) قائم ڪئي وئي؛ 7 آڪٽوبر 1949ع تي سوويت قبضي وارو علائقو جرمن جمهوري جمهوريه (GDR) ({{lang|de|Deutsche Demokratische Republik}}، '''ڊوئچي ڊيموڪراٽِشي ريپوبليڪ'''؛ DDR) بڻيو. غير رسمي طور انهن کي ترتيبوار [[اولهه جرمني]] ۽ [[اوڀر جرمني]] چيو ويندو هو.<ref>{{cite journal|doi=10.1093/hwj/dbp009|year=2009|title=ٽرابانٽ ۽ بيٽل: ٻه جرمنيون، 1949–89ع|journal=History Workshop Journal|volume=68|pages=1–2}}</ref> اوڀر جرمنيءَ [[اوڀر برلن]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو، جڏهن تہ اولهه جرمنيءَ [[بون]] کي عارضي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، جيئن ان موقف تي زور ڏئي سگهجي تہ ٻن رياستن وارو حل عارضي هو.<ref>{{Cite book |title=گاديءَ جو مسئلو: جمهوريت جي نئين اڏاوت لاءِ جرمنيءَ جي ڳولا |last=Wise |first=Michael Z. |publisher=Princeton Architectural Press |year=1998 |isbn=978-1-56898-134-5 |page=[https://archive.org/details/capitaldilemmage0000wise/page/23 23] |url=https://archive.org/details/capitaldilemmage0000wise/page/23 }}</ref> اولهه جرمنيءَ کي [[سماجي مارڪيٽ معيشت]] رکندڙ هڪ وفاقي پارلياماني جمهوريه طور قائم ڪيو ويو. 1948ع ۾ اولهه جرمني آمريڪي [[مارشل پلان]] تحت ٻيهر تعمير لاءِ امداد حاصل ڪندڙ اهم ملڪن مان هڪ بڻيو.<ref>{{Cite book |title=1945ع کان پوءِ يورپ ۾ اقتصادي واڌ |last=Carlin |first=Wendy |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-49964-4 |editor-last=Crafts |editor-first=Nicholas |page=464 |chapter=اولهه جرمنيءَ جي واڌ ۽ ادارا (1945–90ع) |editor-last2=Toniolo |editor-first2=Gianni}}</ref> [[ڪونراڊ آڊيناور]] 1949ع ۾ [[جرمني جي وفاقي جمهوريه جو وفاقي چانسلر|جرمنيءَ جو پهريون وفاقي چانسلر]] چونڊيو ويو. 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان ملڪ ڊگهي عرصي واري اقتصادي واڌ ({{lang|de|[[ويرٽشافٽس وُنڊر|Wirtschaftswunder]]}}، '''ويرٽشافٽس وُنڊر'''؛ "اقتصادي معجزو") مان گذريو.<ref>{{Cite web |url=http://www.bpb.de/izpb/10131/wirtschaft-in-beiden-deutschen-staaten-teil-1 |title=1950ع واري ڏهاڪي ۾ جرمني: ٻنهي جرمن رياستن جي معيشت |first=Werner|last=Bührer |date=24 December 2002 |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |trans-title=ٻنهي جرمن رياستن جي معيشت |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171201210446/http://www.bpb.de/izpb/10131/wirtschaft-in-beiden-deutschen-staaten-teil-1 |archivedate=1 December 2017 |issue=256 |language=de}}</ref> اولهه جرمني 1955ع ۾ [[نيٽو]] ۾ شامل ٿيو ۽ [[يورپي اقتصادي برادري]] جي باني رڪنن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|page=149|title=جرمنيءَ جي تاريخ 1918–2014ع: ورهايل قوم|publisher=Wiley|last=Fulbrook|first=Mary|year=2014|isbn=978-1-118-77613-1}}</ref> 1 جنوري 1957ع تي [[1955ع سار آئين ريفرنڊم|سارلينڊ اولهه جرمنيءَ ۾ شامل ٿيو]].<ref name=CS>{{cite web|url=http://countrystudies.us/germany/51.htm|title=ٻيهر هٿياربندي ۽ يورپي دفاعي برادري|work=[[لائبريري آف ڪانگريس ملڪي اڀياس]]|accessdate=19 May 2023|archive-date=11 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011201535/http://countrystudies.us/germany/51.htm|url-status=live}}</ref> اوڀر جرمني قبضي وارين فوجن وسيلي [[سوويت يونين]] جي سياسي ۽ فوجي ڪنٽرول هيٺ رهيو ۽ [[اوڀر بلاڪ]] جي هڪ رياست بڻجي، سوويت قيادت واري [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] ۽ [[ڪوميڪون]] ۾ شامل ٿيو. جيتوڻيڪ اوڀر جرمني پاڻ کي هڪ جمهوري رياست قرار ڏيندو هو، پر سياسي اقتدار عملي طور رڳو [[جرمني جي سوشلسٽ يونٽي پارٽي]] جي اڳواڻ رڪنن ({{lang|de|[[پوليٽ بيورو|Politbüro]]}}، '''پوليٽ بيورو''') وٽ هو، جيڪا [[سوويت يونين جي ڪميونسٽ پارٽي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل هئي. [[شتازي]] نالي ڳجهي اداري جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ وسيع اندروني جاسوسي نظام قائم ڪيو ويو، جنهن اختلاف کي دٻائڻ لاءِ مخبرن جو هڪ تمام وڏو نيٽ ورڪ استعمال ڪيو.<ref>{{cite book|pages=22, 41|title=مزدورن ۽ هارين جي رياست: اولبرشٽ جي دور ۾ اوڀر جرمنيءَ ۾ ڪميونزم ۽ سماج، 1945–71ع|last1=Major|first1=Patrick|last2=Osmond|first2=Jonathan|publisher=Manchester University Press|year=2002|isbn=978-0-7190-6289-6}}</ref> جڏهن تہ [[ڪميونسٽ پروپيگنڊا|اوڀر جرمنيءَ جي پروپيگنڊا]] GDR جي سماجي پروگرامن جي فائدن ۽ اولهه جرمنيءَ جي مبينا حملي جي خطري تي ٻڌل هئي، ان جا ڪيترائي شهري آزادي ۽ خوشحاليءَ لاءِ اولهه ڏانهن ڏسندا هئا.<ref name="NYT_19890822">{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1989/08/22/world/westward-tide-of-east-germans-is-a-popular-no-confidence-vote.html |title=اوڀر جرمنن جو اولهه ڏانهن وهڪرو عوامي بي اعتماديءَ جو اظهار آهي |last=Protzman |first=Ferdinand |date=22 August 1989 |work=The New York Times |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121004232849/http://www.nytimes.com/1989/08/22/world/westward-tide-of-east-germans-is-a-popular-no-confidence-vote.html |archivedate=4 October 2012}}</ref> 1961ع ۾ ٺهيل [[برلن ڀت]] اوڀر جرمنيءَ جي شهرين کي [[ريپبلڪ فلوخت|اولهه جرمنيءَ ڏانهن ڀڄي وڃڻ]] کان روڪڻ لاءِ هئي ۽ اها [[سرد جنگ]] جي هڪ علامت بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/places/berlin_wall |title=برلن ڀت |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170226011158/http://www.bbc.co.uk/history/places/berlin_wall |archivedate=26 February 2017 |accessdate=8 February 2017|publisher=BBC}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ چانسلر [[ولي برانٽ]] جي {{lang|de|[[اوست پوليٽڪ|Ostpolitik]]}} ('''اوست پوليٽڪ'''؛ "اوڀر واري پاليسي") جي نتيجي ۾ اوڀر ۽ اولهه جرمنيءَ وچ ۾ ڇڪتاڻ گهٽجي وئي.<ref>{{cite book|pages=122–123|last1=Williams |first1=Geoffrey Lee |last2=Williams |first2=Alan Lee |title=يورپي دفاعي شروعات |chapter=اتحاد اندر قومي نقطه نظر: دفاعي انضمام ۾ رڪاوٽون |date=1986|doi=10.1007/978-1-349-07825-7_8 |isbn=978-1-349-07827-1}}</ref> 1989ع ۾ هنگري [[لوهي پردو]] ختم ڪيو ۽ [[آسٽريا سان هنگريءَ جي سرحدي باڙ جو خاتمو|آسٽريا سان پنهنجي سرحد کولي ڇڏي]]، جنهن سان اوڀر جرمنيءَ مان اولهه جرمنيءَ ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ شروع ٿي وئي. ان جا GDR تي شديد اثر پيا، جتي [[اوڀر جرمنيءَ ۾ سومر وارا مظاهرا|باقاعده وڏي پيماني وارن مظاهرن]] کي وڌندڙ عوامي حمايت حاصل ٿيڻ لڳي. اوڀر جرمنيءَ کي هڪ رياست طور برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾ اتان جي اختيارين سرحدي پابندين ۾ نرمي ڪئي، پر ان سان {{lang|de|Wende}} ('''وينڊي'''؛ "تبديلي") واري سڌارن جي عمل ۾ وڌيڪ تيزي آئي. اهو عمل نيٺ ''[[جرمنيءَ بابت حتمي ٺاهه جو معاهدو|ٻه پلس چار معاهدي]]'' تائين پهتو، جنهن تحت جرمني اڳوڻن اوڀر وارن علائقن تي پنهنجي دعوائن تان واضح طور دستبردار ٿيو ۽ اتحادي طاقتن کان مڪمل خودمختياري ٻيهر حاصل ڪئي. ان سان 3 آڪٽوبر 1990ع تي [[جرمني جو ٻيهر اتحاد]] ممڪن ٿيو؛ GDR ختم ٿي وئي ۽ [[جرمني جون نيون رياستون|ٻيهر قائم ڪيل پنج رياستون]] جرمني جي وفاقي جمهوريه (FRG) ۾ شامل ٿي ويون.<ref>{{cite web|url=https://www.wendemuseum.org/sites/default/files/10-9-09Iconoclash%20updated%20brochure_small.pdf|publisher=وينڊي ميوزيم|title=آئڪونوڪليش! برلن ڀت کان جرمن اتحاد تائين سياسي تصويرڪشي|last=Deshmukh|first=Marion|accessdate=20 March 2020|archivedate=20 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210620152657/https://www.wendemuseum.org/sites/default/files/10-9-09Iconoclash%20updated%20brochure_small.pdf|url-status=live}}</ref> 1989ع ۾ [[برلن ڀت جو زوال]] [[ڪميونزم جو زوال|ڪميونزم جي زوال]]، [[سوويت يونين جي ٽٽڻ]]، جرمنيءَ جي ٻيهر اتحاد ۽ {{lang|de|[[ڊي وينڊي|Die Wende]]}} ('''ڊي وينڊي'''؛ "تبديليءَ جو موڙ") جي علامت بڻجي ويو.<ref>{{Cite news |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/views/y/1999/11/burns.wall.nov8 |title=برلن ڀت اڄ بہ ڇا جي علامت آهي |date=8 November 1999 |work=CNN Interactive |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080206104205/http://www.cnn.com/SPECIALS/views/y/1999/11/burns.wall.nov8/ |archivedate=6 February 2008}}</ref> === ٻيهر متحد جرمني ۽ يورپي يونين === {{Main|جرمني جو ٻيهر اتحاد|1990ع کان پوءِ جرمني جي تاريخ}} [[File:Berlin reichstag west panorama 2.jpg|thumb|right|[[برلن/بون قانون]] تحت [[برلن]] ٻيهر [[جرمني جي گاديءَ جو هنڌ]] بڻيو، جڏهن تہ [[رائشٽاگ عمارت|رائشٽاگ]] 1999ع ۾ [[جرمن پارليامينٽ]] جو مرڪز بڻيو.]] متحد جرمنيءَ کي [[اولهه جرمني]] جي توسيع ٿيل تسلسل طور سمجهيو ويو، تنهنڪري ان بين الاقوامي تنظيمن ۾ پنهنجي رڪنيت برقرار رکي.<ref>{{Cite web |url=http://www.gesetze-im-internet.de/einigvtr/art_11.html |title=جرمني جي اتحاد جي قيام بابت جرمني جي وفاقي جمهوريه ۽ جرمن جمهوري جمهوريه وچ ۾ معاهدو (اتحاد جو معاهدو)، آرٽيڪل 11: جرمني جي وفاقي جمهوريه جا معاهدا |publisher=وفاقي انصاف ۽ صارف تحفظ واري وزارت |language=German |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225035417/http://www.gesetze-im-internet.de/einigvtr/art_11.html |archivedate=25 February 2015 |accessdate=15 May 2015}}</ref> 1994ع جي [[برلن/بون قانون]] جي بنياد تي [[برلن]] ٻيهر [[جرمني جي گاديءَ جو هنڌ]] بڻيو، جڏهن تہ [[بون]] کي {{lang|de|Bundesstadt}} ('''بنڊس شٽاٽ'''؛ "وفاقي شهر") جي منفرد حيثيت ملي ۽ ڪجهه وفاقي وزارتون اتي ئي برقرار رهيون.<ref>{{Cite web |url=https://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/berlin_bonng/gesamt.pdf |title=جرمني جي اتحاد کي مڪمل ڪرڻ بابت 20 جون 1991ع واري جرمن بنڊسٽاگ جي فيصلي تي عملدرآمد لاءِ قانون |date=26 April 1994 |publisher=وفاقي انصاف واري وزارت |language=German |trans-title=جرمني جي اتحاد کي مڪمل ڪرڻ بابت 20 جون 1991ع واري جرمن بنڊسٽاگ جي فيصلي تي عملدرآمد لاءِ قانون |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160714155722/https://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/berlin_bonng/gesamt.pdf |archivedate=14 July 2016 }}</ref> حڪومت جي منتقلي 1999ع ۾ مڪمل ٿي،<ref>{{Cite news |date=12 April 1999 |title=مرڪزي موضوع: گاديءَ جي منتقلي |url=http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110430043907/http://www.focus.de/panorama/boulevard/brennpunkt-hauptstadt-umzug_aid_175751.html |archivedate=30 April 2011 |work=Focus |language=German}}</ref> جڏهن تہ اوڀر جرمنيءَ جي معيشت جي جديدڪاريءَ جو عمل 2019ع تائين جاري رهڻ لاءِ رٿيو ويو هو.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |title=اوڀر جرمنيءَ ۾ اهڙو زوال، جيڪو ڀت جيترو نمايان آهي |last=Kulish |first=Nicholas |date=19 June 2009 |work=The New York Times |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403073216/http://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |archivedate=3 April 2011}}</ref> ٻيهر اتحاد کان پوءِ جرمني [[يورپي يونين]] ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار اختيار ڪيو، 1992ع ۾ [[ماسٽرخت معاهدو]] ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] تي صحيحون ڪيون،<ref>{{cite journal|jstor=20787989|title=جرمنيءَ جي يورپي يونين پاليسي: گهريلو بحث|url=https://archive.org/details/german-studies-review_2010-10_33_3/page/503|last=Lemke|first=Christiane|journal=German Studies Review|volume=33|number= 3 |year= 2010|pages= 503–516}}</ref> ۽ [[يورو زون]] جي باني ملڪن مان هڪ بڻيو.<ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2013/07/09/world/europe/eurozone-fast-facts/index.html|publisher=CNN|title=يورو زون بابت مختصر حقيقتون|date=21 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321015105/https://www.cnn.com/2013/07/09/world/europe/eurozone-fast-facts/index.html|archivedate=21 March 2020|url-status=live}}</ref> جرمني [[1999ع ۾ يوگوسلاويا تي نيٽو بمباري|بلقان]] ۾ استحڪام برقرار رکڻ لاءِ امن فوج موڪلي، ۽ [[طالبان]] جي اقتدار تان هٽجڻ کان پوءِ نيٽو جي ڪوششن جي حصي طور [[افغانستان]] ۾ [[بنڊس وير|جرمن فوجون]] موڪليون، جيئن [[افغانستان جنگ (2001–2021)|ملڪ ۾ سلامتي]] قائم رکڻ ۾ مدد ملي سگهي.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html |title=جرمني بوسنيا مان واپسيءَ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي |last=Dempsey |first=Judy |date=31 October 2006 |work=International Herald Tribune |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121111000841/http://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html |archivedate=11 November 2012 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.dw.com/en/germany-to-extend-afghanistan-military-mission/a-47501552 |work=[[ڊوئچي ويلي]] |title=جرمني افغانستان ۾ فوجي مشن جي مدي ۾ واڌ ڪندو |first=Ben |last=Knight |date=13 February 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200304064259/https://www.dw.com/en/germany-to-extend-afghanistan-military-mission/a-47501552 |archivedate=4 March 2020 |url-status=live}}</ref> [[2005ع جي جرمن وفاقي چونڊ|2005ع جي چونڊن]] ۾ [[اينگلا ميرڪل]] جرمنيءَ جي پهرين عورت چانسلر بڻجي. 2009ع ۾ جرمن حڪومت 50&nbsp;ارب يورو جو اقتصادي تحريڪي منصوبو منظور ڪيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.france24.com/en/20090106-germany-agrees-new-50-billion-euro-stimulus-plan |title=جرمني 50 ارب يورو جي نئين اقتصادي تحريڪي منصوبي تي متفق |date=6 January 2009 |work=France 24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513022443/http://www.france24.com/en/20090106-germany-agrees-new-50-billion-euro-stimulus-plan |archivedate=13 May 2011}}</ref> 21هين صديءَ جي شروعات ۾ جرمنيءَ جي اهم سياسي منصوبن ۾ [[يورپي انضمام]] کي اڳتي وڌائڻ، [[جرمني ۾ توانائي جي تبديلي|ملڪ جي توانائيءَ واري تبديلي]] ({{lang|de|Energiewende}}، '''اينرگي وينڊي''') وسيلي [[پائيدار توانائي]] جي فراهمي، متوازن بجيٽن لاءِ [[قرض روڪ (جرمني)|قرض روڪ]]، [[يورپ ۾ آباديءَ جي پوڙهائپ#جرمني|پيدائش جي شرح]] وڌائڻ لاءِ قدم ([[پيدائش وڌائڻ واري سياست|پيدائش وڌائڻ واري پاليسي]])، ۽ جرمن معيشت جي تبديليءَ لاءِ [[اعليٰ ٽيڪنالاجي]] حڪمت عمليون شامل آهن، جن کي مجموعي طور [[انڊسٽري 4.0]] جي نالي سان بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.tagesschau.de/inland/merkel-regierungserklaerung110.html |title=اينگلا ميرڪل جو حڪومتي بيان |date=29 January 2014 |publisher=ARD Tagesschau |language=German |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101010608/http://www.tagesschau.de/inland/merkel-regierungserklaerung110.html |archivedate=1 January 2015}}</ref> [[2015ع جو يورپي مهاجر بحران|2015ع جي يورپي مهاجر بحران]] دوران ملڪ ڏهه لک کان وڌيڪ پناهگيرن ۽ مهاجرن کي قبول ڪيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-34131911 |title=مهاجر بحران: يورپ ڏانهن لڏپلاڻ ست چارٽن ۾ سمجهايل |date=28 January 2016 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160131030536/http://www.bbc.com/news/world-europe-34131911 |archivedate=31 January 2016|publisher=BBC}}</ref> == جاگرافي == {{Main|جرمني جي جاگرافي}} [[File:Deutschland topo.jpg|thumb|جرمنيءَ جو طبعي نقشو]] جرمني [[ايراضيءَ موجب يورپي ملڪن جي فهرست|يورپ جو ستون سڀ کان وڏو ملڪ]] آهي.<ref name="CIA">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany/ |title=جرمني |website=ورلڊ فيڪٽ بڪ |publisher=CIA |access-date=29 March 2020 |archive-date=9 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109075739/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany |url-status=dead }}</ref> ان جي اتر ۾ [[ڊينمارڪ]]؛ اوڀر ۾ [[پولينڊ]] ۽ [[چيڪ جمهوريه]]؛ ڏکڻ ۾ [[آسٽريا]] ۽ [[سوئٽزرلينڊ]]؛ ۽ اولهه ۾ [[فرانس]]، [[لگزمبرگ]]، [[بيلجيم]] ۽ [[نيدرلينڊز]] واقع آهن. جرمنيءَ جي سرحد [[اتر سمنڊ]] سان پڻ لڳي ٿي، جڏهن تہ اتر-اوڀر ۾ [[بالٽڪ سمنڊ]] واقع آهي. جرمنيءَ جو علائقو {{convert|357022|km2|sqmi|0|abbr=on}} تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |date=4 September 2023 |title=جرمنيءَ جو ملڪي خاڪو |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17299607 |publisher=BBC |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230920162801/https://www.bbc.com/news/world-europe-17299607 |archivedate=20 September 2023}}</ref> اوچائي ڏکڻ ۾ [[الپس]] جي جبلن کان، جتي سڀ کان اوچو هنڌ [[زوگ شپسٽسه]] {{convert|2963|m|ft|0|disp=or}} آهي، اتر-اولهه ۾ اتر سمنڊ ({{lang|de|Nordsee}}، '''نورٽ زي''') ۽ اتر-اوڀر ۾ بالٽڪ سمنڊ ({{lang|de|Ostsee}}، '''اوست زي''') جي سامونڊي ڪنارن تائين پکڙيل آهي. وچ جرمنيءَ جا ٻيلن سان ڍڪيل مٿانهان علائقا ۽ اتر جرمنيءَ جا هيٺاهان ميدان ڪيترن وڏن درياهن، جهڙوڪ [[رائن]]، [[ڊينيوب]] ۽ [[ايلبي]] مان گذرن ٿا. ملڪ جو سڀ کان هيٺاهون هنڌ [[نوئينڊورف-زاڪسن بانڊي]]، [[ولسٽرمارش]] ميونسپلٽيءَ ۾، سمنڊ جي سطح کان {{convert|3.54|m|ft|1|disp=or}} هيٺ واقع آهي.<ref>{{cite journal|title=17: علائقو ۽ جاگرافيائي ڄاڻ|journal=Statistische Jahrbuch Schleswig-Holstein 2019/2020|page=307|publisher=Statistisches Amt für Hamburg und Schleswig-Holstein|date=2020|language=de|url=https://www.statistik-nord.de/fileadmin/Dokumente/Jahrb%C3%BCcher/Schleswig-Holstein/JB19SH_17_fertig.pdf|accessdate=8 September 2020|archivedate=28 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201028083227/https://www.statistik-nord.de/fileadmin/Dokumente/Jahrb%C3%BCcher/Schleswig-Holstein/JB19SH_17_fertig.pdf|url-status=live}}</ref> اهم قدرتي وسيلن ۾ لوهه جو ڪچو ڌاتو، ڪوئلو، [[پوٽاش]]، ڪاٺ، [[لگنائيٽ]]، [[يورينيم]]، ٽامو، قدرتي گئس، لوڻ ۽ نڪل شامل آهن.<ref name="CIA" /> === ارضيات === {{Main|جرمني جي ارضيات}} [[File:Geomap Germany.png|thumb|mini|جرمنيءَ جي مٿاڇري واري ارضيات]] ارضياتي لحاظ کان جرمني [[اولهه يورپ]] جو حصو آهي، يعني براعظم جي اُن حصي جو، جيڪو [[پري ڪيمبرين|پري ڪيمبرين]] دور ۾ مستحڪم ٿيل ”قديم يورپ“ (اوڀر يورپ، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جو وڏو حصو پڻ شامل آهي؛ ڀيٽيو [[بالٽيڪا (براعظم)|بالٽيڪا]]) سان رڳو [[فانيروزوئڪ]] دوران لڳاتار [[پليٽ ٽيڪٽانڪس#ٽڪراءَ جو قسم|براعظم-براعظم ٽڪراءَن]] ([[جبل سازي]]) جي نتيجي ۾ شامل ٿيندو ويو. لاڳاپيل زميني پرت جا صوبا ([[بنيادي پٿر|بنيادي پٿرن جا صوبا]]) روايتي طور سادگيءَ سان (اوڀر)-[[اويلونيا]] (ڀيٽيو [[ڪيليڊونيائي جبل سازي]]) ۽ [[آرموريڪا (براعظم)|آرموريڪا]] (ڀيٽيو [[واريشڪي جبل سازي]]) سڏيا وڃن ٿا. سڀ کان نئون زميني پرت وارو صوبو الپس-ڪارپيٿيائي [[اوروڄن]] آهي (ڀيٽيو [[الپائيڊ جبل سازي]])، جنهن ۾ جرمني رڳو باويريا جي بلڪل ڏاکڻي حصي تائين شامل آهي؛ ٻين ٻن ٽيڪٽانڪي صوبن جي ابتڙ هي اڃا تائين سرگرم اوروڄن آهي. جرمنيءَ جي هاڻوڪي مٿاڇري واري ارضيات، يعني مختلف عمرن ۽ مختلف جوڙجڪ وارن پٿريلي مجموعن جو اهو نمونو جيڪو [[ارضياتي نقشو|ارضياتي نقشن]] ۾ عام طور ڏيکاريو ويندو آهي، رڳو گذريل لڳ ڀڳ 30 کان 20 ملين سالن دوران، جديد [[سينوزوئڪ]] دور ۾ ٺهيو. ان جي بناوٽ تي ٻن اهم واقعن جو گهرو اثر رهيو: [[الپائيڊ جبل سازي]] ۽ [[سينوزوئڪ برفاني دور|چوٿون برفاني دور]]. چوٿين برفاني دور اتر جرمني ۽ [[الپس جي اڳوڻي ميداني علائقي]] جي نسبتاً سادي مٿاڇري واري ارضيات کي شڪل ڏني، جنهن ۾ [[مورين]]&shy; جا ذخيرا ۽ [[برفاني چادر|وڏي پيماني واري برفاني ڍڪ]] سان لاڳاپيل ٻيون زميني خاصيتون شامل آهن (ڀيٽيو [[برفاني سلسلو]]). جرمنيءَ جي وچئين حصي ۽ ڏاکڻي جرمنيءَ جي وڏي حصي جي مٿاڇري واري ارضيات اهم فالٽ-ٽيڪٽانڪي اڀارن ۽ ويهڪن جو نتيجو آهي، جيڪي الپائيڊ جبل سازيءَ جي پري رسندڙ اثرن سان لاڳاپيل آهن. ان عمل دوران ڪٿي پراڻا، گهڻو ڪري [[پيليوزوئڪ]] دور جا، واريشڪي وڪڙيل بنيادي پٿرن جا مجموعا (شيلي جبل ۽ [[ڪرسٽالين مجموعو|ڪرسٽالين پٿر]]) زمين هيٺان مٿي اٿيا ۽ وسيع علائقن ۾ ظاهر ٿيا، جهڙوڪ [[رائن شيلي جبل]]، [[هارٽس (وچولي جبلن وارو علائقو)|هارٽس]] ۽ [[ايرٽس گبيرگه]]؛ جڏهن تہ ٻين هنڌن تي زميني پرت هيٺ ويئي ۽ رسوبي ذخيري لاءِ اهڙا علائقا ٺهيا، جن ۾ مختلف ٿولهه وارا سينوزوئڪ رسوبي سلسلا گڏ ٿيا، جهڙوڪ [[اپر رائن ميداني علائقو#گربن|اپر رائن گربن]]، [[لوئر رائن هيٺانهون علائقو|لوئر رائن گربن]]، [[هيسن جبلستان|هيسن جي ويهڪ]] ۽ [[مولاسه حوض]]. ٽيڪٽانڪي لحاظ کان وچولي حيثيت اهي تختي نما علائقا رکن ٿا، جن جون اڻ وڪڙيل [[ميسوزوئڪ]] دور جون پٿريلي تہون خاص طور [[ٽراياس (ارضيات)|ٽراياس]] ۽ [[جورا (ارضيات)|جورا]] سان تعلق رکن ٿيون، جهڙوڪ [[ٿورنگيا حوض (ڪناري وارين تختين سميت)|ٿورنگيا حوض]] ۽ [[ڏکڻ اولهه جرمني جو ڏاڪڻ نما علائقو|ڏکڻ جرمني جو تہه-ڏاڪڻ وارو علائقو]]. === زميني بناوٽ === [[File:Zugspitze Westansicht.JPG|thumb|mini|[[باويريا]] ۾ [[زوگ شپسٽسه]]، عام اوچائيءَ جي صفر سطح کان 2962 ميٽر اوچائيءَ سان جرمنيءَ جو سڀ کان اوچو مقام آهي]] ارضياتي لحاظ کان نسبتاً نوجوان [[وڪڙيل جبلن جو سلسلو|وڪڙيل جبلن وارو سلسلو]] الپس، واحد [[اوچا جبل|اوچو جبلستان]] آهي، جنهن جو ڪجهه حصو جرمنيءَ ۾ واقع آهي. جرمن الپس، جيڪي مڪمل طور وفاقي رياست [[باويريا]] ۾ واقع آهن، ملڪ جون واحد اهڙيون جبل چوٽيون رکن ٿا، جن جي اوچائي {{Höhe|2000|DE-NHN|link=1}} کان وڌيڪ آهي. [[زوگ شپسٽسه]] جي چوٽي ({{Höhe|2962|DE-NHN}})، جيڪا جرمني ۽ آسٽريا جي گڏيل سرحد تي واقع آهي، ملڪ جو سڀ کان اوچو مقام آهي. [[File:DSC07706 Wüstems von Westen.jpg|mini|thumb|وچولي جبلستان جو منظر: [[ٽائونس]] ۾ [[وُسٽيمس]] ڀرسان ٻيلا ۽ چراگاهه]] جرمنيءَ جا [[وچولي اوچائيءَ وارا جبل]]، [[وچولي جبلن جي حد]] جي اترئين ڪناري کان الپس جي ڪناري ۽ [[اپر رائن]] کان ٿيندا ڍنڍ ڪانسٽانس تائين پکڙيل آهن. عام طور اتر کان ڏکڻ طرف انهن جي اوچائي ۽ پکيڙ وڌندي وڃي ٿي. وچولي جبلستان جي سڀ کان اوچي چوٽي [[فيلڊبرگ (بليڪ فاريسٽ جو جبل)|فيلڊبرگ]] آهي، جيڪا [[بليڪ فاريسٽ]] ۾ {{Höhe|1493|DE-NHN}} اوچي آهي؛ ان کان پوءِ [[گروسر آربر]] اچي ٿو، جيڪو [[باويريائي ٻيلو|باويريائي ٻيلي]] ۾ {{Höhe|1456|DE-NHN}} اوچو آهي. [[ايرٽس گبيرگه]]، [[فشٽل گبيرگه]]، [[شوابيائي آلب]] ۽ [[هارٽس (وچولي جبلن وارو علائقو)|هارٽس]] ۾ پڻ {{Höhe|1000|DE-NHN}} کان وڌيڪ اوچيون چوٽيون آهن. هارٽس، جرمنيءَ جي اوچن وچولي جبلستانن مان سڀ کان اتر ۾ نسبتاً الڳ ٿلڳ واقع آهي، جتي [[بروڪن]] جي چوٽي {{Höhe|1141|DE-NHN}} تائين پهچي ٿي. وچولي جبلن جي حد جي اتر ۾ رڳو برفاني دور جي [[آخري مورين|آخري مورينن]] جي سلسلن اندر ڪجهه جبل {{Höhe|100|DE-NHN}} کان وڌيڪ اوچا آهن؛ انهن مان [[هائڊي هوهه]]، [[شراڊن (قدرتي منظر)|شراڊن]] ۾ (برانڊنبرگ-سيڪسني سرحدي علائقي جي [[ڏاکڻي زميني پُٺ]]) {{Höhe|201|DE-NHN}} اوچائيءَ سان سڀ کان اوچو آهي. جرمنيءَ ۾ عام ماڻهن جي پهچ وارو سڀ کان هيٺاهون زميني مقام [[شليسويگ-هولشٽائن]] جي [[ولسٽرمارش]] ۾ [[نوئنڊورف-ساڪسن بانڊي]] ڀرسان هڪ [[هيٺاهين (ارضيات)|هيٺاهين]] ۾ {{Höhe|−3.54|DE-NHN}} تي واقع آهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.statistik-nord.de/fileadmin/Dokumente/Jahrb%C3%BCcher/Schleswig-Holstein/JB19SH_Gesamt_Korrektur.pdf |titel=شليسويگ-هولشٽائن جو شمارياتي ساليانو ڪتاب 2019/2020 |hrsg=Statistikamt Nord |datum=2019 |format=PDF; 10,7&nbsp;MB |abruf=2026-04-08 |kommentar=هڪ جامع علائقائي حوالاتي ماخذ؛ جنهن ۾ شليسويگ-هولشٽائن جي اقتصادي جوڙجڪ، مجموعي ملڪي پيداوار ۽ روزگار بابت تفصيلي انگ اکر شامل آهن، جيڪي علائقائي بئنڪنگ مارڪيٽن ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن جي تجزيي لاءِ اهم آهن}}</ref> ملڪ جي سڀ کان گهري [[هيٺاهين (ارضيات)#ڪرپٽوڊپريشن|ڪرپٽوڊپريشن]] پڻ هن ئي وفاقي رياست ۾ واقع آهي: اها [[لوبڪ]] جي اتر-اوڀر ۾ [[هيملسڊورفر زي]] جي تري ۾ {{Höhe|−39.6|DE-NHN}} تي آهي. انسانن پاران ٺاهيل سڀ کان هيٺاهون زميني مقام [[اتر رائن-ويسٽفاليا]] ۾ [[يولش]] جي اوڀر طرف [[هامباخ کليل کاڻ]] جي تري ۾ {{Höhe|−267|DE-NHN}} تي واقع آهي. {{ Main|جرمني جي سڀ کان اوچن جبلن جي فهرست|جرمني جي جبلن ۽ جبلن جي سلسلن جي فهرست}} ==== آبي وسيلا ==== سڀ کان وڏن [[درياهه|درياهي]] حوضن وارن ڇهن درياهن مان [[رائن]]، [[ايلبي]]، [[ويزر]] ۽ [[ايمس]] [[اتر سمنڊ]] وسيلي، جڏهن تہ [[اوڊر]] [[بالٽڪ سمنڊ]] وسيلي [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿا؛ ان جي ابتڙ [[ڊينيوب]] [[ڪارو سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو ۽ اهڙيءَ ريت [[آبي جاگرافي|آبي جاگرافيائي]] لحاظ کان [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] جي سرشتي ۾ شمار ٿئي ٿو. انهن ٻنهي آبي سرشتن جي درياهي حوضن کي [[يورپي مکيه آبي ورڇ]] هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿي. [[File:Rheinstein.jpg|mini|thumb|[[ٽرشٽنگس هائوزن]] ۾ [[رائن]] درياهه ۽ [[رائن شٽائن قلعو]]]] [[سوئٽزرلينڊ]] مان نڪرندڙ رائن جرمنيءَ جي ڏکڻ-اولهه ۽ اولهه وارن علائقن جي آبي سرشتي تي غالب آهي. اهو 865 ڪلوميٽرن تائين جرمنيءَ مان يا ان جي سرحد سان گڏ وهي، پوءِ [[نيدرلينڊز]] مان گذري اتر سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. جرمنيءَ ۾ ان جا اهم معاون درياهه [[نيڪر]]، [[مائن]]، [[موزيل]] ۽ [[رور]] آهن. رائن وڏي اقتصادي اهميت رکي ٿو ۽ يورپ جي سڀ کان وڌيڪ آمدرفت وارين [[آبي رستو|آبي گذرگاهن]] مان هڪ آهي. ڏکڻ ۾ ڊينيوب 647&nbsp;ڪلوميٽرن تائين وهي جرمنيءَ جي لڳ ڀڳ سڄي [[الپس جي اڳوڻي ميداني علائقي]] جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ اڳتي [[آسٽريا]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ڏانهن وهي ٿو. جرمنيءَ ۾ ان جا اهم معاون درياهه [[اِلر]]، [[ليخ]]، [[ايزار]] ۽ [[اِن]] آهن. [[چيڪ جمهوريه]] مان نڪرندڙ ايلبي جرمنيءَ جي اوڀر مان 725&nbsp;ڪلوميٽرن تائين وهي ٿو. جرمنيءَ ۾ ان جا اهم معاون درياهه [[زالي]] ۽ [[هافل]] آهن. اوڊر 179&nbsp;ڪلوميٽرن تائين، ۽ اڳتي هلي ان جو سڀ کان اهم معاون درياهه [[لوزيشي نائسه|نائسه]] پڻ، [[اوڊر-نائسه سرحد|پولينڊ سان سرحدي درياهه]] بڻجي ٿو. رڳو 452&nbsp;ڪلوميٽر ڊگهي ويزر جو درياهي حوض مڪمل طور جرمنيءَ اندر واقع آهي. اهو [[ويرا]] ۽ [[فولڊا (درياهه)|فولڊا]] درياهن مان ٺهي ٿو ۽ ملڪ جي وچ-اتر واري علائقي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو. ايمس ملڪ جي انتهائي اتر-اولهه مان 371&nbsp;ڪلوميٽرن تائين وهي ٿو. ان جو درياهي حوض نيدرلينڊز جي ڪجهه حصن تائين پڻ پکڙيل آهي. قدرتي [[ڍنڍ]]ون گهڻو ڪري برفاني دور سان لاڳاپيل بڻ جون آهن. تنهنڪري گهڻيون وڏيون ڍنڍون الپس جي اڳوڻي ميداني علائقي، [[هولشٽائنش سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ميڪلنبرگ]] ۾ ملن ٿيون. مڪمل طور [[#ملڪي علائقو|جرمنيءَ جي ملڪي علائقي]] اندر واقع سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ميورٽس]] آهي، جيڪا [[ميڪلنبرگ ڍنڍن وارو علائقو|ميڪلنبرگ ڍنڍن واري علائقي]] جو حصو آهي. جرمنيءَ جي حصي واري سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ڍنڍ ڪانسٽانس]] آهي، جنهن جون سرحدون آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان پڻ ملن ٿيون. جرمنيءَ جي اولهه ۽ اوڀر ۾ ڪيتريون مصنوعي ڍنڍون آهن، جيڪي [[زمين جي بحالي|زمين جي بحاليءَ]] دوران [[ڀورو ڪوئلو ڪڍڻ|ڀوري ڪوئلي جي کليل کاڻين]] يا [[غير استعمال ٿيل زمين#صنعتي ۽ تجارتي غير استعمال ٿيل زمين|ڇڏيل صنعتي علائقن]] کي نئين سر استعمال لائق بڻائڻ جي نتيجي ۾ ٺهيون آهن، جهڙوڪ [[لائپزگ نئون ڍنڍن وارو علائقو]] يا [[ڊورٽمنڊ]] جي [[فينيڪس ڍنڍ]]. {{ Main|جرمني جي ڍنڍن جي فهرست|جرمني جي درياهن جي فهرست}} ==== ٻيٽ ==== [[File:Putgarten, Kap Arkona (2011-05-21) 10.JPG|thumb|mini|جرمنيءَ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ [[روگن]]، [[فورپومرن]] ۾ بالٽڪ سمنڊ اندر واقع آهي <small>(تصوير: [[ڪيپ آرڪونا]])</small>]] [[واڊن سمنڊ (اتر سمنڊ)|واڊن سمنڊ]] ۾، جيڪو نيدرلينڊز، جرمني ۽ ڊينمارڪ جي اتر سمنڊ واري سامونڊي ڪناري جي بلڪل سامهون واقع آهي، [[فريزيائي ٻيٽ]] واقع آهن. جڏهن تہ [[اتر فريزيائي ٻيٽ]] مکيه زمين جا بچيل حصا آهن، جيڪي زمين جي هيٺ ويهڻ ۽ ان کان پوءِ ٻوڏ هيٺ اچڻ سبب سامونڊي ڪناري کان ڌار ٿي ويا، اتي [[اوڀر فريزيائي ٻيٽ]] [[رڪاوٽي ٻيٽ]] آهن، جيڪي سامونڊي ڪناري جي متوازي وهڪرن، لهرن ۽ ويرن جي حرڪت وسيلي گڏ ٿيل رسوبن مان ٺهيا آهن. [[جرمن نار]] جي وچ ۾ واقع [[هيلگولينڊ]] جرمنيءَ جو آباد ٻيٽ آهي، جيڪو مکيه زمين کان سڀ کان وڌيڪ پري واقع آهي. اهو اتر سمنڊ جي زمين هيٺان موجود هڪ [[لوڻ جو گنبذ|لوڻ جي گنبذ]] جي مٿي اڀرڻ جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو. بالٽڪ سمنڊ ۾ جرمنيءَ جا سڀ کان وڏا ٻيٽ، اولهه کان اوڀر طرف، [[فيمارن]]، [[پول]]، [[هيڊن زي]]، [[روگن]] ۽ [[يوزڊوم]] آهن. روگن ساڳئي وقت جرمنيءَ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ پڻ آهي. سڀ کان وڏو [[اپٻيٽ]] [[فش لينڊ-ڊارس-ٽسنگسٽ]] آهي. فيمارن کان سواءِ اهي سمورا زميني علائقا [[بوڊن]] سامونڊي ڪناري جو حصو آهن، يعني اهڙو [[زميني مورين|زميني مورين]] وارو قدرتي منظر، جيڪو برفاني دور کان پوءِ پاڻيءَ هيٺ آيو ۽ ان کان پوءِ [[زمين ٺهڻ|رسوبن جي گڏ ٿيڻ]] جي عملن وسيلي تبديل ٿيندو رهيو. [[اندروني ٻيٽ|اندروني پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ واقع]] سڀ کان وڏن ۽ مشهور ٻيٽن ۾ [[رائشنائو (ٻيٽ)|رائشنائو]]، [[مائنائو]] ۽ [[لنڊائو (ٻيٽ)|لنڊائو]]، جيڪي [[ڍنڍ ڪانسٽانس]] ۾ واقع آهن، ۽ [[ڪيم زي]] ۾ واقع [[هيرن ٻيٽ]] شامل آهن. {{ Main|جرمن ٻيٽن جي فهرست|جرمني جي اندروني ٻيٽن جي فهرست}} === آبهوا === جرمنيءَ جي اڪثر حصي ۾ [[معتدل آبهوا]] آهي، جيڪا اتر ۽ اولهه ۾ [[سامونڊي آبهوا|سامونڊي]] کان اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ [[برعظمي آبهوا|برعظمي]] آبهوا تائين پکڙيل آهي. ملڪ جو هڪ ننڍڙو حصو [[مرطوب زير استوائي آبهوا]] رکي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Peel |first1=M. C. |last2=Finlayson |first2=B. L. |last3=McMahon |first3=T. A. |date=11 October 2007 |title=ڪوپن-گائيگر آبهوا درجي بنديءَ جو تازه ڪاري ٿيل عالمي نقشو |url=https://hess.copernicus.org/articles/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html |journal=Hydrology and Earth System Sciences |language=English |volume=11 |issue=5 |pages=1633–1644 |doi=10.5194/hess-11-1633-2007 |doi-access=free }}</ref> سياري ۾ ڏاکڻي الپس ۾ سخت سرديءَ کان وٺي ٻين علائقن ۾ ٿڌي موسم تائين حالتون ملن ٿيون، ۽ عام طور آسمان جهڙالو رهي ٿو ۽ برسات محدود هوندي آهي، جڏهن تہ اونهاري ۾ موسم گرم ۽ سڪل کان ٿڌي ۽ برساتي تائين مختلف ٿي سگهي ٿي. اترين علائقن ۾ اولهندي هوائون غالب آهن، جيڪي اتر سمنڊ مان نميءَ واري هوا آڻين ٿيون، جنهن سان گرمي پد معتدل رهي ٿو ۽ برسات وڌي ٿي. ان جي ابتڙ، ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن ۾ گرمي پد جا انتهاپسند فرق وڌيڪ آهن.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Germany/Climate|encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|title=جرمني: آبهوا|accessdate=23 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200323124307/https://www.britannica.com/place/Germany/Climate|archivedate=23 March 2020|url-status=live}}</ref> [[جرمني ۾ موسمياتي تبديلي]] زراعت تي ڊگهي مدي وارا اثر، وڌيڪ شديد [[گرميءَ جون لهرون]] ۽ [[ٿڌ جون لهرون]]، اوچتي ۽ [[ساحلي ٻوڏ]]، ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ ۾ گهٽتائي جو سبب بڻجي رهي آهي.<ref>{{Cite web |date=28 November 2023 |title=جرمنيءَ ۾ موسمياتي بحران جا نتيجا وڌيڪ شديد ٿي رهيا آهن |url=https://www.umweltbundesamt.de/en/press/pressinformation/consequences-of-the-climate-crisis-in-germany-are |website=Umweltbundesamt }}</ref> فيبروري 2019ع کان فيبروري 2020ع تائين جرمنيءَ ۾ سراسري ماهوار گرمي پد جنوري 2020ع ۾ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|3.3|C}} کان جون 2019ع ۾ وڌ ۾ وڌ {{convert|19.8|C}} تائين رهيو.<ref>{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/982472/average-monthly-temperature-germany/|website=Statista|title=فيبروري 2019ع کان فيبروري 2020ع تائين جرمنيءَ ۾ سراسري ماهوار گرمي پد|date=February 2020|accessdate=23 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200323124304/https://www.statista.com/statistics/982472/average-monthly-temperature-germany/|archivedate=23 March 2020|url-status=live}}</ref> سراسري ماهوار برسات فيبروري ۽ اپريل 2019ع ۾ 30 ليٽر في چورس ميٽر کان فيبروري 2020ع ۾ 125 ليٽر في چورس ميٽر تائين رهي.<ref>{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/982744/average-monthly-precipitation-germany/|website=Statista|title=فيبروري 2019ع کان فيبروري 2020ع تائين جرمنيءَ ۾ سراسري ماهوار برسات|date=February 2020|accessdate=23 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200323124319/https://www.statista.com/statistics/982744/average-monthly-precipitation-germany/|archivedate=23 March 2020|url-status=live}}</ref> سراسري ماهوار سج جي روشنيءَ جا ڪلاڪ نومبر 2019ع ۾ 45 کان جون 2019ع ۾ 300 تائين رهيا.<ref>{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/982758/average-sunshine-hours-germany/|title=فيبروري 2019ع کان فيبروري 2020ع تائين جرمنيءَ ۾ سج جي روشنيءَ جا سراسري ماهوار ڪلاڪ|website=Statista|date=February 2020|accessdate=23 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200323124317/https://www.statista.com/statistics/982758/average-sunshine-hours-germany/|archivedate=23 March 2020|url-status=live}}</ref> === حياتياتي تنوع === [[File:Herbst in den Berchtesgadener Alpen.jpg|thumb|[[برختس گاڊن نيشنل پارڪ]]، [[باويريا]] ۾]] جرمنيءَ جو علائقو پنج خشڪي وارن [[ماحولياتي علائقو|ماحولياتي علائقن]] ۾ ورهايل آهي: [[اٽلانٽڪ مخلوط ٻيلا]]، [[بالٽڪ مخلوط ٻيلا]]، [[وچ يورپي مخلوط ٻيلا]]، [[اولهه يورپي ويڪري پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[الپس جا مخروطي ۽ مخلوط ٻيلا]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|title=خشڪيءَ جي اڌ حصي جي تحفظ لاءِ ماحولياتي علائقن تي ٻڌل طريقو|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|doi=10.1093/biosci/bix014|doi-access=free|pmid=28608869|pmc=5451287}}</ref> 2016ع مطابق، جرمنيءَ جي زمين جو 51 سيڪڙو زراعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ 30 سيڪڙو ٻيلن سان ڍڪيل ۽ 14 سيڪڙو آبادي وارن هنڌن يا بنيادي ڍانچي هيٺ هو.<ref>{{cite web|url=https://www.cleanenergywire.org/factsheets/climate-impact-farming-land-use-change-and-forestry-germany|title=جرمنيءَ ۾ زراعت، زمين جي استعمال ۽ ان جي تبديلي ۽ ٻيلن جا موسمياتي اثر|last=Appunn|first=Kerstine|website=Clean Energy Wire|date=30 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200513071605/https://www.cleanenergywire.org/factsheets/climate-impact-farming-land-use-change-and-forestry-germany|archivedate=13 May 2020|url-status=live}}</ref> ٻوٽا ۽ جانور گهڻو ڪري انهن قسمن جا آهن جيڪي عام طور وچ يورپ ۾ ملن ٿا. قومي ٻيلي جي سروي موجب [[بيچ]]، [[اوڪ]] ۽ ٻيا [[پن ڇاڻيندڙ وڻ]] جرمنيءَ جي ٻيلن جو ٿورو وڌيڪ 40 سيڪڙو حصو بڻائين ٿا؛ لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو [[مخروطي وڻ]] آهن، خاص طور [[اسپروس]] ۽ [[پائن]].<ref>{{cite web|url=https://www.bundeswaldinventur.de/en/third-national-forest-inventory/the-forest-habitat-more-biological-diversity-in-the-forests/spruce-pine-beech-oak-the-most-common-tree-species/|accessdate=23 March 2020|title=اسپروس، پائن، بيچ ۽ اوڪ – سڀ کان عام وڻن جون جنسون|website=Third National Forest Inventory|publisher=وفاقي خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200324013625/https://www.bundeswaldinventur.de/en/third-national-forest-inventory/the-forest-habitat-more-biological-diversity-in-the-forests/spruce-pine-beech-oak-the-most-common-tree-species/|archivedate=24 March 2020|url-status=live}}</ref> هتي [[فرن]]، [[گل]]، [[فنجائي]] ۽ [[موس]] جون ڪيتريون ئي جنسون ملن ٿيون. جهنگلي جانورن ۾ [[وچ يورپي ڳاڙهو هرڻ|رو هرڻ]]، [[وچ يورپي جهنگلي سوئر|جهنگلي سوئر]]، [[موفلون]] (جهنگلي رڍ جي هڪ ذيلي جنس)، [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[يورپي بيجر]]، [[يورپي خرگوش]] ۽ ٿوري تعداد ۾ [[يوروشيائي بيور]] شامل آهن.<ref>{{Cite book |title=جرمنيءَ جو مهماتي رهنما |last=Bekker |first=Henk |publisher=Hunter |year=2005 |isbn=978-1-58843-503-3 |page=14}}</ref> نيرو [[ڪارن فلاور]] ڪنهن زماني ۾ جرمنيءَ جو [[گلن وارو نشان|قومي نشان]] هو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=g5GBAAAAMAAJ |title=يورپ ۾ علامتي ۽ رسمن وارن ٻوٽن جو مجموعو: جڙي ٻوٽيون |last1=Marcel Cleene |last2=Marie Claire Lejeune |publisher=Man & Culture |year=2002 |pages=194–196 |isbn=978-90-77135-04-4 |accessdate=3 June 2020 |archivedate=6 June 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200606042551/https://books.google.com/books?id=g5GBAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[جرمنيءَ جي قومي پارڪن جي فهرست|جرمنيءَ جي 16 قومي پارڪن]] ۾ [[جاسمونڊ نيشنل پارڪ]]، [[فورپومرن ليگون ايريا نيشنل پارڪ]]، [[موريٽس نيشنل پارڪ]]، [[واڊن سمنڊ جا قومي پارڪ]]، [[هارٽس نيشنل پارڪ]]، [[هائنيش نيشنل پارڪ]]، [[بليڪ فاريسٽ نيشنل پارڪ]]، [[سيڪسن سوئٽزرلينڊ نيشنل پارڪ]]، [[باويريائي ٻيلي جو قومي پارڪ]] ۽ [[برختس گاڊن نيشنل پارڪ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.bfn.de/en/activities/protected-areas/national-parks.html|title=قومي پارڪ|publisher=وفاقي فطرت تحفظ وارو ادارو|accessdate=23 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200324013623/https://www.bfn.de/en/activities/protected-areas/national-parks.html|archivedate=24 March 2020|url-status=live}}</ref> ان کان سواءِ [[جرمني ۾ بايوسفيئر ذخيرا|17 بايوسفيئر ذخيرا]]،<ref>{{cite web|url=https://www.bfn.de/en/activities/protected-areas/biosphere-reserves.html|title=بايوسفيئر ذخيرا|publisher=وفاقي فطرت تحفظ وارو ادارو|accessdate=23 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200324013622/https://www.bfn.de/en/activities/protected-areas/biosphere-reserves.html|archivedate=24 March 2020|url-status=live}}</ref> ۽ [[قدرتي پارڪ (جرمني)|105 قدرتي پارڪ]] پڻ آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.bfn.de/en/activities/protected-areas/nature-parks.html|title=قدرتي پارڪ|publisher=وفاقي فطرت تحفظ وارو ادارو|accessdate=23 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190419120316/https://www.bfn.de/en/activities/protected-areas/nature-parks.html|archivedate=19 April 2019|url-status=live}}</ref> جرمنيءَ ۾ [[جرمنيءَ جي چڙيا گهرن جي فهرست|400 کان وڌيڪ چڙيا گهر ۽ جانورن جا پارڪ]] هلن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.americanzoos.info/Zoofacts.html |title=چڙيا گهرن بابت حقيقتون |publisher=Zoos and Aquariums of America |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031007010357/http://www.americanzoos.info/Zoofacts.html |archivedate=7 October 2003 |accessdate=16 April 2011}}</ref> [[برلن زولاجيڪل گارڊن|برلن چڙيا گهر]]، جيڪو 1844ع ۾ کوليو ويو، جرمنيءَ جو سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي ۽ دنيا ۾ جانورن جي جنسن جي سڀ کان جامع مجموعي جي دعويٰ ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://www.zoo-berlin.de/zoo/unternehmen/historie.html |title=برلن زولاجيڪل گارڊن |publisher=Zoo Berlin |language=German |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110430015152/http://www.zoo-berlin.de/zoo/unternehmen/historie.html |archivedate=30 April 2011 |accessdate=19 March 2011}}</ref> {{Clear}} ==== نباتات ==== [[File:Lüneburger Heide 093.jpg|mini|thumb|[[لوئر سيڪسني]] ۾ [[لونبرگر هائڊي]]]] جرمنيءَ جو قدرتي علائقو [[ٿڌي معتدل آبهوا وارو خطو|ٿڌي معتدل آبهوا واري خطي]] ۾ واقع آهي؛ اولهه کان اوڀر طرف ان جي قدرتي [[نباتات]] [[سامونڊي آبهوا|اولهندي سامونڊي آبهوا]] کان [[براعظمي آبهوا]] ڏانهن منتقليءَ جي عڪاسي ڪري ٿي. [[امڪاني قدرتي نباتات|انساني اثر کان سواءِ]] هتان جي [[ٻيلو|نباتات پن ڇاڻيندڙ ۽ گڏيل ٻيلن]] تي ٻڌل هجي ها، سواءِ غذائي جزن جي کوٽ وارن يا خشڪ هنڌن، جهڙوڪ پٿريليون چوٽيون، [[هائڊي (قدرتي منظر)|هائڊي وارا هيٺانهان علائقا]] ۽ [[ڌٻڻ]] وارا منظر، توڙي [[باويريائي الپس|الپائي]] ۽ [[ذيلي الپائي اوچائيءَ وارو خطو|ذيلي الپائي]] اوچن علائقن جي، جتي نباتات انتهائي گهٽ آهي ۽ جن جي آبهوا [[ٿڌو معتدل آبهوا وارو خطو|ٿڌي معتدل آبهوا واري خطي]] سان مشابهت رکي ٿي. جرمنيءَ ۾ مقامي سطح تي زميني حالتن ۽ [[آبهوا#مقامي پکيڙ|ميسو آبهوا]] واري جڳهه جي عنصرن سبب نباتات ۾ وڏي [[حياتي تنوع|قسمائتي]] ملي ٿي. جرمنيءَ ۾ جهنگلي طور ملندڙ ٻوٽن جي نسلن جو مجموعي انگ 9,500 کان وڌيڪ ڄاڻايو وڃي ٿو، جن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 [[نوع (حياتيات)|نوع]] [[ٻج وارا ٻوٽا]]، 74 [[فرن ٻوٽا]]، 1,000 کان وڌيڪ [[ماس]] ۽ لڳ ڀڳ 3,000 [[ڊائٽم]] شامل آهن. ان کان سواءِ لڳ ڀڳ 14,000 [[فنگس|فنگس]] ۽ 373 [[سلائم مولڊ|سلائم مولڊ جا نوع]] پڻ ملن ٿا.<ref>[[وفاقي ادارو براءِ فطرتي تحفظ]] (مرتب): ''نوعن جي تحفظ جي رپورٽ 2015 – جرمنيءَ ۾ جانور ۽ ٻوٽا،'' ص. 13.</ref> خاص طور ڇڏيل ۽ متاثر ٿيل زمينن تي اڄڪلهه ڪيترائي [[نوان متعارف ڪرايل نوع|متعارف ڪرايل نوع]] ملن ٿا، جهڙوڪ [[عام روبينيا|روبينيا]] ۽ [[غدودي امپيشنس]]. [[File:NP Müritz Teilgebiet Serrahn-7.JPG|thumb|mini|اونهاري ۾ [[ميورٽس نيشنل پارڪ]] جو پراڻو ٻيلو. جرمنيءَ جي زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو ٻيلن سان ڍڪيل آهي.]] هن وقت [[جرمني ۾ ٻيلا|ٻيلا]] جرمنيءَ جي زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ڍڪين ٿا. ان لحاظ کان جرمني يورپي يونين جي سڀ کان وڌيڪ ٻيلن وارن ملڪن مان هڪ آهي. وڻن جي نوعن جي هاڻوڪي جوڙجڪ رڳو ٿوري حد تائين قدرتي حالتن سان مطابقت رکي ٿي ۽ ان تي بنيادي طور [[ٻيلن جو انتظام|ٻيلن جي انتظام]] جو اثر آهي. سڀ کان عام وڻن ۾ [[ناروي اسپروس|عام اسپروس]] 26.0&nbsp;سيڪڙو ايراضيءَ سان پهرين نمبر تي آهي، ان کان پوءِ [[اسڪاٽس پائن]] 22.9&nbsp;سيڪڙو، [[يورپي بيچ]] 15.8&nbsp;سيڪڙو ۽ [[اوڪ]] 10.6&nbsp;سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل آهن.<ref>[[وفاقي وزارت خوراڪ ۽ زراعت]] (مرتب): ''جرمنيءَ جا ٻيلا – ٽئين وفاقي ٻيلن جي سروي جا چونڊ نتيجا.''</ref> ملڪ جي ڪُل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ اڌ [[زراعت|زرعي مقصدن]] لاءِ استعمال ٿئي ٿو؛ [[جرمني جو وفاقي شمارياتي دفتر|وفاقي شمارياتي دفتر]] موجب 31 ڊسمبر 2024ع تي اها ايراضي 179,578&nbsp;چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="Bodenfläche">جرمني جو وفاقي شمارياتي دفتر: {{Internetquelle |url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Branchen-Unternehmen/Landwirtschaft-Forstwirtschaft-Fischerei/Flaechennutzung/Tabellen/bodenflaeche-laender.html?templateQueryString=bodenfl%C3%A4che |titel=31.12.2024ع تي استعمال جي قسمن موجب زميني ايراضي |abruf=2026-04-08}}</ref> [[مستقل چراگاهه|مستقل چراگاهن]] طور استعمال کان سواءِ، زمين جي وڏي حصي تي [[فصلن جي پوک]] ڪئي وڃي ٿي. [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] يا [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] کان وٺي هتي گهڻو ڪري اهڙا [[فائديمند ٻوٽا|زرعي ٻوٽا]] پوکيا وڃن ٿا، جيڪي وچ يورپ ۾ قدرتي طور نه ملندا هئا؛ انهن ۾ [[اناج]] جا گهڻا قسم [[وچ اوڀر|ويجهي اوڀر]] مان، جڏهن تہ [[پٽاٽو]] ۽ [[مڪئي]] آمريڪا مان آيا. درياهن جي ماٿرين، جن ۾ مائن، موزيل، [[آهر]] ۽ رائن جون ماٿريون شامل آهن، جي قدرتي منظرنامي کي ڪيترن ئي هنڌن تي انگورن جي پوک لاءِ تبديل ڪيو ويو آهي. فطرت جو تحفظ جرمنيءَ ۾ هڪ عوامي ذميواري آهي ۽ {{Art.|20a|gg|juris}} بنيادي قانون تحت [[رياستي مقصد]] طور مقرر ٿيل آهي. [[قدرتي تحفظ]] لاءِ 16 [[نيشنل پارڪ]] (ڏسو [[جرمني جا نيشنل پارڪ]])، 19 [[حياتياتي ذخيرا]]، 105 [[قدرتي پارڪ]] ۽ هزارين [[قدرتي تحفظ وارو علائقو (جرمني)|قدرتي تحفظ وارا علائقا]]، [[قدرتي منظرنامي جا محفوظ علائقا]] ۽ [[قدرتي يادگار]] قائم ڪيا ويا آهن. ==== حيوانات ==== [[File:Adult white-tailed eagle (Haliaeetus albicilla) of central Poland in flight (3).jpg|thumb|mini|[[اڇي پڇ وارو عقاب]]، هڪ محفوظ [[شڪاري پکي]]]] جرمنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 48,000 [[نوع (حياتيات)|جانورن جا نوع]] رڪارڊ ڪيا ويا آهن، جن ۾ 104 ٿڻائتن، 328 پکين، 13 ريڙهيون پائيندڙن، 22 ايمفيبين ۽ 197 مڇين جا نوع، گڏوگڏ 33,000 کان وڌيڪ جيتن جا نوع شامل آهن؛ جنهن ڪري ملڪ ”ارضياتي تاريخي ارتقا ۽ جاگرافيائي بيهڪ سبب نسبتاً گهٽ نوعن وارن علائقن“ ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>وفاقي ادارو براءِ فطرتي تحفظ (مرتب): ''نوعن جي تحفظ جي رپورٽ 2015 – جرمنيءَ ۾ جانور ۽ ٻوٽا''، ص. 13 ۽ اڳيون. ([https://www.bfn.de/infothek/daten-fakten/zustand-der-natur/tiere-pflanzen-und-pilze/ii-11-1-artenzahlen-pflanzen-pilze-und-tiere.html وفاقي وزارت براءِ فطرتي تحفظ جي ويب سائيٽ])</ref> انهن نوعن کان سواءِ 1,000 کان وڌيڪ ڪرسٽيشين، لڳ ڀڳ 3,800 ڪوريئڙن، 635 مولسڪن ۽ 5,300 کان وڌيڪ ٻين [[غير ڪرنگهي وارا جانور|غير ڪرنگهي وارن جانورن]] جا نوع پڻ ملن ٿا. جرمنيءَ جي مقامي جهنگلي [[ٿڻائتا جانور|ٿڻائتن]] ۾ [[رو هرڻ]]، [[جهنگلي سوئر]]، [[ڳاڙهو هرڻ|ڳاڙها هرڻ]]، [[فيلو هرڻ]]، [[ڳاڙهو لومڙ|لومڙيون]]، [[مارٽن]] ۽ [[لنڪس]] شامل آهن. [[بيور]] ۽ [[اوٽر]] درياهن جي ٻوڏ وارن ميدانن جا ناياب رهواسي آهن، جن جي آبادي ڪجهه علائقن ۾ ٻيهر وڌي رهي آهي. [[باويريائي الپس]] ۾ [[الپائي آئيبيڪس]]، [[الپائي مارموٽ]] ۽ [[شاموا]] رهن ٿا؛ شاموا مختلف وچولي جبلستانن ۾ پڻ ملي ٿو. ٻيا وڏا ٿڻائتا جانور، جيڪي اڳ موجوده جرمنيءَ جي علائقي ۾ رهندا هئا، مقامي طور ختم ٿي ويا هئا: [[جهنگلي گهوڙو]]، [[آروڪس]] (15هين صدي)، [[يورپي بائيسن]] (16هين صدي)، [[ڀورو رڇ]] (19هين صدي)، [[بگهڙ]] (19هين صدي) ۽ [[موس]] (20هين صدي). اڄڪلهه موس ڪڏهن ڪڏهن پاڙيسري ملڪن مان جرمنيءَ ۾ اچن ٿا، جڏهن تہ [[پولينڊ]] کان آيل بگهڙ ٻيهر جرمنيءَ ۾ مستقل طور آباد ٿي چڪا آهن ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ڌاري هتي پهريون ڀيرو ٻيهر ٻچا ڄڻيا. 2023/2024ع دوران جرمنيءَ ۾ مجموعي طور بگهڙن جا 209 تصديق ٿيل ڌڻ، 46 جوڙا ۽ 19 اڪيلا علائقائي جانور موجود هئا، جيڪي گهڻو ڪري سيڪسني، برانڊنبرگ، لوئر سيڪسني ۽ ميڪلنبرگ-فورپومرن جي رياستن ۾ رهن ٿا.<ref>[https://www.bmuv.de/themen/artenschutz/nationaler-artenschutz/der-wolf-in-deutschland/ueberblick-der-wolf-in-deutschland ''جرمنيءَ ۾ بگهڙ.''] BMUV، حاصل ڪيل 26 ڊسمبر 2024ع.</ref><ref>[https://www.n-tv.de/wissen/Fakten_und_Mythen/Sind-zu-viele-Woelfe-gefaehrlich-fuer-Menschen-article20746668.html ''جرمنيءَ ۾ وڌندڙ انگ: ڇا تمام گهڻا بگهڙ انسانن لاءِ خطرناڪ آهن؟''] [[n-tv.de]]، 29 نومبر 2018ع، حاصل ڪيل 1 جنوري 2019ع.</ref> 2013ع ۾ [[روٽهار گبيرگه]] ۾ يورپي بائيسنن جو هڪ ڌڻ جهنگ ۾ آزاد ڪيو ويو، جنهن جو انگ هاڻي وڌي لڳ ڀڳ 40 جانورن تائين پهچي چڪو آهي. آڪٽوبر 2019ع ۾ [[گارمش-پارٽنڪرشن]] ضلعي ۾ هڪ ڀوري رڇ جي تصوير جهنگلي جيوت واري ڪئميرا سان ورتي وئي، جنهن بابت اندازو لڳايو ويو تہ اهو اٽليءَ کان آيو هو. ايندڙ مهينن دوران ان جانور جي موجودگيءَ جي ٻيهر ڪيترائي ڀيرا تصديق ٿي.<ref>{{Webarchiv |url=https://www.br.de/nachrichten/wissen/wieder-baer-im-alpenvorland-kommt-jetzt-ein-neuer-bruno,Ru4uLmm |text=''الپس جي اڳوڻي ميداني علائقي ۾ وري رڇ: ڇا هاڻي نئون ”برونو“ اچي رهيو آهي؟'' |wayback=20200628134331}}, BR24، 28 مارچ 2020ع، حاصل ڪيل 28 جون 2020ع.</ref> ان کان پوءِ وارن سالن ۾ پڻ جرمنيءَ جي الپائي علائقي ۾ رڇ ڪيترائي ڀيرا ڏٺا ويا. 2023ع ۾ مختلف ضلعن ۾ رڇ جي موجودگيءَ جا 13 ثبوت رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>[https://tegernseerstimme.de/erneut-baer-in-bayern-gesichtet/#google_vignette ''اوست آلگائو، ٻيهر: باويريا ۾ رڇ ڏٺو ويو.''] Tegernseer Stimme، 18 آڪٽوبر 2024ع، حاصل ڪيل 29 نومبر 2024ع.</ref> هاڻي اصل ۾ هن علائقي جا مقامي [[يوريشيائي لنڪس|لنڪس]] پڻ جرمنيءَ ۾ ٻيهر رهن ٿا، پر سندن [[آباديءَ جي گهاٽائي|آباديءَ جي گهاٽائي]] گهٽ آهي. [[اڇي پڇ وارو عقاب]]، جنهن کي جرمنيءَ جي [[قومي نشان وارو جانور|قومي نشان ۾ عقاب]] جو نمونو سمجهيو وڃي ٿو، جا هاڻي ٻيهر لڳ ڀڳ 500 جوڙا موجود آهن، جيڪي خاص طور [[ميڪلنبرگ-فورپومرن]] ۽ [[برانڊنبرگ]] ۾ رهن ٿا. [[سونهري عقاب]] هاڻي رڳو [[باويريائي الپس]] ۾ ملي ٿو، جتي اڳ مقامي طور ختم ٿي ويل [[باويريا ۾ آزاد ڪيل ڏاڙهي واري ڳجهه جي فهرست|ڏاڙهي وارو ڳجهه]] پڻ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا کان ٻيهر واپس اچي رهيو آهي. اڄڪلهه سڀ کان عام [[شڪاري پکي]] [[عام بزارڊ]] ۽ [[عام ڪيسٽرل]] آهن، جڏهن تہ [[پيريگرين فالڪن]] جو انگ گهڻو گهٽ آهي. دنيا جي [[ڳاڙهي ڪائيٽ]] جي مجموعي آباديءَ مان اڌ کان وڌيڪ جرمنيءَ ۾ ٻچا ڏئي ٿي. ڪيترائي پکي [[انساني آباديءَ سان موافقت ڪندڙ نوع|انساني آباديءَ سان موافقت]] سبب انسانن جي موجودگيءَ مان فائدو وٺن ٿا؛ خاص طور شهرن ۾ رهندڙ [[شهري ڪبوتر]]، [[عام بليڪ برڊ|بليڪ برڊ]] (جيڪي اڳ ٻيلن جا پکي هئا)، [[گهر جي جهرڪي|جهرڪيون]] ۽ [[ٽٽ (پکي)|ٽٽ پکي]]، جن جي بقا ۾ سياري دوران خوراڪ ڏيڻ پڻ مدد ڪري ٿو، گڏوگڏ ڪچري جي ڍيرن تي [[ڪانگ ۽ ريوَن|ڪانگ]] ۽ [[سامونڊي پکي|گل]] پڻ ملن ٿا. واڊن سمنڊ هر سال ڏهه کان ٻارهن ملين [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ پکين]] جي آرام ڪرڻ جو هنڌ آهي. [[File:Common Seal Phoca vitulina.jpg|thumb|mini|اتر سمنڊ جي ٻيٽ [[ڊيون (ٻيٽ)|هيلگولينڊر ڊيون]] تي [[عام سيل]]]] [[سالمن]]، جيڪا اڳ جرمنيءَ جي درياهن ۾ عام هئي، صنعتي ترقيءَ دوران گهڻو ڪري ختم ٿي وئي، پر 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ان کي [[رائن]] ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو. جرمنيءَ ۾ آخري [[اسٽرجن]] 1969ع ۾ پڪڙي وئي. ڪيترن ئي تلائن ۾ [[ڪارپ]] مڇيون پاليون وڃن ٿيون، جن کي رومنن متعارف ڪرايو هو. [[عام سيل]] ۽ [[گري سيل]]، جن کي 20هين صديءَ جي وچ ڌاري پيشاور مهاڻن شڪار جي مقابلي ڪندڙ جانورن طور لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو هو ۽ جيڪي هاڻي محفوظ نوع آهن، ٻيهر جرمنيءَ جي سامونڊي ڪنارن تي ڪيترن هزارن جي تعداد ۾ موجود آهن؛ انهن مان گري سيل جرمنيءَ جو سڀ کان وڏو مقامي شڪاري جانور آهي. اتر سمنڊ ۽ بالٽڪ سمنڊ ۾ [[وهيل]] جا اٺ نوع ملن ٿا، جن ۾ [[هاربر پورپائس]] شامل آهي، جڏهن تہ [[عام ڊولفن]] جي صورت ۾ [[ڊولفن]] جو هڪ نوع پڻ ملي ٿو. جرمنيءَ جي نسبتاً گهٽ نوعن واري ريڙهيون پائيندڙ جانورن جي حياتيات ۾، مثال طور [[گراس نانگ]]، [[يورپي ايڊر]]، [[سينڊ لزرڊ]] ۽ معدوم ٿيڻ جي خطري هيٺ آيل [[يورپي تلاءَ وارو ڪڇون]] شامل آهن. [[سليمانڊر]]، [[ڏيڏر]]، [[ٽوڊ]]، [[فائر-بيليڊ ٽوڊ]] ۽ [[نيوٽ]] جهڙا ايمفيبين جرمنيءَ ۾ سڀئي نوعن جي تحفظ هيٺ آهن، ۽ لڳ ڀڳ 20 نوعن مان اڌ ملڪ جي [[خطري هيٺ نوعن جي ڳاڙهي فهرست|خطري هيٺ جانورن جي قومي ڳاڙهي فهرست]] ۾ شامل آهن.<ref>ايمفيبين ۽ ريڙهيون پائيندڙ جانورن بابت ريڊ لسٽ ڪميٽي: ''جرمنيءَ جي ايمفيبينن (Amphibia) جي ڳاڙهي فهرست ۽ نوعن جي مڪمل فهرست.'' Naturschutz und Biologische Vielfalt 170 (4)، 2020ع.</ref> جرمنيءَ ۾ [[جرمني ۾ نيوزوئن جي فهرست|نيوزوئن]]، يعني ٻاهران متعارف ڪرايل جانورن جي نوعن، جن مان ڪجهه [[حياتياتي يلغار|حياتي يلغاري]] پڻ آهن، ۾ [[ريڪون]]، [[ريڪون ڪتو]]، [[مسڪ ريٽ]]، [[نيوٽريا]]، [[گلابي ڳچي وارو طوطو]]، [[ڪينيڊا گوس]] ۽ [[نائل گوس]] شامل آهن. {{ Main|جرمني جي پکين جي فهرست}} == سياست == {{Main|جرمني جي سياست}} {{See also|جرمني ۾ محصول|جرمني جي وفاقي بجيٽ}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 300 | image1 = 2025-05-28 Event, Politik- Besuch des Präsidenten der Ukraine Wolodymyr Selenskyj beim deutschen Bundespräsidenten Frank-Walter Steinmeier STP 5822 (Frank-Walter Steinmeier).jpg | image2 = 2024-08-21 Friedrich Merz in Erfurt 2024 STP 3041 by Stepro (3x4 cropped).jpg | caption1 = [[فرانڪ-والٽر شٽائنمائر]]<br /><small>[[جرمني جو صدر|صدر]]</small> | caption2 = [[فريڊرڪ ميرٽز]]<br /><small>[[جرمني جو چانسلر|چانسلر]]</small> | alt1 = | alt2 = }} جرمني هڪ [[وفاقي جمهوريه|وفاقي]]، [[پارلياماني جمهوريت|پارلياماني]] ۽ [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] جمهوريه آهي.<ref name="CIA" /> وفاقي [[قانون سازي جو اختيار]] پارليامينٽ وٽ آهي، جيڪا {{lang|de|[[بنڊسٽاگ]]}} (وفاقي ڊائٽ) ۽ {{lang|de|[[جرمني جو بنڊسراٽ|بنڊسراٽ]]}} (وفاقي ڪائونسل) تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي قانون ساز ادارو ٺاهين ٿا. [[بنڊسٽاگ|'''بنڊسٽاگ'']] جا ميمبر [[سڌي چونڊ]] ذريعي [[مخلوط-ميمبر متناسب نمائندگي]] واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. [[بنڊسراٽ|'''بنڊسراٽ''']] جا ميمبر سورهن وفاقي رياستن جي حڪومتن جي نمائندگي ڪن ٿا ۽ انهن ئي حڪومتن طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا.<ref name="CIA" /> جرمنيءَ جو سياسي نظام 1949ع جي آئين ۾ مقرر ڪيل ڍانچي تحت ڪم ڪري ٿو، جنهن کي [[جرمني جي وفاقي جمهوريه جو بنيادي قانون|'''گرُنٽ گيزيٽس''']] (بنيادي قانون) چيو وڃي ٿو. ترميمن لاءِ عام طور بنڊسٽاگ ۽ بنڊسراٽ ٻنهي ۾ [[ٻه ڀاڱي ٽي اڪثريت]] گهربل هوندي آهي؛ آئين جا بنيادي اصول، جيڪي انساني وقار، اختيارن جي ورهاست، وفاقي ڍانچي ۽ [[قانون جي حڪمراني]] جي ضمانت ڏيندڙ آرٽيڪلن ۾ بيان ٿيل آهن، دائمي طور لاڳو رهن ٿا.<ref>{{Cite web |url=https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80201000.pdf |title=جرمني جي وفاقي جمهوريه جو بنيادي قانون |date=October 2010 |website=Deutscher Bundestag |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170619180331/https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80201000.pdf |archivedate=19 June 2017 |accessdate=14 April 2011}}</ref> [[جرمني جو صدر|صدر]]، جيڪو 2017ع کان [[فرانڪ-والٽر شٽائنمائر]] آهي، [[رياست جو سربراهه]] آهي ۽ کيس بنيادي طور نمائندگيءَ سان لاڳاپيل ذميواريون ۽ اختيار حاصل آهن. صدر کي [[وفاقي ڪنوينشن (جرمني)|'''بنڊس فرزاملُنگ''']] (وفاقي ڪنوينشن) چونڊيندي آهي، جيڪو بنڊسٽاگ جي ميمبرن ۽ رياستن جي اوتري ئي تعداد ۾ نمائندن تي مشتمل ادارو آهي.<ref name="CIA" /> [[جرمني جي سرڪاري عهديدارن جي ترجيحي ترتيب|جرمنيءَ جي سرڪاري ترجيحي ترتيب]] ۾ ٻيو سڀ کان اعليٰ عهديدار [[بنڊسٽاگ جو صدر|'''بنڊسٽاگس پريزيڊينٽ''']]، يعني بنڊسٽاگ جو صدر آهي، جنهن کي بنڊسٽاگ چونڊيندو آهي ۽ جيڪو اداري جي روزاني اجلاسن جي نگرانيءَ جو ذميوار هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/election-2013-the-german-parliament/a-17100952|website=DW|title=چونڊون 2013ع: جرمن پارليامينٽ|date=19 September 2013|last=Seiffert|first=Jeanette|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200328230357/https://www.dw.com/en/election-2013-the-german-parliament/a-17100952|archivedate=28 March 2020|url-status=live}}</ref> ٽيون سڀ کان اعليٰ عهديدار ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] چانسلر آهي، جنهن کي بنڊس پريزيڊينٽ (وفاقي صدر) ان پارٽي يا اتحاد طرفان بنڊسٽاگ ۾ چونڊجڻ کان پوءِ مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ سڀ کان وڌيڪ سيٽون هجن.<ref name="CIA" /> [[جرمني جو چانسلر|چانسلر]]، جيڪو 2025ع کان [[فريڊرڪ ميرٽز]] آهي، حڪومت جو سربراهه آهي ۽ [[انتظامي اختيار|انتظامي اختيار]] پنهنجي [[جرمني جي ڪابينا|ڪابينا]] وسيلي استعمال ڪري ٿو.<ref name="CIA" /> 1949ع کان وٺي جرمنيءَ جي پارٽي نظام تي وچ ساڄي ڌر جي [[جرمني جي ڪرسچن ڊيموڪريٽڪ يونين|ڪرسچن ڊيموڪريٽڪ يونين]] ۽ وچ کاٻي ڌر جي [[جرمني جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جو غلبو رهيو آهي. هن وقت تائين هر چانسلر انهن ٻنهي مان ڪنهن هڪ پارٽيءَ جو رڪن رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، ننڍي لبرل [[فري ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[الائنس 90/دي گرينز]] پڻ [[جرمن حڪومتي اتحاد|حڪومتي اتحادن]] ۾ ننڍن ڀائيوارن طور شامل رهيا آهن. 2007ع کان جمهوري سوشلسٽ پارٽي [[ڊي لنڪي|دي ليفٽ]] جرمن بنڊسٽاگ ۾ باقاعده نمائندگي رکندڙ پارٽي رهي آهي،<ref>{{cite web |date=7 June 2019 |title=جرمني جون سياسي پارٽيون CDU، CSU، SPD، AfD، FDP، ليفٽ پارٽي ۽ گرينز – جيڪي ڳالهيون ڄاڻڻ گهرجن |url=https://www.dw.com/en/germanys-political-parties-cdu-csu-spd-afd-fdp-left-party-greens-what-you-need-to-know/a-38085900 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200214204745/https://www.dw.com/en/germanys-political-parties-cdu-csu-spd-afd-fdp-left-party-greens-what-you-need-to-know/a-38085900 |archivedate=14 February 2020 |website=DW}}</ref> جڏهن تہ انتهائي ساڄي ڌر جي [[آلٽرنيٽو فار جرمني]] پڻ 2017ع کان بنڊسٽاگ ۾ نمائندگي رکي ٿي.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/politics/german-election-results-exit-poll-2017-live-latest-afd-mps-merkel-alternative-a7964796.html|website=The Independent|title=جرمن چونڊون: اڌ صديءَ ۾ پهريون ڀيرو انتهائي ساڄي ڌر پارليامينٽ ۾ سيٽون کٽيون|last=Stone|first=Jon|date=24 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200227224650/https://www.independent.co.uk/news/world/politics/german-election-results-exit-poll-2017-live-latest-afd-mps-merkel-alternative-a7964796.html|archivedate=27 February 2020|url-status=live}}</ref> === وفاقي رياستون === {{Main|جرمني جون رياستون|جرمني ۾ وفاقيت|جرمن وفاقي رياستن جي موجوده حڪومتي سربراهن جي فهرست}} جرمني هڪ [[وفاق]] آهي، جيڪو سورهن وفاقي رياستن تي مشتمل آهي، جن کي جرمن ۾ '''[[لينڊر]]''' چيو وڃي ٿو،<ref name="Britannica">{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Germany |title=جرمني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا |url-status=live |accessdate=18 March 2021 |archivedate=13 June 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150613043752/https://www.britannica.com/place/Germany }}</ref> جن مان تيرهن کي نام نهاد "علائقائي رياستون" ، '''[[فليشن لينڊر]]''' چيو وڃي ٿو. ٻه رياستون، [[برلن]] ۽ [[هيمبرگ]]، [[آزاد شهر#شهر-رياستون|شهر-رياستون]]، '''[[شٽاٽ شٽاٽن]]''' آهن، جن ۾ رياستي حڪومت ۽ مقامي انتظاميا الڳ نه آهن. [[بريمن (رياست)|بريمن]] جي رياست، جيتوڻيڪ سرڪاري طور ان کي پڻ '''[[شٽاٽ شٽاٽ]]'''(Stadtstaat) چيو وڃي ٿو، [[بريمن (شهر)|بريمن]] ۽ [[بريمرهافن]] شهرن تي مشتمل آهي؛ بريمن شهر ۾ رياستي حڪومت ئي ميونسپل انتظاميا طور پڻ ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ بريمرهافن رياست جو هڪ الڳ ٿيل علائقو آهي.<ref>{{Cite web |title=آزاد هانسيائي شهر بريمن: ٻن شهرن واري رياست |url=https://landesportal.bremen.de/zwei-staedte-staat |accessdate=7 March 2026 |website=landesportal.bremen.de |language=de}}</ref> هر رياست ('''لانٽ''') جو پنهنجو آئين آهي<ref>{{Cite web |url=http://www.landtag.nrw.de/portal/WWW/GB_I/I.7/Europa/Wissenswertes/English_information/North_Rhine_Westphalia_Constitution_revised.jsp |title=رياستي آئين جو مثال: "اتر رائن-ويسٽفيليا رياست جو آئين" |publisher=[[اتر رائن-ويسٽفيليا جو لينڊٽاگ|اتر رائن-ويسٽفيليا جو لينڊٽاگ (رياستي اسيمبلي)]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117011619/http://www.landtag.nrw.de/portal/WWW/GB_I/I.7/Europa/Wissenswertes/English_information/North_Rhine_Westphalia_Constitution_revised.jsp |archivedate=17 January 2013 |accessdate=17 July 2011}}</ref> ۽ پنهنجي تنظيمي معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختيار آهي.<ref name="Britannica" /> 2017ع مطابق، جرمني ميونسپل سطح تي 401 [[جرمني جا ضلعا|ضلعن]] ({{lang|de|Kreise}}، '''ڪرائزي''') ۾ ورهايل هو؛ انهن ۾ 294 [[جرمني جي ٻهراڙي وارن ضلعن جي فهرست|ٻهراڙي وارا ضلعا]] ۽ 107 [[جرمني جا شهري ضلعا|شهري ضلعا]] شامل هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Archiv/Verwaltungsgliederung/Verwalt2QAktuell.xlsx?__blob=publicationFile |title=30 جون 2017ع تي جرمنيءَ جي انتظامي ورهاست – علائقائي حيثيت: 30 جون 2017ع (ٻي ٽه ماهي) |date=July 2017 |publisher=[[جرمني جو وفاقي شماريات دفتر]] |language=German |format=XLS |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010084800/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Archiv/Verwaltungsgliederung/Verwalt2QAktuell.xlsx?__blob=publicationFile |archivedate=10 October 2017 |accessdate=9 August 2017}}</ref><!--"Kreis", "Landkreis" and 3 special regional districts count as rural districts; "Stadtkreis" and "kreisfreie Stadt" are urban districts.--> {{German Federal States}} {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! rowspan="2" style="width:150px;" | رياست !! rowspan="2" style="width:70px;" | گاديءَ جو هنڌ !! colspan="2" style="width:80px;" | ايراضي<ref name="Fläche">{{Cite web |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |title=ايراضي ۽ آبادي |website=Statistikportal.de |language=de |accessdate=15 July 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612143938/https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |archivedate=12 June 2018 |url-status=live }}</ref> !! rowspan="2" style="width:60px;" | آبادي<br />(2022ع جي آدمشماري)<ref name="Census2022.DE"/> !! colspan="2" style="width:150px;" | [[مجموعي علائقائي پيداوار موجب جرمن رياستن جي فهرست|نامياتي جي آر پي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.statistikportal.de/de/vgrdl/ergebnisse-laenderebene/bruttoinlandsprodukt-bruttowertschoepfung/bip |title=مجموعي ملڪي پيداوار، مجموعي قدر ۾ واڌ |publisher=وفاق ۽ رياستن جا شمارياتي دفتر |date=28 March 2024 |language=german }}</ref> !! rowspan="2" style="width:60px;" | [[في ماڻهو مجموعي علائقائي پيداوار موجب جرمن رياستن جي فهرست|في ماڻهو نامياتي جي آر پي]]، يورو (2023ع)<ref>{{Cite web |url=https://www.statistikportal.de/de/vgrdl/ergebnisse-laenderebene/bruttoinlandsprodukt-bruttowertschoepfung#alle-ergebnisse |title=مجموعي ملڪي پيداوار، مجموعي قدر ۾ واڌ (1991–2023ع سلسلي جو مواد) |publisher=وفاق ۽ رياستن جا شمارياتي دفتر|date=28 March 2024 |language=german}}</ref> |- ! scope="col" | ڪلوميٽر² !! scope="col" | ميل² !! scope="col" | ارب يورو (2023ع) !! scope="col" | جي ڊي پي ۾<br />حصو (٪) |- | [[باڊن-ورٽمبرگ]] || [[شٽٽگارٽ]] || {{cvt|35751|km2|mi2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || {{right|11,104,040}} || {{right|615.071}} || {{right|14.92}} || {{right|54,339}} |- | [[باويريا]] || [[ميونخ]] || {{cvt|70550|km2|mi2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || {{right|13,038,724}} || {{right|768.469}} || {{right|18.65}} || {{right|57,343}} |- | [[برلن]] || [[برلن]] || {{cvt|892|km2|mi2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || {{right|3,596,999}} || {{right|193.219}} || {{right|4.69}} || {{right|51,209}} |- | [[برانڊنبرگ]] || [[پوٽسڊام]] || {{cvt|29654|km2|mi2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || {{right|2,534,075}} || {{right|97.477}} || {{right|2.37}} || {{right|37,814}} |- | [[بريمن (رياست)|بريمن]] || [[بريمن]] || {{cvt|420|km2|mi2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || {{right|693,204}} || {{right|39.252}} || {{right|0.95}} || {{right|56,981}} |- | [[هيمبرگ]] || [[هيمبرگ]] || {{cvt|755|km2|mi2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || {{right|1,808,846}} || {{right|150.575}} || {{right|3.65}} || {{right|79,176}} |- | [[هيسن]] || [[ويسباڊن]] || {{cvt|21115|km2|mi2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || {{right|6,207,278}} || {{right|351.139}} || {{right|8.52}} || {{right|54,806}} |- | [[ميڪلنبرگ-فورپومرن]] || [[شويرين]] || {{cvt|23214|km2|mi2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || {{right|1,570,817}} || {{right|59.217}} || {{right|1.44}} || {{right|36,335}} |- | [[لوئر سيڪسني]] || [[هانوور]] || {{cvt|47593|km2|mi2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || {{right|7,943,265}} || {{right|363.109}} || {{right|8.81}} || {{right|44,531}} |- | [[اتر رائن-ويسٽفيليا]] || [[ڊسلڊورف]] || {{cvt|34113|km2|mi2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || {{right|17,890,489}} || {{right|839.084}} || {{right|20.36}} || {{right|46,194}} |- | [[رائنلينڊ-پالاتينيٽ]] || [[مائنز]] || {{cvt|19854|km2|mi2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || {{right|4,094,169}} || {{right|174.249}} || {{right|4.23}} || {{right|41,797}} |- | [[سارلينڊ]] || [[ساربروڪن]] || {{cvt|2569|km2|mi2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || {{right|1,006,864}} || {{right|41.348}} || {{right|1.00}} || {{right|41,617}} |- | [[سيڪسني]] || [[ڊريسڊن]] || {{cvt|18416|km2|mi2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || {{right|4,038,131}} || {{right|155.982}} || {{right|3.78}} || {{right|38,143}} |- | [[سيڪسني-انهالٽ]] || [[ميگڊيبرگ]] || {{cvt|20452|km2|mi2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || {{right|2,146,443}} || {{right|78.38}} || {{right|1.90}} || {{right|35,911}} |- | [[شليسويگ-هولشٽائن]] || [[ڪيل]] || {{cvt|15802|km2|mi2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || {{right|2,927,542}} || {{right|118.68}} || {{right|2.88}} || {{right|40,090}} |- | [[ٿورنگيا]] || [[ايرفورٽ]] || {{cvt|16202|km2|mi2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || {{right|2,110,396}} || {{right|75.909}} || {{right|1.84}} || {{right|35,715}} |- class=sortbottom ! style="text-align:center;" | جرمني ! [[برلن]] || 357,386 || 137,988 || 82,719,540 || 4,121.16 || 100 || 48,750 |} === قانون === {{Main|جرمني جو قانون}} {{Further|جرمني جي عدليه|جرمني ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا}} جرمنيءَ ۾ [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانوني نظام]] رائج آهي، جيڪو بنيادي طور [[رومي قانون]] تي ٻڌل آهي ۽ ان ۾ [[جرمنڪ قانون]] جا ڪجهه عنصر پڻ شامل آهن.<ref>{{cite book|pages=31–32, 62|isbn=978-0-8047-5569-6|year=2007|publisher=Stanford University Press|title=سول قانون جي روايت: يورپ ۽ لاطيني آمريڪا جي قانوني نظامن جو تعارف|last1=Merryman|first1=John|last2=Pérez-Perdomo|first2=Rogelio}}</ref> [[جرمني جي وفاقي آئيني عدالت]] ('''بنڊس فرفاسُنگس گريشٽ'''؛ آئيني معاملن جي ذميوار جرمنيءَ جي اعليٰ عدالت آهي، جنهن وٽ [[عدالتي نظرثاني]] جو اختيار آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.bundesverfassungsgericht.de/EN/Homepage/home_node.html |title=وفاقي آئيني عدالت |publisher=Bundesverfassungsgericht |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141213204356/http://www.bundesverfassungsgericht.de/EN/Homepage/home_node.html |archivedate=13 December 2014 |accessdate=25 March 2015}}</ref> جرمنيءَ جي مخصوص شعبن وارين اعليٰ عدالتن جي نظام ۾ سول ۽ فوجداري معاملن لاءِ [[وفاقي عدالت انصاف]]، جڏهن تہ ٻين معاملن لاءِ [[وفاقي محنت عدالت]]، [[وفاقي سماجي عدالت]]، [[وفاقي مالياتي عدالت]] ۽ [[وفاقي انتظامي عدالت (جرمني)|وفاقي انتظامي عدالت]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://germanlawarchive.iuscomp.org/?p=363|website=German Law Archive|title=وفاقي آئيني عدالت: هڪ تعارف|last=Wöhrmann|first=Gotthard|date=22 November 2013 |accessdate=29 March 2020|archivedate=20 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210620152752/https://germanlawarchive.iuscomp.org/?p=363|url-status=live}}</ref> فوجداري ۽ نجي قانونن کي قومي سطح تي ترتيبوار '''[[شٽراف گيزيٽس بوخ]]'''؛ (فوجداري قانون جو ضابطو) ۽ '''[[بُرگرليشس گيزيٽس بوخ]]'''؛ (سول قانون جو ضابطو) ۾ ضابطي جي صورت ڏني وئي آهي. جرمنيءَ جي تعزيـري نظام جو مقصد [[ڏوهاري جي بحالي]] ۽ عوام جو تحفظ آهي.<ref>{{Cite web |title=§&nbsp;2 فوجداري سزا تي عملدرآمد جو قانون |language=de |publisher=Bundesministerium der Justiz |url=http://www.gesetze-im-internet.de/stvollzg/__2.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501122109/http://www.gesetze-im-internet.de/stvollzg/__2.html |archivedate=1 May 2011 |accessdate=26 March 2011 |url-status=live}}</ref> معمولي ڏوهن، جن جي ٻڌڻي هڪ پيشور جج ڪندو آهي، ۽ سنگين سياسي ڏوهن کان سواءِ، سمورن الزامن جو فيصلو گڏيل عدالتون ڪنديون آهن، جن ۾ [[شوفن]] (غير پيشور جج) ۽ پيشور جج گڏجي ٻڌڻي ڪندا آهن.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-V-ng-8jOoQC&pg=PA23 |title=جرمنيءَ ۾ فوجداري انصاف |last1=Jehle |first1=Jörg-Martin |last2=German Federal Ministry of Justice |author2-link=Federal Ministry of Justice (Germany) |publisher=Forum-Verlag |year=2009 |isbn=978-3-936999-51-8 |page=23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150922094303/https://books.google.com/books?id=-V-ng-8jOoQC&pg=PA23 |archivedate=22 September 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Casper |first1=Gerhard |last2=Zeisel |first2=Hans |author-link2=:de:Hans Zeisel |date=January 1972 |title=جرمن فوجداري عدالتن ۾ غير پيشور جج |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-legal-studies_1972-01_1_1/page/135 |journal=[[جرنل آف ليگل اسٽڊيز]] |volume=1 |issue=1 |pages=135–191 |doi=10.1086/467481 |jstor=724014 |author1-link=Gerhard Casper}}</ref> 2016ع ۾ جرمنيءَ ۾ قتل جي شرح گهٽ سطح تي، يعني هر 100,000 ماڻهن تي 1.18 قتل هئي.<ref>{{Cite web |url=https://dataunodc.un.org/crime/intentional-homicide-victims|publisher=گڏيل قومن جو منشيات ۽ ڏوهن بابت دفتر|title=ڄاڻي واڻي قتل جا متاثر|accessdate=30 March 2020|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190726024322/https://dataunodc.un.org/crime/intentional-homicide-victims|archivedate=26 July 2019}}</ref> 2018ع ۾ ملڪ ۾ مجموعي [[جرمني ۾ ڏوهن|ڏوهن جي شرح]] 1992ع کان پوءِ پنهنجي گهٽ ترين سطح تي پهتي،<ref>{{Cite news |url=https://www.dw.com/en/germanys-crime-rate-fell-to-lowest-level-in-decades-in-2018/a-48162310 |title=2018ع ۾ جرمنيءَ ۾ ڏوهن جي شرح ڪيترن ڏهاڪن جي گهٽ ترين سطح تي پهتي |date=2 April 2019 |website=DW |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190517192912/https://www.dw.com/en/germanys-crime-rate-fell-to-lowest-level-in-decades-in-2018/a-48162310 |archivedate=17 May 2019 |url-status=live}}</ref> جڏهن تہ 2024ع ۾ رپورٽ ڪيو ويو تہ پرتشدد ڏوهن جي شرح 15 سالن جي بلند ترين سطح تي پهچي وئي، ۽ مجموعي ڏوهن ۾ پڻ واڌ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/en/germany-violent-crime-reaches-15-year-high-report/a-68758122|publisher=DW|title=جرمني: پرتشدد ڏوهن جي شرح 15 سالن جي بلند ترين سطح تي پهتي — رپورٽ |date=4 June 2024|last=Martin|first=Nik}}</ref> [[جرمني ۾ هم جنس شادي]] 2017ع کان قانوني آهي، ۽ ملڪ ۾ [[جرمني ۾ ايل جي بي ٽي حق|ايل جي بي ٽي حقن]] کي عام طور قانوني تحفظ حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=اسٽون وال عالمي ڪم جي جڳهه بابت بريفنگ 2018ع – جرمني |url=https://www.stonewall.org.uk/system/files/global_workplace_briefing_germany_2018.pdf |website=Stonewall |accessdate=2 September 2023 |archivedate=2 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230902193738/https://www.stonewall.org.uk/system/files/global_workplace_briefing_germany_2018.pdf |url-status=live }}</ref> === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|جرمني جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Group photo of the G7 members at the Scholss Elmau summit (2).jpg|thumb|جرمني [[2022ع جي جي7 سربراهي اجلاس]] جي ميزباني [[باويريا]] ۾ [[شلوس ايلماو]] تي ڪئي.]] جرمني وٽ پرڏيهه ۾ [[جرمني جي سفارتي مشنن جي فهرست|227 سفارتي مشنن]] جو نيٽ ورڪ آهي<ref>{{Cite web |url=https://www.auswaertiges-amt.de/en/aamt/auslandsvertretungen |title=پرڏيهه ۾ جرمن سفارتي مشن |publisher=جرمني جو وفاقي پرڏيهي دفتر |accessdate=29 March 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200327191034/https://www.auswaertiges-amt.de/en/aamt/auslandsvertretungen |archivedate=27 March 2020 |url-status=live}}</ref> ۽ اهو 190 کان وڌيڪ ملڪن سان لاڳاپا برقرار رکي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.auswaertiges-amt.de/en/aamt/auslandsvertretungen/botschaften-node |title=سفارتخانا |publisher=جرمني جو وفاقي پرڏيهي دفتر |accessdate=29 March 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200327191019/https://www.auswaertiges-amt.de/en/aamt/auslandsvertretungen/botschaften-node |archivedate=27 March 2020 |url-status=live}}</ref> جرمني [[يورپ جي ڪائونسل]]، [[نيٽو]]، [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقيءَ جي تنظيم|OECD]]، [[جي7]]، [[جي20]]، [[عالمي بئنڪ]] ۽ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ|IMF]] جو رڪن آهي. يورپي يونين جي قيام کان وٺي جرمني ان ۾ هڪ اثرائتو ڪردار ادا ڪندو رهيو آهي<ref>{{Cite news |last=Freed |first=John |date=4 April 2008 |title=يورپ جو اڳواڻ؟ سمنڊ جي ٻنهي پاسن کان مختلف جواب |url=https://www.nytimes.com/2008/04/04/world/europe/04iht-poll.4.11666423.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501031326/http://www.nytimes.com/2008/04/04/world/europe/04iht-poll.4.11666423.html |archivedate=1 May 2011 |work=The New York Times}}</ref> ۽ 1990ع کان وٺي [[فرانس-جرمني سهڪار|فرانس سان مضبوط اتحاد]]<ref>{{Cite web |date=13 May 2004 |title=فرانسيسي-جرمن دفاعي ۽ سلامتي ڪائونسل جو اعلان |url=http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140327015942/http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German%2C4519.html |archivedate=27 March 2014 |publisher=برطانيا ۾ فرانسيسي سفارتخانو}}</ref> ۽ پنهنجي سڀني پاڙيسري ملڪن سان ويجها لاڳاپا برقرار رکيا آهن. جرمني وڌيڪ متحد [[يورپي انضمام|يورپي]] سياسي، اقتصادي ۽ سلامتي ڍانچي جي قيام کي هٿي ڏئي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.auswaertiges-amt.de/blob/610644/49a58b5ecfd5a78862b051d94465afb6/gestaltungsmaechtekonzept-engl-data.pdf|title=عالميت کي شڪل ڏيڻ – ڀائيواريون وڌائڻ – ذميواري ونڊڻ: جرمن حڪومت جو حڪمت عملي وارو دستاويز|publisher=جرمن وفاقي حڪومت|accessdate=29 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200329142145/https://www.auswaertiges-amt.de/blob/610644/49a58b5ecfd5a78862b051d94465afb6/gestaltungsmaechtekonzept-engl-data.pdf|archivedate=29 March 2020|url-status=live}}</ref> پنهنجي [[اقتصادي طاقت]] ۽ سياسي اثر سبب جرمنيءَ کي وڏي پيماني تي هڪ [[عظيم طاقت]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Milena Steriob">{{cite book |last1=Sterio |first1=Milena |url=https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC |title=بين الاقوامي قانون تحت خود اراديت جو حق: "سيلفسٽان"، علحدگي ۽ عظيم طاقتن جي حڪمراني |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415668187 |page=xii (preface)}}</ref><ref name="PaulWirtz2004">{{cite book |last1=Paul |first1=T.V. |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA59 |title=طاقت جو توازن: 21هين صديءَ ۾ نظريو ۽ عمل |last2=Wirtz |first2=James |last3=Fortmann |first3=Michel |date=2004 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-5017-2 |page=59}}</ref> [[جرمني-آمريڪا لاڳاپا|جرمني ۽ آمريڪا]] جون حڪومتون ويجهيون سياسي اتحادي آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-germany/|title=آمريڪا جا جرمنيءَ سان لاڳاپا|date=4 November 2019|publisher=آمريڪي پرڏيهي کاتو|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200331094945/https://www.state.gov/u-s-relations-with-germany/|archivedate=31 March 2020|url-status=live}}</ref> ثقافتي لاڳاپن ۽ اقتصادي مفادن ٻنهي ملڪن وچ ۾ اهڙو ڳانڍاپو پيدا ڪيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ [[اٽلانٽڪ ازم]] کي هٿي ملي آهي.<ref>{{Cite web |date=May 2006 |title=آمريڪا-جرمني اقتصادي لاڳاپا: حقيقت نامو |url=http://germany.usembassy.gov/germany/img/assets/9336/econ_factsheet_may2006.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511123309/http://germany.usembassy.gov/germany/img/assets/9336/econ_factsheet_may2006.pdf |archivedate=11 May 2011 |accessdate=26 March 2011 |publisher=برلن ۾ آمريڪي سفارتخانو}}</ref> جرمنيءَ جي ترقياتي پاليسي ان جي پرڏيهي پاليسيءَ جي ڍانچي اندر هڪ الڳ شعبي طور ڪم ڪري ٿي. اها پاليسي وفاقي اقتصادي سهڪار ۽ ترقيءَ واري وزارت ترتيب ڏئي ٿي ۽ ان تي عملدرآمد لاڳاپيل ادارا ڪن ٿا. جرمن حڪومت ترقياتي پاليسيءَ کي بين الاقوامي برادريءَ جي گڏيل ذميواري سمجهي ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://www.bmz.de/en/index.html |title=جرمن ترقياتي پاليسيءَ جا مقصد |publisher=وفاقي اقتصادي سهڪار ۽ ترقيءَ واري وزارت |date=10 April 2008 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110310120541/http://www.bmz.de/en/index.html |archivedate=10 March 2011 }}</ref> 2019ع ۾ جرمني آمريڪا کان پوءِ دنيا جو [[ترقياتي امداد ڏيندڙ خودمختيار رياستن جي فهرست|ٻيو سڀ کان وڏو امداد ڏيندڙ ملڪ]] هو.<ref>{{Cite web|url=https://www.devex.com/news/germany-foreign-aid-and-the-elusive-0-7-95389|website=Devex|title=جرمني، پرڏيهي امداد ۽ حاصل نہ ٿي سگهندڙ 0.7 سيڪڙو|last=Green|first=Andrew|date=8 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190808125018/https://www.devex.com/news/germany-foreign-aid-and-the-elusive-0-7-95389|archivedate=8 August 2019|url-status=live}}</ref> === فوج === {{Main|بنڊس وير}} [[File:Leopard 2 A5 der Bundeswehr.jpg|thumb|جرمن فوج جا [[ليوپارڊ 2]] جنگي ٽينڪ]] جرمنيءَ جي فوج، '''[[بنڊس وير]]'''؛ (وفاقي دفاعي فوج)، کي [[جرمن بري فوج|هيئر]] (بري فوج ۽ خصوصي دستا [[ڪمانڊو اسپيزيال ڪريفٽي]])، [[جرمن بحري فوج|ماريني]] (بحري فوج)، [[جرمن هوائي فوج|لوفت وافه]] (هوائي فوج) ۽ [[سائبر ۽ ڄاڻ واري ميدان جي سروس|'''سائبر اُنت انفورماتسيونس رائوم''']] (سائبر ۽ ڄاڻ واري ميدان جي سروس) جي شاخن ۾ منظم ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |date=29 July 2024 |title=تبديليءَ جي دور جي بنڊس وير: روڪٿام لاءِ جنگ جي قابل هجڻ |url=https://www.bmvg.de/de/aktuelles/bundeswehr-der-zeitenwende-kriegstuechtig-sein-um-abzuschrecken-5765386|website=bmvg.de |language=de}}</ref> مطلق رقم جي لحاظ کان 2025ع ۾ جرمنيءَ جا فوجي خرچ [[فوجي خرچن موجب ملڪن جي فهرست|دنيا ۾ چوٿين نمبر تي]] هئا.<ref>{{Cite web |date=April 2026|title=فوجي خرچن جا رجحان 2025ع|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2026-04/2604_milex_2025.pdf#page=2|access-date=31 May 2026|publisher=[[اسٽاڪهوم انٽرنيشنل پيس ريسرچ انسٽيٽيوٽ]]}}</ref> 2022ع ۾ [[روس-يوڪرين جنگ|روس جي يوڪرين تي حملي]] جي جواب ۾ چانسلر اولاف شولز اعلان ڪيو تہ جرمنيءَ جا فوجي خرچ نيٽو جي جي ڊي پي جي 2 سيڪڙو واري هدف کان مٿي ڪيا ويندا، ۽ 2022ع ۾ هڪ ڀيرو لاءِ 100&nbsp;ارب يورو اضافي طور فراهم ڪيا ويندا؛ اها رقم 2021ع جي 53&nbsp;ارب يورو واري فوجي بجيٽ جي لڳ ڀڳ ٻيڻي هئي.<ref>{{Cite web |title=جرمني دفاعي خرچن لاءِ 100 ارب يورو مختص ڪرڻ جو اعلان ڪيو |date=27 February 2022 |url=https://www.dw.com/en/germany-commits-100-billion-to-defense-spending/a-60933724 |website=Deutsche Welle |archive-date=27 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227113954/https://www.dw.com/en/germany-commits-100-billion-to-defense-spending/a-60933724 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Schuetze |first=Christopher F. |date=27 February 2022 |title=روس جي حملي کان پوءِ جرمني فوجي فنڊنگ ۾ وڏي واڌ ڪئي |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/27/world/europe/germany-military-budget-russia-ukraine.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220227133236/https://www.nytimes.com/2022/02/27/world/europe/germany-military-budget-russia-ukraine.html |archivedate=27 February 2022 |url-status=live}}</ref> 2023ع ۾ نيٽو جي معيارن مطابق فوجي خرچ 73.1 ارب آمريڪي ڊالر، يعني ملڪ جي جي ڊي پي جو 1.64 سيڪڙو هئا، جيڪي نيٽو جي 2 سيڪڙو واري هدف کان گهڻو گهٽ هئا. 2026ع ۾ جرمني نيٽو کي اندازاً 147.002 ارب آمريڪي ڊالر فوجي خرچ رپورٽ ڪيا، جيڪي جي ڊي پي جو 2.69 سيڪڙو هئا ۽ مقرر هدف کان وڌيڪ هئا.<ref name=":0">{{Cite web |date=9 June 2026 |title=نيٽو ملڪن جا دفاعي خرچ (2014–2026ع) |url=https://www.nato.int/content/dam/nato/webready/documents/finance/def-exp-2026-en.pdf#page=8|publisher=NATO|pages=8–9 |format=PDF}}</ref> مئي 2024ع مطابق، بنڊس وير وٽ 180,215 فعال فوجي ۽ 80,761 سولين اهلڪار هئا.<ref>{{Cite web |title=عملي جا انگ اکر |url=https://www.bundeswehr.de/de/ueber-die-bundeswehr/zahlen-daten-fakten/personalzahlen-bundeswehr |accessdate=31 July 2024 |publisher=Bundeswehr |language=de}}</ref> ريزرو فوجي هٿياربند فوجن لاءِ موجود رهن ٿا ۽ دفاعي مشقن توڙي پرڏيهي تعينات ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="bwzukunft">{{Cite web |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP3I5EyrpHK9pPKUVL3ikqLUzJLsosTUtJJUvbzU0vTU4pLEnJLSvHRUuYKcxDygoH5BtqMiAMTJdF8!/ |title=مستقبل جو جائزو: ايندڙ دور جي بنڊس وير |publisher=[[بنڊس وير]] |language=German |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604001134/http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP3I5EyrpHK9pPKUVL3ikqLUzJLsosTUtJJUvbzU0vTU4pLEnJLSvHRUuYKcxDygoH5BtqMiAMTJdF8!/ |archivedate=4 June 2011 |accessdate=5 June 2011}}</ref> 2011ع تائين 18 سالن جي عمر وارن مردن لاءِ [[جرمني ۾ لازمي فوجي ڀرتي|فوجي خدمت لازمي]] هئي، پر ان کي سرڪاري طور معطل ڪري رضاڪارانه خدمت سان تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2010/nov/22/germany-abolish-compulsory-military-service |title=جرمني لازمي فوجي خدمت ختم ڪندو |last=Connolly, Kate |date=22 November 2010 |work=The Guardian |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130917223043/http://www.theguardian.com/world/2010/nov/22/germany-abolish-compulsory-military-service |archivedate=17 September 2013 }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2011/mar/16/conscription-germany-army |title=جرمنيءَ ۾ لازمي ڀرتيءَ جي پڄاڻي، پر ان جي جاءِ ڇا وٺندو؟ |last=Pidd, Helen |date=16 March 2011 |work=The Guardian |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130922000942/http://www.theguardian.com/world/2011/mar/16/conscription-germany-army |archivedate=22 September 2013 }}</ref> 2001ع کان عورتون فوجي خدمت جي سڀني شعبن ۾ بغير پابنديءَ جي ڪم ڪري سگهن ٿيون.<ref>{{Cite web |url=http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/FcwxEoUgDAXAE0l6O0_x1YZ5QMSMEp2In-urs_3STC_FXzKqHIqdRpqi9KG50BK7qxpL3Qy8VHbZbk07MqtbDDerF_WJzYdGv286DbmAJj26iLgynaUMD6qutPs!/ |title=بنڊس وير ۾ عورتون |publisher=[[بنڊس وير]] |language=German |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429090325/http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/FcwxEoUgDAXAE0l6O0_x1YZ5QMSMEp2In-urs_3STC_FXzKqHIqdRpqi9KG50BK7qxpL3Qy8VHbZbk07MqtbDDerF_WJzYdGv286DbmAJj26iLgynaUMD6qutPs!/ |archivedate=29 April 2011 |accessdate=14 April 2011}}</ref> [[اسٽاڪھوم انٽرنيشنل پيس ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] موجب 2021ع کان 2025ع دوران جرمني [[هٿيارن جي برآمدات موجب ملڪن جي فهرست|وڏن هٿيارن جو دنيا ۾ چوٿون سڀ کان وڏو برآمد ڪندڙ ملڪ]] هو.<ref>{{cite web |date=29 January 2024 |title=مالي سال 2023ع ۾ آمريڪي هٿيارن جي برآمدات رڪارڊ سطح تي پهتيون |url=https://www.voanews.com/a/us-arms-exports-hit-record-high-in-fiscal-2023/7462237.html |website=[[وائس آف آمريڪا نيوز]]}}</ref> امن جي حالت ۾ '''[[بنڊس وير]]''' (وفاقي دفاعي فوج) جي ڪمان [[جرمني جو دفاع وارو وزير|دفاع واري وزير]] وٽ هوندي آهي. [[دفاعي حالت]] ۾ چانسلر بنڊس وير جو سپريم ڪمانڊر بڻجي ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/gg/gesamt.pdf |title=جرمني جي وفاقي جمهوريه جو بنيادي قانون، آرٽيڪل 65a، 87 ۽ 115b |publisher=وفاقي انصاف واري وزارت |language=German |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170528210503/http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/gg/gesamt.pdf |archivedate=28 May 2017 |accessdate=19 March 2011 }}</ref> [[جرمني جو آئين|جرمنيءَ جي آئين]] ۾ بنڊس وير جو ڪردار رڳو دفاعي قرار ڏنل آهي. تنهن هوندي بہ، 1994ع ۾ وفاقي آئيني عدالت جي هڪ فيصلي کان پوءِ "دفاع" جي اصطلاح کي رڳو جرمنيءَ جي سرحدن جي حفاظت تائين محدود نہ رکيو ويو، پر ان ۾ بحرانن جو مقابلو، تڪرارن جي روڪٿام ۽ وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾ دنيا جي ڪنهن بہ حصي ۾ جرمنيءَ جي [[سلامتي]] جي حفاظت پڻ شامل ڪئي وئي. 2026ع مطابق جرمن فوج جا لڳ ڀڳ 3,000 اهلڪار پرڏيهي ملڪن ۾ مقرر هئا، جن مان 1,800 [[لٿوينيا]] ۽ ڀرپاسي وارن ملڪن ۾، لڳ ڀڳ 300 [[ڪوسوو]] ۾، 300 [[عراق]] ۽ [[اردن]] ۾، ۽ 200 [[لبنان]] ۾ مقرر هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.bundeswehr.de/de/auftrag/einsaetze/missionen |title=مشنن ۾ بنڊس وير|date=26 June 2026 |publisher=[[بنڊس وير]] |language=German |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 June 2026|title=جرمني گڏيل هٿياربند فوجي مشن ۾ واڌ ڪري ٿو|url=https://www.tagesschau.de/ausland/europa/nato-uebung-litauen-100.html|website=tagesschau.de|url-status=live}}</ref> {{Clear}} == معيشت == {{Main|جرمني جي معيشت}} {{See also|جرمني ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|جرمن ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست}} [[File:Frankfurt am Main, Central business district (2024).jpg|thumb|[[فرينڪفرٽ]]، يورپ جو هڪ اهم ڪاروباري ۽ مالي مرڪز ۽ [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] جو صدر دفتر]] جرمنيءَ ۾ [[سماجي مارڪيٽ معيشت]] آهي، جنهن وٽ انتهائي ماهر [[محنتي قوت]]، [[جرمني ۾ بدعنواني|بدعنوانيءَ جي گهٽ سطح]]<ref>{{cite web |date=24 January 2020 |title=بدعنواني بابت تاثر جو اشاريه 2019ع |url=https://www.transparency.org/cpi2019 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200327160133/https://www.transparency.org/cpi2019 |archivedate=27 March 2020 |accessdate=29 March 2020 |publisher=Transparency International}}</ref> ۽ [[جدت]] جي اعليٰ سطح آهي.<ref>{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/GCR2018/05FullReport/TheGlobalCompetitivenessReport2018.pdf|page=11|title=عالمي مقابلي جي صلاحيت بابت رپورٽ 2018ع|last=Schwab|first=Klaus|accessdate=29 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200224135655/http://www3.weforum.org/docs/GCR2018/05FullReport/TheGlobalCompetitivenessReport2018.pdf|archivedate=24 February 2020|url-status=live}}</ref> اهو [[نامياتي جي ڊي پي موجب يورپ جي خودمختيار رياستن جي فهرست|نامياتي جي ڊي پي جي لحاظ کان يورپ جي سڀ کان وڏي معيشت]] آهي، جڏهن تہ [[نامياتي جي ڊي پي موجب ملڪن جي فهرست|نامياتي جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين وڏي معيشت]]<ref>{{Cite web|title=جرمني ٻيهر دنيا جي ٽئين وڏي معيشت بڻجي ويو|url=https://www.spiegel.de/wirtschaft/deutschland-ist-wieder-nummer-drei-der-groessten-volkswirtschaften-der-welt-a-4983d80b-6eef-4226-b620-097934febf6c|date=15 February 2024|work=Der Spiegel|language=de|archive-date=17 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217022701/https://www.spiegel.de/wirtschaft/deutschland-ist-wieder-nummer-drei-der-groessten-volkswirtschaften-der-welt-a-4983d80b-6eef-4226-b620-097934febf6c|url-status=live}}</ref> ۽ [[خريداري قوت برابري موجب جي ڊي پي جي لحاظ کان ملڪن جي فهرست|خريداري قوت برابري موجب جي ڊي پي جي لحاظ کان ڇهين وڏي معيشت]] آهي.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/ny.gdp.mktp.pp.cd?most_recent_value_desc=true|publisher=عالمي بئنڪ|title=جي ڊي پي، خريداري قوت برابري (موجوده بين الاقوامي ڊالر)|accessdate=18 November 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240327113849/https://data.worldbank.org/indicator/ny.gdp.mktp.pp.cd%3Fmost_recent_value_desc%3Dtrue|archivedate=27 March 2024|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾ ان جي خريداري قوت برابري موجب في ماڻهو جي ڊي پي يورپي يونين جي سراسريءَ جو 115 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=خريداري قوت جي معيار موجب في ماڻهو جي ڊي پي |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tec00114/default/bar?lang=en |accessdate=9 June 2025 |publisher=[[يورو اسٽيٽ]]}}</ref>2023ع مطابق ملڪ جو [[جرمني ۾ خدمتن جو شعبو|خدمتن وارو شعبو]] مجموعي جي ڊي پي ۾ لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو، صنعتي شعبو 27 سيڪڙو—جڏهن تہ جرمني وٽ [[پيداواري پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏي پيداواري پيداوار]] آهي—۽ [[جرمني ۾ زراعت|زرعي شعبو]] 1 سيڪڙو حصو وجهن ٿا.<ref name="CIA" /> [[جرمن رياستن جي بيروزگاريءَ جي شرح موجب فهرست|بيروزگاريءَ جي شرح]]، جيڪا [[يورو اسٽيٽ]] طرفان جاري ڪئي وئي، 2020ع مطابق 3.2 سيڪڙو هئي، جيڪا [[بيروزگاريءَ جي شرح موجب يورپي يونين جي رڪن ملڪن جي فهرست|يورپي يونين ۾ چوٿين گهٽ ترين شرح]] هئي.<ref name="Eurostat">{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Unemployment_statistics|publisher=يورو اسٽيٽ|title=بيروزگاريءَ جا انگ اکر|accessdate=29 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200406062752/https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Unemployment_statistics|archivedate=6 April 2020|url-status=live}}</ref> جرمني [[يورپي واحد مارڪيٽ]] جو حصو آهي، جيڪا 450 ملين کان وڌيڪ صارفين جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/growth/single-market_en|title=يورپي واحد مارڪيٽ|date=5 July 2016|publisher=يورپي ڪميشن|accessdate=30 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200409110216/https://ec.europa.eu/growth/single-market_en|archivedate=9 April 2020|url-status=live}}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب 2017ع ۾ ملڪ [[يورو زون]] جي معيشت جو 28 سيڪڙو حصو رکندڙ هو.<ref name="imf.org">{{cite web|url=http://www.imf.org/en/News/Articles/2017/07/05/na070717-germany-spend-more-at-home|title=جرمني: ملڪ اندر وڌيڪ خرچ ڪريو|publisher=بين الاقوامي مالياتي فنڊ|accessdate=28 April 2018|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108101740/https://www.imf.org/en/News/Articles/2017/07/05/na070717-germany-spend-more-at-home|archivedate=8 January 2018}}</ref> جرمني 2002ع ۾ يورپي يونين جي گڏيل ڪرنسي [[يورو]] کي رائج ڪيو.<ref name="euroc">{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html |title=جرمنن طاقت ۽ اتحاد جي علامت مارڪ کي الوداع چيو |last=Andrews |first=Edmund L. |date=1 January 2002 |work=The New York Times |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501031330/http://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html |archivedate=1 May 2011}}</ref> ان جي مالياتي پاليسي [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] طئي ڪري ٿي،<ref>{{cite web |title=مالياتي پاليسي |url=https://www.bundesbank.de/en/tasks/monetary-policy/monetary-policy-625914 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210620152755/https://www.bundesbank.de/en/tasks/monetary-policy/monetary-policy-625914 |archivedate=20 June 2021 |accessdate=30 March 2020 |publisher=Bundesbank}}</ref> جنهن جو صدر دفتر ملڪ جي سڀ کان وڏي مالي مرڪز [[فرينڪفرٽ]] ۾ آهي.<ref name="frankfurt">{{cite report |url=http://speri.dept.shef.ac.uk/wp-content/uploads/2018/11/SPERI-Brief-10-Frankfurt.pdf|title=بريگزٽ کان پوءِ هڪ مالي مرڪز طور فرينڪفرٽ|last1=Lavery|first1=Scott|last2=Schmid|first2=Davide|publisher=University of Sheffield|url-status=live|series=SPERI Global Political Economy Brief|year=2018|accessdate=30 March 2020|archivedate=20 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210620152658/http://speri.dept.shef.ac.uk/wp-content/uploads/2018/11/SPERI-Brief-10-Frankfurt.pdf}}</ref> جرمني دنيا جو [[برآمدات موجب ملڪن جي فهرست|ٽيون سڀ کان وڏو برآمد ڪندڙ]] ۽ [[درآمدات موجب ملڪن جي فهرست|ٽيون سڀ کان وڏو درآمد ڪندڙ]] ملڪ آهي،<ref name="CIA" /> ۽ چين کان پوءِ ان وٽ [[سامان جي خالص برآمدات موجب ملڪن جي فهرست|ٻيو سڀ کان وڏو واپاري واڌو]] آهي. 2025ع ۾ [[جرمني جي سڀ کان وڏن واپاري ڀائيوارن جي فهرست|ان جا سڀ کان وڏا واپاري ڀائيوار]] چين، آمريڪا ۽ نيدرلينڊز هئا.<ref>{{Cite web |title=چين جرمنيءَ جو مکيه واپاري ڀائيوار آهي |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Economy/Foreign-Trade/trading-partners.html |accessdate=4 March 2026|publisher=[[جرمني جو وفاقي شماريات دفتر]]}}</ref> [[جرمني جي برآمدات جي فهرست|جرمنيءَ جون مکيه برآمدات]] گاڏيون، مشينري ۽ ڪيميائي شيون آهن.<ref name="Destatis2">{{Cite web |title=پرڏيهي واپار |url=http://www.destatis.de/EN/FactsFigures/NationalEconomyEnvironment/ForeignTrade/_Graphic/TradingGoods.png?__blob=poster |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150502033130/https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/NationalEconomyEnvironment/ForeignTrade/_Graphic/TradingGoods.png?__blob=poster |archivedate=2 May 2015 |accessdate=23 April 2015 |website=Statistiches Bundesamt}}</ref> [[جرمن گاڏين جي صنعت]] دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري ۽ جدت پسند صنعتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.electrive.com/2019/12/10/cam-study-reveals-german-manufacturers-as-innovative/|publisher=Electrive|title=CAM مطالعي موجب جرمن گاڏيون ٺاهيندڙ سڀ کان وڌيڪ جدت پسند آهن|date=10 December 2019|last=Randall|first=Chris|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200510175816/https://www.electrive.com/2019/12/10/cam-study-reveals-german-manufacturers-as-innovative/|archivedate=10 May 2020|url-status=live}}</ref> 2023ع ۾ اها [[موٽر گاڏين جي پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|پيداوار جي لحاظ کان دنيا ۾ ڇهين وڏي]] ۽ برآمدي قدر جي لحاظ کان سڀ کان وڏي هئي.<ref>{{Cite web |title=ڪارون |url=https://oec.world/en/profile/hs/cars |accessdate=8 March 2025 |website=The Observatory of Economic Complexity}}</ref> جرمني [[وولڪس ويگن گروپ]] جو وطن آهي، جيڪو گاڏين جي پيداوار جي لحاظ کان دنيا جو [[پيداوار موجب گاڏيون ٺاهيندڙ ادارن جي فهرست|ٻيو سڀ کان وڏو گاڏيون ٺاهيندڙ ادارو]] آهي.<ref>{{Cite news |date=20 December 2022 |title=هائيونڊائي، هاڻي ٽيون نمبر وڏو گاڏيون ٺاهيندڙ ادارو، ٽويوٽا ۽ وولڪس ويگن کي للڪاري ٿو |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-12-20/now-the-world-s-third-biggest-carmaker-hyundai-takes-aim-at-toyota-volkswagen |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207223928/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-12-20/now-the-world-s-third-biggest-carmaker-hyundai-takes-aim-at-toyota-volkswagen |url-status=live }}</ref> 2024ع ۾ آمدنيءَ جي لحاظ کان دنيا جي 500 سڀ کان وڏين اسٽاڪ مارڪيٽ ۾ درج ڪمپنين، يعني [[فارچون گلوبل 500|''فارچون'' گلوبل 500]]، مان 29 ڪمپنين جا صدر دفتر جرمنيءَ ۾ هئا.<ref>{{cite web|url=https://fortune.com/global500/2019/search/?hqcountry=Germany|website=Fortune|title=گلوبل 500|accessdate=30 March 2020|archivedate=20 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210620152854/https://fortune.com/global500/2019/search/?hqcountry=Germany|url-status=live}}</ref> [[فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج]] طرفان هلائجندڙ جرمنيءَ جي اسٽاڪ مارڪيٽ اشاري [[ڊي اي ايڪس|DAX]] ۾ جرمنيءَ ۾ قائم 30 وڏيون ڪمپنيون شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/quote/DAX:IND|publisher=Bloomberg|title=DAX|accessdate=30 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200521105452/https://www.bloomberg.com/quote/DAX:IND|archivedate=21 May 2020|url-status=live}}</ref> مشهور [[جرمن ڪمپنيون|جرمن ڪمپنين]] ۾ [[مرسڊيز-بينز]]، [[بي ايم ڊبليو]]، [[وولڪس ويگن]]، [[آڊي]]، [[پورش]]، [[سيمينس]]، [[اڊيڊاس]]، [[ايس اي پي]]، [[رابرٽ بوش جي ايم بي ايڇ|بوش]] ۽ [[بي اي ايس ايف]] شامل آهن. [[برلن]] [[شروعاتي ڪاروباري ماحولياتي نظام|شروعاتي ڪمپنين]] جو هڪ اهم [[شروعاتي ڪمپني|مرڪز]] آهي ۽ يورپ ۾ وينچر ڪيپيٽل مان مالي مدد حاصل ڪندڙ ادارن لاءِ اهم ترين هنڌ بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite web |last=Frost |first=Simon |date=28 August 2015 |title=شروعاتي ڪاروبارن ۾ سيڙپڪاريءَ ۾ برلن لنڊن کان اڳتي نڪري ويو |url=http://www.euractiv.com/sections/innovation-industry/berlin-outranks-london-start-investment-317140 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151106224621/http://www.euractiv.com/sections/innovation-industry/berlin-outranks-london-start-investment-317140 |archivedate=6 November 2015|website=euractiv.com}}</ref> جرمني پنهنجي مخصوص [[ننڍن ۽ وچولي درجي جي ادارن]] جي وڏي حصي لاءِ مشهور آهي، جن کي '''[[مِٽل شٽانٽ]]''' چيو وڃي ٿو؛<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/connect/small-business/driving-growth/secrets-growth-power-of-germany-mittelstand/|website=The Telegraph|title=ترقيءَ جا راز: جرمنيءَ جي مِٽل شٽانٽ جي طاقت|last=Dakers|first=Marion|date=11 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190306134928/https://www.telegraph.co.uk/connect/small-business/driving-growth/secrets-growth-power-of-germany-mittelstand/|archivedate=6 March 2019|url-status=live}}</ref> اهي ڪمپنيون پنهنجن شعبن ۾ عالمي مارڪيٽ جي اڳواڻن، جن کي [[لڪل چيمپيئن]] چيو وڃي ٿو، جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/business-40796571|work=BBC News|title=جرمنيءَ جي مِٽل شٽانٽ جا "لڪل چيمپيئن"|last=Bayley|first=Caroline|date=17 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190522010803/https://www.bbc.com/news/business-40796571|archivedate=22 May 2019|url-status=live}}</ref> [[تحقيق ۽ ترقي]] جون سرگرميون جرمنيءَ جي معيشت جو هڪ اهم ۽ لازمي حصو آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.bmbf.de/pub/Federal_Report_on_Research_and_Innovation_2014.pdf |title=تحقيق ۽ جدت بابت وفاقي رپورٽ 2014ع |date=2014 |publisher=وفاقي تعليم ۽ تحقيق واري وزارت |archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160514110947/http://www.bmbf.de/pub/Federal_Report_on_Research_and_Innovation_2014.pdf |archivedate=14 May 2016 |accessdate=26 March 2015}}</ref> ۽ ملڪ 2005ع کان وٺي [[تحقيق ۽ ترقيءَ تي خرچ موجب خودمختيار رياستن جي فهرست|تحقيق ۽ ترقيءَ جي خرچن ۾ چوٿين نمبر تي]] رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=تحقيق ۽ ترقيءَ تي مجموعي ملڪي خرچ |url=http://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm |accessdate=17 December 2023 |publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقيءَ جي تنظيم|OECD]] |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215212810/https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm |url-status=live }}</ref> 2018ع ۾ جرمني شايع ٿيل سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تحقيقي مقالن جي تعداد جي لحاظ کان [[سائنسي ۽ فني تحقيقي مقالن جي تعداد موجب ملڪن جي فهرست|دنيا ۾ چوٿين نمبر تي]] هو،<ref>{{cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2020/01/top-ten-countries-leading-scientific-publications-in-the-world/|last=McCarthy|first=Niall|title=سائنسي تحقيق ۾ دنيا جي اڳواڻي ڪندڙ ملڪ|publisher=عالمي اقتصادي فورم|date=13 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200312073822/https://www.weforum.org/agenda/2020/01/top-ten-countries-leading-scientific-publications-in-the-world|archivedate=12 March 2020|url-status=live}}</ref> جڏهن تہ 2023ع ۾ معيار مطابق ترتيب ڏنل [[نيچر انڊيڪس]] ۾ ٽئين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite web|last1=Plackett |first1=Benjamin |date=18 June 2024 |title=نيچر انڊيڪس 2024ع جا تحقيقي اڳواڻ: مٿين ڏهن ۾ ٻيهر تبديلي، ڀارت چين جي نقش قدم تي |url=https://www.nature.com/nature-index/news/nature-index-research-leaders-india-follows-china-footsteps |website=Nature Index }}</ref> جرمنيءَ جي مشهور تحقيقي ادارن ۾ [[ميڪس پلانڪ سوسائٽي]]، [[جرمن تحقيقي مرڪزن جي هيلم هولٽز ايسوسيئيشن|هيلم هولٽز ايسوسيئيشن]]، [[فرائون هوفر سوسائٽي]] ۽ [[لائبنيٽس ايسوسيئيشن]] شامل آهن.<ref>{{cite journal|journal=Nature|title=جرمن تحقيقي منظرنامي جي پيچيدگين جو تعارف|date=27 March 2019|first=Hristio|last=Boytchev|volume=567|issue=7749|pages=S34–S35|doi=10.1038/d41586-019-00910-7|pmid=30918381|doi-access=free }}</ref> جرمني [[يورپي خلائي ايجنسي]] ۾ سڀ کان وڏو مالي حصو ڏيندڙ ملڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.dlr.de/content/en/articles/news/2019/04/20191128_esa-ministerial-2019.html|publisher=جرمن فضائي ۽ خلائي مرڪز|date=28 November 2019|title=جرمني يورپي خلائي تحقيق ۾ 3.3 ارب يورو سيڙائي ٿو ۽ ESA جو سڀ کان وڏو حصو ڏيندڙ بڻجي ٿو|accessdate=17 May 2020|archivedate=20 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210620152742/https://www.dlr.de/content/en/articles/news/2019/04/20191128_esa-ministerial-2019.html|url-status=live}}</ref> 2025ع ۾ ملڪ [[عالمي جدت اشاريه]] ۾ 11هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=عالمي جدت اشاريه 2025ع: هڪ اهم موڙ تي جدت |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[عالمي دانشورانه ملڪيت جي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19}}</ref> === سياحت === {{Main|جرمني ۾ سياحت}} [[File:Brandenburger Tor abends.jpg|thumb|برلن ۾ [[برانڊنبرگ دروازو]]]] 2015ع ۾ ملڪي ۽ بين الاقوامي سفر ۽ سياحت سڌي ريت جرمنيءَ جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ 105.3&nbsp;ارب يورو کان وڌيڪ حصو وڌو.<ref name=":1" /> سڌن، اڻ سڌن ۽ پيدا ٿيندڙ اثرن سميت، سياحت واري صنعت 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 4.2&nbsp;ملين روزگار جا موقعا فراهم ڪيا.<ref name=":1">{{cite web|url=https://www.bmwi.de/Redaktion/EN/Publikationen/wirtschaftsfaktor-tourismus-in-deutschland-lang.pdf?__blob=publicationFile&v=3|title=جرمنيءَ ۾ اقتصادي واڌ جي محرڪ طور سياحت|publisher=وفاقي اقتصادي معاملن ۽ توانائي واري وزارت|date=November 2017|accessdate=5 July 2020|archivedate=8 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200708124326/https://www.bmwi.de/Redaktion/EN/Publikationen/wirtschaftsfaktor-tourismus-in-deutschland-lang.pdf?__blob=publicationFile&v=3|url-status=live}}</ref> 2024ع تائين جرمني [[عالمي سياحت درجابندي|دنيا جو ستون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ]] هو.<ref>{{cite journal|url=https://webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2023-05/UNWTO_Barom23_02_May_EXCERPT_final.pdf?VersionId=gGmuSXlwfM1yoemsRrBI9ZJf.Vmc9gYD|journal=World Tourism Barometer|volume=21|issue=2|date=May 2023|title=بين الاقوامي سياحت – 2023ع جي شروعات مضبوط، وچ اوڀر پهرين ٽه ماهي ۾ 2019ع واري سطح بحال ڪئي|archive-date=2 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802171252/https://webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2023-05/UNWTO_Barom23_02_May_EXCERPT_final.pdf?VersionId=gGmuSXlwfM1yoemsRrBI9ZJf.Vmc9gYD|url-status=live}}</ref> ان جي سڀ کان مشهور سياحتي نشانين ۾ [[ڪولون گرجا گهر]]، [[برانڊنبرگ دروازو]]، [[رائشٽاگ عمارت|رائشٽاگ]]، [[ڊريسڊن فرائون ڪرشه]]، [[نويشوانشٽائن محل]]، [[هاڊلبرگ محل]]، [[وارٽبرگ]] ۽ [[سانسوسي محل]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/germanys-most-visited-landmarks/a-19432005|publisher=DW|title=جرمنيءَ جون سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي نشانيون|accessdate=5 July 2020|archivedate=6 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200706112642/https://www.dw.com/en/germanys-most-visited-landmarks/a-19432005|url-status=live}}</ref> [[فرايبُرگ اِم برائِسگائو|فرايبُرگ]] جي ويجهو [[يوروپا پارڪ]] يورپ جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ مشهور ٿيم پارڪ ريسورٽ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/236193/attendance-at-the-europa-park-rust-theme-park/|publisher=Statista|title=2009ع کان 2018ع تائين يوروپا پارڪ رُسٽ ٿيم پارڪ ۾ حاضري (ملينن ۾)|date=19 June 2020|accessdate=5 July 2020|archivedate=1 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200801004437/https://www.statista.com/statistics/236193/attendance-at-the-europa-park-rust-theme-park/|url-status=live}}</ref> == آبادي == {{Main|جرمني جي آبادي}} {{See also|جرمن ماڻهو}} 2023ع جي جرمن آدمشماري موجب 84.7&nbsp;ملين آباديءَ سان،<ref>{{cite news |title=اميگريشن سبب جرمنيءَ جي آبادي وڌي 84.7 ملين ٿي وئي |url=https://etias.com/articles/germany-population-growth-2023 |work=[[يورپي سفري معلومات ۽ اجازت وارو نظام|ETIAS]] |date=30 January 2024}}</ref> جرمني [[يورپي يونين جا رڪن ملڪ|يورپي يونين جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو رڪن ملڪ]]، [[آبادي موجب يورپي ملڪن جي فهرست|روس کان پوءِ يورپ جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]]{{efn|[[ترڪي]] کي شامل نه ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جي رڳو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو ايراضي ۽ 10 سيڪڙو آبادي يورپ ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/turkey/18.htm |editor=Metz, Helen |title=ترڪي: هڪ ملڪي اڀياس &#124; جاگرافي |year=1995 |publisher=GPO for the Library of Congress |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251115045721/https://countrystudies.us/turkey/18.htm |archivedate=15 November 2025}}</ref>|name="turkey"}}<ref name="CIA" /> ۽ [[آبادي موجب ملڪن ۽ انحصاري علائقن جي فهرست|دنيا جو اڻويهين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ]] آهي. ان جي [[آباديءَ جي گهاٽائي]] {{convert|236|/km2|/mi2|disp=preunit|رهواسي&nbsp;|رهواسي|}} آهي. [[مجموعي زرخيزيءَ جي شرح|زرخيزيءَ جي شرح]] 1.57 ٻار في عورت (2022ع جا اندازا) آهي، جيڪا آباديءَ جي متبادل سطح 2.1 کان گهٽ ۽ [[زرخيزيءَ جي شرح موجب خودمختيار رياستن ۽ انحصاري علائقن جي فهرست|دنيا جي گهٽ ترين شرحن]] مان هڪ آهي.<ref name="CIA" /> 1970ع واري ڏهاڪي کان جرمنيءَ ۾ [[موت جي شرح]] [[پيدائش جي شرح]] کان وڌيڪ رهي آهي. تنهن هوندي بہ، 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان ملڪ ۾ پيدائش ۽ لڏپلاڻ ٻنهي جي شرح ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي. جرمني وٽ [[وچين عمر موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جي چوٿين سڀ کان پوڙهي آبادي]] آهي، جنهن جي سراسري عمر 47.8 سال آهي.<ref name="CIA" /> [[File:Hubschrauberflug Hamburg.jpg|thumb|[[هيمبرگ]] [[آبادي موجب جرمني جي شهرن جي فهرست|جرمنيءَ جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي، جڏهن تہ [[هيمبرگ بندرگاهه|ان جو سامونڊي بندرگاهه]] مقدار جي لحاظ کان ملڪ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه آهي.]] ماڻهن جي چار وڏن گروهن کي قومي اقليتون چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن جا ابا ڏاڏا صدين کان پنهنجن لاڳاپيل علائقن ۾ رهندا آيا آهن:<ref name="BMI 2010">{{Cite web |url=http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile |title=جرمنيءَ ۾ قومي اقليتون |date=May 2010 |publisher=[[جرمني جي وفاقي گهرو وزارت]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130421151141/http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile |archivedate=21 April 2013 |accessdate=23 June 2014}}</ref> سڀ کان اترئين رياست [[شليسويگ-هولشٽائن]] ۾ [[ڊين ماڻهو|ڊينش]] اقليت رهي ٿي؛<ref name="BMI 2010" /> [[سورب ماڻهو|سورب]]، جيڪي هڪ [[سلاوي ماڻهو|سلاوي آبادي]] آهن، [[سيڪسني جي آزاد رياست|سيڪسني]] ۽ [[برانڊنبرگ]] جي [[لوزاتيا]] علائقي ۾ رهن ٿا؛ [[روماني ماڻهو|روما]] ۽ [[سنٽي]] سڄي ملڪ ۾ رهن ٿا؛ جڏهن تہ [[فريزي ماڻهو|فريزي]] شليسويگ-هولشٽائن جي اولهندي ساحل ۽ [[لوئر سيڪسني]] جي اتر-اولهندي حصي ۾ گهڻي تعداد ۾ آباد آهن.<ref name="BMI 2010" /> جرمني [[جرمني ڏانهن اميگريشن|مهاجرن لاءِ هڪ اهم منزل]] آهي ۽ آمريڪا کان پوءِ دنيا ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref>{{Cite news |last=Webb |first=Alex |date=20 May 2014 |title=نئين OECD درجابنديءَ ۾ آمريڪا کان پوءِ جرمني مکيه لڏپلاڻ وارو ملڪ |work=[[بلومبرگ ايل پي|بلومبرگ]] |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking |archive-date=17 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317014944/http://www.bloomberg.com/news/articles/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking |url-status=live }}</ref> 2015ع ۾، [[2015ع جو يورپي مهاجر بحران|2015ع جي پناهگير بحران]] کان پوءِ، [[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي معاملن واري کاتي]] جي آبادي ڊويزن جرمنيءَ کي [[مهاجر آبادي موجب خودمختيار رياستن ۽ انحصاري علائقن جي فهرست|دنيا ۾ بين الاقوامي مهاجرن جي ٻئي سڀ کان وڏي ميزبان ملڪ]] طور درج ڪيو، جتي دنيا جي ڪل 244&nbsp;ملين مهاجرن مان لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو، يعني 12&nbsp;ملين، رهندا هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/publications/migrationreport/docs/MigrationReport2015_Highlights.pdf |title=بين الاقوامي لڏپلاڻ رپورٽ 2015ع – اهم نڪتا |year=2015 |publisher=گڏيل قومن جو اقتصادي ۽ سماجي معاملن وارو کاتو |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160513001608/http://www.un.org/en/development/desa/population/migration/publications/migrationreport/docs/MigrationReport2015_Highlights.pdf |archivedate=13 May 2016 |accessdate=9 June 2016}}</ref> پناهگير بحرانن سبب آباديءَ ۾ نمايان واڌ ٿي آهي؛<ref>{{cite news |title=جرمني: 2023ع ۾ پناهگيرن جون درخواستون تيزيءَ سان وڌيون |url=https://www.dw.com/en/germany-asylum-applications-rose-sharply-in-2023/a-67928269 |work=Deutsche Welle |date=9 January 2024}}</ref> مثال طور، [[2022ع ۾ روس جو يوڪرين تي حملو|2022ع ۾ روس جي يوڪرين تي حملي]] کان پوءِ يوڪريني مهاجرن جي وڏي آمد ٿي، ۽ اپريل 2023ع تائين جرمنيءَ ۾ يوڪرين مان 1.06&nbsp;ملين کان وڌيڪ پناهگير درج ٿيل هئا.<ref>{{Cite web |title=موجوده آبادي |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/_node.html |date=20 June 2023 |publisher=وفاقي شماريات دفتر |archive-date=26 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230826024032/https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/_node.html |url-status=live }}</ref> 2019ع ۾ ملڪ جي آباديءَ ۾ مهاجرن جي سيڪڙو جي لحاظ کان جرمني يورپي يونين جي ملڪن ۾ ستين نمبر تي هو، جتي اها شرح 13.1 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web|url=https://data.oecd.org/migration/foreign-population.htm#indicator-chart|publisher=OECD|title=پرڏيهي آبادي|accessdate=28 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200313152632/https://data.oecd.org/migration/foreign-population.htm#indicator-chart|archivedate=13 March 2020|url-status=live}}</ref> 2022ع ۾ 23.8 ملين ماڻهو، يعني ڪل آباديءَ جو 28.7 سيڪڙو، [[لڏپلاڻ وارو پسمنظر]] رکندڙ هئا.<ref>{{cite web|date=20 April 2023|publisher=Statistisches Bundesamt|title=20 اپريل 2023ع جي پريس رليز نمبر 158|url=https://www.destatis.de/DE/Presse/Pressemitteilungen/2023/04/PD23_158_125.html|archive-date=7 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231107012216/https://www.destatis.de/DE/Presse/Pressemitteilungen/2023/04/PD23_158_125.html|url-status=live}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> جرمنيءَ ۾ [[جرمني جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|2,000 کان وڌيڪ شهر ۽ ڳوٺ]] ۽ سرڪاري طور تسليم ٿيل 11 [[جرمني جا ميٽروپوليٽن علائقا|ميٽروپوليٽن علائقا]] آهن. [[آبادي موجب جرمني جي شهرن جي فهرست|ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] [[برلن]] آهي، جڏهن تہ ان جو سڀ کان وڏو شهري علائقو [[رور]] آهي.<ref name="Demographia">{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |work=Demographia|title=دنيا جا شهري علائقا|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archivedate=3 May 2018|accessdate=31 July 2016}}</ref> {{Largest cities of Germany}} === ٻوليون === {{Main|جرمني جون ٻوليون}} {{See also|جرمن ٻولي}} [[File:Bilinguale Straßenbeschilderung Cottbus b.jpg|thumb|[[برانڊنبرگ]] جي [[ڪوٽبس]] (''Chóśebuz'') ۾ [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[لوئر سوربي ٻولي|لوئر سوربي]] ٻنهي ٻولين ۾ لکيل ٻه-ٻوليائي گهٽيءَ جو نشان]] جرمن، جرمنيءَ جي سرڪاري ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.<ref name="Eurobarometer Languages">{{Cite web |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |title=خصوصي يوروبيروميٽر 243: يورپي ۽ سندن ٻوليون (سروي) |year=2006 |publisher=[[يورپا (ويب پورٽل)|يورپا]] |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160414102658/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |archivedate=14 April 2016 |accessdate=28 March 2011}}<br />{{Cite web |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf |title=خصوصي يوروبيروميٽر 243: يورپي ۽ سندن ٻوليون (انتظامي خلاصو) |last=[[يورپي ڪميشن]] |year=2006 |publisher=[[يورپا (ويب پورٽل)|يورپا]] |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110430202903/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf |archivedate=30 April 2011 |accessdate=28 March 2011}}</ref> اها [[يورپي يونين جون ٻوليون|يورپي يونين جي 24 سرڪاري ۽ ڪم ڪندڙ ٻولين]] مان هڪ آهي، ۽ انگريزي ۽ فرانسيسي سان گڏ [[يورپي ڪميشن]] جي ٽن ڪارروائي وارين ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/MEMO_13_825|title=يورپ ۾ ٻولين بابت اڪثر پڇيا ويندڙ سوال|date=26 September 2013|publisher=يورپي ڪميشن|accessdate=5 July 2020|archivedate=5 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200705223150/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/MEMO_13_825|url-status=live}}</ref> لڳ ڀڳ 100 ملين مادري ڳالهائيندڙن سان جرمن يورپي يونين ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ پهرين ٻولي آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.deutschland.de/en/topic/culture/the-german-language-surprising-facts-and-figures|title=جرمن ٻولي|date=20 February 2018|publisher=FAZIT Communication GmbH|accessdate=5 July 2020|archivedate=2 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201002203206/https://www.deutschland.de/en/topic/culture/the-german-language-surprising-facts-and-figures|url-status=live}}</ref> جرمنيءَ ۾ تسليم ٿيل مقامي اقليتي ٻولين ۾ [[ڊينش ٻولي|ڊينش]]، [[لو جرمن ٻولي|لو جرمن]]، [[لو رائينش]]، [[سوربي ٻوليون|سوربي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[اتر فريزي ٻولي|اتر فريزي]] ۽ [[سيٽرلينڊ فريزي ٻولي|سيٽرلينڊ فريزي]] شامل آهن؛ انهن کي [[علائقائي يا اقليتي ٻولين بابت يورپي منشور]] تحت سرڪاري تحفظ حاصل آهي. مهاجرن ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ٻولين ۾ [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[ڪردي ٻولي|ڪردي]]، [[پولش ٻولي|پولش]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[اسپيني ٻولي|اسپيني]]، [[سربو-ڪروشيائي ٻولي|سربو-ڪروشيائي]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ ٻيون [[بلقان جون ٻوليون]]، گڏوگڏ [[روسي ٻولي|روسي]] شامل آهن. جرمن ماڻهو عام طور گهڻ-ٻوليائي آهن: 74 سيڪڙو جرمن شهري گهٽ ۾ گهٽ هڪ پرڏيهي ٻوليءَ ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت جو دعويٰ ڪن ٿا ۽ 35 سيڪڙو گهٽ ۾ گهٽ ٻن پرڏيهي ٻولين ۾ ڳالهائي سگهن ٿا.<ref name="EU-Lang">{{Cite book|publisher=European Commission, Directorate-General for Communication |title=خصوصي يوروبيروميٽر سروي "يورپي ۽ سندن ٻوليون" |date=May 2024|url=https://europa.eu/eurobarometer/surveys/detail/2979|isbn=978-92-68-12045-3}}</ref> === مذهب === {{Main|جرمني ۾ مذهب}} {{further|جرمني ۾ ڪيٿولڪ چرچ|جرمني ۾ ايوانجيليڪل چرچ|جرمني ۾ يهودين جي تاريخ|جرمني ۾ اسلام}} [[File:Kölner Dom, Köln-Altstadt-Nord - Luftaufnahme-0276 (cropped).jpg|thumb|[[ڪولون گرجا گهر]]، يونيسڪو جو [[عالمي ورثو ماڳ]]]] 2022ع جي آدمشماري موجب [[جرمني ۾ عيسائيت|عيسائيت]] جرمنيءَ جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن سان ڪل آباديءَ جو 49.7 سيڪڙو وابسته هو؛ 23.1 سيڪڙو پاڻ کي [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] ۽ 25.1 سيڪڙو [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=2022ع ۽ 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ مذهبي وابستگي موجب آبادي – هر وفاقي رياست لاءِ |url=https://www.zensus2022.de/DE/Ergebnisse-des-Zensus/Sonderauswertung_Religionszugehoerigkeit.html |date=2 July 2024 |publisher=Statistisches Bundesamt |language=de}}</ref> هڪ مطالعي، جيڪو بنيادي طور چرچ جي رڪنيت واري رڪارڊ تي ٻڌل هو، اندازو لڳايو تہ 2025ع ۾ آباديءَ جو 48.1 سيڪڙو ڪنهن بہ مذهبي تنظيم يا [[مذهبي فرقو|فرقي]] جو رڪن نه هو، جڏهن تہ 46.3 سيڪڙو عيسائي هئا.<ref name="FOWID2025A">{{cite web |date=4 July 2026 |title=مذهبي وابستگيون 2025ع |trans-title=Religious denominations 2025 |url=https://fowid.de/meldung/religionszugehoerigkeiten-2025 |publisher={{ill|fowid|de|Forschungsgruppe Weltanschauungen in Deutschland}} ('جرمنيءَ ۾ عالمي نظرين بابت تحقيقي گروپ') |language=de}}</ref><ref name="FOWID2025B">{{Cite web |date=16 March 2026 |title=2025ع جي آخر ۾ چرچ جا رڪن: 43.8 سيڪڙو |trans-title=Membership of churches at the end of 2025: 43.8% |url=https://fowid.de/meldung/kirchenmitglieder-ende-2025-43-8-prozent|publisher=Forschungsgruppe Weltanschauungen in Deutschland (fowid) |language=de}}</ref> [[جرمني ۾ لادينيت|لادينيت]] وڏن ميٽروپوليٽن علائقن ۽ اڳوڻي [[اوڀر جرمني]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مضبوط آهي.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2012/sep/22/atheism-east-germany-godless-place |title=اوڀر جرمني: ڌرتيءَ جو سڀ کان وڌيڪ غير مذهبي هنڌ |last=Thompson|first=Peter |date=22 September 2012 |work=The Guardian|url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929114047/http://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2012/sep/22/atheism-east-germany-godless-place |archivedate=29 September 2013 }}</ref><ref name="georgetown1">{{Cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/germany |title=جرمني |publisher=[[برڪلي سينٽر فار ريليجن، پيس اينڊ ورلڊ افيئرز]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150324170951/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/germany |archivedate=24 March 2015 |accessdate=27 March 2015}}</ref> [[اسلام]] ملڪ جو ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي.<ref name="Zensus 2011">{{Cite web |url=https://ergebnisse.zensus2011.de/#StaticContent:00,BEG_4_2_6,m,table |title=مذهب موجب علائقائي ڀيٽ ۾ آبادي (تفصيلي) – سيڪڙو ۾ |date=9 May 2011 |website=2011ع جي آدمشماري |publisher=[[جرمني جو وفاقي شماريات دفتر]] |page=2011ع جي آدمشماري – صفحو 6 |language=German |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130621101339/https://ergebnisse.zensus2011.de/#StaticContent:00,BEG_4_2_6,m,table |archivedate=21 June 2013 }}</ref> 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ 1.9 سيڪڙو جواب ڏيندڙن (1.52&nbsp;ملين ماڻهن) پنهنجو مذهب اسلام ٻڌايو، پر اهو انگ غير معتبر سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ هن مذهب جي پوئلڳن، ۽ ٻين مذهبن جهڙوڪ يهوديت جي پوئلڳن، مان غير متناسب طور وڏي تعداد شايد سوال جو جواب نه ڏيڻ واري پنهنجي حق کي استعمال ڪيو هجي.<ref>{{Cite press release |title=2011ع جي آدمشماري – 31 مئي 2013ع تي برلن ۾ جرمنيءَ جي آبادي بابت حقيقتون |publisher=[[جرمني جو وفاقي شماريات دفتر]] |url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/Statement_Egeler_zensus_PDF.pdf?__blob=publicationFile |language=German |accessdate=28 September 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010094954/https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/Statement_Egeler_zensus_PDF.pdf?__blob=publicationFile |archivedate=10 October 2017 |trans-title=2011 Census – Facts about the population of Germany on 31 May 2013 in Berlin |url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ اندازاً 5.3 کان 5.6 ملين مسلمان [[لڏپلاڻ وارو پسمنظر]]{{efn|لڏپلاڻ وارو پسمنظر ان صورت ۾ سمجهيو ويندو آهي جڏهن ڪو شخص يا سندس گهٽ ۾ گهٽ هڪ والدين اهڙي اڳواٽ مقرر ملڪ ۾ ڄائو هجي جتي مسلمان آبادي نمايان هجي، يا اهڙي ملڪ جي شهريت رکي يا سندس گهٽ ۾ گهٽ هڪ والدين اهڙي ملڪ جي شهريت رکندڙ هجي.<ref name=BAMF2020/>}} رکندڙ هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.4 کان 6.7 سيڪڙو هئا؛ ان کان سواءِ لڏپلاڻ واري پسمنظر کان سواءِ مسلمانن جو اڻڄاتل تعداد پڻ موجود هو.<ref name="BAMF2020">{{cite web|title=جرمنيءَ ۾ مسلمانن جي زندگي 2020ع|publisher=[[وفاقي لڏپلاڻ ۽ پناهگيرن وارو دفتر]]|date=April 2020|url=https://www.bamf.de/SharedDocs/Anlagen/DE/Forschung/Forschungsberichte/fb38-muslimisches-leben.html|accessdate=9 August 2021}}</ref> مسلمانن جي اڪثريت ترڪيءَ سان واسطو رکندڙ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[علويت|علوي]] آهي، جڏهن تہ [[شيعو اسلام|شيعا]]، [[احمديه]] ۽ ٻين فرقن جا پوئلڳ ٿوري تعداد ۾ آهن. ٻيا هر هڪ مذهب جرمنيءَ جي آباديءَ جي هڪ سيڪڙو کان گهٽ حصي تي مشتمل آهن.<ref name="Zensus 2011" /> 2011ع ۾ [[جرمني ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] جا باضابطه رڪن جرمنيءَ جي ڪل آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو کان وڌيڪ نه هئا، ۽ انهن مان 60 سيڪڙو [[برلن]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite news|title=جرمني: برلن کي روسي ڳالهائيندڙ يهودين کي سماج ۾ ضم ڪرڻ جو چئلينج|date=8 April 2008|url=https://www.rferl.org/a/1078688.html|publisher=Radio Free Europe / Radio Liberty|access-date=12 March 2017|archive-date=29 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161029115657/http://www.rferl.org/a/1078688.html|url-status=live}}</ref> اندازي موجب جرمنيءَ ۾ انهن يهودين مان 80 کان 90 سيڪڙو روسي ڳالهائيندڙ مهاجر آهن، جيڪي [[سوويت يونين کان پوءِ جون رياستون|اڳوڻي سوويت يونين]] مان 1980ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جرمني آيا.<ref>{{cite web|title=جرمن يهودي رڳو مظلوم نه آهن، برادريءَ جي اڳواڻ جو چوڻ|url=http://jewishjournal.com/news/world/86509/|work=Jewish Journal|date=5 January 2011|archivedate=31 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181031005406/http://jewishjournal.com/news/world/86509/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=يهودي برلن: افسانا ۽ ٽڪراءُ|url=http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/109-jewish-berlin-myths-and-fragmentation|publisher=Humanity in Action|accessdate=12 March 2017 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170313043802/http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/109-jewish-berlin-myths-and-fragmentation |archivedate=13 March 2017}}</ref> === تعليم === {{Main|جرمني ۾ تعليم}} [[File:Heidelberg Universitätsbibliothek 2003 b.jpg|thumb|[[هاڊلبرگ يونيورسٽي]]، جرمنيءَ جو سڀ کان پراڻو اعليٰ تعليمي ادارو ۽ عام طور ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ مشهور يونيورسٽين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو]] جرمنيءَ ۾ تعليم جي نگرانيءَ جي ذميواري بنيادي طور انفرادي [[جرمني جون رياستون|رياستن]] وٽ آهي. ٽن کان ڇهن سالن جي عمر تائين سڀني ٻارن لاءِ اختياري [[ڪنڊرگارٽن]] تعليم موجود آهي، جنهن کان پوءِ رياست جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ نوَ سال [[Schulpflicht|اسڪول ۾ حاضري لازمي]] هوندي آهي. پرائمري تعليم عام طور چار کان ڇهه سال هلي ٿي.<ref name="ED">{{Cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Germany.pdf |title=ملڪي خاڪو: جرمني |date=April 2008 |publisher=لائبريري آف ڪانگريس |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427060904/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Germany.pdf |archivedate=27 April 2011 |accessdate=28 March 2011}}</ref> ثانوي تعليم کي شاگردن جي [[ڪاليج جي تياري واري اسڪول|تعليمي]] يا [[فني ۽ پيشاور تعليم|پيشاور تعليم]] واري رخ موجب مختلف شاخن ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://wenr.wes.org/2016/11/education-in-germany|title=جرمنيءَ ۾ تعليم|author=Trines, Stefan|date=8 November 2016|website=World Education News and Reviews|accessdate=5 July 2020|archivedate=5 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190405120422/https://wenr.wes.org/2016/11/education-in-germany|url-status=live}}</ref> {{lang|de|[[ٻٽو تعليمي نظام|Duale Ausbildung]]}} ('''ڊُئاله آؤس بلڊُنگ''') نالي شاگرديءَ جو نظام هڪ اهڙي ماهرانه قابليت ڏانهن وٺي وڃي ٿو، جيڪا تقريباً تعليمي ڊگريءَ جي برابر سمجهي وڃي ٿي. هن نظام تحت پيشاور تعليم حاصل ڪندڙ شاگرد ڪمپنيءَ ۾ عملي سکيا سان گڏ رياست هلائيندڙ واپاري اسڪول ۾ پڻ پڙهن ٿا.<ref name="ED" /> هي نمونو وڏي قدر سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ دنيا جي ڪيترن ملڪن ۾ اپنائيو ويو آهي.<ref>{{Cite news |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/4f43b5c4-a32b-11e1-8f34-00144feabdc0.html#axzz2RApE4hJA |title=هڪ جرمن نمونو عالمي بڻجي ٿو |website=Financial Times |date=21 May 2012 |url-access=registration |accessdate=28 September 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120728095341/http://www.ft.com/cms/s/0/4f43b5c4-a32b-11e1-8f34-00144feabdc0.html#axzz2RApE4hJA |archivedate=28 July 2012 |url-status=live }}</ref> گهڻيون [[جرمني جي يونيورسٽين جي فهرست|جرمن يونيورسٽيون]] سرڪاري ادارا آهن، ۽ روايتي طور شاگرد بنا فيس ادا ڪرڻ جي پڙهن ٿا.<ref>{{Cite news |url=http://theconversation.com/should-we-follow-the-german-way-of-free-higher-education-23970 |title=ڇا اسان کي جرمنيءَ جي مفت اعليٰ تعليم واري طريقي جي پيروي ڪرڻ گهرجي؟ |first1=Tim |last1=Pitman |date=18 March 2014 |work=The Conversation |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318031926/http://theconversation.com/should-we-follow-the-german-way-of-free-higher-education-23970 |archivedate=18 March 2014 |last2=Hannah Forsyth}}</ref> يونيورسٽيءَ ۾ داخلا لاءِ عام طور {{lang|de|[[Abitur]]}} ('''ابي تور''') گهربل هوندو آهي. 2014ع جي OECD رپورٽ موجب جرمني بين الاقوامي تعليم لاءِ دنيا جي ٽن اهم ترين منزلن مان هڪ هو.<ref>{{Cite web |url=http://www.topuniversities.com/where-to-study/europe/germany/growing-popularity-international-study-germany |title=جرمنيءَ ۾ بين الاقوامي تعليم جي وڌندڙ مقبوليت |first=Laura|last=Bridgestock |date=13 November 2014 |website=QS Topuniversities |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160413063050/http://www.topuniversities.com/where-to-study/europe/germany/growing-popularity-international-study-germany |archivedate=13 April 2016}}</ref> جرمنيءَ جون قائم ٿيل يونيورسٽيون [[لاڳيتو هلندڙ دنيا جي سڀ کان پراڻين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي سڀ کان پراڻين يونيورسٽين]] مان ڪجهه تي مشتمل آهن؛ [[هاڊلبرگ يونيورسٽي]] (1386ع ۾ قائم)، [[لائپزگ يونيورسٽي]] (1409ع ۾ قائم) ۽ [[روسٽوڪ يونيورسٽي]] (1419ع ۾ قائم) [[جرمني جي سڀ کان پراڻين يونيورسٽين جي فهرست|ملڪ جون سڀ کان پراڻيون يونيورسٽيون]] آهن.<ref>{{Cite web |url=http://www.uni-heidelberg.de/university/rankings/ |title=درجابندي: بين الاقوامي ڀيٽ ۾ هاڊلبرگ يونيورسٽي|publisher=Universität Heidelberg |first=Björn |last=Bertram |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140921065348/http://www.uni-heidelberg.de/university/rankings/ |archivedate=21 September 2014 |accessdate=28 September 2014}}</ref> [[برلن جي همبولٽ يونيورسٽي]]، جيڪا 1810ع ۾ لبرل تعليمي سڌارڪ [[ولهم فون همبولٽ]] قائم ڪئي، ڪيترين اولهندي يونيورسٽين لاءِ [[اعليٰ تعليم جو همبولٽيائي نمونو|تعليمي نمونو]] بڻجي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/humboldt-university-berlin|website=Times Higher Education|title=برلن جي همبولٽ يونيورسٽي|accessdate=5 July 2020|archivedate=15 June 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200615201758/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/humboldt-university-berlin|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drc.uns.ac.rs/presentations/05_DS/03-Prof.Dr.HeinrichKern.pdf|website=26th Annual Meeting of the Danube Rectors Conference|title=همبولٽ جو تعليمي آدرش ۽ جديد علمي تعليم|author=Kern, Heinrich|year=2010|accessdate=5 July 2020|archivedate=24 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224180046/http://www.drc.uns.ac.rs/presentations/05_DS/03-Prof.Dr.HeinrichKern.pdf|url-status=live}}</ref> === صحت === {{Main|جرمني ۾ صحت}} {{Further|جرمني ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:Heiligen-Geist-Hospital (Lübeck).jpg|thumb|[[لوبڪ]] ۾ [[هولي اسپرٽ اسپتال]]، جيڪا 1286ع ۾ قائم ٿي، جديد اسپتالن جي اڳوڻن نمونن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.luebeck-tourism.de/discover/sights/hospital-of-the-holy-spirit.html |title=لوبڪ جي هولي اسپرٽ اسپتال |publisher=Lübeck + Travemünde |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215044833/http://www.luebeck-tourism.de/discover/sights/hospital-of-the-holy-spirit.html |archivedate=15 December 2014 |accessdate=12 December 2014}}</ref>]] جرمنيءَ جي اسپتالن جي نظام کي {{lang|de|Krankenhäuser}} ('''ڪرانڪن هوئزر''') چيو وڃي ٿو، جنهن جون پاڙون وچئين دور تائين پهچن ٿيون، ۽ ملڪ وٽ دنيا جو سڀ کان پراڻو [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] وارو نظام آهي، جيڪو 1880ع واري ڏهاڪي جي [[اوٽو فون بسمارڪ#سماجي قانون سازي|بسمارڪ جي سماجي قانون سازي]] کان شروع ٿيو.<ref>{{Cite book |url=http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf |title=تبديليءَ هيٺ صحت جي سار سنڀال جا نظام: جرمني |publisher=European Observatory on Health Care Systems |year=2000 |page=8|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513054407/http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf |archivedate=13 May 2011 |url-status=live }}</ref> 1880ع واري ڏهاڪي کان سڌارن ۽ قانوني بندوبستن هڪ متوازن [[صحت جي سار سنڀال جو نظام]] يقيني بڻايو آهي. آبادي قانون تحت فراهم ڪيل صحت بيمي جي منصوبي سان ڍڪيل آهي، جڏهن تہ مقرر معيارن تحت ڪجهه گروهن کي خانگي صحت بيمي جو معاهدو چونڊڻ جي اجازت آهي. [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) موجب 2013ع ۾ جرمنيءَ جي صحت جي سار سنڀال واري نظام جو 77 سيڪڙو خرچ حڪومت ۽ 23 سيڪڙو خانگي شعبي طرفان پورو ڪيو ويو.<ref name="health">{{Cite web |url=http://apps.who.int/gho/data/node.country.country-DEU?lang=en |title=جرمنيءَ جي شمارياتي خلاصي (2002ع کان هاڻوڪي وقت تائين) |publisher=عالمي صحت تنظيم |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160606194340/http://apps.who.int/gho/data/node.country.country-DEU?lang=en |archivedate=6 June 2016 |accessdate=4 June 2016}}</ref> 2024ع ۾ جرمني پنهنجي جي ڊي پي جو 12.27 سيڪڙو صحت جي سار سنڀال تي خرچ ڪيو.<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS |title=عالمي صحت خرچن جو ڊيٽابيس |date=December 2025 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]]}}</ref> عالمي صحت تنظيم موجب 2019ع ۾ زندگيءَ جي اميد جي لحاظ کان جرمني [[زندگيءَ جي اميد موجب ملڪن جي فهرست|دنيا ۾ 21هين نمبر تي]] هو؛ مردن لاءِ زندگيءَ جي اميد 78.7 سال ۽ عورتن لاءِ 84.8 سال هئي، جڏهن تہ [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] تمام گهٽ، يعني هر 1,000 [[زنده ڄمڻ|زنده ڄمڻن]] تي 4 موت هئي. 2019ع مطابق موت جو مکيه سبب دل ۽ رت جي رڳن جون بيماريون هيون، جن جو حصو 37 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0005/419459/Country-Health-Profile-2019-Germany.pdf?ua=1|publisher=WHO|title=جرمنيءَ جي ملڪي صحت جو خاڪو 2019ع|accessdate=9 March 2020|archivedate=20 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210620152704/https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0005/419459/Country-Health-Profile-2019-Germany.pdf|url-status=live}}</ref> [[جرمني ۾ ٿلهائپ]] کي وڌندڙ طور هڪ اهم صحت مسئلو قرار ڏنو ويو آهي؛ 2014ع جي هڪ مطالعي موجب جرمنيءَ جي بالغ آباديءَ مان 52 سيڪڙو ماڻهو وڌيڪ وزن وارا يا ٿلها هئا.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Overweight_and_obesity_-_BMI_statistics|title=وڌيڪ وزن ۽ ٿلهائپ – بي ايم آءِ جا انگ اکر|publisher=يورو اسٽيٽ|accessdate=14 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200325112121/https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Overweight_and_obesity_-_BMI_statistics|archivedate=25 March 2020|url-status=live}}</ref> جرمني وٽ نفسياتي صحت جي سار سنڀال جو وسيع نظام آهي، جڏهن تہ ذهني صحت جي خدمتن جي گهرج وڌي رهي آهي؛ هر سال لڳ ڀڳ 27.8 سيڪڙو بالغ ڪنهن نه ڪنهن ذهني خرابيءَ جو تجربو ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Jacobi |first1=Frank|first2=M |last2=Höfler|first3= J |last3=Strehle|first4= S|last4= Mack|first5= A |last5=Gerschler|first6= L |last6=Scholl|first7= M A |last7=Busch|first8= U|last8= Maske|first9= U |last9=Hapke|first10= W|last10= Gaebel|first11= W |last11=Maier|first12= M |last12=Wagner|first13= J|last13= Zielasek|first14= H-U |last14=Wittchen|title=عام آباديءَ ۾ ذهني بيماريون: جرمنيءَ ۾ بالغن جي صحت بابت مطالعي ۽ اضافي ذهني صحت ماڊيول (DEGS1-MH) جو مطالعو|journal=Der Nervenarzt|doi=10.1007/s00115-013-3961-y |year=2014|volume=85|issue=1|pages=77&ndash;87 |pmid=24441882 }}</ref><ref>{{Cite web |last1=Trautmann |first1=Caroline |last2=Kleißle |first2=Christian |last3=Müller |first3=Christoph |title=رهنمائي: جرمنيءَ ۾ نفسياتي صحت جي سار سنڀال جو نظام |url=https://www.bapk.de/fileadmin/user_files/bapk/projekte/bapk_ratgeber_02_gesundheitssystem_ENGL_v2_FERTIG.pdf |publisher=Bundesverband der Angehörigen psychisch kranker Menschen e.V.|date=2017}}</ref> جيتوڻيڪ نظام جامع ۽ بيمي سان ڍڪيل خدمتون مهيا ڪري ٿو، پر ان کي نفسياتي علاج ڪندڙ ماهرن جي کوٽ ۽ [[ڪوويڊ-19 وبا دوران ذهني صحت|وبا سبب پريشاني ۽ ڊپريشن ۾ آيل واڌ]] جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Stoffers-Winterling |first1=J. M. |last2=Wiegand |first2=H. F. |last3=Broll |first3=J. |last4=Schäfer |first4=S. K. |last5=Adorjan |first5=K. |last6=Tüscher |first6=O. |last7=Lieb |first7=K. |date=3 April 2025 |title=جرمنيءَ ۾ ڪوويڊ-19 وبا: ذهني صحت جا رخ، مضبوط ۽ ڪمزور گروهه |journal=Der Nervenarzt |volume=96 |issue=3 |pages=266–271 |doi=10.1007/s00115-025-01824-8 |pmc=12058912 |pmid=40180657}}</ref> 2023ع ۾ 37.7 سيڪڙو بالغن پنهنجي ذهني صحت کي بهترين يا تمام سٺو قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=ذاتي جائزي موجب ذهني صحت (18 سالن کان مٿي) |url=https://www.gbe.rki.de/EN/Topics/HealthStatus/SubjectiveHealth/Self-ratedHealth/Self-ratedMentalHealth/Self-ratedMentalHealth_node.html? |accessdate=24 March 2026|publisher=[[رابرٽ ڪوخ انسٽيٽيوٽ]]}}</ref> 2019ع ۾ جرمني يورپي يونين جي ملڪن ۾ دائمي ڊپريشن جي شرح جي لحاظ کان ٽئين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=يورپي يونين ۾ 7.2 سيڪڙو ماڻهو دائمي ڊپريشن جو شڪار آهن |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/-/edn-20210910-1 |date=10 September 2021 |website=يورو اسٽيٽ}}</ref>. == ثقافت == {{Main|جرمني جي ثقافت}} [[File:Striezelmarkt 2009 00950.jpg|thumb|[[ڊريسڊن]] ۾ [[ڪرسٽمس مارڪيٽ]]، [[شٽريٽسل مارڪٽ]]]] جرمن رياستن جي ثقافت کي يورپ جي اهم علمي ۽ عوامي تحريڪن، مذهبي توڙي [[سيڪيولرازم|سيڪيولر]]، گهڻو متاثر ڪيو آهي، ۽ [[صديءَ موجب جرمن سائنسدانن جي فهرست|جرمن سائنسدانن]]، اديبن ۽ فلسفين اولهندي فڪر جي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17299607 |title=جرمنيءَ جو ملڪي خاڪو |date=25 February 2015 |website=BBC News|url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150602194632/http://www.bbc.com/news/world-europe-17299607 |archivedate=2 June 2015}}</ref> [[بي بي سي]] جي عالمي راءِ شماريءَ موجب جرمنيءَ کي 2013ع<ref>{{Cite news |date=23 May 2013 |title=بي بي سي سروي: جرمني دنيا جو سڀ کان وڌيڪ پسند ڪيل ملڪ |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22624104 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130523014312/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22624104 |archivedate=23 May 2013 |newspaper=BBC News}}</ref> ۽ 2014ع<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/world-service-country-poll |title=ورلڊ سروس عالمي سروي: روس بابت منفي خيالن ۾ واڌ |date=4 June 2014 |publisher=BBC |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812221010/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/world-service-country-poll |archivedate=12 August 2014 }}</ref> ۾ دنيا تي سڀ کان وڌيڪ مثبت اثر رکندڙ ملڪ طور سڃاتو ويو. جرمني [[اوڪٽوبر فيسٽ]]<ref>{{Cite news |last=MacGregor, Neil |date=28 September 2014 |title=هڪ ماڻهو ۽ 1,200 ساسيجن وارو ملڪ |url=https://www.bbc.com/news/magazine-29380144 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141210062000/http://www.bbc.com/news/magazine-29380144 |archivedate=10 December 2014 |work=BBC News}}</ref> ۽ [[ڪرسمس|ڪرسمس جون روايتون]] لاءِ مشهور آهي، جن ۾ [[ايڊوينٽ گل دائرو]]، [[ڪرسمس ناٽڪ]]، [[ڪرسمس جو وڻ]]، [[شٽولن]] ڪيڪ ۽ ٻيون رسمون شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://www.german-way.com/history-and-culture/holidays-and-celebrations/christmas/ |title=آسٽريا، جرمني ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ ڪرسمس جون روايتون |publisher=German Ways |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141225193546/http://www.german-way.com/history-and-culture/holidays-and-celebrations/christmas/ |archivedate=25 December 2014 |accessdate=12 December 2014}}</ref> 2025ع مطابق، [[يونيسڪو]] [[جرمني ۾ عالمي ورثي جا ماڳ|جرمنيءَ جا 55 ماڳ عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيا هئا.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/de |title=جرمنيءَ ۾ عالمي ورثي جا ماڳ |publisher=UNESCO |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160323055317/https://whc.unesco.org/en/statesparties/de |archivedate=23 March 2016 |accessdate=22 March 2016}}</ref> [[جرمني ۾ عام موڪلون|جرمنيءَ ۾ عام موڪلن]] جو هڪ انگ هر رياست پاڻ طئي ڪري ٿي؛ 1990ع کان [[3 آڪٽوبر]] جرمنيءَ جو [[قومي ڏينهن]] آهي، جيڪو '''ٽاگ ڊير ڊوئچن آئنهاٽ'''، يعني [[جرمن اتحاد جو ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://www.buzer.de/s1.htm?g=Einigungsvertrag&a=2 |title=آرٽيڪل 2 EV – جرمنيءَ جي وفاقي جمهوريه ۽ جرمن جمهوري جمهوريه وچ ۾ جرمنيءَ جي اتحاد جي قيام بابت معاهدو |publisher=buzer.de |language=German |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923224034/http://www.buzer.de/s1.htm?g=Einigungsvertrag&a=2 |archivedate=23 September 2015 |accessdate=15 May 2015}}</ref> === فن، ڊزائن ۽ اڏاوت === {{Main|جرمن فن|جرمني جي اڏاوت|جرمن فيشن}} {{multiple image | align = right | width1 = 132 | image1 = Caspar David Friedrich - Wanderer above the Sea of Fog.jpeg | caption1 = [[ڪاسپر ڊيوڊ فريڊرش|سي. ڊي. فريڊرش]]، ''[[ڌنڌ جي سمنڊ مٿان مسافر]]'' (1818ع) | width2 = 155 | image2 = Franz Marc 020.jpg | caption2 = [[فرانٽس مارڪ]]، ''ٻيلي ۾ هرڻ'' (1914ع) }} [[جرمن مصور]] [[يورپي فن|اولهندي فن]] تي اهم اثر ڇڏيندا رهيا آهن. [[آلبريخت ڊيورر]]، [[هانس هولبائن دي ينگر]]، [[ماتياس گرونيوالڊ]] ۽ [[لوڪاس ڪراناخ دي ايلڊر]] [[نشاة ثانيه]] جا اهم جرمن فنڪار هئا، [[يوهان بپتسٽ ٽسِمرمان]] [[باروڪ]]، [[ڪاسپر ڊيوڊ فريڊرش]] ۽ [[ڪارل شپسويگ]] [[رومانويت]]، [[ميڪس ليبرمان]] [[تاثر پسندي]] ۽ [[ميڪس ارنسٽ]] [[سريئلزم]] جا نمايان فنڪار هئا. 20هين صديءَ ۾ ڪيترائي جرمن فني گروهه قائم ٿيا؛ '''[[ڊي بروڪه]]''' (پل) ۽ '''[[ڊير بلائو رائٽر]]'''؛ (نيرو سوار) ميونخ ۽ برلن ۾ [[جرمن اظهارپسندي|اظهارپسندي]] جي ترقي تي اثرانداز ٿيا. [[نئين حقيقت پسندي]] وائيمار جمهوريه دوران اظهارپسنديءَ جي ردعمل طور اڀري. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جرمن فن جي اهم رجحانن ۾ [[نئين اظهارپسندي]] ۽ [[نئون لائپزگ اسڪول]] شامل هئا.<ref name="groveart">{{cite encyclopedia|encyclopedia=Grove Art Online|author1=David Jenkinson|author2=Günther Binding|author2-link=Günther Binding|author3=Doris Kutschbach|author4=Ulrich Knapp|author5=Howard Caygill|author5-link=Howard Caygill|author6=Achim Preiss|author7=Helmut Börsch-Supan|author8=Thomas Kliemann|author9=April Eisman|author10=Klaus Niehr|author11=Jeffrey Chipps Smith|author12=Ulrich Leben|author13=Heidrun Zinnkann|author14=Angelika Steinmetz|author15=Walter Spiegl|author16=G. Reinheckel|author17=Hannelore Müller|author18=Gerhard Bott|author19=Peter Hornsby|author20=Anna Beatriz Chadour|author21=Erika Speel|author22=A. Kenneth Snowman|author23=Brigitte Dinger|author24=Annamaria Giusti|author25=Harald Olbrich|author26=Christian Herchenröder|author27=David Alan Robertson|author28=Dominic R. Stone|author29=Eduard Isphording|author30=Heinrich Dilly|title=جرمني، وفاقي جمهوريه|date=10 December 2018|doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T031531|isbn=978-1-884446-05-4}}</ref> جرمن ڊزائنر جديد [[مصنوعاتي ڊزائن]] جي شروعاتي اڳواڻن مان هئا.<ref>{{Cite web |url=https://gizmodo.com/5918142/8-beautiful-things-from-bauhaus-the-single-most-influential-school-of-design |title=باوهاوس: ڊزائن جو سڀ کان وڌيڪ اثرائتو اسڪول |date=13 June 2012 |website=Gizmodo |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141221015122/http://gizmodo.com/5918142/8-beautiful-things-from-bauhaus-the-single-most-influential-school-of-design |archivedate=21 December 2014}}</ref> [[برلن فيشن ويڪ]] ۽ فيشن واپاري ميلو [[بريڊ اينڊ بٽر (واپاري ميلو)|بريڊ اينڊ بٽر]] هر سال ٻه ڀيرا منعقد ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.fashionunited.co.uk/fashion-news/fashion/germanys-fashion-capital-the-improbable-rise-of-berlin-2012011713844 |title=فيشن جي گاديءَ طور برلن: اڻڄاتل عروج |date=12 January 2012 |publisher=Fashion United UK |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150508051452/http://www.fashionunited.co.uk/fashion-news/fashion/germanys-fashion-capital-the-improbable-rise-of-berlin-2012011713844 |archivedate=8 May 2015}}</ref> جرمنيءَ جي اڏاوتي ورثي ۾ [[ڪارولنجين اڏاوت]] ۽ [[اوٽوني اڏاوت]] جا انداز شامل آهن، جيڪي [[رومانسڪ اڏاوت]] جا اڳواڻ هئا. [[سرن واري گوٿڪ اڏاوت]] هڪ الڳ وچئين دور جو انداز آهي، جيڪو جرمنيءَ ۾ ترقي ڪري اڀريو. [[نشاة ثانيه جي اڏاوت|نشاة ثانيه]] ۽ [[باروڪ اڏاوت|باروڪ]] فن ۾ پڻ علائقائي ۽ مخصوص جرمن عنصر پيدا ٿيا، جيئن [[ويسر نشاة ثانيه]].<ref name="groveart" /> جرمنيءَ جي [[مقامي اڏاوت]] اڪثر [[فاخوايرڪ هائوس|ڪاٺي ڍانچي]] ({{lang|de|Fachwerk}}، '''فاخوايرڪ''') جي روايتن سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪي علائقي ۽ ڪاٺ جوڙڻ جي طرز موجب مختلف آهن.<ref name="Heinrich Stiewe 2007">{{cite book|first=Heinrich |last=Stiewe|year=2007|title=جرمنيءَ ۾ فاخوايرڪ گهر: وچئين دور کان اڄ تائين جوڙجڪ، شڪل ۽ استعمال|publisher=Primus Verlag|isbn=978-3-89678-589-3}}</ref> جڏهن صنعتي ترقي يورپ ۾ پکڙجي، تڏهن جرمنيءَ ۾ [[ڪلاسيڪيت]] ۽ [[تاريخيت (فن)|تاريخيت]] جو هڪ مخصوص انداز پيدا ٿيو، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن [[گرونڊرٽسائٽ|'''گرونڊرٽسائٽ''']] انداز چيو وڃي ٿو. [[اظهارپسند اڏاوت]] 1910ع واري ڏهاڪي ۾ جرمنيءَ ۾ ترقي ڪئي ۽ [[آرٽ ڊيڪو]] ۽ ٻين جديد اندازن تي اثر وڌو. جرمني شروعاتي [[جديد اڏاوت|جديديت واري تحريڪ]] ۾ خاص اهميت رکي ٿو: اهو [[هرمان موٽيسيوس]] پاران شروع ڪيل [[ڊوئچر ويرڪبنڊ|ويرڪبنڊ]] ([[نئين حقيقت پسندي (اڏاوت)|نئين حقيقت پسندي]]) ۽ [[والٽر گروپيوس]] پاران قائم ڪيل [[باوهاوس]] تحريڪ جو وطن آهي.<ref name="groveart" /> [[لوڊوگ ميس فان ڊير روهه]] 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مشهور معمارن مان هڪ بڻيو؛ هن شيشي جي سامهون واري حصي واري [[آسمان ڇهندڙ عمارت]] جو تصور پيش ڪيو.<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0 |title=اڏاوت ۽ منظرنامي جي اڏاوت جي لغت |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=978-0-19-860678-9 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0/page/880 880] |url-access=registration}}</ref> مشهور معاصر [[جرمن معمارن جي فهرست|جرمن معمارن]] ۽ ادارن ۾ [[پرٽزڪر انعام]] ماڻيندڙ [[گوٽفريڊ بوم]] ۽ [[فرائي اوٽو]] شامل آهن.<ref>{{Cite book |title=100 معاصر معمار |url=https://archive.org/details/100contemporarya0000jodi |last=Jodidio |first=Philip |year=2008 |publisher=Taschen |isbn=978-3-8365-0091-3 |edition=1}}</ref> === ادب ۽ فلسفو === {{Main|جرمن ادب|جرمن فلسفو}} [[File:Grimm.jpg|thumb|[[گرم ڀائر]]، جن مشهور جرمن لوڪ ڪهاڻيون گڏ ڪري [[گرم جون پرياڻيون ڪهاڻيون|هڪ مجموعي]] ۾ شايع ڪيون]] جرمن ادب جون پاڙون وچئين دور تائين پهچن ٿيون ۽ ان دور جي اديبن ۾ [[والٽر فون ڊير فوگل وائيڊ]] ۽ [[ولفرام فون ايشنباخ]] شامل آهن. مشهور جرمن اديبن ۾ [[يوهان وولف گانگ فون گوئٽي]]، [[فريڊرڪ شلر]]، [[گوٽهولڊ ايفرائيم ليسنگ]] ۽ [[ٿيوڊور فونٽانه]] شامل آهن. [[گرم ڀائرن]] پاران شايع ڪيل لوڪ ڪهاڻين جي مجموعن [[جرمن لوڪ ادب]] کي بين الاقوامي سطح تي مشهور ڪيو.<ref name="D99ff">{{cite journal |last=Dégh|first= Linda |year=1979|title=گرم جون گهريلو ڪهاڻيون ۽ گهر ۾ انهن جي جاءِ|url=https://archive.org/details/sim_western-folklore_1979-04_38_2/page/99|journal=Western Folklore|volume=38 |number=2|pages=99–101|doi=10.2307/1498562 |jstor=1498562}}</ref> گرم ڀائرن جرمن ٻوليءَ جي علائقائي صورتن کي پڻ گڏ ڪري ترتيب ڏنو ۽ انهن جي ڪم جو بنياد تاريخي اصولن تي رکيو؛ سندن {{lang|de|[[Deutsches Wörterbuch]]}} ('''ڊوئچس وورٽر بوخ''')، يعني جرمن لغت، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن گرم لغت پڻ چيو وڃي ٿو، 1838ع ۾ شروع ٿي ۽ ان جا پهريان جلد 1854ع ۾ شايع ٿيا.<ref name="DWBhistory">{{cite web|title=''ڊوئچس وورٽر بوخ'' جي تاريخ |url=http://150-grimm.bbaw.de/start.htm |website=DWB 150th Anniversary Exhibition and Symposium|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015142342/http://150-grimm.bbaw.de/start.htm |archivedate=15 October 2015|publisher= Humboldt-Universität|year= 2004|language=de|accessdate= 27 June 2012}}</ref> 20هين صديءَ جي اثرائتن اديبن ۾ [[گيرهارٽ هاپٽمان]]، [[ٿامس مان]]، [[هرمان هيسه]]، [[هائنرش بول]] ۽ [[گونٽر گراس]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=[[شيل ايسپمارڪ|Espmark, Kjell]] |year=2001 |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/articles/espmark/index.html |title=ادب جو نوبل انعام |publisher=Nobelprize.org |url-status=live |archivedate=26 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110426075458/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/articles/espmark/index.html}}</ref> آمريڪا ۽ چين کان پوءِ جرمن ڪتابن جي مارڪيٽ دنيا ۾ ٽئين وڏي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.internationalpublishers.org/images/reports/2014/IPA-annual-report-2014.pdf |accessdate=6 July 2016 |title=سالياني رپورٽ |date=October 2014 |publisher=International Publishers Association |page=13 |archivedate=11 July 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711214707/http://www.internationalpublishers.org/images/reports/2014/IPA-annual-report-2014.pdf}}</ref> [[فرينڪفرٽ ڪتاب ميلو]] بين الاقوامي معاهدن ۽ واپار جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان اهم ڪتاب ميلو آهي، جنهن جي روايت 500 سالن کان وڌيڪ پراڻي آهي.<ref>{{Cite book |title=فرينڪفرٽ ڪتاب ميلي جي تاريخ |last1=Weidhaas |first1=Peter |last2=Gossage |first2=Carolyn |last3=Wright |first3=Wendy A. |year=2007 |url=https://archive.org/details/historyoffrankfu0000weid |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-55002-744-0 |pages=[https://archive.org/details/historyoffrankfu0000weid/page/n143 11] |url-access=registration}}</ref> [[لائپزگ ڪتاب ميلو]] پڻ يورپ ۾ هڪ اهم مقام رکي ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://www.dw.de/leipzig-book-fair-cultural-sideshow-with-a-serious-side/a-18313879 |title=لائپزگ ڪتاب ميلو: ثقافتي ڏيک سان گڏ سنجيده پاسو |last=Chase |first=Jefferson |date=13 March 2015 |website=[[ڊوئچه ويلي]] |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150425203420/http://www.dw.de/leipzig-book-fair-cultural-sideshow-with-a-serious-side/a-18313879 |archivedate=25 April 2015 }}</ref> جرمن فلسفو تاريخي لحاظ کان انتهائي اهم رهيو آهي: [[گوٽفريڊ لائبنيٽس]] جون [[عقليت پسندي]] ۾ خدمتون؛ [[ايمانوئيل ڪانٽ]] جو [[روشن خيالي جو دور|روشن خيالي]] وارو فلسفو؛ [[يوهان گوٽليب فشٽي]]، [[گيورگ ولهلم فريڊرڪ هيگل]] ۽ [[فريڊرڪ ولهلم يوزف شيلنگ]] پاران ڪلاسيڪي [[جرمن آدرشيت]] جو بنياد؛ [[آرٿر شوپنهاور]] جو مابعدالطبيعاتي مايوسيءَ وارو فڪر؛ [[ڪارل مارڪس]] ۽ [[فريڊرڪ اينگلز]] پاران [[ڪميونسٽ نظريو|ڪميونسٽ نظريي]] جي جوڙجڪ؛ [[فريڊرڪ نٽشي]] پاران [[نقطه نظر پسندي]] جي ترقي؛ [[گوٽلوب فريگه]] جون [[تجزياتي فلسفو|تجزياتي فلسفي]] جي شروعات ۾ خدمتون؛ [[مارٽن هائيڊيگر]] جا وجود بابت ڪم؛ [[اوسوالڊ اسپينگلر]] جو تاريخي فلسفو؛ ۽ [[فرينڪفرٽ اسڪول]] جي ترقي سڀ انتهائي اثرائتي رهيون آهن.<ref>{{Cite book |title=فلسفي جو بليڪ ويل ساٿي |last=Searle, John |publisher=Wiley-Blackwell |year=1987 |chapter=تعارف}}</ref> === موسيقي === {{Main|جرمني جي موسيقي}} {{See also|جرمن ٻوليءَ ۾ اوپيرا}} [[File:Joseph Karl Stieler's Beethoven mit dem Manuskript der Missa solemnis.jpg|thumb|[[لوڊوگ فان بيتهوون]] (1770–1827ع)، [[ڪلاسيڪي موسيقي]] جي سڀ کان مشهور موسيقارن مان هڪ، [[بون]] ۾ ڄائو هو.]] جرمن [[ڪلاسيڪي موسيقي جو دور|ڪلاسيڪي موسيقي]] ۾ دنيا جي ڪجهه سڀ کان وڌيڪ مشهور موسيقارن جا ڪم شامل آهن. [[ڊيٽرش بوڪسٽيهوڊه]]، [[يوهان سيباسٽيان باخ]] ۽ [[گيورگ فريڊرڪ هينڊل]] [[باروڪ موسيقي|باروڪ دور]] جا اثرائتا موسيقار هئا. [[لوڊوگ فان بيتهوون]] ڪلاسيڪي ۽ [[رومانوي موسيقي|رومانوي]] دورن جي وچ واري تبديليءَ ۾ هڪ اهم شخصيت هو. [[ڪارل ماريا فون ويبر]]، [[فيليڪس مينڊلسون]]، [[رابرٽ شومان]] ۽ [[يوهانس برامس]] اهم رومانوي موسيقار هئا. [[رچرڊ واگنر]] پنهنجي اوپيرائن لاءِ مشهور هو. [[رچرڊ شٽراس]] ديرين رومانوي ۽ شروعاتي [[20هين صديءَ جي ڪلاسيڪي موسيقي|جديد دور]] جو اهم موسيقار هو. [[ڪارلهائنٽس شٽوڪهاوزن]] ۽ [[وولف گانگ ريم]] 20هين ۽ 21هين صديءَ جي شروعات جا اهم موسيقار آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Grove Music Online|title=جرمني، وفاقي جمهوريه|last1=Kmetz |first1=John |first2=Ludwig |last2=Finscher |first3=Giselher |last3=Schubert |first4=Wilhelm |last4=Schepping |first5=Philip V. |last5=Bohlman|date=20 January 2001|doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40055 |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> 2013ع ۾ جرمني يورپ جي ٻي وڏي ۽ [[رڪارڊ ٿيل موسيقي جي سڀ کان وڏين مارڪيٽن جي فهرست|دنيا جي چوٿين وڏي موسيقي مارڪيٽ]] هو.<ref>{{Cite web |url=http://www.riaj.or.jp/e/issue/pdf/RIAJ2013E.pdf |title=جاپان ۾ رڪارڊ ٿيل موسيقيءَ جي صنعت |year=2013 |publisher=Recording Industry Association of Japan |page=24 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130818080109/http://www.riaj.or.jp/e/issue/pdf/RIAJ2013E.pdf |archivedate=18 August 2013 |accessdate=8 February 2014 }}</ref> 20هين ۽ 21هين صديءَ جي جرمن مقبول موسيقيءَ ۾ [[نويه ڊوئچه ويله]]، [[پاپ موسيقي|پاپ]]، [[اوست روڪ]]، [[هييوي ميٽل موسيقي|هييوي ميٽل]]/[[جرمن راڪ|راڪ]]، [[جرمن پنڪ|پنڪ]]، [[پاپ راڪ]]، [[انڊي راڪ|انڊي]]، [[فوڪس موسيقي|وولڪس موزيڪ]]، [[شلاغر موسيقي|شلاغر پاپ]] ۽ [[جرمن هپ هاپ]] شامل آهن. جرمن [[اليڪٽرانڪ موسيقي]] عالمي اثر حاصل ڪيو، جنهن ۾ [[ڪرافٽ ورڪ]] ۽ [[ٽينجرين ڊريم]] هن صنف جا شروعاتي اڳواڻ هئا.<ref>{{Cite news |url=http://www.dw.de/kraftwerk-maintain-their-legacy-as-electro-pioneers/a-6497092 |title=ڪرافٽ ورڪ اليڪٽرو جي اڳواڻن طور پنهنجو ورثو برقرار رکي ٿو |date=8 April 2011 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130404040323/http://www.dw.de//kraftwerk-maintain-their-legacy-as-electro-pioneers//a-6497092 |archivedate=4 April 2013 |website=Deutsche Welle}}</ref> جرمنيءَ جي [[ٽيڪنو]] ۽ [[هائوس موسيقي]] جي منظرنامي جا ڊي جيز ۽ فنڪار عالمي شهرت حاصل ڪري چڪا آهن، جهڙوڪ [[پال فان ڊائڪ]]، [[فيليڪس يان]]، [[پال ڪالڪبرينر]]، [[رابن شولٽس]] ۽ [[اسڪوٽر (بينڊ)|اسڪوٽر]].<ref>{{Cite journal |last=Nye |first=Sean |title=گهٽتائيءَ جون سمجهاڻيون: برلن جو ڏهاڪو، منيمال تسلسل ۽ جرمن ٽيڪنو جي ورثي بابت بحث |url=https://www.academia.edu/3813069 |url-status=live |journal=Journal of Popular Music Studies |date=2013 |volume=25 |issue=2 |pages=154–184 |doi=10.1111/JPMS.12032 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101013427/http://www.academia.edu/3813069/Minimal_Understandings_The_Berlin_Decade_The_Minimal_Continuum_and_Debates_on_the_Legacy_of_German_Techno |archivedate=1 January 2015 |accessdate=12 December 2014}}</ref> === ميڊيا === {{Main|جرمني جو ميڊيا}} {{Further|جرمن سئنيما}} [[File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|thumb|[[پوٽسڊام]] ۾ [[بابلسبرگ اسٽوڊيو]]، دنيا جو پهريون وڏي پيماني وارو فلم اسٽوڊيو]] جرمنيءَ جون سڀ کان وڏيون بين الاقوامي سطح تي ڪم ڪندڙ [[ماس ميڊيا|ميڊيا]] ڪمپنيون [[برٽلسمن]]، [[ايڪسل اسپرنگر ايس اي]] ۽ [[پروزيبن سيٽ.1 ميڊيا]] آهن. [[جرمني ۾ ٽيليويزن|جرمنيءَ جي ٽيليويزن مارڪيٽ]] يورپ جي سڀ کان وڏي آهي؛ 2012ع تائين ملڪ ۾ 38&nbsp;ملين کان وڌيڪ ٽي وي گهر هئا.<ref>{{Cite web |url=http://www.astra.de/16795168/tv-verbreitung_in_deutschland |title=جرمنيءَ ۾ ٽيليويزن جي ورڇ |work=Digitaler Sat-Empfang via ASTRA: Überirdisch fernsehen |date=19 February 2013 |publisher=Astra Sat|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101012509/http://www.astra.de/16795168/tv-verbreitung_in_deutschland |archivedate=1 January 2015 }}</ref> لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو جرمن گهرن وٽ ڪيبل يا سيٽلائيٽ ٽيليويزن آهي، جن ذريعي مختلف [[عوامي نشريات#جرمني|مفت عوامي]] ۽ [[تجارتي نشريات|تجارتي]] چينل ڏٺا وڃن ٿا.<ref name="media" /> جرمنيءَ ۾ [[جرمني جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست|300 کان وڌيڪ سرڪاري ۽ خانگي ريڊيو اسٽيشنون]] آهن؛ ملڪ جو قومي ريڊيو نيٽ ورڪ [[ڊوئچلانڊ ريڊيو]] آهي، جڏهن تہ سرڪاري [[ڊوئچه ويلي]] پرڏيهي ٻولين ۾ ريڊيو ۽ ٽيليويزن جو اهم نشرياتي ادارو آهي.<ref name="media" /> جرمنيءَ جي ڇپيل ميڊيا جي مارڪيٽ يورپ جي سڀ کان وڏي آهي.<ref name="media">{{cite web|url=https://medialandscapes.org/country/germany|title=جرمني|publisher=Media Landscapes|accessdate=14 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327081145/https://medialandscapes.org/country/germany|archivedate=27 March 2019|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ گردش رکندڙ [[جرمن اخبارون|جرمن اخبارن]] ۾ '''[[بلٽ، اخبار|بلٽ]]'''، [[زوڊ ڊوئچه ٽسائٽونگ, اخبار]]، [[فرينڪفرٽر آلگيمائنه ٽسائٽونگ، اخبار]] ۽ [[ڊي ويلٽ، اخبار]] شامل آهن.<ref name="media" /> جرمنيءَ جي وڏين [[جرمن رسالا|رسالن]] ۾ '''[[اي ڊي اي سي موٽر ويلٽ، رسالو]]''' ۽ '''[[ڊير شپيگل (رسالو)]]''' شامل آهن.<ref name="media" /> جرمني وٽ [[جرمني ۾ وڊيو گيمز|وڏي وڊيو گيم مارڪيٽ]] آهي، جنهن ۾ سڄي ملڪ ۾ 34 ملين کان وڌيڪ رانديگر آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2019-07-16-german-consumers-spent-4-4bn-on-video-games-in-2018|title=جرمن صارفين 2018ع ۾ وڊيو گيمز تي 4.4 ارب يورو خرچ ڪيا|last=Batchelor|first=James|date=16 July 2019|website=GamesIndustry.biz|accessdate=15 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200509014644/https://www.gamesindustry.biz/articles/2019-07-16-german-consumers-spent-4-4bn-on-video-games-in-2018|archivedate=9 May 2020|url-status=live}}</ref> [[ڪولون]] ۾ هر سال منعقد ٿيندڙ [[گيمزڪام]] دنيا جو سڀ کان وڏو [[گيمنگ ڪنوينشن]] آهي.<ref>{{Cite news |last=MacDonald |first=Keza |date=23 August 2022 |title=پشنگ بٽنز: دنيا جي سڀ کان وڏي گيمز ڪنوينشن مان ڇا اميد ڪجي |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/games/2022/aug/23/pushing-buttons-gamescom-worlds-biggest-gaming-convention |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726020832/https://www.theguardian.com/games/2022/aug/23/pushing-buttons-gamescom-worlds-biggest-gaming-convention |url-status=live }}</ref> جرمن سئنيما فلم جي فني ۽ ٽيڪنيڪي ترقيءَ ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. [[ميڪس شڪلاڊانوفسڪي|شڪلاڊانوفسڪي ڀائرن]] جا پهريان فلمي ڪم 1895ع ۾ تماشائين کي ڏيکاريا ويا. [[پوٽسڊام]] ۾ مشهور [[بابلسبرگ اسٽوڊيو]] 1912ع ۾ قائم ٿيو، جنهن ڪري اهو دنيا جو پهريون وڏي پيماني وارو فلم اسٽوڊيو بڻيو. شروعاتي جرمن سئنيما خاص طور [[جرمن اظهارپسند سئنيما|جرمن اظهارپسندن]]، جهڙوڪ [[رابرٽ ويني]] ۽ [[فريڊرڪ ولهلم مورناو]]، سبب وڏي اثر واري هئي. هدايتڪار [[فرٽس لانگ]] جي ''[[ميٽروپولس (1927ع جي فلم)|ميٽروپولس]]'' (1927ع) کي پهرين اهم سائنس فڪشن فلم قرار ڏنو وڃي ٿو. 1945ع کان پوءِ جنگ کان فوراً پوءِ واري دور جون ڪيتريون فلمون [[ملبي جي فلم|'''ٽرمر فلم''']] (ملبي جي فلم) طور سڃاڻجن ٿيون. اوڀر جرمنيءَ جي فلمي صنعت تي سرڪاري ملڪيت واري فلم اسٽوڊيو [[ڊيفا (فلم اسٽوڊيو)|ڊيفا]] جو غلبو هو، جڏهن تہ اولهه جرمنيءَ ۾ مکيه صنف [[هائيمات فلم|”وطن جي فلم]] هئي.<ref>{{cite book|first=Stephen |last=Brockmann|title=جرمن فلم جي تنقيدي تاريخ|url=https://archive.org/details/criticalhistoryg00broc |url-access=limited |publisher=Camden House|year= 2010|page= [https://archive.org/details/criticalhistoryg00broc/page/n296 286]|isbn=978-1-57113-468-4}}</ref> [[بهترين پرڏيهي ٻوليءَ جي فلم لاءِ اڪيڊمي انعام]] (“آسڪر”) 1979ع ۾ جرمن فلم ''[[دي ٽن ڊرم (فلم)|دي ٽن ڊرم]]'' (ڊي بليخٽرومل)، 2002ع ۾ ''[[نوويئر ان آفريڪا]]'' ('''نيرگنڊوو اِن آفريڪا''') ۽ 2007ع ۾ ''[[دي لائيوز آف ادرز]]'' ('''داس ليبن ڊير آنديرن''') کي مليو. [[جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ اڪيڊمي انعام کٽيندڙن ۽ نامزد اميدوارن جي فهرست|ڪيترن ئي جرمنن]] فلمن ۾ پنهنجي اداڪاريءَ لاءِ آسڪر کٽيا آهن. سالياني [[يورپي فلم انعام]]ن جي تقريب هر ٻئي سال [[برلن]] ۾ منعقد ٿيندي آهي، جتي [[يورپي فلم اڪيڊمي]] جو صدر دفتر پڻ آهي. [[برلن بين الاقوامي فلم فيسٽيول]]، جيڪو “برليناله” جي نالي سان مشهور آهي، [[گولڊن بيئر]] انعام ڏئي ٿو ۽ 1951ع کان هر سال منعقد ٿيندو اچي ٿو؛ اهو دنيا جي اهم [[فلم فيسٽيول]]ن مان هڪ آهي. “لولا” انعام هر سال برلن ۾ [[ڊوئچر فلم پرائيس|جرمن فلم انعامن]] جي تقريب ۾ ڏنا وڃن ٿا.<ref>{{cite book|page=331|title=جرمن سئنيما جي تاريخي لغت|author1=Reimer, Robert |author2=Reimer, Carol|publisher=Rowman & Littlefield|year=2019|isbn=978-1-5381-1940-2}}</ref> === کاڌا === {{Main|جرمن کاڌا}} [[File:BavarianLunch.jpg|thumb|سرنهن سان باويريائي [[برات ورسٽ]]، [[پريٽزل]] ۽ [[جرمني ۾ بيئر|جرمن بيئر]]]] [[جرمن کاڌا#ماني|ماني]] جرمن کاڌن جو هڪ اهم حصو آهي؛ جرمن بيڪريون لڳ ڀڳ 600 مکيه قسمن جون مانيون ۽ 1,200 قسمن جون پيسٽريون ۽ [[مانيءَ جو رول|رول]] ('''بروٽشن''') تيار ڪن ٿيون.<ref>{{cite book|page=344|title=شراب ۽ کاڌي جي دنيا: قسمن، ذائقن، تاريخ ۽ جوڙن بابت رهنمائي|last=Philpott|first=Don|publisher=Rowman & Littlefield|year=2016|isbn=978-1-4422-6804-3}}</ref> [[جرمن پنيرن جي فهرست|جرمن پنير]] يورپ ۾ تيار ٿيندڙ سموري پنير جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهن.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/-/EDN-20190119-1|publisher=يورو اسٽيٽ|title=اسان جي پنير ڪٿان اچي ٿي؟|date=19 January 2019|accessdate=15 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191204144839/https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/-/EDN-20190119-1|archivedate=4 December 2019|url-status=live}}</ref> جرمن پنهنجي وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ساسيجن جا لڳ ڀڳ 1,500 قسم تيار ڪن ٿا، جن ۾ [[برات ورسٽ]] ۽ [[وائس ورسٽ]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://germanfoods.org/german-food-facts/german-hams-sausages-meats-guide/ |title=جرمن هيم ۽ ساسيجن بابت رهنمائي |publisher=German Foods North America |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150322084957/http://germanfoods.org/german-food-facts/german-hams-sausages-meats-guide/ |archivedate=22 March 2015 |accessdate=26 March 2015 }}</ref> قومي الڪوحلي مشروب [[جرمني ۾ بيئر|بيئر]] آهي.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/lifestyle/recipes/in-depth-look-at-germanys-national-drink-beer/videoshow/16419704.cms|work=[[دي ٽائيمز آف انڊيا]]|date=16 September 2012|title=جرمنيءَ جي قومي مشروب — بيئر — جو تفصيلي جائزو|archivedate=30 September 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210930074944/https://timesofindia.indiatimes.com/videos/lifestyle/recipes/in-depth-look-at-germanys-national-drink-beer/videoshow/16419704.cms|url-status=live}}</ref> 2013ع ۾ جرمنيءَ ۾ في ماڻهو بيئر جو استعمال {{convert|110|litres|0}} هو، جيڪو اڃا تائين [[في ماڻهو بيئر جي استعمال موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڌيڪ شرحن]] مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |url=http://www.ibtimes.co.uk/top-10-heaviest-beer-drinking-countries-czech-republic-germany-sink-most-pints-1475764 |title=بيئر سڀ کان وڌيڪ پيئندڙ مٿيان 10 ملڪ: چيڪ جمهوريه ۽ جرمني سڀ کان وڌيڪ پائنٽ پيئن ٿا |first=Samantha |last=Payne |date=20 November 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150513195740/http://www.ibtimes.co.uk/top-10-heaviest-beer-drinking-countries-czech-republic-germany-sink-most-pints-1475764 |archivedate=13 May 2015 |work=International Business Times}}</ref> [[رائنهاٽس گيبوٽ|جرمن بيئر جي خالص هجڻ بابت ضابطا]] 16هين صديءَ تائين پراڻا آهن.<ref>{{Cite news |url=https://www.spiegel.de/international/germany/492-years-of-good-beer-germans-toast-the-anniversary-of-their-beer-purity-law-a-549175.html |title=سٺي بيئر جا 492 سال: جرمنن پنهنجي بيئر جي خالص هجڻ واري قانون جي سالگرهه ملهائي |date=23 April 2008 |work=Spiegel Online |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080506121630/http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,549175,00.html |archivedate=6 May 2008}}</ref> [[جرمن شراب|شراب]] ملڪ جي ڪيترن ئي حصن ۾، خاص طور [[جرمن شراب وارن علائقن جي فهرست|جرمن شراب وارن علائقن]] جي ويجهو، مشهور ٿي چڪي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.germanwineusa.com/press-trade/statistics.html |title=جرمن شراب جا انگ اکر |publisher=Wines of Germany, Deutsches Weininstitut |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217205618/http://www.germanwineusa.com/press-trade/statistics.html |archivedate=17 December 2014 |accessdate=21 February 2026}}</ref> 2019ع ۾ جرمني [[شراب جي پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جو نائون سڀ کان وڏو شراب پيدا ڪندڙ ملڪ]] هو.<ref>{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/240638/wine-production-in-selected-countries-and-regions/|website=Statista|title=2019ع ۾ ملڪ موجب عالمي شراب جي پيداوار (ملين هيڪٽوليٽرن ۾)|accessdate=14 March 2021|archivedate=1 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210401002003/https://www.statista.com/statistics/240638/wine-production-in-selected-countries-and-regions/|url-status=live}}</ref> 2018ع جي ''[[مشلين گائيڊ]]'' [[مشلين ستارن وارن ريسٽورنٽن جي فهرست#جرمني|جرمنيءَ جي يارنهن ريسٽورنٽن کي ٽي ستارا]] ڏنا، جنهن سان ملڪ ۾ [[جرمني ۾ مشلين ستارن وارن ريسٽورنٽن جي فهرست|ڪل مشلين ستارن]] جو انگ 300 ٿي ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.foodandwine.com/news/germany-michelin-stars|website=Food and Wine|title=جرمنيءَ کي هاڻي پنهنجو 300هون مشلين ستارو مليو |last=Heller|first=Charlie|date=15 November 2017|accessdate=15 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171228210645/http://www.foodandwine.com/news/germany-michelin-stars|archivedate=28 December 2017|url-status=live}}</ref> === رانديون === {{Main|جرمني ۾ راندين}} [[File:Germany champions 2014 FIFA World Cup.jpg|thumb|[[جرمني جي قومي فٽبال ٽيم|جرمن قومي فٽبال ٽيم]] 2014ع ۾ چوٿون ڀيرو [[فيفا عالمي ڪپ]] کٽڻ کان پوءِ]] [[جرمني ۾ فٽبال|فٽبال]] جرمنيءَ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور راند آهي. 7&nbsp;ملين کان وڌيڪ باضابطه رڪنن سان [[جرمن فٽبال ايسوسيئيشن]] ('''ڊوئچر فوسبال بُنڊ''') دنيا جي سڀ کان وڏي هڪ-راند واري تنظيم آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/dfb-presidential-candidate-fritz-keller-promises-no-more-one-man-show/a-50119403|website=DW|title=DFB: صدارتي اميدوار فرٽس ڪيلر ”هاڻي هڪ ماڻهوءَ جو شو نه“ جو واعدو ڪري ٿو|last=Schalling|first=Herbert|date=21 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200329034515/https://www.dw.com/en/dfb-presidential-candidate-fritz-keller-promises-no-more-one-man-show/a-50119403|archivedate=29 March 2020|url-status=live}}</ref> ۽ جرمنيءَ جي مٿين فٽبال ليگ، [[بنڊس ليگا]]، دنيا جي سمورين پيشاور راندين جي ليگن مان [[ملڪي پيشاور راندين جي ليگن ۾ حاضريءَ جي انگن جي فهرست|ٻيو سڀ کان وڌيڪ سراسري حاضري]] حاصل ڪري ٿي.<ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/attendance-sports-leagues-world-2015-5|website=Business Insider|title=NFL ۽ ميجر ليگ بيس بال دنيا جون سڀ کان وڌيڪ ڏٺيون ويندڙ راندين جون ليگون آهن|last=Gaines|first=Cork|date=22 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190831191916/https://www.businessinsider.com/attendance-sports-leagues-world-2015-5|archivedate=31 August 2019|url-status=live}}</ref> [[جرمني جي قومي فٽبال ٽيم|جرمن مردن جي قومي فٽبال ٽيم]] [[فيفا عالمي ڪپ]] [[1954ع فيفا عالمي ڪپ|1954ع]]، [[1974ع فيفا عالمي ڪپ|1974ع]]، [[1990ع فيفا عالمي ڪپ|1990ع]] ۽ [[2014ع فيفا عالمي ڪپ|2014ع]] ۾ کٽيو،<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/fifa-tournaments/archive/|publisher=FIFA|title=فيفا عالمي ڪپ جي وقتي ترتيب|accessdate=7 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200305190808/https://www.fifa.com/fifa-tournaments/archive/|archivedate=5 March 2020}}</ref> [[يوئيفا يورپي چيمپيئن شپ]] [[1972ع يوئيفا يورپي چيمپيئن شپ|1972ع]]، [[يوئيفا يورو 1980|1980ع]] ۽ [[يوئيفا يورو 1996|1996ع]] ۾،<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/|publisher=UEFA|title=تاريخ|accessdate=7 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200418050335/https://www.uefa.com/uefaeuro/history/index.html|archivedate=18 April 2020|url-status=live}}</ref> ۽ [[فيفا ڪنفيڊريشنز ڪپ]] [[2017ع فيفا ڪنفيڊريشنز ڪپ|2017ع]] ۾ کٽيو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/confederationscup/|publisher=FIFA|title=ڪنفيڊريشنز ڪپ|accessdate=7 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200312140436/https://www.fifa.com/confederationscup/|archivedate=12 March 2020|url-status=live}}</ref> جرمني دنيا جي اڳواڻ [[جرمني ۾ موٽر اسپورٽس|موٽر اسپورٽس]] ملڪن مان هڪ آهي، جتي [[بي ايم ڊبليو]] ۽ [[مرسڊيز-بينز|مرسڊيز]] جهڙا ٺاهيندڙ بين الاقوامي مقابلي ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اپريل 2024ع مطابق، [[پورش]] [[24 آورز آف لي مان]] ڊوڙ 19 ڀيرا ۽ [[آڊي]] 13 ڀيرا کٽي چڪا هئا.<ref>{{cite web|last=Smith|first=Damien|title=پورش 2023ع ۾ لي مان 24 آورز ڏانهن واپس ايندي|url=https://www.autocar.co.uk/car-news/motorsport-news/porsche-make-le-mans-24-hours-return-2023|work=Autocar|date=15 December 2020|accessdate=12 April 2021|archivedate=12 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210412125853/https://www.autocar.co.uk/car-news/motorsport-news/porsche-make-le-mans-24-hours-return-2023|url-status=live}}</ref> ڊرائيور [[مائيڪل شوماخر]] موٽر اسپورٽس جا ڪيترائي رڪارڊ قائم ڪيا آهن ۽ ست [[فارمولا ون عالمي ڊرائيورن جي چيمپيئنن جي فهرست|فارمولا ون عالمي ڊرائيورن جون چيمپيئن شپون]] کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2006/oct/23/formulaone.sport |title=مائيڪل شوماخر بابت اسان ڇا وڃائينداسين |last=Ornstein |first=David |date=23 October 2006 |work=The Guardian |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140108044532/http://www.theguardian.com/sport/2006/oct/23/formulaone.sport |archivedate=8 January 2014 }}</ref> [[سيباسٽيان ويٽل]] پڻ هر دور جي سڀ کان ڪامياب [[فارمولا ون]] ڊرائيورن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |url=http://www.independent.ie/sport/vettel-makes-formula-one-history-with-eighth-successive-victory-29761655.html |title=ويٽل لڳاتار اٺين فتح سان فارمولا ون جي تاريخ رقم ڪري ٿو |date=17 November 2013 |work=Irish Independent|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203024830/http://www.independent.ie/sport/vettel-makes-formula-one-history-with-eighth-successive-victory-29761655.html |archivedate=3 December 2013 |url-status=live }}</ref> [[اولمپڪس ۾ جرمني|جرمن رانديگر]] تاريخي طور [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] ۾ ڪامياب مقابلي ڪندڙ رهيا آهن، ۽ [[جرمني جو ٻيهر اتحاد|جرمنيءَ جي ٻيهر اتحاد]] کان اڳ [[اوڀر جرمني|اوڀر]] ۽ [[اولهه جرمني]] جا تمغا گڏ ڳڻڻ سان [[سڀني وقتن جي اولمپڪ تمغن جي ڳڻپ]] ۾ ٽئين نمبر تي اچن ٿا.<ref>{{cite book|page=99|title=اولمپڪ راندين ۾ ملڪن جي ڪاميابي ۽ ناڪامي|doi=10.4324/9781315757308|publisher=Routledge|last=Reiche|first=Danyel|year=2016|isbn=978-1-317-63277-1}}</ref> 1936ع ۾ برلن [[1936ع اونهاري جون اولمپڪ رانديون|اونهاري جون اولمپڪ رانديون]] ۽ [[گارمش-پارٽنڪرشن]] [[1936ع سياري جون اولمپڪ رانديون|سياري جون اولمپڪ رانديون]] منعقد ڪيون.<ref>{{cite book |last=Large |first=David Clay |url=https://archive.org/details/nazigamesolympic00larg |title=نازي رانديون: 1936ع جون اولمپڪ رانديون |publisher=W. W. Norton & Company |year=2007 |isbn=978-0-393-05884-0 |pages=136, 337 |url-access=registration}}</ref> [[ميونخ]] [[1972ع اونهاري جون اولمپڪ رانديون|1972ع جون اونهاري جون اولمپڪ رانديون]] منعقد ڪيون.{{sfn|Large|2007|p=337}} == پڻ ڏسو == <nowiki>*</nowiki> جرمني پورٽل * يورپي يونين پورٽل * جرمني جو خاڪو ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Germany|collapsible=collapsed|voy=Germany}} * [https://www.bundesregierung.de/breg-en Official site of the federal government] * [https://www.germany.travel/en/home.html Official tourism site] * [https://www.bbc.com/news/world-europe-17299607 Germany] from [[BBC News]] * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany/ Germany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109075739/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany |date=2021-01-09 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. * [https://data.oecd.org/germany.htm Germany] from the [[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]] * [https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/germany_en Germany] at the [[European Union|EU]] {{Navboxes | title = International membership | list = {{EU members}} {{G8 nations}} {{Council of Europe}} {{OSCE}} }} {{Authority control}} {{coord|51|N|9|E|type:country_region:DE|display=title}} [[زمرو:جرمني]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:نيٽو جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:G-20 جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:او اي سي ڊي جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:يورپي يونين جون ميمبر رياستون]] [[زمرو:ميڊيٽرينين يونين جون ميمبر رياستون]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1871 ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1949 ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1990 ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]] 9w3yv8adso2k5ukot7962pyqt7g1ob5 0 10925 415082 412938 2026-09-26T18:32:43Z InternetArchiveBot 13773 Add 5 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415082 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان سان تعلق رکندڙ تتر جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = چڪَور | image = Chukarhuhn Weltvogelpark Walsrode 2010.jpg | image_caption = نر [[چڪَور]] (اليڪٽورس چڪر'') | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2019 |title=''Alectoris chukar'' |amends=2018 |article-number=e.T22678691A155454429 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T22678691A155454429.en |access-date=24 May 2022}}</ref> | genus = اليڪٽورس | species = چڪر | authority = ([[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع) | range_map = AlectorisChristensen.svg | range_map_caption = چڪَور (سائي رنگ) ۽ ان سان لاڳاپيل تترن جي لڳ ڀڳ قدرتي ورڇ | synonyms = * ''Caccabis kakelik'' | subdivision_ranks = ذيلي جنسون | subdivision = {{collapsible list| * ''A. c. chukar'' * ''A. c. cypriotes'' * ''A. c. dzungarica'' * ''A. c. falki'' * ''A. c. kleini'' * ''A. c. koroviakovi'' * ''A. c. kurdestanica'' * ''A. c. pallescens'' * ''A. c. pallida'' * ''A. c. potanini'' * ''A. c. pubescens'' * ''A. c. sinaica'' * ''A. c. subpallida'' * ''A. c. werae'' }} }} '''چڪَور''' (سائنسي نالو: اليڪٽورس چڪر: '''''Alectoris chukar''''')، جنهن کي اردو ۾ '''چُڪَر''' ۽ انگريزي ۾ '''فيزنٽ''' چيو وڃي ٿو، [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان جي ''[[اليڪٽورس]]'' نسل سان تعلق رکندڙ هڪ [[پيلئارڪٽڪ]] جابلو [[تتر]] آهي. هن جي قدرتي ورڇ ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ [[وچ اوڀر]] کان [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] کان ٿيندي اولهندي چين تائين پکڙيل آهي.<ref name="iucn"/><ref name="pcr">{{cite book |last=Rasmussen |first=Pamela C. |author-link=Pamela C. Rasmussen |last2=Anderton |first2=John C. |title=Birds of South Asia: The Ripley Guide |publisher=Smithsonian Institution & Lynx Edicions |year=2005 |isbn=84-87334-66-0 |volume=2 |page=120}}</ref> هي [[پاڪستان]] سميت افغانستان، ايران، هندستان ۽ هماليائي علائقن جو مقامي پکي آهي. چڪَور کي ماضيءَ ۾ [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان هڪ ئي جنس سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي ٻنهي کي الڳ جنسون تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="watson">{{cite journal |author=Watson GE |title=Three sibling species of ''Alectoris'' Partridge |journal=Ibis |volume=104 |issue=3 |pages=353–367 |year=1962 |doi=10.1111/j.1474-919X.1962.tb08663.x}}</ref> چڪَور، پٿريلي تتر، [[فلبي تتر]] ۽ [[پرزيوالسڪي تتر]] کي هڪ ٻئي سان ويجهي نسبت رکندڙ جنسن جو مجموعو سمجهيو ويو آهي. هن پکي جي سڀ کان نمايان سڃاڻپ اڇي ڳلي ۽ چهري کي گهيريندڙ ٿلهي ڪاري پٽي، ڳاڙهي چهنب ۽ ٽنگن ۽ پاسن تي ڪارن ۽ اڇن پٽن مان ٿئي ٿي. ان جو مشهور آواز ''چڪ-چڪ-چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن سان ان جو عام نالو پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="fbi2">{{cite book |author=Baker ECS |year=1928 |title=Fauna of British India. Birds. Volume 5 |edition=2nd |publisher=Taylor and Francis, London |pages=402–405 |url=https://archive.org/stream/BakerFbiBirds5/BakerFBI5#page/n430/mode/1up/}}</ref> == نالو ۽ نالي جي تاريخ == چڪَور جو سائنسي نالو ''اليڪٽورس چڪر'' آهي. انگريز حيوانيات دان [[جان ايڊورڊ گري]] هن پکي کي 1830ع ۾ ''پرڊڪس چڪر'' جي نالي سان بيان ڪيو هو. بعد ۾ ان کي ''اليڪٽورس'' نسل ۾ منتقل ڪيو ويو. ''اليڪٽورس'' نالو قديم يوناني لفظ ''alektoris'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب ڪڪڙ يا مرغ جهڙو پکي آهي، جڏهن ته ''چڪَور'' نالو پکي جي آواز سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. ڏکڻ ايشيا جي مختلف ٻولين ۾ هن لاءِ '''چڪور'''، '''چُڪَر''' ۽ انهن سان ملندڙ نالا استعمال ٿيندا رهيا آهن. پراڻي هندستاني ادب ۾ ''چڪور'' نالي پکيءَ جا ذڪر پڻ ملن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Dowson |first=John |title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature |publisher=Trübner & Co. |year=1879 |place=London |page=65 |url=https://archive.org/details/aclassicaldicti00dowsgoog/page/n90/mode/1up}}</ref> == جسماني بناوت == [[File:Chukar Partridge from Ladakh.jpg|thumb|left|[[لداخ]] جي چانگ لا علائقي ۾ چُڪَر]] چڪَور هڪ گول ۽ مضبوط جسم وارو وچولي جسامت جو تتر آهي. بالغ پکي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|32|to|35|cm|abbr=on}} هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پٺ هلڪي ڀوري، ڇاتي سرمائي ۽ پيٽ هلڪي بادامي يا ڦڪي رنگ جو هوندو آهي. مختلف جاگرافيائي آبادين ۾ انهن رنگن جي ڇانوَ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. چهرو ۽ ڳلو اڇو يا هلڪو هوندو آهي، جنهن کي پيشاني کان شروع ٿيندڙ نمايان ڪاري پٽي گهيري ٿي. اها پٽي اک مان گذري ڳچيءَ جي پاسن کان هيٺ لهي ڳلي جي چوڌاري ڪاري هار جهڙي شڪل ٺاهي ٿي. پاسن تي ڪارا، اڇا ۽ ڳاڙهسرا عمودي پٽا هوندا آهن. چهنب مرجاني ڳاڙهي ۽ ٽنگون ڳاڙهيون هونديون آهن. نر ۽ مادي ظاهري طور گهڻو هڪجهڙا آهن، پر مادي عام طور ٿوري ننڍي هوندي آهي ۽ ان ۾ نر واري واضح اسپر جي کوٽ هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پڇ ۾ 14 کنڀ هوندا آهن.<ref name="fbi">{{cite book |author=Blanford |first=William Thomas |title=Fauna of British India. Birds. Volume 4 |publisher=Taylor and Francis, London |year=1898 |pages=131–132 |url=https://archive.org/stream/birdsindia04oaterich#page/131/mode/1up/}}</ref> [[File:Alectoris chukar hm.jpg|thumb|''Game Birds of India, Burma and Ceylon'' ۾ چڪَور جي تاريخي تصوير]] === ٻين تترن کان سڃاڻپ === چڪَور ظاهري طور [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو. چُڪَر جي پٺ عام طور وڌيڪ ڀوري ۽ اڳئين ڳچيءَ تي هلڪي پيلاڻ هوندي آهي.<ref name="watson"/> [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] (''Alectoris rufa'') ۾ ڳلي جي ڪاري سرحد هيٺئين پاسي ننڍن ڪارن نشانن ۾ ٽٽل نظر اچي ٿي، جڏهن ته چڪَور ۾ ڪارو هار وڌيڪ صاف ۽ مسلسل هوندو آهي. [[باربري تتر]] (''Alectoris barbara'') ۾ ڪاري بدران ڳاڙهسري ڀوري ڳچيءَ جي پٽي هوندي آهي. == ورڇ == [[File:AlectorisChristensen.svg|thumb|چُڪَر ۽ لاڳاپيل تترن جي ورڇ]] چڪَور جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي. اها ڏکڻ اوڀر يورپ کان وچ اوڀر ۽ وچ ايشيا مان ٿيندي هماليه ۽ چين تائين پکڙيل آهي. ان جي قدرتي يا مقامي ورڇ ۾ [[بلغاريا]]، [[يونان]] جا ڪجهه حصا، [[ترڪي]]، [[قبرص]]، [[اسرائيل]]، [[فلسطين]]، [[اردن]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[تاجڪستان]]، [[هندستان]]، [[نيپال]] ۽ وچ ۽ اوڀر ايشيا جا ٻيا علائقا شامل آهن.<ref name="iucn"/> اولهه طرف يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ ان جي جاءِ ويجهي نسبت رکندڙ پٿريلو تتر وٺي ٿو. آفريڪا ۾ ان جي قدرتي ورڇ [[سينا اپٻيٽ]] تائين پهچي ٿي. === پاڪستان ۾ === [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[گلگت بلتستان]] جي هنزه واري علائقي ۾ چُڪَر]] پاڪستان چڪَور جي قدرتي ڏکڻ ايشيائي ورڇ جو اهم حصو آهي. ملڪ ۾ هي خاص طور اتر ۽ اولهه جي پٿريلي، خشڪ ۽ جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. تاريخي ڏکڻ ايشيائي پکين جي ادب ۾ هن جي ورڇ اتر اولهندي برصغير ۽ اولهندي هماليائي علائقن ۾ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="hbk">{{cite book |vauthors=Ali S, Ripley SD |year=1980 |title=Handbook of the Birds of India and Pakistan. Volume 2 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |pages=17–20 |isbn=0-19-562063-1}}</ref> پاڪستان ۾ هي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|600|m|abbr=on}} کان شروع ٿيندڙ مناسب پٿريلي علائقن ۾ ملي سگهي ٿو، جڏهن ته پنهنجي ايشيائي ورڇ جي ٻين حصن ۾ اهو {{convert|2000|to|4000|m|ft|abbr=on}} تائين جابلو علائقن ۾ ملي ٿو.<ref name="pcr"/> چڪَور پاڪستان جي ثقافتي ۽ علامتي ادب ۾ پڻ سڃاتل پکي آهي ۽ عام طور پاڪستان جي قومي پکي طور پيش ڪيو ويندو آهي. == رهائش == [[File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|thumb|[[جبل اللوز]] جي پٿريلي رهائشگاهه ۾ چڪَور]] چُڪَر بنيادي طور خشڪ، کليل ۽ پٿريلي جابلو ماحول جو پکي آهي. اهو پٿريليون ڍلان، ٽڪريون، ويران جبل، ننڍن ٻوٽن ۽ گاهه وارا علائقا ۽ ڪڏهن زرعي زمينن جي ڀرپاسي رهائش اختيار ڪري ٿو. هن کي گهڻي نمي ۽ مسلسل تيز برسات وارا علائقا عام طور موزون ناهن.<ref name="baker_gbi">{{cite journal |author=Stuart Baker EC |year=1922 |title=The game birds of India, Burma and Ceylon, part 31 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=28 |issue=2 |pages=306–312 |url=https://archive.org/details/gamebirdsofindia01bake}}</ref> بلنديءَ جو دائرو علائقي مطابق تمام گهڻو بدلجي ٿو. مردار سمنڊ جي ڀرسان هي سمنڊ جي سطح کان هيٺ علائقن ۾ به ملي سگهي ٿو، جڏهن ته ايشيا جي بلند جبلن ۾ هزارين ميٽرن جي بلندي تائين وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> == دنيا جي ٻين علائقن ۾ تعارف == چُڪَر کي شڪار جي پکي طور پنهنجي قدرتي ورڇ کان ٻاهر ڪيترن ملڪن ۾ متعارف ڪرايو ويو آهي. قائم ٿيل يا تاريخي متعارف ٿيل آباديون [[آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]]، [[هوائي]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ ٻين علائقن ۾ مليون آهن. اتر آمريڪا ۾ اهو خاص طور [[راڪي جبل]]، [[گريٽ بيسن]] ۽ آمريڪا جي اولهندي خشڪ پٿريلي علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان قائم ٿيو آهي. آمريڪي ٻيلن واري اداري مطابق ان جون قائم ٿيل آباديون برٽش ڪولمبيا کان واشنگٽن، آئيڊاهو، مونٽانا، نيواڊا، يوٽا ۽ ٻين اولهندي علائقن تائين پکڙيل آهن. هوائي ۾ چڪَور کي 1923ع ۾ شڪار جي پکي طور متعارف ڪرايو ويو، جتي اهو خشڪ ۽ پٿريلي بلند علائقن ۾ ملي ٿو. [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] ۾ پڻ ان کي متعارف ڪرايو ويو، پر اتي مستقل نسل وڌائيندڙ آبادي قائم نه رهي.<ref>{{cite book |title=Systematics and Taxonomy of Australian Birds |vauthors=Christidis L, Boles WE |year=2008 |publisher=CSIRO |page=60 |isbn=978-0-643-06511-6}}</ref> == رويو == [[File:Alectoris chukar 7 - Israel.jpg|thumb|چڪَور عام طور زمين تي هلڻ ۽ ڊوڙڻ کي ترجيح ڏئي ٿو]] نسل وڌائڻ واري موسم کان ٻاهر چڪَور عام طور ننڍن ٽولن ۾ رهن ٿا، جن کي انگريزي پکين جي ادب ۾ ڪووي ''covey'' چيو ويندو آهي. اهڙي ٽولي ۾ عام طور ڏهه يا ان کان وڌيڪ پکي ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن تعداد ڪيترن درجن تائين پهچي سگهي ٿو. هي زمين تي تيز ڊوڙندڙ پکي آهي. خطري وقت عام طور پهرين ڊوڙي بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. جيڪڏهن اڏام ضروري ٿئي ته گول پرن سان تيز پر نسبتاً مختصر اڏام ڪري، اڪثر جبل جي ڍلان طرف هيٺ وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> سياري ۾ بلند علائقن ۾ برف پوڻ کان پوءِ چُڪَر هيٺين وادين ڏانهن لهي سگهن ٿا. اهي صبح ۽ شام خاص طور گهڻو آواز ڪن ٿا. === آواز === چڪَور جو آواز هن جي سڀ کان نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. عام سڏ ۾ بار بار ''چڪ'' جهڙا نوٽ ۽ پوءِ ''چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو سلسلو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Stokes">{{cite journal |doi=10.2307/1365525 |title=Voice and Social Behavior of the Chukar Partridge |author=Stokes, Allen W |pages=111–127 |year=1961 |journal=The Condor |volume=63 |issue=2 |jstor=1365525}}</ref> مختلف سماجي حالتن ۾ مختلف سڏ رڪارڊ ڪيا ويا آهن. انهن مان هڪ گڏ ٿيڻ وارو سڏ آهي، جنهن جي رڪارڊنگ کي جهنگلي پکين جي موجودگي معلوم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Bohl">{{cite journal |doi=10.2307/3797253 |title=Experiments in Locating Wild Chukar Partridges by Use of Recorded Calls |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-wildlife-management_1956-01_20_1/page/83 |author=Bohl, Wayne H. |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=20 |issue=1 |year=1956 |pages=83–85 |jstor=3797253}}</ref> == خوراڪ == چڪَور جي خوراڪ جو وڏو حصو ٻوٽن مان حاصل ٿئي ٿو. اهو مختلف قسمن جا ٻج، اناج، گاهه، پن ۽ نرم ٻوٽا کائي ٿو، جڏهن ته حشرات ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جاندار پڻ خوراڪ ۾ شامل ٿين ٿا. [[ڪشمير]] ۾ ڪيل مطالعي ۾ ''[[ايراگروسٽس]]'' نسل جي ٻوٽن جا ٻج خوراڪ جو اهم حصو هئا،<ref name="Oakleaf">{{cite journal |doi=10.2307/3799623 |title=Fall Food Items Utilized by Chukars in Kashmir, India |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-wildlife-management_1971-04_35_2/page/395 |vauthors=Oakleaf RJ, Robertson JH |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=35 |issue=2 |year=1971 |pages=395–397 |jstor=3799623}}</ref> جڏهن ته اتر آمريڪا جي ڪجهه آبادين ۾ ''[[برومس ٽيڪٽورم]]'' اهم خوراڪ طور رڪارڊ ڪيو ويو آهي. چڪَور ننڍا پٿر يا '''گرٽ''' پڻ ڳهي ٿو، جيڪي سنگدان ۾ سخت ٻوٽي واري خوراڪ کي پيهڻ ۾ مدد ڏين ٿا. رسيل ٻوٽا کائڻ سان پاڻيءَ جي ضرورت جو ڪجهه حصو پورو ٿي سگهي ٿو، پر گرم ۽ خشڪ موسم ۾ چڪَور کليل پاڻيءَ جي ذريعن ڏانهن پڻ وڃن ٿا.<ref name="Degen">{{cite journal |title=Must desert Chukars (''Alectoris chukar sinaica'') drink water? Water influx and body mass changes in response to dietary water content |url=https://archive.org/details/sim_auk_1984-01_101_1/page/47 |vauthors=Degen AA, Pinshow B, Shaw PJ |journal=The Auk |volume=101 |issue=1 |pages=47–52 |year=1984 |doi=10.1093/auk/101.1.47}}</ref> == نسل وڌائڻ == بهار ۽ اونهاري ۾ سياري جا ٽولا ٽٽي جوڙن ۾ ورهائجي وڃن ٿا. نر هن وقت علائقائي ۽ جارحاڻو ٿي سگهي ٿو ۽ ٻين نرن سان آواز ۽ ويڙهه ذريعي مقابلو ڪري ٿو. نر ميلاپ کان اڳ خوراڪ ڏيکارڻ وارو هڪ خاص نمائشي رويو اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن ۾ اهو خوراڪ کي چهنب سان کڻي يا ان ڏانهن اشارو ڪري مادي کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪري ٿو. نر مادي جي چوڌاري ڪنڌ هيٺ، پر ٿورو جهڪائي ۽ ڳچيءَ جا کنڀ ڦهلائي هلڻ جهڙيون نمائشي حرڪتون پڻ ڪري سگهي ٿو. چڪَور عام طور زمين تي آکيرو ٺاهي ٿو. آکيرو هڪ هلڪي کوٽائي هوندي آهي، جيڪا گاهه ۽ ٻين ٻوٽن سان ٿوري ڍڪيل ٿي سگهي ٿي. اهو اڪثر ننڍن ٻوٽن، پٿرن يا مٿي نڪتل پٿر جي تحفظ هيٺ هوندو آهي.<ref name="Hume">{{cite book |author=Hume AO |year=1890 |title=The nests and eggs of Indian Birds. Volume 3 |edition=2nd |publisher=R H Porter, London |pages=431–433 |url=https://archive.org/stream/nestseggsofindia03humerich#page/431/mode/1up/}}</ref> مادي عام طور لڳ ڀڳ '''7 کان 14 آنا''' ڏئي ٿي ۽ آنا تقريباً '''23 کان 25 ڏينهن''' ۾ ڦٽن ٿا.<ref name="baker_gbi"/><ref name="hbk"/> ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن؛ يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ هلڻ ۽ والدين سان گڏ خوراڪ ڳولڻ شروع ڪري سگهن ٿا. == ٻچن جي حرڪت ۽ اڏام جي ارتقا == [[File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|thumb|چڪَور جو ٻچو]] چڪَور جا ٻچا پکين جي اڏام جي ارتقا بابت تجرباتي تحقيق ۾ اهم نمونو رهيا آهن. اڏام جي مڪمل صلاحيت حاصل ڪرڻ کان اڳ اهي پرن کي ڦڙڪائي تيز ڍلانن تي مٿي ڊوڙڻ ۾ مدد وٺندا آهن. هن رويي کي '''پرن جي مدد سان ڍلان تي ڊوڙڻ''' (''wing-assisted incline running'') چيو وڃي ٿو. هن رويي جي مطالعي مان اها مفروضي جانچڻ ۾ مدد ملي آهي ته ابتدائي پکين ۾ مڪمل طاقتور اڏام کان اڳ جزوي طور ترقي ڪيل پر ڪهڙي طرح زميني حرڪت ۽ چڙهڻ ۾ فائديمند ٿي سگهيا ٿي.<ref name="TobalskeDial2007">{{cite journal |author1=Tobalske, B. W. |author2=Dial, K. P. |year=2007 |title=Aerodynamics of wing-assisted incline running in birds |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=210 |pages=1742–1751 |doi=10.1242/jeb.001701 |pmid=17488937 |issue=Pt 10 |doi-access=free}}</ref><ref name="Dial2003WAIR">{{cite journal |author=Dial, K.P. |year=2003 |title=Wing-Assisted Incline Running and the Evolution of Flight |url=https://archive.org/details/sim_science_2003-01-17_299_5605/page/402 |journal=Science |volume=299 |issue=5605 |pages=402–404 |doi=10.1126/science.1078237 |pmid=12532020}}</ref> == آرام ۽ سماجي زندگي == رات جو چڪَور پٿريلي ڍلانن، غارن جهڙين محفوظ جڳهن يا ٻوٽن هيٺ آرام ڪن ٿا. ٿڌي موسم ۾ ٽولي جا پکي ويجهو ويهي سگهن ٿا. ڪجهه مشاهدي ۾ پکين کي گول دائري جهڙي ترتيب ۾، مٿا ٻاهر طرف ڪري ويٺل ڏٺو ويو آهي، جنهن سان گرمي محفوظ ڪرڻ ۽ چوڌاري خطري تي نظر رکڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. خشڪ علائقن ۾ پاڻيءَ تائين پهچ سندن روزاني حرڪت تي اثر وجهي سگهي ٿي. اتر آمريڪا ۾ ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو آهي ته چُڪَر پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي عام خوراڪ واري علائقي کان ڪيترائي ڪلوميٽر سفر ڪري سگهن ٿا. == شڪار ڪندڙ جانور ۽ بيماريون == [[سونهري عقاب]] (''Aquila chrysaetos'') سميت مختلف شڪاري پکي چُڪَر جو شڪار ڪن ٿا.<ref name="bbb">{{cite journal |author=Ticehurst |first=Claud B. |year=1927 |title=The Birds of British Baluchistan. Part 3 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=32 |issue=1 |pages=64–97 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/47859292}}</ref> قيد ۾ رکيل چُڪَر مختلف متعدي بيمارين کان متاثر ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ ''[[مائڪوپلازما]]'' سان لاڳاپيل تنفسي بيماريون ۽ [[ايريسيپيلس]] شامل آهن.<ref name="Lateef">{{cite journal |journal=The Journal of Animal and Plant Sciences |volume=16 |issue=1–2 |year=2006 |title=Outbreak of respiratory syndrome in Chukar Partridge (''Alectoris chukar'') |vauthors=Lateef M, Rauf U, Sajid MA}}</ref> == درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپا == چڪَور ''Alectoris'' نسل جي انهن تترن مان آهي، جن جي سڃاڻپ ڳاڙهين ٽنگن، مضبوط جسم ۽ ڳلي جي نمايان پٽي سان ٿئي ٿي. ماضيءَ ۾ چڪَور کي پٿريلي تتر سان گڏ ''Alectoris graeca'' جو حصو سمجهيو ويندو هو. 20هين صديءَ ۾ جسماني، آواز ۽ جاگرافيائي فرقن جي مطالعي کان پوءِ انهن کي الڳ جنسن طور قبول ڪيو ويو.<ref name="watson"/> ''Alectoris'' جي مختلف جنسن ۾ ويجهي جينياتي نسبت سبب بين النسلي ميلاپ ممڪن آهي. خاص طور چڪَور ۽ ڳاڙهي ٽنگن واري تتر جا قيدي نسل مان پيدا ڪيل هائبرڊ يورپ جي ڪجهه علائقن ۾ مقامي تترن جي جينياتي سالميت لاءِ تحفظاتي مسئلو بڻيا آهن.<ref name="Barilani">{{cite journal |doi=10.1016/j.biocon.2007.01.014 |title=Hybridisation with introduced chukars (''Alectoris chukar'') threatens the gene pool integrity of native rock (''A. graeca'') and red-legged (''A. rufa'') partridge populations |url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2007-06_137_1/page/57 |journal=Biological Conservation |volume=137 |issue=1 |year=2007 |pages=57–69 |first=Marina |last=Barilani |author2=Ariane Bernard-Laurent |author3=Nadia Mucci |author4=Cristiano Tabarroni |author5=Salit Kark |author6=Jose Antonio Perez Garrido |author7=Ettore Randi}}</ref> == ذيلي جنسون == چڪَور جون عام طور '''14 ذيلي جنسون''' تسليم ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/ |access-date=18 March 2023 |doi=10.14344/ioc.ml.13.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#d9ead3; color:#202122; padding:7px;" | '''چُڪَر جون تسليم ٿيل ذيلي جنسون''' ! style="background:#cfe2f3;" | ذيلي جنس ! style="background:#fce5cd;" | بيان ڪندڙ ۽ سال ! style="background:#ead1dc;" | بنيادي قدرتي ورڇ |- | ''A. c. chukar'' | [[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع | اوڀر [[افغانستان]] کان اوڀر [[نيپال]] تائين |- | ''A. c. cypriotes'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | ڏکڻ اوڀر [[بلغاريا]] کان ڏکڻ [[شام]]؛ [[ڪريٽ]]، [[روڊس]] ۽ [[قبرص]] |- | ''A. c. dzungarica'' | سوشڪن، 1927ع | اتر اولهه [[منگوليا]]، روسي التائي ۽ اوڀر [[تبت]] |- | ''A. c. falki'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | اتر-وچ [[افغانستان]] کان پامير ۽ اولهه [[چين]] |- | ''A. c. kleini'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1925ع | اتر [[يونان]]، [[بلغاريا]]، اتر [[ترڪي]] ۽ قفقاز |- | ''A. c. koroviakovi'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | اوڀر [[ايران]] کان [[پاڪستان]] |- | ''A. c. kurdestanica'' | [[رچرڊ مينرٽزهاگن|مينرٽزهاگن]]، 1923ع | قفقاز کان [[ايران]] |- | ''A. c. pallescens'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اوڀر [[افغانستان]] کان [[لداخ]] ۽ اولهه [[تبت]] |- | ''A. c. pallida'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اولهه [[چين]] |- | ''A. c. potanini'' | سوشڪن، 1927ع | اولهه [[منگوليا]] |- | ''A. c. pubescens'' | [[رابرٽ سوئنهو|آر. سوئنهو]]، 1871ع | اندروني [[منگوليا]] کان اتر اولهه سيچوان ۽ اوڀر چنگھائي |- | ''A. c. sinaica'' | [[چارلس لوسيان بوناپارٽ|بوناپارٽ]]، 1858ع | اتر شامي ريگستان کان [[سينا اپٻيٽ]] |- | ''A. c. subpallida'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | قزل قم ۽ قرا قم واري وچ ايشيائي علائقي ۾ |- | ''A. c. werae'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]] ۽ لائوڊن، 1904ع | اوڀر [[عراق]] ۽ ڏکڻ اولهه [[ايران]] |} پاڪستان جي حوالي سان خاص اهميت واري ذيلي جنسن ۾ ''A. c. chukar''، ''A. c. koroviakovi'' ۽ ''A. c. pallescens'' سان لاڳاپيل آباديون شامل آهن، جن جون حدون علائقي ۽ استعمال ڪيل ٽيڪسونامڪ اختيار موجب مختلف نموني بيان ٿي سگهن ٿيون. == تحفظ == چڪَور کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي ڳاڙهي فهرست ۾ '''گهٽ ڳڻتي جوڳو''' (LC) قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="iucn"/> ان جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي ۽ مجموعي طور جنس کي عالمي سطح تي فوري معدوميءَ جي خطري هيٺ نه سمجهيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به مقامي آباديون شڪار، رهائشگاهن ۾ تبديلي، سخت موسمي حالتن ۽ ٻين سببن کان متاثر ٿي سگهن ٿيون. نسل وڌائڻ واري موسم دوران موسم آباديءَ جي سالياني ڪاميابيءَ تي خاص اثر وجهي سگهي ٿي. === هائبرڊائيزيشن جو مسئلو === [[File:Chukar Patridge 2.jpg|thumb|چُڪَر]] يورپ ۾ شڪار لاءِ قيد ۾ پاليل چڪَور يا چُڪَر سان ملايل تتر ڇڏڻ مقامي [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] ۽ [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر|ڳاڙهي ٽنگن واري تتر]] جي جينياتي سالميت لاءِ مسئلو بڻيو آهي. 2007ع جي هڪ جينياتي مطالعي ۾ جهنگلي پٿريلي ۽ ڳاڙهي ٽنگن وارن تترن جي آبادين ۾ چڪَور سان جينياتي ملاوٽ جا ثبوت مليا، جنهن سبب اهڙي restocking کي تحفظاتي خطرو قرار ڏنو ويو.<ref name="Barilani"/> == انسانن سان لاڳاپو == چڪَور پنهنجي قدرتي ورڇ ۾ صدين کان شڪار، لوڪ ادب ۽ ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل رهيو آهي. برطانوي هندستان جي شڪاري ادب ۾ ان کي تيز اڏام ۽ ڏکين جابلو علائقن سبب مشڪل شڪار سمجهيو ويندو هو.<ref name="humegame">{{cite book |url=https://archive.org/stream/GameBirdsOfIndia2/HumeGameBirds2#page/n43/mode/1up/ |pages=33–43 |vauthors=Hume AO, Marshall CH |year=1880 |title=The Game birds of India, Burmah and Ceylon |publisher=Self published}}</ref> ڪشمير ۾ سخت سياري ۽ برفباري دوران چڪَور پڪڙڻ جون روايتي طريقا پڻ تاريخي پکين جي ادب ۾ درج ٿيل آهن. == ادب ۽ ثقافت == [[File:FarahChukar.png|thumb|17هين صديءَ جي هڪ فارسي انسائيڪلوپيڊيا ۾ چڪور]] چڪور ڏکڻ ايشيا، خاص ڪري فارسي، اردو، هندي ۽ علائقائي شاعراڻي روايتن ۾ هڪ مشهور علامتي پکي رهيو آهي. هندستاني ادبي روايتن ۾ ان جو ذڪر قديم زماني کان ملي ٿو.<ref>{{cite book |author=Pargiter |first=Frederick Eden |title=The Markandeya Purana. Translated with Notes |publisher=The Asiatic Society |year=1904 |place=Calcutta |page=28 |url=https://archive.org/stream/cu31924022991974#page/n73/mode/1up/}}</ref> === چنڊ ۽ چڪور === ڏکڻ ايشيائي لوڪ ادب ۽ شاعريءَ ۾ چڪور بابت مشهور تصور آهي ته اهو [[چنڊ]] ڏانهن عاشقانه انداز ۾ ڏسندو رهي ٿو. انهيءَ سبب چڪور کي محبوب تائين نه پهچي سگهندڙ عاشق، شديد محبت ۽ اڻپوري خواهش جي علامت طور استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="temple1884">{{cite book |title=The legends of the Panjâb. Volume 2 |author=Temple, Richard Carnac |year=1884 |publisher=Education Society's Press, Bombay |page=257 |url=https://archive.org/stream/cu31924070625847#page/n283}}</ref> قديم ۽ نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ به مقامي عقيدي طور اهو بيان ملي ٿو ته چڪور پوري چنڊ کي مسلسل ڏسندو آهي.<ref name="balfour1871">{{Cite book |author=Balfour |first=Edward |title=Cyclopædia of India and of eastern and southern Asia |publisher=Scottish & Adelphi Presses |year=1871 |url=https://books.google.com/books?id=jmoIAAAAQAAJ}}</ref> هي '''لوڪ ۽ ادبي تصور''' آهي، چُڪَر جي حياتيات بابت سائنسي دعويٰ نه آهي. چُڪَر کي ڪرد ثقافتي روايتن، شاعري، لوڪ گيتن ۽ فن ۾ پڻ علامتي اهميت حاصل آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Alectoris chukar MHNT.ZOO.2010.11.6.11.jpg|چُڪَر جا آنا File:Alectoris chukar - Nasser Halaweh - 1285645.jpeg|هڪ ڏينهن جو ٻچو File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|ننڍو چُڪَر File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|هنزه، گلگت بلتستان ۾ چڪَور File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|جبل اللوز، سعودي عرب File:Chukar partridge near Haleakala summit Maui.jpg|هاليئڪالا، مائوئي ۾ متعارف ٿيل چڪَور File:Alectoris chukar (AM LB4107-2).jpg|محفوظ ڪيل نمونو File:FarahChukar.png|فارسي تاريخي تصوير ۾ چڪور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[تتر]] * [[فيزينيڊي]] * [[اليڪٽورس]] * [[پٿريلو تتر]] * [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] * [[پاڪستان جا پکي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Alectoris chukar|چُڪَر}} {{Wikispecies|Alectoris chukar}} * {{ITIS | id=175908 | taxon=''Alectoris chukar'' | access-date=24 February 2009 }} {{National symbols of Pakistan}} {{Taxonbar|from=Q194043}} {{Authority control}} [[زمرو:اليڪٽورس]] [[زمرو:1830ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]] [[زمرو:شڪاري پکي]] [[زمرو:جان ايڊورڊ گري پاران نالو ڏنل ٽيڪسا]] rrpsjbwsnke2m5y4dxr85e4gys509db 0 10946 415067 414243 2026-09-26T17:53:59Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415067 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو اڳوڻو ذيلي خاندان}} {{Automatic taxobox | name = پرڊيسينائي | image = Perdix perdix (Marek Szczepanek).jpg | image_caption = [[ڀورو تتر]] (''Perdix perdix'') | taxon = Perdicinae | authority = [[ٿامس هارسفيلڊ|هارسفيلڊ]]، 1821ع | subdivision_ranks = جنسون | subdivision = {{div col|colwidth=8em}} * ''[[اليڪٽورس]]'' * ''[[ايموپرڊڪس]]'' * ''[[انوروفيسس]]'' * ''[[اربوروفيلا]]'' * ''[[بامبوسيڪولا]]'' * ''[[ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[فرينڪولينس]]'' * ''[[گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[ليروا]]'' * ''[[مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[اوفرائشيا]]'' * ''[[اورٽيگورنس]]'' * ''[[پيليپرڊڪس]]'' * ''[[پرڊيڪولا]]'' * ''[[پرڊڪس]]'' * ''[[ٽرنسٽس]]'' * ''[[رزوٿيرا]]'' * ''[[روليولس]]'' * ''[[سليروپٽيلا]]'' * ''[[سينوئڪس]]'' * ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} }} '''پرڊيسينائي''' (''Perdicinae'') [[فيزينيڊي]] خاندان جي پکين جو هڪ '''پولي فائيليٽڪ اڳوڻو ذيلي خاندان''' آهي، جنهن ۾ روايتي طور [[تتر (پکي)|تتر]]، [[پراڻي دنيا جا ٻٽير]]، [[چڪور]] [[فرانڪولن]]، [[سنوڪاڪ]]، [[اسپر فاؤل]] ۽ انهن سان لاڳاپيل زميني پکي شامل ڪيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1988">{{Cite book |title=The Quails, Partridges, and Francolins of the World |url=https://archive.org/details/quailspartridges0000john |year=1988 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> روايتي درجيبنديءَ ۾ پرڊيسينائي کي [[گيلفارمز]] سلسلي جي [[فيزينيڊي]] خاندان اندر هڪ الڳ ذيلي خاندان سمجهيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي آخر تائين عام طور ان کي هڪ [[مونوفيليٽڪ گروهه]] تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان کي فيزنٽن، ٽريگوپنن، جهنگلي ڪڪڙن ۽ مورَن تي مشتمل [[فيزينيائي]] (''Phasianinae'') کان الڳ رکيو ويندو هو.<ref name="Johnsgard1988"/><ref name="Johnsgard1986">{{Cite book |title=The Pheasants of the World |url=https://archive.org/details/pheasantsofworld0000john |year=1986 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> بعد ۾ [[ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪس|ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ]] تحقيق مان معلوم ٿيو ته هي روايتي ورهاست پکين جي حقيقي ارتقائي لاڳاپن جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Kimball1999">{{Cite journal |doi=10.1006/mpev.1998.0562 |title=A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_1999-02_11_1/page/38 |year=1999 |last1=Kimball |first1=R. T. |last2=Braun |first2=E. L. |last3=Zwartjes |first3=P. W. |last4=Crowe |first4=T. M. |last5=Ligon |first5=J. D. |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=11 |issue=1 |pages=38–54 |pmid=10082609 |bibcode=1999MolPE..11...38K }}</ref> انهيءَ تحقيق کان پوءِ ''پرڊيسينائي'' کي جديد درجيبنديءَ ۾ هڪ قدرتي ذيلي خاندان طور قبول نٿو ڪيو وڃي. [[انٽرنيشنل آرنيٿولوجسٽس يونين|بين الاقوامي طيورياتي ڪانگريس]] جي عالمي پکين جي فهرست ۾ پڻ پرڊيسينائي کي الڳ موجوده ذيلي خاندان طور تسليم نه ڪيو وڃي ٿو؛ اڳ هن نالي هيٺ رکيل پکين کي فيزينيڊي جي مختلف ارتقائي شاخن ۽ ذيلي خاندانن ۾ رکيو ويو آهي.<ref name="IOC">{{Cite web |title=Taxonomic Updates – IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/taxonomy/ |website=IOC World Bird List |access-date=16 September 2026 }}</ref> ==درجيبندي ۽ تاريخ== ''پرڊيسينائي'' نالو [[ٿامس هارسفيلڊ]] سان منسوب آهي، جنهن هن ٽيڪسانامڪ نالي کي 1821ع ۾ قائم ڪيو. روايتي درجيبنديءَ ۾ جسماني مشابهتن، زمين تي رهڻ جي عادت ۽ ٻين ظاهري خاصيتن جي بنياد تي تترن، ٻٽيرن، فرانڪولنن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ ڪيترن پکين کي هڪ ئي ذيلي خاندان ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي وڏي حصي تائين فيزينيڊي خاندان جي اندر ٻن وڏن گروهن جو تصور رائج رهيو: هڪ طرف ''Phasianinae'' ۾ فيزنٽ، مور، ٽريگوپن ۽ جهنگلي ڪڪڙ، ۽ ٻئي طرف ''پرڊيسينائي'' ۾ تتر، ٻٽيرا ۽ فرانڪولن رکيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1986"/><ref name="Johnsgard1988"/> 1990ع واري ڏهاڪي کان ڊي اين اي تي ٻڌل تحقيق هن روايتي تصور کي تبديل ڪرڻ شروع ڪيو. 1999ع ۾ ريبيڪا ٽي. ڪمبال ۽ سندس ساٿين جي ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته فيزنٽ ۽ تتر ٻه الڳ مونوفيليٽڪ نسب ناهن. مطالعي ۾ فيزنٽن ۽ تترن جون ڪيتريون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون، جن مان ڪجهه شاخن ۾ ٻنهي روايتي گروهن جا پکي گڏ هئا.<ref name="Kimball1999"/> بعد جي مطالعي پڻ فيزينيڊي اندر اهڙن پيچيده نسلي لاڳاپن جي تصديق ڪئي.<ref name="Kimball2014">{{Cite journal |doi=10.7717/peerj.361 |title=Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix |year=2014 |last1=Kimball |first1=Rebecca T. |last2=Braun |first2=Edward L. |journal=PeerJ |volume=2 |pages=e361 |pmid=24795852 |pmc=4006227 |doi-access=free }}</ref> نتيجي طور، پرڊيسينائي جي روايتي جوڙجڪ کي پولي فائيليٽڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ جديد درجيبنديءَ ۾ ان کي الڳ صحيح ذيلي خاندان طور استعمال نٿو ڪيو وڃي.<ref name="IOC"/> ==نسلي ارتقا== [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[چڪَور]] (''Alectoris chukar'')، روايتي طور پرڊيسينائي ۾ شامل ڪيل پکين مان هڪ]] ماليڪيولي تحقيق ڏيکاري ٿي ته ظاهري طرح هڪجهڙا نظر ايندڙ تتر ۽ فيزنٽ لازمي طور هڪ ٻئي جا ويجها ترين ارتقائي مائٽ ناهن. مثال طور، ''[[پرڊڪس]]'' (''Perdix'') جنس جا تتر ڪجهه چڪورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا، جڏهن ته ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') جا تتر ۽ پراڻي دنيا جا ڪجهه ٻٽير جهنگلي ڪڪڙن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا.<ref name="Kimball1999"/><ref name="Kimball2014"/> ان مان ظاهر ٿيو ته تترن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ پکين ۾ موجود ڪيترائي جسماني ۽ ماحولياتي مشابهتون انهن سڀني کي هڪ واحد ارتقائي نسب ۾ رکڻ لاءِ ڪافي ناهن. جديد پکين جي ٽيڪساناميءَ ۾ ڊي اين اي ۽ ٻين فائيلوجنيٽڪ ثبوتن جي بنياد تي مونوفيليٽڪ گروهن کي سڃاڻڻ تي وڌيڪ زور ڏنو وڃي ٿو. 2021ع ۾ آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست ۾ فيزينيڊي خاندان جي جنسن ۽ انهن جي ترتيب جي وڏي پيماني تي نظرثاني ڪئي وئي، جيڪا جديد فائيلوجنيٽڪ تحقيق تي ٻڌل هئي.<ref name="IOC"/> ==روايتي جوڙجڪ== [[File:Coturnix coturnix (Lmbuga).jpg|thumb|[[عام ٻٽير]] (ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'')]] [[File:Black-Francolin.jpg|thumb|[[ڪارو تتر]] (''فرينڪولينس فرينڪولينس'')]] پرڊيسينائي جي وسيع روايتي تصور ۾ نسبتاً ننڍي کان وچولي جسامت وارا ڪيترائي زميني پکي شامل هئا. انهن ۾ تتر، پراڻي دنيا جا ٻٽيرا، فرانڪولن، سنوڪاڪ ۽ اسپر فاؤل شامل هئا.<ref name="Johnsgard1988"/> انهن پکين مان گهڻا زمين تي رهندڙ آهن. سندن جسم عام طور مضبوط، پَر نسبتاً ننڍا ۽ گولائيءَ وارا، ٽنگون مضبوط ۽ پڇ ڪيترن فيزنٽن جي ڀيٽ ۾ ننڍو هوندو آهي. ڪجهه قسمن جي نرن جي ٽنگن تي تيز اُڀار يا '''اسپر''' پڻ هوندا آهن. گهڻا قسم زمين تي ئي خوراڪ ڳوليندا آهن. ٻج، گاهه، پن ۽ ٻوٽن جا ٻيا حصا سندن خوراڪ جو اهم حصو آهن، جڏهن ته ڪيترائي قسم جيت ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جانور پڻ کائين ٿا. خطري وقت ڪيترائي قسم پهرين لڪڻ يا ڊوڙڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ۽ ضرورت پوڻ تي تيزيءَ سان مختصر مفاصلي تائين اڏامندا آهن. ==پکيڙ ۽ رهائش== روايتي پرڊيسينائي ۾ شامل پکي بنيادي طور [[پراڻي دنيا]] سان واسطو رکن ٿا ۽ [[يورپ]]، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي وسيع علائقن ۾ ملن ٿا. ڪجهه قسمن کي سندن اصل پکيڙ کان ٻاهر ٻين علائقن ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو آهي. مختلف جنسون پنهنجي ماحول مطابق جبلن، پٿريلي علائقن، گاهه وارن ميدانن، جهنگلن، ٻوڙن، زرعي زمينن ۽ نيم ريگستاني علائقن ۾ رهن ٿيون. ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' (''Tetraogallus'') جون سنوڪاڪ جنسون اوچن جبلن سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ''[[ايموپرڊڪس]]'' (''Ammoperdix'') جا تتر خشڪ ۽ پٿريلي علائقن سان مطابقت رکن ٿا. ==روايتي طور شامل جنسون== هيٺ اهي اهم جنسون ڏجن ٿيون، جيڪي مختلف روايتي درجيبندين ۾ پرڊيسينائي سان منسوب رهيون آهن. هي فهرست جديد ذيلي خاندان جي نمائندگي نٿي ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ پرڊيسينائي هاڻي الڳ مڃيل مونوفيليٽڪ ذيلي خاندان ناهي: {{div col|colwidth=18em}} * ''[[Alectoris|اليڪٽورس]]'' * ''[[Ammoperdix|ايموپرڊڪس]]'' * ''[[Anurophasis|انوروفيسس]]'' * ''[[Arborophila|اربوروفيلا]]'' * ''[[Bambusicola|بامبوسيڪولا]]'' * ''[[Caloperdix|ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Campocolinus|ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[Coturnix|ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[Dendroperdix|ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[Francolinus|فرينڪولينس]]'' * ''[[Galloperdix|گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Haematortyx|هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[Lerwa|ليروا]]'' * ''[[Margaroperdix|مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[Melanoperdix|ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[Ophrysia|اوفرائشيا]]'' * ''[[Ortygornis|اورٽيگورنس]]'' * ''[[Peliperdix|پيليپرڊڪس]]'' * ''[[Perdicula|پرڊيڪولا]]'' * ''[[Perdix|پرڊڪس]]'' * ''[[Pternistis|ٽرنسٽس]]'' * ''[[Rhizothera|رزوٿيرا]]'' * ''[[Rollulus|روليولس]]'' * ''[[Scleroptila|سليروپٽيلا]]'' * ''[[Synoicus|سينوئڪس]]'' * ''[[Tetraogallus|ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[Tetraophasis|ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[Tropicoperdix|ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[Xenoperdix|زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} انهن مان ''[[ڪوٽرنڪس]]'' ۾ پراڻي دنيا جا ڪيترائي ٻٽيرا، ''[[اليڪٽورس]]'' ۾ [[چُڪَر]] ۽ ان سان لاڳاپيل تتر، ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' ۾ سنوڪاڪ، ''[[پرڊڪس]]'' ۾ ڀورو تتر ۽ ان جا ويجها مائٽ، جڏهن ته ''[[ٽرنسٽس]]'' ۾ آفريڪا جا ڪيترائي اسپر فاؤل شامل آهن. ==چونڊ جنسون== ===اليڪٽورس=== ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') ۾ پٿريلي ۽ جبلائي علائقن سان لاڳاپيل ڪيترائي تتر شامل آهن: * [[عربي تتر]] — ''Alectoris melanocephala'' * [[پرزيوالسڪي تتر]] — ''Alectoris magna'' * [[پٿريلو تتر]] — ''Alectoris graeca'' * [[چڪَور]] — ''Alectoris chukar'' * [[فلبي تتر]] — ''Alectoris philbyi'' * [[باربري تتر]] — ''Alectoris barbara'' * [[ڳاڙهين ٽنگن وارو تتر]] — ''Alectoris rufa'' ===ايموپرڊڪس=== * [[سيسي تتر]] — ''Ammoperdix griseogularis'' * [[ريگستاني تتر]] — ''Ammoperdix heyi'' ===فرينڪولينس=== * [[ڪارو تتر]] — ''Francolinus francolinus'' * [[چٽڪٻرو فرانڪولن]] — ''Francolinus pictus'' * [[چيني فرانڪولن]] — ''Francolinus pintadeanus'' ===اورٽيگورنس=== * [[چوٽيءَ وارو فرانڪولن]] — ''Ortygornis sephaena'' * [[ڀورو فرانڪولن]] — ''Ortygornis pondicerianus'' * [[دلدلي فرانڪولن]] — ''Ortygornis gularis'' ===پرڊڪس=== * [[ڀورو تتر]] — ''Perdix perdix'' * [[ڊوريائي تتر]] — ''Perdix dauurica'' * [[تبتي تتر]] — ''Perdix hodgsoniae'' ===ڪوٽرنڪس=== * [[برساتي ٻٽيرو]] — ''Coturnix coromandelica'' * [[هارليڪين ٻٽيرو]] — ''Coturnix delegorguei'' * [[عام ٻٽيرو]] — ''Coturnix coturnix'' * [[جاپاني ٻٽيرو]] — ''Coturnix japonica'' * †[[نيوزيلينڊ ٻٽيرو]] — ''Coturnix novaezelandiae'' * [[اسٽبل ٻٽيرو]] — ''Coturnix pectoralis'' ===ٽيٽرائوگالس=== * [[قفقازي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caucasicus'' * [[ڪيسپيئن سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caspius'' * [[هماليائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus himalayensis'' * [[تبتي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus tibetanus'' * [[الطائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus altaicus'' ==موجوده حيثيت== ''پرڊيسينائي'' کي موجوده طيورياتي درجيبنديءَ ۾ هڪ الڳ قدرتي ذيلي خاندان طور استعمال ڪرڻ بدران تاريخي ٽيڪسانامڪ تصور طور ڏٺو وڃي ٿو. جديد [[آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست]] فيزينيڊي جي جنسن کي سندن فائيلوجنيٽڪ لاڳاپن مطابق ترتيب ڏئي ٿي ۽ ''پرڊيسينائي'' کي الڳ ذيلي خاندان طور نٿي ڏيکاري.<ref name="IOC"/> اهڙيءَ طرح لفظ '''تتر''' ۽ ٽيڪسانامڪ نالو '''پرڊيسينائي''' هڪجهڙا مفهوم ناهن. تتر ڪيترن مختلف جنسن جي وچولي جسامت وارن گيلفارم پکين لاءِ استعمال ٿيندڙ عام نالو آهي، جڏهن ته ''پرڊيسينائي'' انهن ۽ ٻين لاڳاپيل پکين کي گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيل هڪ پراڻو ٽيڪسانامڪ نالو آهي. ==پڻ ڏسو== * [[فيزينيڊي]] * [[گيلفارمز]] * [[تتر (پکي)]] * [[پراڻي دنيا جا ٻٽيرا]] * [[چُڪَر]] * [[فرانڪولن]] * [[سنوڪاڪ]] ==حوالا== {{Reflist}} ==وڌيڪ پڙهڻ== * Johnsgard, Paul A. (1988). ''The Quails, Partridges, and Francolins of the World''. Oxford University Press. * Johnsgard, Paul A. (1986). ''The Pheasants of the World''. Oxford University Press. * Kimball, R. T.; Braun, E. L.; Zwartjes, P. W.; Crowe, T. M.; Ligon, J. D. (1999). "A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic". ''Molecular Phylogenetics and Evolution''. '''11''' (1): 38–54. {{doi|10.1006/mpev.1998.0562}}. * Kimball, Rebecca T.; Braun, Edward L. (2014). "Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix". ''PeerJ''. '''2''': e361. {{doi|10.7717/peerj.361}}. {{Birds}} {{Phasianidae}} {{Taxonbar|from=Q9304816}} [[زمرو:فيزينيڊي]] [[زمرو:پکين جا اڳوڻا ذيلي خاندان]] [[زمرو:طيوريات]] 4swbnmlfjhbjvwjt2w6bx8wl85cja9l 0 10994 415083 407272 2026-09-26T18:33:27Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415083 wikitext text/x-wiki {{short description|ڌرتيءَ جي چوڌاري گردش ڪندڙ قدرتي اُپگرهه}} {{infobox planet | name = چنڊ | type = پٿريلو گول چنڊ | apsis = gee | symbol = [[File:Moon decrescent symbol (bold).svg|24px|☾|class=skin-invert]] يا [[File:Moon crescent symbol (bold).svg|24px|☽|class=skin-invert]] | image = FullMoon2010.jpg | image_alt = رات جي اونداهي آسمان ۾ مڪمل چنڊ. ان تي هلڪن رنگن وارا علائقا، اونداهيون غير هموار داغ، ۽ روشن اُڇلايل مادّي جي ڪرڻن سان گهيريل مختلف گول شڪليون، يعني ٽڪرائجڻ سبب ٺهيل کڏون، نظر اچن ٿيون. | caption = [[چنڊ جي ويجهي پاسي]] جو منظر، جنهن جي مٿئين حصي تي [[چنڊ جو اتر قطب]] ڏيکاريل آهي | mpc_name = ڌرتي I | alt_names = {{hlist |[[لونا (ديوي)|لونا]] |{{nowrap|[[سيليني]] (شاعراڻو)}}|{{nowrap|[[سنٿيا]] (شاعراڻو)}}}} | adjectives = | periapsis = {{gaps |362 |600}}&nbsp;ڪلوميٽر<br />({{gaps |356 |400}}–{{gaps |370 |400}}&nbsp;ڪلوميٽر) | apoapsis = {{gaps |405 |400}}&nbsp;ڪلوميٽر<br />({{gaps |404 |000}}–{{gaps |406 |700}}&nbsp;ڪلوميٽر) | mean_orbit_radius = {{val |384784|u=km}}<br/>({{val |1.28 |u=[[روشني-سيڪنڊ|ls]]}}؛ 1/384 [[فلڪياتي ايڪو|AU]]؛ {{val |1.001|ul=LD}}) | semimajor = {{val |384399 |u=km}}{{nbsp |2}}({{val |1.28 |u=[[روشني-سيڪنڊ|ls]]}}؛ 1/389 [[فلڪياتي ايڪو|AU]]؛ {{val |1 |ul=LD}}) | eccentricity = {{val |0.0549}} | period = {{longitem |{{val|27.321661 |ul=d}}<br />(27&nbsp;ڏينهن 7&nbsp;ڪلاڪ 43&nbsp;منٽ 11.5&nbsp;سيڪنڊ)}} | synodic_period = {{longitem|{{val |29.530589 |u=d}}<br />(29&nbsp;ڏينهن 12&nbsp;ڪلاڪ 44&nbsp;منٽ 2.9&nbsp;سيڪنڊ)}} | avg_speed = {{val|1.022|ul=km/s}} | inclination = [[مسير الشمس]] کان 5.145°{{efn|name=inclination|ڌرتيءَ جي [[استوا]] کان 18.29° ۽ 28.58° جي وچ ۾}} | asc_node = {{longitem|[[قمري اڳڀرائي#گرهن جي اڳڀرائي|پوئتي موٽندڙ]]، 18.61&nbsp;سالن ۾ هڪ مڪمل گردش}} | arg_peri = {{longitem|[[قمري اڳڀرائي#حضيض جي اڳڀرائي|اڳتي وڌندڙ]]، 8.85&nbsp;سالن ۾ هڪ مڪمل گردش}} | satellite_of = [[ڌرتي]]{{efn|name=near-Earth asteroids}} | flattening = {{val|0.0012}} | equatorial_radius = {{val|1738.1 |u=km}}{{nbsp |2}}<br />(ڌرتيءَ جي 0.2725) | polar_radius = {{val|1736.0|u=km}}{{nbsp|2}}<br />(ڌرتيءَ جي 0.2731) | mean_radius = {{val|1737.4|u=km}}{{nbsp|2}}<br />(ڌرتيءَ جي 0.2727) <ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=David E. |last2=Zuber |first2=Maria T. |last3=Neumann |first3=Gregory A. |last4=Lemoine |first4=Frank G. |title=Topography of the Moon from the Clementine lidar |journal=[[جيوفزيڪل ريسرچ جرنل]] |date=1997 |volume=102 |issue=E1 |page=1601 |doi=10.1029/96JE02940 |bibcode=1997JGR...102.1591S |hdl=2060/19980018849 |hdl-access=free }}</ref> | circumference = {{val|10921|u=km}}{{nbsp |2}}([[استوا]] تي) | surface_area = {{val|3.793|e=7|u=km2}}{{nbsp|2}}<br />(ڌرتيءَ جي 0.074) | volume = {{val|2.1958|e=10|u=km3}}{{nbsp |2}}<br />(ڌرتيءَ جي 0.02) | mass = {{val|7.346|e=22|u=kg}}{{nbsp |2}}<br />({{val|0.0123}} ڌرتيءَ جي)<ref>{{cite book |title=Top 10 of Everything |first=Paul |last=Terry |publisher=Octopus Publishing Group Ltd |year=2013 |isbn=978-0-600-62887-3 |page=226}}</ref> | density = {{val|3.344|ul=g/cm3}} <br />ڌرتيءَ جي {{val|0.606}} ڀيرا | surface_grav = {{cvt|1.622|m/s2|ft/s2}}<br />{{cvt|1.622|m/s2|g0|disp=out|lk=out}} | moment_of_inertia_factor = {{val|0.3929|0.0009}} | escape_velocity = {{convert|2.38|km/s|km/h mph|comma=gaps|abbr=on|disp=x|<br />(|)}} | rotation = {{longitem|{{val|29.530589|u=d}}<br />(29&nbsp;ڏينهن 12&nbsp;ڪلاڪ 44&nbsp;منٽ 2.9&nbsp;سيڪنڊ؛ [[اقتراني ڏينهن|اقتراني (شمسي) ڏينهن]]) ([[مداري قفل بندي|محوري-مداري قفل بندي]])}} | sidereal_day = {{val|27.321661|u=d}}{{nbsp|2}}(محوري-مداري قفل بندي) | rot_velocity = {{nowrap|4.627 m/s}} | axial_tilt = {{ublist |1.5424° [[مسير الشمس]] جي نسبت |6.687° [[مداري سطح (فلڪيات)|مداري سطح]] جي نسبت |24° ڌرتيءَ جي [[استوا]] جي نسبت<ref>{{cite journal |last=Makemson |first=Maud W. |year=1971 |title=Determination of selenographic positions |journal=The Moon |volume=2 |issue=3 |pages=293–308 |doi=10.1007/BF00561882 |bibcode=1971Moon....2..293M }}</ref> }} | epoch = [[J2000]] | uncertainty = 0 | right_asc_north_pole = {{plainlist| * {{RA|17|47|26}} * 266.86°<ref name="report">{{cite journal |last1=Archinal |first1=B.A. |last2=A'Hearn |first2=M.F. |last3=Bowell |first3=E. |last4=Conrad |first4=A. |last5=Consolmagno |first5=G.J. |last6=Courtin |first6=R. |last7=Fukushima |first7=T. |last8=Hestroffer |first8=D. |last9=Hilton |first9=J.L. |last10=Krasinsky |first10=G.A. |last11=Neumann |first11=G. |last12=Oberst |first12=J. |last13=Seidelmann |first13=P. K. |last14=Stooke |first14=P. |last15=Tholen |first15=D.J. |last16=Thomas |first16=P.C. |last17=Williams |first17=I.P. |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009 |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |volume=109 |issue=2 |pages=101–135 |date=February 2011 |bibcode=2011CeMDA.109..101A |doi=10.1007/s10569-010-9320-4}}</ref> }} | declination = 65.64° | albedo = {{val|0.136}} | temp_name1 = استوا | min_temp_1 = 100&nbsp;[[ڪيلون|K]] | mean_temp_1 = 250&nbsp;K | max_temp_1 = 390&nbsp;K <ref name=Bugby_et_al_2010>{{cite conference |last1=Bugby |first1=D.C. |last2=Farmer |first2=J.T. |last3=O'Connor |first3=B.F. |last4=Wirzburger |first4=M.J. |last5=Abel |first5=E.D. |last6=Stouffer |first6=C.J. |title=Two-Phase Thermal Switching System for a Small, Extended Duration Lunar Surface Science Platform |series=AIP Conference Proceedings |volume=1208 |pages=76–83 |date=January 2010 |bibcode=2010AIPC.1208...76B |hdl=2060/20100009810 |hdl-access=free |doi=10.1063/1.3326291}}</ref> | temp_name2 = 85° اتر | min_temp_2 = | mean_temp_2 = 150&nbsp;K | max_temp_2 = 230&nbsp;K | surface_equivalent_dose_rate = {{convert |1.369 |mSv/d |μSv/h |disp=out}}<br />(قمري ڏينهن دوران)<ref name="surface-radiation">{{Cite journal |vauthors=Zhang S, Wimmer-Schweingruber RF, Yu J, Wang C, Fu Q, Zou Y, Sun Y, Wang C, Hou D, Böttcher SI, Burmeister S |display-authors=6 |title=First measurements of the radiation dose on the lunar surface |journal=Science Advances |year=2020 |volume=6 |issue=39 |article-number=eaaz1334 |doi=10.1126/sciadv.aaz1334 |pmc=7518862 |pmid=32978156 |bibcode=2020SciA....6.1334Z |quote=We measured an average total absorbed dose rate in silicon of 13.2 ± 1 μGy/hour ... LND measured an average dose equivalent of 1369 μSv/day on the surface of the Moon}}</ref> | surface_absorbed_dose_rate = 13.2 μGy/h<br />(قمري [[ڏينهن]]) | magnitude = {{ublist |−2.5 کان −12.9 تائين |−12.74{{nbsp |2}}(سراسري [[پورو چنڊ]]) }} | abs_magnitude = 0.2<ref name="IMCCE">{{cite web |title=Encyclopedia – the brightest bodies |website=IMCCE |url=https://promenade.imcce.fr/en/pages1/101.html |access-date=June 1, 2023 |archive-date=March 21, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321023334/https://promenade.imcce.fr/en/pages1/101.html |url-status=live}}</ref> | angular_size = 29.3 کان 34.1 [[قوسي منٽ]] | atmosphere = انتهائي باريڪ | atmosphere_ref = . | surface_pressure = {{ublist |10{{sup |−7}} [[پاسڪل (يڪائي)|Pa]] (1 [[پيڪوبار]]){{nbsp |2}}(ڏينهن) |10{{sup |−10}} Pa (1 فيمٽوبار){{nbsp |2}}<br />(رات){{efn |name=pressure explanation}} }} | atmosphere_composition = {{hlist|[[هيليم|He]]|[[آرگون|Ar]]|[[نيون|Ne]]|[[سوڊيم|Na]]|[[پوٽاشيم|K]]|[[هائيڊروجن|H]]}} }} {{Clear}} '''چنڊ''' ('''Moon''') [[ڌرتي]] جو واحد [[قدرتي اُپگرھ]] آهي. اهو [[چنڊ جو مدار|ڌرتيءَ جي چوڌاري]] سراسري [[قمري فاصلو|فاصلي]] {{convert|384399|km|mi|sp=us}} تي گردش ڪري ٿو،{{efn|ڇو ته چنڊ بيضوي مدار تي هلي ٿو، تنهنڪري سال دوران ڌرتيءَ کان ان جو فاصلو بدلجندو رهي ٿو، جيڪو {{convert|357000|-|407000|km|mi|sp=us}} جي وچ ۾ هوندو آهي.<ref name="NASAfactsheet">{{cite web |title=Moon Fact Sheet |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html |website=NASA National Space Science Data Center |publisher=NASA |date=January 11, 2024 |access-date=August 6, 2025 |archive-date=April 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402143754/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html}}</ref>}} جيڪو تقريباً ڌرتيءَ جي [[ڌرتيءَ جو قطر|ويڪر]] کان 30 ڀيرا وڌيڪ آهي. اهو ڌرتيءَ ۽ [[سج]] جي لحاظ سان هر 29.5 ڏينهن ۾ ([[اقتراني مهينو]]) هڪ [[مداري دور|مدار مڪمل]] ڪري ٿو. چنڊ ۽ ڌرتي [[ثقلي قوت]] ذريعي هڪ ٻئي سان ٻڌل آهن، جيڪا هڪ ٻئي ڏانهن منهن ڪندڙ پاسن تي وڌيڪ مضبوط هوندي آهي. ان مان پيدا ٿيندڙ [[مدوجزر]]ي قوتون ڌرتيءَ جي [[مدوجزر]] جو بنيادي سبب آهن، ۽ انهن چنڊ کي اهڙيءَ طرح ڇڪي ڇڏيو آهي جو اهو هميشه پنهنجو ساڳيو [[چنڊ جو ويجهو پاسو|ويجهو پاسو]] ڌرتيءَ ڏانهن رکي ٿو. هيءَ [[مدوجزري قفل بندي]] چنڊ جي [[گردش جو دور (فلڪيات)|گردشي دور]] ([[قمري ڏينهن]]) کي ان جي مداري دور (قمري مهيني) سان عملي طور هم وقت ڪري ٿي. [[سياري جي جيوفزيائي وصف|جيوفزيائي اصطلاحن]] موجب، چنڊ هڪ [[سياري-جيتري جسامت وارو جسم]] يا [[اُپگرهي سيارو]] آهي. ان جو وزن ڌرتيءَ جي وزن جو 1.2٪ آهي ۽ ان جو قطر {{cvt|3474|km|mi}} آهي، جيڪو تقريباً ڌرتيءَ جي قطر جو چوٿون حصو آهي (يعني تقريباً [[متصل آمريڪا]] جيترو ويڪرو). [[شمسي نظام]] ۾ اهو هر ڄاتل [[بونا سيارو|بوني سياري]] کان [[شمسي نظام جي جسامت موجب جسمن جي فهرست|وڏي ۽ وڌيڪ وزني]] آهي، ۽ پنجون وڏو ۽ پنجون وڌيڪ وزني چنڊ پڻ آهي، جڏهن ته پنهنجي [[مرڪزي جسم|مرڪزي سياري]] جي نسبت سان سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ وزني اُپگرهه آهي.<ref name="Metzger2021"/> ان جي [[سطحي ڪشش ثقل]] ڌرتيءَ جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي جي برابر آهي، جيڪا [[مريخ]] جي ڪشش ثقل جي لڳ ڀڳ اڌ آهي، ۽ [[آئو (چنڊ)|آئو]] کان پوءِ شمسي نظام جي سڀني چنڊن مان ٻي سڀ کان وڌيڪ آهي. چنڊ جو جسم [[سياري جي اندروني فرق پذيري|اندروني طور فرق پذير]] ۽ [[زميني سيارو|زميني نوعيت]] جو آهي، جنهن ۾ رڳو انتهائي معمولي [[آبي غلاف]]، [[چنڊ جو ماحول|ماحول]] ۽ [[چنڊ جو مقناطيسي ميدان|مقناطيسي ميدان]] موجود آهن. [[چنڊ جي مٿاڇري]] [[قمري ريگولٿ|ريگولٿ جي مٽي]] سان ڍڪيل آهي، جيڪا بنيادي طور [[ٽڪرائجڻ واري واقعي]] دوران [[چنڊ جي قشر]] مان [[اُڇلايل مادو|اُڇلايل باريڪ مادّي]] تي مشتمل آهي. قمري قشر تي [[ٽڪرائجڻ واري کڏي|ٽڪرائجڻ وارين کڏين]] جا گهڻا نشان موجود آهن، جن مان ڪي نسبتاً نيون کڏيون روشن [[ڪرڻي نظام|ڪرڻي جهڙين پٽن]] سان نمايان آهن. چنڊ تقريباً 1.2 ارب سال اڳ تائين آتش فشاني طور سرگرم رهيو، جنهن دوران لاوا گهڻو ڪري چنڊ جي ويجهي پاسي واري نسبتاً پتلي قشر تي وهندو رهيو ۽ قديم کڏين کي ڀري ڇڏيو. ٿڌو ٿيڻ کان پوءِ اهي اڄ نمايان نظر ايندڙ ڪاريون [[بازلٽ]]ي ميدانيون بڻجي ويون، جن کي [[قمري سمنڊ|ماريا]] (''سمنڊ'') چيو وڃي ٿو. [[چنڊ جي ابتدا]] مڪمل طور واضح نه آهي، پر عام خيال اهو آهي ته اهو [[ڌرتيءَ جي عمر|ڌرتيءَ جي ٺهڻ]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، اڄ کان 4.51 ارب سال اڳ، [[ٿيا (سيارو)|مريخ جي جسامت واري جسم]] جي [[عظيم ٽڪرائجڻ وارو مفروضو|زبردست ٽڪر]] سبب ڌرتيءَ مان اُڇلايل مادّي مان ٺهيو. پري کان ڏسڻ تي قمري ڏينهن ۽ رات جا مختلف مرحلا [[قمري مرحلا]] جي صورت ۾ نظر اچن ٿا، ۽ جڏهن چنڊ [[ڌرتيءَ جي پاڇي]] مان گذري ٿو ته [[چنڊ گرهڻ]] ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ڌرتيءَ جي آسمان ۾ چنڊ جي [[ظاهري جسامت]] تقريباً سج جيتري آهي، جنهن سبب مڪمل [[سج گرهڻ]] دوران اهو سج کي مڪمل طور ڍڪي سگهي ٿو. چنڊ پنهنجي وڏي ظاهري جسامت سبب ڌرتيءَ جي [[رات جو آسمان|رات جي آسمان]] جو [[آسمان ۾ سڀ کان وڌيڪ روشن قدرتي جسمن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ روشن فلڪياتي جسم]] آهي، جيتوڻيڪ ان جي مٿاڇري جي [[انعڪاس پذيري]] (البيدو) تقريباً [[اسفالٽ ڪنڪريٽ]] جيتري آهي. ڌرتيءَ تان چنڊ جي لڳ ڀڳ 59٪ مٿاڇري ڏسي سگهجي ٿي، ڇاڪاڻ ته آسمان ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جا زاويه مختلف ٿيندا رهن ٿا ([[لبريشن]])، جنهن سبب [[چنڊ جو پري وارو پاسو]] جا ڪجهه حصا به نظر اچي ويندا آهن. چنڊ انساني تاريخ ۾ الهام ۽ علم جو هڪ اهم ذريعو رهيو آهي ۽ [[ڪائناتي نقشه سازي]]، [[ڏند ڪٿا]]، [[قمري ديوتا|مذهب]]، فن، [[قمري ڪئلينڊر|وقت جي ماپ]]، [[قدرتي سائنس]] ۽ [[خلائي اڏام]] ۾ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[شمسي نظام جي ڳولا جي تاريخ|ڌرتيءَ کان ٻاهر ڪنهن فلڪياتي جسم]] ڏانهن پهرين خلائي مشنون چنڊ ڏانهن موڪليون ويون. انهن جي شروعات 1959ع ۾ [[اڏام ڀرڻ (خلائي اڏام)|فلاءِ باءِ]] مشن ''[[لونا 1]]'' (جيڪو [[سوويت يونين]] موڪليو) سان ٿي، ۽ ان کان پوءِ ''[[لونا 2]]'' جي ارادي سان ٽڪر، پوءِ 1966ع ۾ پهرين [[نرم لهرڻ]] (''[[لونا 9]]'') ۽ پهرين [[مداري داخلا]] (''[[لونا 10]]'') عمل ۾ آئي. انسان پهريون ڀيرو 24 ڊسمبر 1968ع تي [[اپالو 8]] (جيڪو [[آمريڪا]] موڪليو) ذريعي چنڊ جي مدار ۾ پهتا، ۽ پوءِ 20 جولاءِ 1969ع تي [[اپالو 11]] ذريعي ان جي مٿاڇري تي لٿا. اهڙيءَ طرح چنڊ ڌرتيءَ کان ٻاهر اهو واحد فلڪياتي جسم بڻيو، جتي انسان پهچي چڪا آهن. 1972ع تائين اپالو جي ڇهن مشنن دوران [[چنڊ تي هلندڙ ماڻهن جي فهرست|ٻارهن انسانن]] چنڊ تي قدم رکيا ۽ ٽن ڏينهن تائين اتي رهيا. ان کان پوءِ ٻيهر [[چنڊ جي ڳولا]]، خاص طور [[چنڊ تي پاڻي|چنڊ تي پاڻي]] جي موجودگيءَ جي تصديق لاءِ، روبوٽڪ مشنن ذريعي تيز ٿي، جنهن انساني واپسيءَ جي منصوبن کي هٿي ڏني. انهن مان [[آرٽيمس پروگرام]] 2020ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ انسانن کي ٻيهر چنڊ تي موڪلڻ لاءِ رٿيل آهي. '[[فائل:Moon.jpg|thumb]] [[فائل:Moon.jpeg|thumb]] [[فائل:Moon.png|thumb]] چنڊ جي گردش [[سنڪرونس گردش]] (''Synchronous rotation'') ۾ ٿئي ٿي، جنهن سبب چنڊ جو هميشه ساڳيو پاسو ڌرتيءَ ڏانهن رهي ٿو. ان ڪري ڌرتيءَ تان چنڊ جو رڳو هڪ پاسو ئي نظر اچي ٿو، جنهن کي '''[[چنڊ جو ويجهو پاسو|ويجهو پاسو]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن ته ٻئي پاسي کي '''[[چنڊ جو ڏورانهون پاسو|ڏورانهون پاسو]]''' سڏيو وڃي ٿو. ماضيءَ ۾ ڏورانهين پاسي کي ڪڏهن ڪڏهن "اونداهو پاسو" پڻ چيو ويندو هو، پر اهو اصطلاح درست نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان پاسي تي به سج جي روشني ايتري ئي پوي ٿي جيتري ويجهي پاسي تي. ان کي "اونداهو" رڳو ان معنيٰ ۾ چيو ويندو هو ته اهو حصو ڊگهي عرصي تائين ڌرتيءَ تان ڏسڻ ۾ نه ايندو هو.<ref>{{Citation |title=سنڌ سلامت ڊاٽ ڪام ڪتاب: چنڊ چوانءِ سچ |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=140 |accessdate=2016-08-01 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111854/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=140 |dead-url=yes }}</ref> == نالا ۽ اشتقاق == ڌرتيءَ جي قدرتي اُپگرهه لاءِ انگريزيءَ ۾ خاص نالو عام طور ''Moon'' وڏي ''M'' سان لکيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.iau.org/public_press/themes/naming/#spelling |title=Naming Astronomical Objects: Spelling of Names |publisher=[[International Astronomical Union]] |access-date=April 6, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216024716/http://www.iau.org/public_press/themes/naming/#spelling |archive-date=December 16, 2008}}</ref> اسم ''مون'' [[قديم انگريزي]] مونا مان نڪتل آهي، جيڪو مينون مان نڪتو آهي،<ref>{{cite book |first=Vladimir |last=Orel |year=2003 |url=https://archive.org/details/Orel-AHandbookOfGermanicEtymology/mode/2up/search/moon |title=A Handbook of Germanic Etymology |publisher=Brill |access-date=March 5, 2020}}</ref> ۽ اهو وري [[پروٽو-هند-يورپي]] مينسس ('مهينو') مان نڪتل آهي،<ref>{{cite dictionary |entry=*mēnsis |first=Fernando |last=López-Menchero |url=https://indo-european.info/dictionary-translator/word.inc.php/ine/m%c4%93nsis |dictionary=Late Proto-Indo-European Etymological Lexicon |date=May 22, 2020 |access-date=July 30, 2022 |archive-date=May 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522153418/https://indo-european.info/dictionary-translator/word.inc.php/ine/m%c4%93nsis |url-status=live}}</ref>{{snd}} جيڪو ان کان به اڳ واري مينوت (مضاف مينيسيس) مان آيو آهي، ۽ شايد اهڙي فعل سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "وقت کي ماپڻ". چنڊ جو لاطيني نالو لونا آهي. انگريزي صفت ''لونر'' آخرڪار لاطيني مان، غالباً فرينچ وسيلي، ورتي وئي آهي. سائنسي تحريرن ۽ سائنس فڪشن ۾ ڪڏهن ڪڏهن چنڊ کي ''Luna'' {{IPAc-en|'|l|uː|n|ə}}<ref>For example: {{cite book |first=James A. |last=Hall III |date=2016 |title=Moons of the Solar System |publisher=Springer |isbn=978-3-319-20636-3}}</ref> پڻ چيو ويندو آهي، جيئن ان کي ٻين قدرتي چنڊن کان ڌار سڃاتو وڃي. شاعريءَ ۾ ''لونا''، چنڊ جي عورتي [[تشخيص]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. قديم يوناني لفظ سيليني چنڊ کي آسماني جسم جي معنيٰ ۾ پڻ ظاهر ڪندو هو ۽ ساڳئي وقت چنڊ جي ديوي [[سيليني]] {{IPAc-en|s|ə|ˈ|l|iː|n|iː}} لاءِ به استعمال ٿيندو هو. انگريزيءَ جي ناياب صفت ''selenian'' {{IPAc-en|s|ə|l|iː|n|i|ə|n}} چنڊ کي هڪ دنيا يا سياري جهڙي جسم طور بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، نه رڳو هڪ آسماني جسم طور. ان سان لاڳاپيل لفظ ''سيلينڪ''، جيڪو اصل ۾ ان جو هڪ ناياب مترادف هو، هاڻي تقريباً هميشه ڪيميائي عنصر [[سيلينيم]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ساڳئي بنياد وارو اڳياڙي ''seleno-'' اهڙن اصطلاحن ۾ ملي ٿو، جهڙوڪ ''[[سيلينوگرافي]]'' (چنڊ جي مٿاڇري جو مطالعو). [[آرٽيمس]]، جيڪا يوناني جهنگ ۽ شڪار جي ديوي هئي، بعد ۾ [[سيليني]] سان هڪجهڙي سمجهي وڃڻ لڳي، ۽ کيس ڪڏهن ڪڏهن سندس جنم ڀومي [[مائونٽ سينٿس]] جي نسبت سان [[سنٿيا]] پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Pannen2010">{{cite book |first=Imke |last=Pannen |title=When the Bad Bleeds: Mantic Elements in English Renaissance Revenge Tragedy |url=https://books.google.com/books?id=37CPbHwqPjwC&pg=PA96 |year=2010 |publisher=V&R |isbn=978-3-89971-640-5 |page=96}}</ref> سندس رومي هم منصب [[ڊيانا (ڏندڪٿا)]] هئي. چنڊ جا [[فلڪياتي علامتون]] وڌندڙ هلال [[File:Moon crescent symbol (bold).svg|24px|☽|class=skin-invert]] ۽ گهٽجندڙ هلال [[File:Moon decrescent symbol (bold).svg|24px|☾|class=skin-invert]] آهن، مثال طور ''M''_☾ ('چنڊي جرم' يا ''lunar mass''). ===درجه بندي=== [[بين الاقوامي فلڪياتي اتحاد]] (IAU) ڌرتيءَ جي قدرتي اُپگرهه کي وڏي "M" سان "Moon" سڏي ٿو.<ref>{{Cite web |title=International Astronomical Union {{!}} IAU |url=https://iauarchive.eso.org/public/themes/our_moon/ |access-date=2025-12-31 |website=iauarchive.eso.org}}</ref> ٻين سيارن جي قدرتي اُپگرهن کي ننڍي "m" سان "moons" چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www.iau.org/IAU/Iau/Science/What-we-do/FAQs.aspx |access-date=2025-12-31 |website=www.iau.org}}</ref> تاريخي طور چنڊ کي [[ڪلاسيڪي سيارو]] پڻ سمجهيو ويندو هو، ان قديم مفهوم موجب جنهن ۾ آسمان تي گهمندڙ اجرامن کي سيارو چيو ويندو هو. جڏهن [[گليليو گليلي]] مشتري جي چوڌاري گردش ڪندڙ اُپگرهه دريافت ڪيا، ته هن انهن کي "چنڊ" سڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ، چنڊ وانگر، انهن کي به اهڙا سيارا سمجهي سگهجي ٿو، جيڪي ڪنهن ٻئي سياري جي چوڌاري گردش ڪن ٿا. ڪجهه ماهر [[سياري جي جيوفزيائي تعريف]] جي حمايت ڪن ٿا، جنهن موجب اهڙا چنڊ به سيارا آهن، جيڪي سج جي چوڌاري گردش ڪن ٿا، ڀلي اتفاقي طور ڪنهن ٻئي سياري جي چوڌاري به ڦرن. ڪجهه محققن تجويز ڏني آهي ته ڌرتي ۽ چنڊ گڏجي هڪ [[ٻٽو سيارو]] وارو نظام ٺاهي سگهن ٿا، پر گهڻا سائنسدان متفق آهن ته اهڙي درجي بندي لاءِ سندن مداري [[بيري سينٽر]] جو ڌرتيءَ کان ٻاهر هجڻ ضروري آهي، جڏهن⁠تہ موجوده حالت ۾ ائين ناهي. == قدرتي تاريخ == === ٺهڻ === {{main|چنڊ جي ابتدا|وڏي ٽڪر جو مفروضو}} [[File:Big Splash Theia.gif|thumb|هي غير متناسب حرڪتي تصوير، ڌرتي ۽ سج کي بيٺل ۽ ڦرندڙ حوالائي نظام ۾ ڏيکاريندي، چنڊ جي ٺهڻ جو عمل بيان ڪري ٿي، جنهن ۾ مريخ جيتري ماپ وارو مفروضي سيارو [[ٿيا (مفروضي سيارو)|ٿيا]] ڌرتيءَ سان ٽڪرائجي ٿو. ڌرتيءَ جي [[ٽروجن (فلڪيات)|ٽروجن]] طور ايل₄ [[لاگرانژ نقطو|لاگرانژ نقطي]] وٽ ڪروڙين سال گردش ڪرڻ کان پوءِ، ٿيا جو مدار آخرڪار ور وڪڙن جي صورت ۾ ڌرتيءَ جي تمام ويجهو اچي وڃي ٿو.]] چنڊ مان حاصل ڪيل نمونن جي [[هم جاءِ تاريخ بندي]] مان اندازو ٿئي ٿو ته چنڊ [[شمسي نظام جي ابتدا]] کان لڳ ڀڳ 50 ملين سال پوءِ ٺهيو هو.<ref>{{cite journal |title=Early Moon formation inferred from hafnium-tungsten systematics |last1=Thiemens |first1=Maxwell M. |last2=Sprung |first2=Peter |last3=Fonseca |first3=Raúl O. C. |last4=Leitzke |first4=Felipe P. |last5=Münker |first5=Carsten |journal=Nature Geoscience |volume=12 |issue=9 |pages=696–700 |date=July 2019 |doi=10.1038/s41561-019-0398-3 |pmid=39649009 |bibcode=2019NatGe..12..696T |pmc=7617097}}</ref><ref name="Age">{{cite news |url=https://www.universetoday.com/143025/the-moon-is-older-than-scientists-thought/ |title=The Moon is older than scientists thought |website=Universe Today |access-date=August 3, 2019 |archive-date=August 3, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803125139/https://www.universetoday.com/143025/the-moon-is-older-than-scientists-thought/ |url-status=live}}</ref> تاريخي طور چنڊ جي ٺهڻ جا ڪيترائي طريقا تجويز ڪيا ويا آهن،<ref>{{cite journal |doi=10.1126/sciadv.1602365 |pmid=28097222 |pmc=5226643 |journal=Science Advances |date=2017 |volume=3 |issue=1 |title=Early formation of the Moon 4.51 billion years ago |last=Barboni |first=M. |author2=Boehnke, P. |author3=Keller, C. B. |author4=Kohl, I. E. |author5=Schoene, B. |author6=Young, E. D. |author7=McKeegan, K. D. |article-number=e1602365 |bibcode=2017SciA....3E2365B}}</ref> پر انهن مان ڪو به ڌرتي–چنڊ نظام جي سڀني خاصيتن جي اطمينان بخش وضاحت نٿو ڪري. [[مرڪز ڀاڳي قوت]] سبب ڌرتيءَ جي پرت مان چنڊ جي ڌار ٿيڻ واري مفروضي لاءِ ڌرتيءَ جي شروعاتي ڦرڻ جي رفتار تمام گهڻي هجڻ ضروري هجي ها. اڳ ۾ ٺهيل چنڊ کي ڪشش ثقل وسيلي پڪڙڻ واري مفروضي لاءِ ڌرتيءَ جو [[ڌرتيءَ جو وايومنڊل|وايومنڊل]] غيرعملي حد تائين پکڙيل هجڻ گهرجي ها، جيئن گذرندڙ چنڊ جي توانائي کي [[توانائيءَ جو زوال|زائل]] ڪري سگهجي. ڌرتي ۽ چنڊ جو گڏجي [[سياري چوڌاري طشتري|ابتدائي]] [[مادي گڏ ٿيڻ واري طشتري]] ۾ ٺهڻ وارو مفروضو، چنڊ ۾ ڌاتن جي کوٽ جي وضاحت نٿو ڪري. انهن مان ڪو به مفروضو ڌرتي–چنڊ نظام جي بلند [[زاويائي حرڪت مقدار]] جي وضاحت نٿو ڪري سگهي.<ref>{{cite journal |last=Stevenson |first=D. J. |title=Origin of the moon–The collision hypothesis |journal=[[Annual Review of Earth and Planetary Sciences]] |date=1987 |volume=15 |issue=1 |pages=271–315 |bibcode=1987AREPS..15..271S |doi=10.1146/annurev.ea.15.050187.001415 }}</ref> مروج نظريو اهو آهي ته ڌرتي–چنڊ نظام، مريخ جيتري ماپ واري هڪ جسم، جنهن کي ''[[ٿيا (سيارو)|ٿيا]]'' چيو وڃي ٿو، جي [[ابتدائي ڌرتي]] سان [[وڏي ٽڪر]] کان پوءِ ٺهيو. ترڇي ٽڪر سبب مادو ڌرتيءَ جي چوڌاري مدار ۾ اڇلجي ويو، جيڪو پوءِ گڏ ٿي چنڊ بڻيو،<ref>{{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/04/150416-asteroids-scars-moon-formation-space/ |title=Asteroids Bear Scars of Moon's Violent Formation |date=April 16, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161008160812/http://news.nationalgeographic.com/2015/04/150416-asteroids-scars-moon-formation-space/ |archive-date=October 8, 2016}}</ref> ۽ اهو ڌرتيءَ جي [[روشي حد]]، جيڪا لڳ ڀڳ {{val|2.56|ul=Earth radius}} آهي، کان ٿورو ٻاهر ٺهيو.<ref>{{cite journal |title=Scaling in global tidal dissipation of the Earth–Moon system |last=van Putten |first=Maurice H. P. M. |journal=New Astronomy |volume=54 |pages=115–121 |date=July 2017 |doi=10.1016/j.newast.2017.01.012 |arxiv=1609.07474 |bibcode=2017NewA...54..115V }}</ref> خيال ڪيو وڃي ٿو ته شروعاتي شمسي نظام ۾ وڏا ٽڪر عام هئا. وڏن ٽڪرن جي ڪمپيوٽري نقلن اهڙا نتيجا ڏنا آهن، جيڪي چنڊ جي مرڪز جي ڪاميٽي ۽ ڌرتي–چنڊ نظام جي زاويائي حرڪت مقدار سان مطابقت رکن ٿا. اهي نقلون ظاهر ڪن ٿيون ته چنڊ جو گهڻو حصو ابتدائي ڌرتيءَ بدران ٽڪرائيندڙ جسم مان ٺهيو هو.<ref>{{cite journal |last=Canup |first=R. |author1-link=Robin Canup |author2=Asphaug, E. |title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of Earth's formation |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-16_412_6848/page/708 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=412 |pages=708–712 |date=2001 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |issue=6848 |bibcode=2001Natur.412..708C}}</ref> تنهن هوندي به، 2007ع ۽ ان کان پوءِ جي نمونن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چنڊ جو وڌيڪ وڏو حصو ابتدائي ڌرتيءَ مان نڪتل هو.<ref>{{cite magazine |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/12/071219-moon-collision.html |title=Earth–Asteroid Collision Formed Moon Later Than Thought |magazine=[[National Geographic]] |date=October 28, 2010 |access-date=May 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418171528/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/12/071219-moon-collision.html |archive-date=April 18, 2009}}</ref><ref>{{cite journal |title=2008 Pellas-Ryder Award for Mathieu Touboul |journal=Meteoritics and Planetary Science |volume=43 |issue=S7 |pages=A11–A12 |date=2008 |bibcode=2008M&PS...43...11K |last1=Kleine |first1=Thorsten |doi=10.1111/j.1945-5100.2008.tb00709.x}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1038/nature06428 |title=Late formation and prolonged differentiation of the Moon inferred from W isotopes in lunar metals |date=2007 |last1=Touboul |first1=M. |last2=Kleine |first2=T. |last3=Bourdon |first3=B. |last4=Palme |first4=H. |last5=Wieler |first5=R. |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=450 |issue=7173 |pages=1206–1209 |pmid=18097403 |bibcode=2007Natur.450.1206T }}</ref><ref>{{cite magazine |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/04/150408-moon-form-giant-impact-earth |title=Flying Oceans of Magma Help Demystify the Moon's Creation |magazine=[[National Geographic]] |date=April 8, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409220422/http://news.nationalgeographic.com/2015/04/150408-moon-form-giant-impact-earth/ |archive-date=April 9, 2015}}</ref> اندروني شمسي نظام جا ٻيا جسم، جهڙوڪ مريخ ۽ [[4 ويسٽا|ويسٽا]]، انهن مان نڪتل شهابين موجب، ڌرتيءَ جي ڀيٽ ۾ آڪسيجن ۽ ٽنگسٽن جي [[هم جاءِ|هم جاءِ واري]] بناوت ۾ گهڻو فرق رکن ٿا. ان جي ابتڙ، ڌرتي ۽ چنڊ جي هم جاءِ واري بناوت تقريباً هڪجهڙي آهي. ڌرتي–چنڊ نظام جي هن هم جاءِ واري هڪجهڙائي جي وضاحت، ٽڪر کان پوءِ بخار بڻيل مادي جي پاڻ ۾ ملڻ سان ٿي سگهي ٿي، جنهن مان ٻئي جسم ٺهيا، پر هن ڳالهه تي اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite magazine |last=Nield |first=Ted |title=Moonwalk (summary of meeting at Meteoritical Society's 72nd Annual Meeting, Nancy, France) |magazine=[[Geoscientist (magazine)|Geoscientist]] |volume=19 |page=8 |date=2009 |url=http://www.geolsoc.org.uk/gsl/geoscientist/geonews/page6072.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120927034348/http://www.geolsoc.org.uk/gsl/geoscientist/geonews/page6072.html |archive-date=September 27, 2012}}</ref> اهڙي ٽڪر مان ايتري توانائي خارج ٿي هجي ها، جيڪا اڇلايل مادي ۽ ڌرتيءَ جي پرت ٻنهي کي ڳاري، هڪ ميگما سمنڊ ٺاهي ڇڏي. ڳريل ۽ اڇلايل مادو پوءِ ٻيهر گڏ ٿي ڌرتي–چنڊ نظام جو حصو بڻجي سگهيو ٿي.<ref>{{cite journal |last=Tonks |first=W. Brian |author2=Melosh, H. Jay |date=1993 |title=Magma ocean formation due to giant impacts |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |volume=98 |issue=E3 |pages=5319–5333 |bibcode=1993JGR....98.5319T |doi=10.1029/92JE02726}}</ref> نئين ٺهيل چنڊ وٽ [[چنڊي ميگما سمنڊ|پنهنجو ميگما سمنڊ]] پڻ هجي ها؛ ان جي کوٽائي جو اندازو لڳ ڀڳ {{convert|500|km|4=-2|abbr=in}} کان {{convert|1737|km|4=0|abbr=in}} تائين لڳايو ويو آهي. جيتوڻيڪ وڏي ٽڪر وارو نظريو ڪيترن ئي شاهدين جي وضاحت ڪري ٿو، پر ڪجهه سوال اڃا حل طلب آهن، جن مان گهڻا چنڊ جي بناوت سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite journal |last=Clery |first=Daniel |journal=[[Science (journal)|Science]] |title=Impact Theory Gets Whacked |url=https://archive.org/details/sim_science_2013-10-11_342_6155/page/183 |volume=342 |pages=183–185 |date=October 11, 2013 |doi=10.1126/science.342.6155.183 |bibcode=2013Sci...342..183C |issue=6155 |pmid=24115419}}</ref> اهي نمونا، جن موجب چنڊ ابتدائي ڌرتيءَ مان وڏي مقدار ۾ مادو حاصل ڪيو، زرقونيم، آڪسيجن، سليڪان ۽ ٻين عنصرن جي هم جاءِ بابت جيوڪيميائي انگن اکرن سان مطابقت ۾ آڻڻ وڌيڪ ڏکيو آهي.<ref>{{cite journal |title=Zirconium isotope constraints on the composition of Theia and current Moon-forming theories |first1=W. |last1=Akram |first2=M. |last2=Schönbächler |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=449 |date=September 1, 2016 |pages=302–310 |doi=10.1016/j.epsl.2016.05.022 |bibcode=2016E&PSL.449..302A |doi-access=free |hdl=20.500.11850/117905 |hdl-access=free}}</ref> 2022ع ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي، جنهن ۾ انتهائي اعليٰ قرارداد واريون نقلون استعمال ڪيون ويون، جن ۾ وڌ ۾ وڌ {{val|e=8}} ذرڙا شامل هئا، اهو معلوم ڪيو ته وڏا ٽڪر فوراً چنڊ جيتري ڪاميٽي ۽ لوهه جي مقدار رکندڙ هڪ اُپگرهه کي ڌرتيءَ جي [[روشي حد]] کان گهڻو ٻاهر مدار ۾ رکي سگهن ٿا. اهڙا اُپگرهه، جيڪي شروعات ۾ روشي حد جي اندر داخل ٿين ٿا، سي به جزوي طور ڇڄڻ ۽ پوءِ گهماوٽ وسيلي وڌيڪ ويڪرن ۽ مستحڪم مدارن ڏانهن منتقل ٿيڻ کان پوءِ قابل اعتماد ۽ اڳڪٿي جوڳي نموني زنده رهي سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Kegerreis |first1=J.A. |last2=Ruiz-Bonilla |first2=S. |last3=Eke |first3=V.R. |last4=Massey |first4=R.J. |last5=Sandnes |first5=T.D. |last6=Teodoro |first6=L.F.A. |display-authors=1 |date=October 4, 2022 |title=Immediate Origin of the Moon as a Post-impact Satellite |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=937 |issue=L40 |pages=L40 |doi=10.3847/2041-8213/ac8d96 |arxiv=2210.01814 |bibcode=2022ApJ...937L..40K |doi-access=free}}</ref> 1 نومبر 2023ع تي سائنسدانن ٻڌايو ته ڪمپيوٽري نقلن موجب، ٿيا جا بچيل آثار اڃا تائين ڌرتيءَ جي اندر موجود ٿي سگهن ٿا.<ref name="NYT-20231101">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=A 'Big Whack' Formed the Moon and Left Traces Deep in Earth, a Study Suggests – Two enormous blobs deep inside Earth could be remnants of the birth of the moon. |url=https://www.nytimes.com/2023/11/01/science/moon-formation-theia.html |date=November 1, 2023 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101164127/https://www.nytimes.com/2023/11/01/science/moon-formation-theia.html |archive-date=November 1, 2023 |access-date=February 23, 2026}}</ref><ref name="NAT-20231101">{{cite journal |last1=Yuan |first1=Qian |last2=Li |first2=Mingming |last3=Desch |first3=Steven J. |last4=Ko |first4=Byeongkwan |last5=Deng |first5=Hongping |last6=Garnero |first6=Edward J. |last7=Gabriel |first7=Travis S. J. |last8=Kegerreis |first8=Jacob A. |last9=Miyazaki |first9=Yoshinori |last10=Eke |first10=Vincent |last11=Asimow |first11=Paul D. |title=Moon-forming impactor as a source of Earth's basal mantle anomalies |journal=Nature |date=2 November 2023 |volume=623 |issue=7985 |pages=95–99 |doi=10.1038/s41586-023-06589-1 |pmid=37914947 |bibcode=2023Natur.623...95Y }}</ref> === قدرتي ارتقا === [[File:Archean.png|thumb|فنڪار پاران ڌرتيءَ جي آسمان ۾ چنڊ جو تصور، جيئن اهو لڳ ڀڳ 4 ارب سال اڳ، [[ديرين شديد بمباري]] کان پوءِ نظر آيو هوندو. ان وقت چنڊ ڌرتيءَ جي چوڌاري پنهنجي هاڻوڪي فاصلي جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي جيتري فاصلي تي گردش ڪندو هو، جنهنڪري اهو اڄ جي ڀيٽ ۾ [[ظاهري ماپ]] ۾ 2.8 ڀيرا وڏو نظر ايندو هو.]] [[File:Space.0076.fig.002.jpg|thumb|چنڊ پنهنجي ٺهڻ کان پوءِ اربين سالن تائين آتش فشاني طور سرگرم رهيو. وقت سان گڏ چنڊ جي هيٺاهين علائقن ۾ لاوي جي وهڪري اڄ جا بيسالٽي ماريه ٺاهيا؛ هن نقشي ۾ انهن جون عمرون ڏيکاريل آهن (پيلي کان ڳاڙهي تائين: سڀ کان نوان؛ نيري کان واڱڻائي تائين: سڀ کان پراڻا).]] نئون ٺهيل چنڊ ڌرتيءَ جي چوڌاري پنهنجي هاڻوڪي مدار جي ڀيٽ ۾ تمام ويجهي مدار ۾ قائم ٿيو. تنهنڪري ٻئي جسم هڪ ٻئي جي آسمان ۾ گهڻو وڏا نظر ايندا هئا، [[گرهڻ]] وڌيڪ ٿيندا هئا ۽ [[مدوجزري اثر]] وڌيڪ طاقتور هئا.<ref name="Lunar and Planetary Institute">{{cite web |title=Earth-Moon Dynamics |website=Lunar and Planetary Institute |url=https://www.lpi.usra.edu/exploration/training/illustrations/earthMoon/ |access-date=September 2, 2022 |archive-date=September 7, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907215806/https://www.lpi.usra.edu/exploration/training/illustrations/earthMoon/ |url-status=live}}</ref> [[مدوجزري تعجيل]] سبب چنڊ جو ڌرتيءَ جي چوڌاري مدار نمايان طور وڏو ۽ ان جو مداري دور ڊگهو ٿي ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Early evolution of the Earth-Moon system with a fast-spinning Earth |last1=Wisdom |first1=Jack |last2=Tian |first2=ZhenLiang |journal=Icarus |volume=256 |pages=138–146 |date=August 2015 |doi=10.1016/j.icarus.2015.02.025 |bibcode=2015Icar..256..138W}}</ref> ٺهڻ کان پوءِ چنڊ ٿڌو ٿيندو ويو ۽ [[چنڊ جو وايومنڊل|ان جي وايومنڊل]] جو گهڻو حصو ختم ٿي ويو.<ref name="John 2017">{{cite magazine |last=John |first=Tara |title=NASA: The Moon Once Had an Atmosphere That Faded Away |magazine=Time |date=October 9, 2017 |url=https://time.com/4974580/nasa-moon-had-atmosphere-volcanoes/ |access-date=May 16, 2023 |archive-date=May 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514100131/https://time.com/4974580/nasa-moon-had-atmosphere-volcanoes/ |url-status=live}}</ref> ان کان پوءِ [[چنڊ جي مٿاڇري|چنڊي مٿاڇري]] کي وڏن [[ٽڪرائتي واقعن]] ۽ ڪيترن ننڍن ٽڪرن شڪل ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ هر عمر جا [[چنڊي کڏ|کڏ]] رکندڙ منظرنامو وجود ۾ آيو. چنڊ 1.2 ارب سال اڳ تائين [[آتش فشاني عمل|آتش فشاني طور سرگرم]] رهيو، جنهن دوران نمايان [[چنڊي ماريه]] ٺهيا. [[چنڊي ماري|ماري بيسالٽ]] جو گهڻو حصو 3.3–3.7 ارب سال اڳ [[امبري دور]] ۾ ڦاٽو، جيتوڻيڪ ڪجهه فقط 1.2 ارب سال پراڻا آهن ۽ ڪجهه 4.2 ارب سال پراڻا آهن. ماري بيسالٽن جي ورڇ هڪجهڙي نه آهي؛ اهي گهڻو ڪري چنڊ جي ڌرتيءَ ڏانهن منهن ڪندڙ اڌ گولي تي نظر اچن ٿا. ان جا سبب اڃا معلوم نه آهن، جيتوڻيڪ اهو مفروضو پيش ڪيو ويو آهي ته چنڊ جي ويجهي پاسي واري پرت جو نسبتاً سنهو هجڻ ان جو هڪ ڪارڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Lunar Nearside-Farside Mare Basalt Asymmetry: The Combined Role of Global Crustal Thickness Variations and South Pole-Aitken (SPA) Basin-Induced Lithospheric Thickening |last1=Head |first1=James W. |last2=Wang |first2=Xing |last3=Lark |first3=Laura H. |last4=Wilson |first4=Lionel |last5=Qian |first5=Yuqi |journal=Geophysical Research Letters |volume=51 |date=October 2025 |issue=22 |article-number=e2024GL110510 |doi=10.1029/2024GL110510}}</ref> [[چنڊي بلند علائقن]] جي [[چنڊ جو پري وارو پاسو|پري واري پاسي]] تي ورڇ جا سبب پڻ مڪمل طور سمجهيا نه ويا آهن. شڪلي ماپن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ويجهي پاسي جي پرت پري واري پاسي کان سنهي آهي. هڪ ممڪن وضاحت اها آهي ته ويجهي پاسي ٿيندڙ وڏن ٽڪرن لاوي لاءِ مٿاڇري تائين وهڻ وڌيڪ آسان بڻايو هوندو.<ref name="ESA Science & Technology 2006">{{cite web |title=Lunar Far Side Highlands |website=ESA Science & Technology |date=July 14, 2006 |url=https://sci.esa.int/web/smart-1/-/39791-lunar-far-side-highlands |access-date=September 2, 2022 |archive-date=September 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902221440/https://sci.esa.int/web/smart-1/-/39791-lunar-far-side-highlands |url-status=live}}</ref> === چنڊ جو ارضياتي زماني پيمانو === {{main|چنڊ جو ارضياتي زماني پيمانو}} {{Timeline Lunar Geological Timescale}} چنڊ جي ارضياتي دورن جا نالا انهن جي نمايان خاصيتن جي بنياد تي رکيا ويا آهن؛ پهرين اونداهن [[چنڊي سمنڊ|ماري]] کان ٻاهر موجود گهڻن [[ٽڪرائتي کڏن]]، پوءِ ماري ۽ بعد ۾ ٺهيل کڏن، ۽ آخر ۾ نسبتاً نون، اڃا تائين روشن ۽ تنهنڪري آسانيءَ سان نظر ايندڙ اهڙن کڏن جي بنياد تي، جن سان [[شعاعي نظام]] ڳنڍيل آهن، جهڙوڪ [[ڪوپرنيڪس (چنڊي کڏ)|ڪوپرنيڪس]] يا [[ٽائڪو (چنڊي کڏ)|ٽائڪو]]. === مستقبل ۾ تباھي === {{see also|چنڊ جي تباهي}} هاڻ کان پنج ارب سالن پوءِ چنڊ اڄ جي ڀيٽ ۾ ڌرتيءَ کان لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو وڌيڪ پري هليو ويندو. تنهن هوندي به، ان کان لڳ ڀڳ ٻه کان ٽي ارب سال پوءِ سج [[ڳاڙهو ديو]] بڻجي ويندو. جيڪڏهن فرض ڪيو وڃي ته سج ڌرتي–چنڊ نظام کي پنهنجي اندر گهيري وٺندو، ته سج جي وايومنڊل مان پيدا ٿيندڙ مزاحمت شايد ڌرتي ۽ چنڊ جي وچ واري مداري فاصلي کي ايترو گهٽائي ڇڏي، جو چنڊ ڌرتيءَ جي [[روشي حد]] اندر داخل ٿي وڃي، جنهن جي نتيجي ۾ اهو ٽڪرا ٽڪرا ٿي منتشر ٿي سگهي ٿو.<ref name="f170">{{cite web |last=Powell |first=David |title=Earth's Moon Destined to Disintegrate |website=Space |date=January 22, 2007 |url=https://www.space.com/3373-earth-moon-destined-disintegrate.html |access-date=September 3, 2025}}</ref> == طبعي خاصيتون == چنڊ مدوجزري ڇڪ سبب هڪ تمام هلڪو [[اسڪيلين ايلپسوئيڊ]] آهي، جنهن جو ڊگهو محور ڌرتيءَ ڏانهن سڌو رخ ڪرڻ بدران لڳ ڀڳ 30° هٽيل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽڪرائتي طاسن مان پيدا ٿيل ڪشش ثقل جون بيقاعدگيون موجود آهن. ان جي شڪل ايتري وڌيڪ ڊگهي آهي، جو موجوده مدوجزري قوتون ان جي وضاحت نٿيون ڪري سگهن. هي "فوسل ابھار" ظاهر ڪري ٿو ته چنڊ ان وقت سخت ٿيو، جڏهن اهو ڌرتيءَ کان پنهنجي هاڻوڪي فاصلي جي اڌ تي گردش ڪندو هو، ۽ هاڻي اهو ايترو ٿڌو ٿي چڪو آهي جو پنهنجي موجوده مداري فاصلي تي ٻيهر [[هائيڊرو اسٽيٽڪ توازن]] حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي شڪل تبديل نٿو ڪري سگهي.<ref>{{cite journal |last1=Garrick-Bethell |first1=Ian |last2=Perera |first2=Viranga |last3=Nimmo |first3=Francis |last4=Zuber |first4=Maria T. |year=2014 |title=The tidal-rotational shape of the Moon and evidence for polar wander |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-08-14_512_7513/page/181 |journal=Nature |volume=512 |issue=7513 |pages=181–184 |doi=10.1038/nature13639 |pmid=25079322 |bibcode=2014Natur.512..181G }}</ref> اڄڪلهه مدوجزري اثر سبب پرت جي بگاڙ صرف لُوبيٽ ٿرسٽ فالٽ جي ڪنارن جي ٺهڻ تائين محدود آهي.<ref name="c293">{{cite web |last=Choi |first=Charles Q. |title=Earth's Gravitational Pull Cracks Open the Moon |website=Space |date=October 12, 2015 |url=https://www.space.com/30795-earth-gravitational-pull-cracks-moon.html |access-date=October 9, 2025}}</ref> === ماپ ۽ ڪاميٽي === {{further|قدرتي اُپگرهن جي فهرست}} [[File:Moons of solar system v7.jpg|thumb|upright=1.5|ڌرتيءَ جي ماپ سان تقابلي پيماني تي شمسي نظام جي مکيه چنڊن جي ماپ جو مقابلو. اوڻيهه چنڊ ايترا وڏا آهن جو [[هائيڊرو اسٽيٽڪ توازن]] سبب گول شڪل اختيار ڪن ٿا؛ انهن مان ڪيترن وٽ [[زيرسطحي سمنڊ]] آهن، جڏهن⁠تہ هڪ، [[ٽائٽن (چنڊ)|ٽائٽن]]، وٽ نمايان وايومنڊل پڻ موجود آهي.]] چنڊ شمسي نظام جو ماپ ۽ ڪاميٽي جي لحاظ کان پنجون وڏو قدرتي اُپگرهه آهي. ان کي [[سياري جيتري ڪاميٽي وارو چنڊ]] قرار ڏئي سگهجي ٿو، جنهن سبب [[سياري جي جيوفزيائي تعريف]] موجب اهو هڪ اُپگرهي سيارو شمار ٿئي ٿو.<ref name="Metzger2021">{{Citation |last1=Metzger |first1=Philip |author-link1=Philip T. Metzger |last2=Grundy |first2=Will |last3=Sykes |first3=Mark |last4=Stern |first4=Alan |last5=Bell |first5=James |last6=Detelich |first6=Charlene |last7=Runyon |first7=Kirby |last8=Summers |first8=Michael |date=2021 |title=Moons are planets: Scientific usefulness versus cultural teleology in the taxonomy of planetary science |journal=[[Icarus (journal)|Icarus]] |volume=374 |article-number=114768 |doi=10.1016/j.icarus.2021.114768 |arxiv=2110.15285 |bibcode=2022Icar..37414768M }}</ref> اهو [[عطارد (سيارو)|عطارد]] کان ننڍو، پر شمسي نظام جي سڀ کان وڏي [[بونا سيارو|بوني سياري]] [[پلوٽو]] کان گهڻو وڏو آهي. چنڊ پنهنجي [[مرڪزي جسم (فلڪيات)|مرڪزي سياري]] جي نسبت سان شمسي نظام جو سڀ کان وڏو قدرتي اُپگرهه آهي.{{efn |سيارن جي جسامت ۽ انهن جي اُپگرهن جي جسامت جي وچ ۾ ڪو مضبوط لاڳاپو موجود ناهي. وڏن سيارن وٽ عام طور ننڍن سيارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اُپگرهه هوندا آهن، جن ۾ وڏا توڙي ننڍا اُپگرهه شامل هوندا آهن..}}{{efn|name=Moon vs. Charon}}<ref>{{cite web |url=http://www.planetary.org/explore/topics/pluto/ |title=Space Topics: Pluto and Charon |publisher=[[The Planetary Society]] |access-date=April 6, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218223842/http://www.planetary.org/explore/topics/pluto/ |archive-date=February 18, 2012}}</ref> چنڊ جو قطر لڳ ڀڳ 3,500 ڪلوميٽر آهي، جيڪو ڌرتيءَ جي قطر جي چوٿين حصي کان ٿورو وڌيڪ آهي. چنڊ جو سامهون وارو چهرو تقريباً [[سرزميني آسٽريليا]]،<ref name="Australia">{{cite web |url=https://theconversation.com/how-big-is-the-moon-let-me-compare-118840 |date=July 18, 2019 |access-date=November 15, 2020 |title=How big is the Moon? |first=Jonti |last=Horner |editor-first=Michael |editor-last=Lund |doi=10.64628/AA.wedpwvfmm |archive-date=November 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107223707/http://theconversation.com/how-big-is-the-moon-let-me-compare-118840 |url-status=live}}</ref> يورپ يا [[متصل گڏيل رياستون]] جي ويڪر جي برابر آهي.<ref name="Dyches 2021 d923">{{cite news |last=Dyches |first=Preston |title=Five Things to Know about the Moon |work=NASA Solar System Exploration |date=July 28, 2021 |url=https://solarsystem.nasa.gov/news/1946/five-things-to-know-about-the-moon/ |access-date=September 24, 2023 |archive-date=July 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718090707/https://solarsystem.nasa.gov/news/1946/five-things-to-know-about-the-moon/ |url-status=live}}</ref> چنڊ جي ڪل مٿاڇري جو رقبو لڳ ڀڳ 38 ملين چورس ڪلوميٽر آهي، جيڪو سڄي [[آمريڪا کنڊ]] جي ايراضيءَ جي برابر آهي،<ref name="y857">{{cite magazine |last=Parks |first=Jake |title=Everything you need to know about the Moon |magazine=Astronomy |date=2023-09-07 |url=https://www.astronomy.com/observing/everything-you-need-to-know-about-the-moon/ |access-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260401032150/https://www.astronomy.com/web/20260401032150/https://www.astronomy.com/observing/everything-you-need-to-know-about-the-moon/ |archive-date=2026-04-01}}</ref> جڏهن⁠تہ چنڊ جي ٻنهي اڌ گولين جو رقبو ترتيبوار [[اتر آمريڪا]] ۽ [[ڏکڻ آمريڪا]] جي ايراضين سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿو. چنڊ جي ڪاميٽي ڌرتيءَ جي ڪاميٽي جو {{frac|1|81}} حصو آهي، ۽ اهو سياري جهڙن چنڊن ۾ ٻيون سڀ کان وڌيڪ ڳاڙهائي رکندڙ اُپگرهه آهي. ان جي [[سطحي ڪشش ثقل]] پڻ [[آئو (چنڊ)|آئو]] کان پوءِ ٻي نمبر تي آهي، جيڪا {{val |0.1654 |u=[[G-force|g]]}} آهي، ۽ ان جي فراري رفتار {{convert|2.38|km/s|km/h mph|comma=gaps|abbr=on}} آهي. === بناوت === {{Main|چنڊ جي اندروني بناوت|چنڊ جي ارضيات}} [[File:Return of the moon diagram.svg|thumb|upright=1.5|چنڊ جي اندروني بناوت: مضبوط اندريون مرڪز (لوهي-ڌاتي)، ڳريل ٻاهريون مرڪز، سخت ٿيل مينٽل ۽ پرت. چنڊ جي ڌرتيءَ ڏانهن مستقل رخ ڪندڙ پاسي واري پرت وڌيڪ سنهي آهي، جنهنڪري اتي اهي وڏا علائقا موجود آهن، جيڪي اڳوڻي ڳريل مينٽل جي مادي سان ڀرجي اڄ جا [[چنڊي ماري|چنڊي ماريه]] بڻيا آهن.]] چنڊ هڪ [[سياري جي اندروني تفريق|تفريق يافته]] جسم آهي، جيڪو شروعات ۾ [[هائيڊرو اسٽيٽڪ توازن]] ۾ هو، پر بعد ۾ هن حالت کان هٽي ويو.<ref>{{cite journal |title=Interpretation of lunar potential fields |first=Stanley Keith |last=Runcorn |date=March 31, 1977 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences |doi=10.1098/rsta.1977.0094 |bibcode=1977RSPTA.285..507R |volume=285 |issue=1327 |pages=507–516 }}</ref> ان جي [[جيوڪيمياء|جيوڪيميائي]] لحاظ کان الڳ [[پرت (ارضيات)|پرت]]، [[مينٽل (ارضيات)|مينٽل]] ۽ [[سياري جو مرڪز]] موجود آهن. چنڊ جو اندريون مرڪز لوهه سان مالا مال مضبوط مرڪز آهي، جنهن جو ريڊيس ممڪن طور فقط {{convert|240|km|sp=us}} جيترو آهي، جڏهن⁠تہ ان جي چوڌاري مائع لوهه تي ٻڌل ٻاهريون مرڪز آهي، جنهن جو ريڊيس لڳ ڀڳ {{convert|300|km|sp=us}} آهي. مرڪز جي چوڌاري جزوي طور ڳريل حدبندي پرت موجود آهي، جنهن جو ريڊيس لڳ ڀڳ {{convert|500|km|sp=us}} آهي.<ref>{{cite web |last1=Brown |first1=D. |last2=Anderson |first2=J. |website=NASA |url=http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html |title=NASA Research Team Reveals Moon Has Earth-Like Core |date=January 6, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111112210/http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html |archive-date=January 11, 2012}}</ref><ref name="Weber2011">{{cite journal |last1=Weber |first1=Renee C. |last2=Lin |first2=Pei-Ying |last3=Garnero |first3=Edward J. |last4=Williams |first4=Quentin |last5=Lognonné |first5=Philippe |title=Seismic Detection of the Lunar Core |url=https://archive.org/details/sim_science_2011-01-21_331_6015/page/309 |journal=Science |date=21 January 2011 |volume=331 |issue=6015 |pages=309–312 |doi=10.1126/science.1199375 |pmid=21212323 |bibcode=2011Sci...331..309W }}</ref> خيال ڪيو وڃي ٿو ته اها بناوت چنڊ جي ٺهڻ کان لڳ ڀڳ 4.5 ارب سال اڳ عالمي ميگما سمنڊ جي [[جزوي قلمبند ٿيڻ]] جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite journal |doi=10.1038/ngeo417 |title=Timing of crystallization of the lunar magma ocean constrained by the oldest zircon |url=https://archive.org/details/nature-geoscience_2009-02_2_2/page/133 |date=2009 |last1=Nemchin |first1=A. |last2=Timms |first2=N. |last3=Pidgeon |first3=R. |last4=Geisler |first4=T. |last5=Reddy |first5=S. |last6=Meyer |first6=C. |journal=[[Nature Geoscience]] |volume=2 |issue=2 |pages=133–136 |bibcode=2009NatGe...2..133N |hdl=20.500.11937/44375 |hdl-access=free}}</ref> هن ميگما سمنڊ جي قلمبند ٿيڻ سان [[ميفڪ]] مينٽل ٺهيو، جيڪو [[اوليوين]]، [[ڪلينوپائيروڪسين]] ۽ [[آرٿوپائيروڪسين]] جي [[رسوب (ڪيميا)|رسوب]] ۽ هيٺ ويهڻ سان وجود ۾ آيو. جڏهن ميگما سمنڊ جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿون حصو قلمبند ٿي ويو، تڏهن گهٽ ڳاڙهائي وارا [[پلاجيئوڪليز]] معدنيات ٺهي مٿان تري آيا ۽ انهن مان مٿيون پرت ٺهي وئي. سڀ کان آخر ۾ قلمبند ٿيندڙ مائع شروعات ۾ پرت ۽ مينٽل جي وچ ۾ رهجي ويو، جنهن ۾ [[جيوڪيميائي موافقت|غير موافق]] ۽ گرمي پيدا ڪندڙ عنصرن جي مقدار تمام گهڻي هئي. هن تصور سان هم آهنگ، مدار مان ڪيل جيوڪيميائي نقشابندي ظاهر ڪري ٿي ته چنڊ جي پرت گهڻو ڪري [[اينورٿوسائيٽ]] تي مشتمل آهي. مينٽل جي جزوي ڳرڻ سان نڪرندڙ لاوي مان ٺهيل [[چنڊي پٿر]] جا نمونا پڻ ان ڳالهه جي تصديق ڪن ٿا ته مينٽل ميفڪ بناوت وارو آهي ۽ ڌرتيءَ جي مينٽل جي ڀيٽ ۾ لوهه سان وڌيڪ مالا مال آهي. چنڊ جي پرت جي سراسري ٿولهه لڳ ڀڳ {{convert|50|km|sp=us}} آهي. چنڊ [[آئو (چنڊ)|آئو]] کان پوءِ شمسي نظام جو ٻيون سڀ کان وڌيڪ ڳاڙهائي وارو اُپگرهه آهي. تنهن هوندي به، ان جو اندريون مرڪز ننڍڙو آهي، جنهن جو ريڊيس لڳ ڀڳ {{convert|350|km|sp=us}} يا ان کان گهٽ آهي، جيڪو چنڊ جي ڪل ريڊيس جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو آهي. ان جي صحيح بناوت مڪمل طور معلوم نه آهي، پر امڪان آهي ته اهو ٿوري مقدار ۾ گندرف ۽ نڪيل سان ملايل ڌاتي لوهه تي مشتمل هجي. چنڊ جي وقت سان تبديل ٿيندڙ گردش جي تجزين مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان جو مرڪز گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور ڳريل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Williams |first1=J.G. |last2=Turyshev |first2=S.G. |last3=Boggs |first3=D.H. |last4=Ratcliff |first4=J.T. |title=Lunar laser ranging science: Gravitational physics and lunar interior and geodesy |journal=[[Advances in Space Research]] |date=2006 |volume=37 |issue=1 |pages=67–71 |bibcode=2006AdSpR..37...67W |doi=10.1016/j.asr.2005.05.013 |arxiv=gr-qc/0412049 }}</ref> چنڊ جي مرڪز تي دٻاءُ جو اندازو لڳ ڀڳ {{cvt|5|GPa|atm}} آهي.<ref>{{cite journal |title=The Case Against an Early Lunar Dynamo Powered by Core Convection |last1=Evans |first1=Alexander J. |last2=Tikoo |first2=Sonia M. |first3=Andrews-Hanna |last3=Jeffrey C. |journal=Geophysical Research Letters |date=January 2018 |volume=45 |issue=1 |pages=98–107 |doi=10.1002/2017GL075441 |bibcode=2018GeoRL..45...98E |doi-access=free}}</ref> === ڪشش ثقل جو ميدان === {{Also|چنڊي مدار}} [[File:Youtubeastronautsonmoonot3.gif|thumb|خلاباز [[جان ينگ (خلاباز)|جان ينگ]] چنڊ تي ٽپو ڏيندي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چنڊ جي [[ڪشش ثقل واري تعجيل|ڪشش ثقل ڇڪ]] ڌرتيءَ جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي جيتري آهي. ٽپي جي اوچائي، چنڊ تي ينگ ۽ سندس خلائي سير واري لباس جي گڏيل وزن، جيڪو لڳ ڀڳ {{cvt|27|kg|lbs}} هو، ۽ لباس جي اندروني دٻاءَ سبب محدود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو دٻاءُ ٽپو ڏيڻ لاءِ ضروري لباس جي وڪڙجڻ جي مزاحمت ڪندو هو.<ref name="Kluger 2018 z081">{{cite magazine |last=Kluger |first=Jeffrey |title=How Neil Armstrong's Moon Spacesuit Was Preserved for Centuries to Come |magazine=Time |date=October 12, 2018 |url=https://time.com/5422609/armstrong-spacesuit-smithsonian/ |access-date=November 29, 2023 |archive-date=December 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203061321/https://time.com/5422609/armstrong-spacesuit-smithsonian/ |url-status=live}}</ref><ref name="Nast 2013 v237">{{cite magazine |title=How Do You Pick Up Something on the Moon? |magazine=WIRED |date=December 9, 2013 |url=https://www.wired.com/2013/12/how-do-you-pick-up-something-on-the-moon/ |access-date=November 29, 2023 |archive-date=December 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203061321/https://www.wired.com/2013/12/how-do-you-pick-up-something-on-the-moon/ |url-status=live}}</ref>]] چنڊ جي سراسري [[سطحي ڪشش ثقل]] {{val|1.62|ul=m/s2}} ({{val|0.1654|u=[[جي-قوت|g]]}}؛ {{val|5.318|ul=ft/s2}}) آهي، جيڪا [[مريخ]] جي سطحي ڪشش ثقل جي لڳ ڀڳ اڌ ۽ ڌرتيءَ جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي جي برابر آهي. [[چنڊ جي ڪشش ثقل|چنڊ جو ڪشش ثقل وارو ميدان]] هڪجهڙو نه آهي. ڪشش ثقل واري ميدان جا تفصيل، [[چنڊي مداري گاڏي|مدار ۾ گردش ڪندڙ خلائي گاڏين]] مان موڪليل ريڊيائي اشارن جي [[ڊاپلر ڦيرڦار]] کي معلوم ڪندي ماپيا ويا آهن. چنڊ جي ڪشش ثقل جون مکيه خاصيتون [[ڪاميٽيءَ جو مرڪزيت (فلڪيات)|ماسڪون]] آهن، جيڪي ڪجهه وڏن ٽڪرائتي طاسن سان لاڳاپيل وڏيون مثبت ڪشش ثقل واريون بيقاعدگيون آهن. اهي جزوي طور انهن ڳاڙهن ماري بيسالٽي لاوي جي وهڪرن سبب پيدا ٿين ٿيون، جيڪي انهن طاسن کي ڀرين ٿا.<ref>{{cite journal |last=Muller |first=P. |author2=Sjogren, W. |title=Mascons: lunar mass concentrations |url=https://archive.org/details/sim_science_1968-08-16_161_3842/page/680 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=161 |pages=680–684 |date=1968 |doi=10.1126/science.161.3842.680 |pmid=17801458 |issue=3842 |bibcode=1968Sci...161..680M }}</ref><ref>{{cite journal |journal=[[Science (journal)|Science]] |author=Richard A. Kerr |title=The Mystery of Our Moon's Gravitational Bumps Solved? |url=https://archive.org/details/sim_science_2013-04-12_340_6129/page/138 |volume=340 |issue=6129 |pages=138–139 |date=April 12, 2013 |doi=10.1126/science.340.6129.138-a |pmid=23580504}}</ref> اهي بيقاعدگيون چنڊ جي چوڌاري خلائي گاڏين جي [[چنڊي مدار|مدارن]] تي گهرو اثر وجهن ٿيون. تنهن هوندي به، ڪجهه ڳالهيون اڃا مڪمل طور واضح نه آهن: صرف لاوي جا وهڪرا ڪشش ثقل واري سموري نشاني جي وضاحت نٿا ڪن، ۽ ڪجهه ماسڪون اهڙا به آهن، جيڪي ماري جي آتش فشاني عمل سان لاڳاپيل نه آهن.<ref>{{cite journal |last=Konopliv |first=A. |author2=Asmar, S. |author3=Carranza, E. |author4=Sjogren, W. |author5=Yuan, D. |title=Recent gravity models as a result of the Lunar Prospector mission |journal=[[Icarus (journal)|Icarus]] |volume=50 |issue=1 |pages=1–18 |date=2001 |doi=10.1006/icar.2000.6573 |bibcode=2001Icar..150....1K }}</ref> چنڊ جي ڪشش ثقل واري ميدان جو [[اثر جو دائرو (فلڪيات)|اثر وارو دائرو]]، جنهن اندر ان جي ڪشش ثقل ڌرتيءَ جي ڪشش ثقل تي غالب رهي ٿي، {{nowrap|60,000 ڪلوميٽر}} جو [[هل دائرو|هل ريڊيس]] رکي ٿو؛ يعني اهو چنڊ ۽ ڌرتيءَ جي وچ واري {{nowrap|378,000 ڪلوميٽر}} فاصلي جي ڇهين حصي کان به گهٽ تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite web | author = Follows, Mike | date = 4 October 2017 | title = Ever Decreasing Circles | work = [[NewScientist.com]] | url = https://www.newscientist.com/lastword/mg23631461-200-ever-decreasing-circles/ | access-date = 23 July 2023 | quote = The moon's Hill sphere has a radius of 60,000 kilometres, about one-sixth of the distance between it and Earth.}}</ref> اهو دائرو ڌرتي–چنڊ جي [[لاگرانژ نقطن]] تائين پکڙيل آهي. هن خلائي علائقي کي [[ڌرتي ۽ چنڊ جي وچ وارو خلا]] چيو ويندو آهي.<ref name="v692">{{cite web | last=StricklandMonday | first=John K. | title=The Space Review: The cislunar gateway with no gate | website=thespacereview.com | date=November 26, 2015 | url=http://www.thespacereview.com/article/2165/1 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160207003135/http://www.thespacereview.com/article/2165/1 | archive-date=February 7, 2016 | access-date=August 3, 2025}}</ref> === مقناطيسي ميدان === چنڊ وٽ [[چنڊ جو مقناطيسي ميدان|ٻاهريون مقناطيسي ميدان]] 0.2 [[ٽيسلا (ايڪو)|نئنوتيسلا]] کان گهٽ آهي،<ref name="Mighani2020">{{cite journal |last1=Mighani |first1=S. |last2=Wang |first2=H. |last3=Shuster |first3=D.L. |last4=Borlina |first4=C.S. |last5=Nichols |first5=C.I.O. |last6=Weiss |first6=B.P. |title=The end of the lunar dynamo |journal=Science Advances |volume=6 |issue=1 |year=2020 |article-number=eaax0883 |doi=10.1126/sciadv.aax0883 |pmid=31911941 |pmc=6938704 |bibcode=2020SciA....6..883M}}</ref> يعني [[ڌرتيءَ جو مقناطيسي ميدان|ڌرتيءَ جي مقناطيسي ميدان]] جي هڪ لکين حصي کان به گهٽ. چنڊ وٽ ڪو عالمي [[ٻه قطبي]] مقناطيسي ميدان موجود نه آهي؛<ref>{{Cite journal |last1=Dyal |first1=Palmer |last2=Parkin |first2=Curtis W. |last3=Daily |first3=William D. |date=1974 |title=Magnetism and the interior of the Moon |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/RG012i004p00568 |journal=[[Reviews of Geophysics]] |volume=12 |issue=4 |pages=568–591 |doi=10.1029/RG012i004p00568 |bibcode=1974RvGSP..12..568D |hdl=2060/19740018181 |issn=8755-1209}}</ref> ان وٽ صرف پرت ۾ موجود مقناطيسيت آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Richmond |first1=N. C. |last2=Hood |first2=L. L. |title=A preliminary global map of the vector lunar crustal magnetic field based on Lunar Prospector magnetometer data |journal=Journal of Geophysical Research: Planets |volume=113 |issue=E2 |date=2008 |article-number=2007JE002933 |issn=0148-0227 |doi=10.1029/2007JE002933 |bibcode=2008JGRE..113.2010R |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2007JE002933|quote=329 بهترين گذرن (''optimal passes'') کي استعمال ڪندي، چنڊ جي قشري [[مقناطيسي ميدان]] جا عالمي نقشا 30 ۽ 40 ڪلوميٽرن جي اوچائيءَ تي تيار ڪيا ويا..}}</ref> چنڊ جي مقناطيسي ميدان جي تاريخ تڪراري آهي،<ref>{{cite journal |last1=Nichols |first1=Claire I. O. |last2=Wade |first2=Jon |last3=Stephenson |first3=Simon N. |date=2026 |title=An intermittent dynamo linked to high-titanium volcanism on the Moon |url=https://www.nature.com/articles/s41561-026-01929-y |journal=Nature Geoscience |volume=19 |issue=4 |pages=425–431 |doi=10.1038/s41561-026-01929-y |bibcode=2026NatGe..19..425N |issn=1752-0894 |quote=چنڊ جي مقناطيسي ميدان جي تاريخ هڪ ڊگهي عرصي کان سائنسي تڪرار جو موضوع رهي آهي.}}</ref> ۽ چنڊ جي قديم مقناطيسي ميدان جي اڳوڻي شدت ۽ زماني بابت اڃا تائين ڪو اتفاق راءِ موجود نه آهي.<ref>{{cite journal |last1=Tarduno |first1=John A. |last2=Cottrell |first2=Rory D. |last3=Lawrence |first3=Kristin |last4=Bono |first4=Richard K. |last5=Huang |first5=Wentao |last6=Johnson |first6=Catherine L. |last7=Blackman |first7=Eric G. |last8=Smirnov |first8=Aleksey V. |last9=Nakajima |first9=Miki |last10=Neal |first10=Clive R. |last11=Zhou |first11=Tinghong |last12=Ibanez-Mejia |first12=Mauricio |last13=Oda |first13=Hirokuni |last14=Crummins |first14=Ben |date=2021-08-06 |title=Absence of a long-lived lunar paleomagnetosphere |journal=Science Advances |volume=7 |issue=32 |article-number=eabi7647 |doi=10.1126/sciadv.abi7647 |issn=2375-2548 |pmc=8336955 |pmid=34348904 |bibcode=2021SciA....7.7647T |quote=گڏيل طور تي، اهي انگ اکر ظاهر ڪن ٿا ته چنڊ وٽ ڊگهي عرصي تائين قائم رهندڙ [[مرڪزي ڊائنامو]] موجود نه هو..}</ref> <ref name=":0">{{cite journal |last1=Tikoo |first1=Sonia M. |last2=Weiss |first2=Benjamin P. |last3=Shuster |first3=David L. |last4=Suavet |first4=Clément |last5=Wang |first5=Huapei |last6=Grove |first6=Timothy L. |date=2017-08-04 |title=A two-billion-year history for the lunar dynamo |journal=Science Advances |volume=3 |issue=8 |article-number=e1700207 |doi=10.1126/sciadv.1700207 |issn=2375-2548 |pmc=5550224 |pmid=28808679 |bibcode=2017SciA....3E0207T|quote=هينئر تائين تجويز ڪيل ڪو به واحد [[ڊائنامو نظريو|ڊائنامو ميکانيزم]] اهڙين مضبوط مقناطيسي ميدانن جي وضاحت نٿو ڪري سگهي، جيڪي 3.56 ارب سال اڳ واري دور لاءِ اندازا ڪيا ويا آهن، ۽ ساڳئي وقت اهو به بيان ڪري ته ڊائنامو لڳ ڀڳ 2.5 ارب سال اڳ کان پوءِ ايتري ڪمزور حالت ۾ ڪيئن جاري رهيو. تنهنڪري اسان جا نتيجا ظاهر ڪن ٿا ته چنڊ جي اوائلي ۽ پوئين تاريخ دوران ڊائنامو کي گهٽ ۾ گهٽ ٻن جدا جدا ميکانيزمن توانائي فراهم ڪئي، جيڪي مختلف دورن ۾ ڪم ڪندا رهيا..}}</ref> اپولو مهمن دوران گڏ ڪيل چنڊي نمونن مان قديم مقناطيسيت جون ڪيتريون ئي ماپون ورتيون ويون آهن. انهن ماپن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چنڊ جي قديم مقناطيسي ميدان ٻن الڳ خاصيتن وارن دورن مان گذريو. پهرين دور ۾، جيڪو 4.5 ارب کان 3.56 ارب سال اڳ تائين رهيو، مقناطيسي ميدان جي شدت لڳ ڀڳ 100 مائيڪروٽيسلا (1 گائوس) تائين پهتي، جيڪا اڄ جي ڌرتيءَ جي ميدان جي ويجهو هئي.<ref>{{cite journal |last1=Weiss |first1=Benjamin P. |last2=Tikoo |first2=Sonia M. |date=2014-12-05 |title=The lunar dynamo |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1246753 |journal=Science |volume=346 |issue=6214 |article-number=1246753 |doi=10.1126/science.1246753 |pmid=25477467 |bibcode=2014Sci...346.1198W |issn=0036-8075 |quote=هاڻي اهو چڱيءَ طرح ثابت ٿي چڪو آهي ته چنڊ تي گهٽ ۾ گهٽ 4.5 ارب سال اڳ کان 3.56 ارب سال اڳ تائين هڪ [[ڊائنامو نظريو|ڊائنامو]] جي پيدا ڪيل [[مقناطيسي ميدان]] غالباً موجود هو، جنهن جي شدت اڄ ڌرتيءَ جي مٿاڇري تي موجود مقناطيسي ميدان جي شدت جي لڳ ڀڳ برابر هئي..}}</ref> ٻيون دور گهڻو ڊگهو، يعني 3.58 ارب کان 1 ارب سال اڳ تائين، رهيو، پر ان دوران ميدان تمام ڪمزور هو ۽ ان جي شدت صرف 5 کان 7 مائيڪروٽيسلا تائين پهتي.تنهن هوندي به، [[اپالو پروگرام|اپالو]] مشنن مان حاصل ڪيل نمونن جي [[قديم مقناطيسيت|قديم مقناطيسي]] ماپن مان معلوم ٿئي ٿو ته چنڊ تي هڪ وقت اهڙو [[ڊائنامو نظريو|مرڪزي ڊائنامو]] موجود هو، جيڪو 4.25 کان 3.56 ارب سال اڳ جي عرصي دوران مٿاڇري تي ڪيترن ئي ڏهاڪن [[مائڪرو ٽيسلا]] (μT) جي شدت وارو [[مقناطيسي ميدان]] پيدا ڪندو هو، جيڪا اڄ ڌرتيءَ جي مقناطيسي ميدان جي شدت جي لڳ ڀڳ برابر هئي. هن مضبوط مقناطيسي دور کان پوءِ، لڳ ڀڳ 3.2 ارب سال اڳ تائين مقناطيسي ميدان جي شدت گهٽ ۾ گهٽ ڏهه ڀيرا گهٽجي وئي، ۽ پوءِ به اهو ڪمزور حالت (تقريباً 5 μT) ۾ گهٽ ۾ گهٽ 2.5 ارب سال اڳ تائين برقرار رهيو.<ref name=":3">{{cite journal |last1=Mighani |first1=Saied |last2=Wang |first2=Huapei |last3=Shuster |first3=David L. |last4=Borlina |first4=Cauȇ S. |last5=Nichols |first5=Claire I. O. |last6=Weiss |first6=Benjamin P. |date=2020-01-03 |title=The end of the lunar dynamo |journal=Science Advances |volume=6 |issue=1 |article-number=eaax0883 |doi=10.1126/sciadv.aax0883 |issn=2375-2548 |pmc=6938704 |pmid=31911941 |bibcode=2020SciA....6..883M }}</ref> اهو امڪان گهٽ آهي ته ڪنهن هڪ حرارتي يا ترڪيبي همرفت واري طريقي، ٻاهرين اثر کان سواءِ، هن مخصوص ڊائنامو تاريخ کي پيدا ڪيو هجي.<ref>{{cite journal |last1=Dwyer |first1=C. A. |last2=Stevenson |first2=D. J. |last3=Nimmo |first3=F. |date=2011 |title=A long-lived lunar dynamo driven by continuous mechanical stirring |url=https://www.nature.com/articles/nature10564 |journal=Nature |volume=479 |issue=7372 |pages=212–214 |doi=10.1038/nature10564 |pmid=22071766 |bibcode=2011Natur.479..212D |issn=0028-0836 }}</ref>نظري طور، رهجي ويل مقناطيسيت جو ڪجهه حصو وڏن ٽڪرن دوران پلازما ڪڪرن جي ڦهلاءَ سان پيدا ٿيندڙ عارضي مقناطيسي ميدانن مان وجود ۾ آيو هوندو. اهڙا ڪڪر ڪنهن موجود مقناطيسي ميدان ۾ وڏن ٽڪرن جي نتيجي ۾ پيدا ٿين ٿا. هن خيال جي حمايت ان حقيقت مان ٿئي ٿي ته پرت جي سڀ کان وڏي مقناطيسيت، وڏن ٽڪرائتي طاسن جي [[ضد نقطن]] جي ويجهو واقع آهي.<ref>{{cite journal |last=Hood |first=L.L. |author2=Huang, Z. |title=Formation of magnetic anomalies antipodal to lunar impact basins: Two-dimensional model calculations |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |volume=96 |issue=B6 |pages=9837–9846 |date=1991 |doi=10.1029/91JB00308 |bibcode=1991JGR....96.9837H}}</ref> ان کان سواءِ، چنڊ لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو وقت،<ref name="z266">{{cite journal | last1=Li | first1=S. | last2=Poppe | first2=A. R. | last3=Orlando | first3=T. M. | last4=Jones | first4=B. M. | last5=Tucker | first5=O. J. | last6=Farrell | first6=W. M. | last7=Hendrix | first7=A. R. | title=Formation of lunar surface water associated with high-energy electrons in Earth's magnetotail | journal=Nature Astronomy | volume=7 | issue=12 | date=September 14, 2023 | issn=2397-3366 | doi=10.1038/s41550-023-02081-y | pages=1427–1435 | bibcode=2023NatAs...7.1427L | url=https://www.nature.com/articles/s41550-023-02081-y | access-date=August 7, 2025}}</ref> يعني هر چنڊي مهيني ۾ 5 کان 6 ڏينهن، ڌرتيءَ جي [[مقناطيسي پڇ]] مان گذري ٿو، جتي [[شمسي واءُ]] جي جاءِ [[ڌرتيءَ جو واءُ]] وٺي ٿو.<ref name="u789">{{cite journal | last1=Dandouras | first1=Iannis | last2=Blanc | first2=Michel | last3=Fossati | first3=Luca | last4=Gerasimov | first4=Mikhail | last5=Guenther | first5=Eike W. | last6=Kislyakova | first6=Kristina G. | last7=Lammer | first7=Helmut | last8=Lin | first8=Yangting | last9=Marty | first9=Bernard | last10=Mazelle | first10=Christian | last11=Rugheimer | first11=Sarah | last12=Scherf | first12=Manuel | last13=Sotin | first13=Christophe | last14=Sproß | first14=Laurenz | last15=Tachibana | first15=Shogo | last16=Wurz | first16=Peter | last17=Yamauchi | first17=Masatoshi | title=Future Missions Related to the Determination of the Elemental and Isotopic Composition of Earth, Moon and the Terrestrial Planets | journal=Space Science Reviews | volume=216 | issue=8 | date=2020 | issn=0038-6308 | doi=10.1007/s11214-020-00736-0 | doi-access=free | article-number=121 | bibcode=2020SSRv..216..121D }}</ref> === وايومنڊل === {{main|چنڊ جو وايومنڊل}} [[File:20120927 surveyor7-levitating-dust.jpg|thumb|[[سرويئر 7]] معلق مٽيءَ جو مشاهدو ڪندي؛ هن منظر ۾ [[چنڊي افق جي چمڪ]] نالي مظاهرو ڏسي سگهجي ٿو.]] [[File:11214 2022 871 Fig6 HTML.webp|thumb|[[چنڊ جي سوڊيم پڇ|چنڊ جي سوڊيم خارجي وايومنڊل، پڇ]] ۽ "داغ" جا مشاهدا ۽ نموناسازي.]] چنڊ وٽ اهڙو [[وايومنڊل]] آهي، جيڪو رڳو هڪ [[خارجي وايومنڊل]] تي مشتمل آهي،<ref name="l546">{{cite web | last=Barry | first=Caela | title=The Moon's Atmosphere | website=NASA Science | date=2025-01-30 | url=https://science.nasa.gov/moon/lunar-atmosphere/ | access-date=2025-03-07}}</ref> ۽ ايترو سنهو آهي جو لڳ ڀڳ [[خلا]] جي برابر سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ ان جي ڪل ڪاميٽي {{Convert|10 |t}} کان به گهٽ آهي.<ref>{{cite book |editor=Richard D. Johnson & Charles Holbrow |last=Globus |first=Ruth |title=Space Settlements: A Design Study |chapter=Chapter 5, Appendix J: Impact Upon Lunar Atmosphere |publisher=NASA |chapter-url=http://settlement.arc.nasa.gov/75SummerStudy/5appendJ.html |date=1977 |access-date=March 17, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531205037/http://settlement.arc.nasa.gov/75SummerStudy/5appendJ.html |archive-date=May 31, 2010}}</ref> هن ننڍڙي ڪاميٽي جو مٿاڇري دٻاءُ لڳ ڀڳ 3 × 10⁻¹⁵ [[وايومنڊل (ايڪو)|اي ٽي ايم]] (0.3 [[نئنوپاسڪل|نئنواپاسڪل]]) آهي، جيڪو چنڊي ڏينهن سان گڏ بدلجندو رهي ٿو. ان جا ذريعا [[گئسن جو اخراج]] ۽ [[اسپٽرنگ]] آهن، جن مان پويون عمل شمسي واءَ جي آئنن پاران چنڊي مٽيءَ تي بمباري ڪرڻ جي نتيجي ۾ پيدا ٿئي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Crotts |first=Arlin P.S. |title=Lunar Outgassing, Transient Phenomena and The Return to The Moon, I: Existing Data |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-11-01_687_1/page/692 |date=2008 |bibcode=2008ApJ...687..692C |volume=687 |issue=1 |pages=692–705 |journal=[[The Astrophysical Journal]] |doi=10.1086/591634 |arxiv=0706.3949 }}</ref> معلوم ڪيل عنصرن ۾ [[سوڊيم]] ۽ [[پوٽاشيم]] شامل آهن، جيڪي اسپٽرنگ سان پيدا ٿين ٿا ۽ عطارد توڙي [[آئو (چنڊ)|آئو]] جي وايومنڊلن ۾ پڻ مليا آهن؛ [[هيليئم-4]] ۽ [[نيون]]،<ref name="NASA-20150817">{{cite web |last=Steigerwald |first=William |title=NASA's LADEE Spacecraft Finds Neon in Lunar Atmosphere |url=http://www.nasa.gov/content/goddard/ladee-lunar-neon |date=August 17, 2015 |publisher=NASA |access-date=August 18, 2015 |archive-date=August 19, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150819035151/http://www.nasa.gov/content/goddard/ladee-lunar-neon/ |url-status=live}}</ref> جيڪي شمسي واءَ مان اچن ٿا؛ ۽ [[آرگن|آرگن-40]]، [[ريڊون|ريڊون-222]] ۽ [[پولونيم-210]]، جيڪي پرت ۽ مينٽل اندر [[تابڪاري زوال]] سان ٺهڻ کان پوءِ گئسي اخراج ذريعي ٻاهر نڪرن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lawson |first1=S. |last2=Feldman |first2=W. |last3=Lawrence |first3=D. |last4=Moore |first4=K. |last5=Elphic |first5=R. |last6=Belian |first6=R. |title=Recent outgassing from the lunar surface: the Lunar Prospector alpha particle spectrometer |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |volume=110 |issue=E9 |page=1029 |date=2005 |bibcode=2005JGRE..110.9009L |doi=10.1029/2005JE002433 |doi-access=free}}</ref> [[آڪسيجن]]، [[نائيٽروجن]]، [[ڪاربان]]، [[هائيڊروجن]] ۽ [[ميگنيشيم]] جهڙن غير آئنائي قسمن، يعني ايٽمن يا ماليڪيولن، جي غير موجودگي سمجهه ۾ نه ٿي اچي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي [[ريگولٿ]] ۾ موجود آهن. ''[[چندريان-1]]'' پاڻيءَ جي ٻاڦ معلوم ڪئي، جيڪا ويڪرائي ڦاڪ سان بدلجندي ڏٺي وئي ۽ لڳ ڀڳ 60–70 ڊگرين تي وڌ ۾ وڌ هئي. ممڪن آهي ته اها ريگولٿ ۾ موجود برف جي [[تصعيد (ڪيميا)|تصعيد]] مان پيدا ٿئي. اهي گئسون يا ته چنڊ جي ڪشش ثقل سبب ٻيهر ريگولٿ ۾ موٽي وڃن ٿيون، يا خلا ۾ گم ٿي وڃن ٿيون؛ يا ته شمسي تابڪاري دٻاءَ ذريعي، يا آئنائي ٿيڻ جي صورت ۾ شمسي واءَ جي مقناطيسي ميدان سان وهي دور ٿي وڃن ٿيون. چنڊ جي چوڌاري [[چنڊي مٽي]] جو هڪ مستقل ڪڪر موجود آهي، جيڪو دمدار تارن مان ايندڙ ننڍڙن ذرڙن سان ٺهي ٿو. اندازو آهي ته هر 24 ڪلاڪن ۾ دمدار تارن جا 5 ٽن ذرڙا چنڊ جي مٿاڇري سان ٽڪرائجن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ مٽيءَ جا ذرڙا مٿاڇري تان اڇلجن ٿا. اها مٽي لڳ ڀڳ 10 منٽن تائين چنڊ جي مٿان رهي ٿي، جنهن ۾ 5 منٽ مٿي چڙهڻ ۽ 5 منٽ هيٺ لهڻ ۾ لڳن ٿا. سراسري طور 120 ڪلوگرام مٽي چنڊ جي مٿان موجود رهي ٿي ۽ مٿاڇري کان 100 ڪلوميٽرن جي اوچائي تائين پهچي ٿي. [[ليڊي]] جي چنڊي مٽيءَ واري تجربي، يعني ايل ڊي ايڪس، پاران ڪيل ڳڻپ مان معلوم ٿيو ته ذرڙن جو تعداد [[جيمينڊ]]، [[ڪواڊرنٽڊ]]، [[ٽوريڊس|اتر ٽوريڊ]] ۽ [[اوميڪرون سينٽوريڊس|اوميڪرون سينٽوريڊ]] [[شهابيت جي برساتن]] دوران وڌ ۾ وڌ ٿيو، جڏهن ڌرتي ۽ چنڊ دمدار تارن جي ملبي مان گذرن ٿا. چنڊي مٽيءَ جو ڪڪر اڻ برابريءَ وارو آهي ۽ چنڊ جي روشن پاسي ۽ اونداهي پاسي جي حد ويجهو وڌيڪ ڳاڙهو آهي.<ref>{{cite web |title=Lopsided Cloud of Dust Discovered Around the Moon |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/06/150617-moon-dust-cloud-comet-space |website=National Geographic News |access-date=June 20, 2015 |first1=Nadia |last1=Drake |author1-link=Nadia Drake |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619052915/http://news.nationalgeographic.com/2015/06/150617-moon-dust-cloud-comet-space/ |archive-date=June 19, 2015 |date=June 17, 2015}}</ref><ref>{{Cite journal |title=A permanent, asymmetric dust cloud around the Moon |url=https://archive.org/details/nature-uk_2015-06-18_522_7556/page/324 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=June 18, 2015 |pages=324–326 |volume=522 |issue=7556 |doi=10.1038/nature14479 |first1=M. |last1=Horányi |first2=J.R. |last2=Szalay |first3=S. |last3=Kempf |first4=J. |last4=Schmidt |first5=E. |last5=Grün |first6=R. |last6=Srama |first7=Z. |last7=Sternovsky |bibcode=2015Natur.522..324H |pmid=26085272 }}</ref> [[اپولو پروگرام|اپولو]] مهمن ذريعي واپس آندل چنڊي ميگما جي نمونن جي مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته چنڊ وٽ 3 کان 4 ارب سال اڳ لڳ ڀڳ 70 ملين سالن تائين نسبتاً ٿلهو وايومنڊل موجود هو. اهو وايومنڊل چنڊي آتش فشانن مان خارج ٿيندڙ گئسن مان ٺهيو هو ۽ اڄوڪي [[مريخ]] جي وايومنڊل کان ٻه ڀيرا ٿلهو هو. چنڊ جو اهو قديم وايومنڊل آخرڪار شمسي واءَ سبب ڇڄي ويو ۽ خلا ۾ منتشر ٿي ويو. === مٿاڇري جون حالتون === [[File:Duke on the Craters Edge - GPN-2000-001132.jpg|thumb|خلاباز [[چارلس ڊيوڪ]] چنڊ تي ڪم ڪندي، جڏهن سندس لباس [[چنڊي مٽي]] سان ڍڪيل آهي. چنڊي مٽي انتهائي گسائيندڙ آهي ۽ انساني ڦڦڙن، اعصابي نظام ۽ دل ۽ رت جي رڳن واري نظام کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |last1=James |first1=John |last2=Kahn-Mayberry |first2=Noreen |date=Jan 2009 |title=Risk of Adverse Health Effects from Lunar Dust Exposure |url=https://humanresearchroadmap.nasa.gov/evidence/reports/lunar%20dust.pdf |access-date=December 8, 2022 |archive-date=December 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211204004317/https://humanresearchroadmap.nasa.gov/evidence/reports/lunar%20dust.pdf |url-status=live}}</ref>]] [[ڪائناتي ڪرڻن]]، انهن مان پيدا ٿيندڙ [[نيوٽران تابڪاري]]،<ref name="Science Mission Directorate 2005">{{cite web |date=September 8, 2005 |title=Radioactive Moon |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2005/08sep_radioactivemoon#:~:text=Not%20so.,lunar%20surface%20itself%20is%20radioactive! |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102123953/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2005/08sep_radioactivemoon/#:~:text=Not%20so.,lunar%20surface%20itself%20is%20radioactive! |archive-date=November 2, 2019 |access-date=July 28, 2022 |website=Science Mission Directorate }}</ref> ۽ سج مان ايندڙ [[آئنائي تابڪاري]] سبب چنڊي [[ڏينهن]] دوران تابڪاريءَ جي سراسري سطح روزانو 1.369 [[ملي سيوَرٽ]] هوندي آهي، جيڪا [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تي موجود سطح کان لڳ ڀڳ 2.6 ڀيرا، ائٽلانٽڪ سمنڊ پار اڏام دوران سطح کان 5{{en dash}}10 ڀيرا ۽ ڌرتيءَ جي مٿاڇري واري سطح کان 200 ڀيرا وڌيڪ آهي.<ref name="ScienceAlert 2020">{{cite web |date=September 26, 2020 |title=We Finally Know How Much Radiation There Is on The Moon, And It's Not Great News |url=https://www.sciencealert.com/scientists-predict-how-long-humans-can-survive-radiation-on-the-moon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220728004319/https://www.sciencealert.com/scientists-predict-how-long-humans-can-survive-radiation-on-the-moon |archive-date=July 28, 2022 |access-date=July 28, 2022 |website=ScienceAlert}}</ref> وڌيڪ ڀيٽ لاءِ، [[مريخ ڏانهن انساني مهم|مريخ ڏانهن اڏام]] دوران تابڪاريءَ جي سراسري سطح روزانو لڳ ڀڳ 1.84 ملي سيوَرٽ ۽ خود مريخ تي روزانو لڳ ڀڳ 0.64 ملي سيوَرٽ آهي، جڏهن⁠تہ مريخ تي ڪجهه هنڌن تي اها سطح روزانو رڳو 0.342 ملي سيوَرٽ جيتري گهٽ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Paris Davies Tognetti Zahniser 2020">{{cite arXiv |last1=Paris |first1=Antonio |last2=Davies |first2=Evan |last3=Tognetti |first3=Laurence |last4=Zahniser |first4=Carly |title=Prospective Lava Tubes at Hellas Planitia |date=April 27, 2020 |class=astro-ph.EP |eprint=2004.13156v1}}</ref><ref name="Wall 2013">{{cite web |last=Wall |first=Mike |date=December 9, 2013 |title=Radiation on Mars 'Manageable' for Manned Mission, Curiosity Rover Reveals |url=https://www.space.com/23875-mars-radiation-life-manned-mission.html |access-date=August 7, 2022 |website=Space.com |archive-date=December 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215082045/https://www.space.com/23875-mars-radiation-life-manned-mission.html |url-status=live}}</ref> شمسي تابڪاري انتهائي گسائيندڙ [[چنڊي مٽي]] کي [[جامد بجلي|برقي چارج]] پڻ ڏئي ٿي ۽ ان کي هوا ۾ معلق ڪري ٿي. هي اثر چنبڙندڙ چنڊي مٽيءَ جي آسانيءَ سان پکڙجڻ ۾ واڌارو ڪري ٿو، جيڪا ڦڦڙن ۽ سامان ٻنهي کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="e657">{{cite web |title=The toxic side of the Moon |website=ESA |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/The_toxic_side_of_the_Moon |access-date=2025-01-07}}</ref> [[شمسي شعاعيت]] جي مقدار موجب چنڊ جي مٿاڇري تي گرمي پد {{val|120|u=°C}} کان {{val|−171|u=°C}} تائين بدلجي ٿو. وايومنڊل جي غير موجودگيءَ سبب مختلف علائقن جو گرمي پد خاص طور ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اهي سج جي روشنيءَ ۾ آهن يا ڇانوَ ۾،<ref>{{cite web |last=Rocheleau |first=Jake |date=May 21, 2012 |title=Temperature on the Moon – Surface Temperature of the Moon |url=http://planetfacts.org/temperature-on-the-moon/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150527194737/http://planetfacts.org/temperature-on-the-moon/ |archive-date=May 27, 2015 |website=PlanetFacts.org}}</ref> جنهنڪري جاگرافيائي بناوت جا تفصيل مقامي [[عالمي مٿاڇري جو گرمي پد|مٿاڇري جي گرمي پد]] تي فيصلائتو اثر وجهن ٿا. ڪيترن ئي کڏن جا ڪجهه حصا، خاص ڪري ڪيترن قطبي کڏن جون تريون، هميشه ڇانوَ ۾ رهن ٿيون. انهن [[ابدي اونداهيءَ جا کڏ|ابدي اونداهيءَ وارن کڏن]] ۾ گرمي پد انتهائي گهٽ هوندو آهي. ''[[چنڊي جاسوسي مداري گاڏي]]'' ڏکڻ قطب جي کڏن ۾ اونهاري جو سڀ کان گهٽ گرمي پد {{convert|35|K|4=0|abbr=on}} ماپيو،<ref>{{cite web |date=September 17, 2009 |title=Diviner News |url=http://www.diviner.ucla.edu/blog/?p=123 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100307031354/http://www.diviner.ucla.edu/blog/?p=123 |archive-date=March 7, 2010 |access-date=March 17, 2010 |publisher=[[UCLA]]}}</ref> جڏهن⁠تہ سياري جي انقلاب جي ويجهو اتر قطبي کڏ [[هرمائٽ (کڏ)|هرمائٽ]] ۾ اهو رڳو {{Convert |26 |K |4=0 |abbr=on}} هو. هي شمسي نظام ۾ خلائي گاڏيءَ ذريعي ماپيل سڀ کان گهٽ گرمي پد آهي، جيڪو [[پلوٽو]] جي مٿاڇري کان به وڌيڪ ٿڌو آهي. چنڊ جي پرت مٿان ٽڪرائتي عملن سان ٺهيل، گهڻو ڪري ڀوري رنگ جي، انتهائي [[ذرڙا ڪرڻ|ڀڃي ننڍن ذرڙن ۾ ورهايل]] ۽ [[ٽڪرائتي اٿل پٿل|ٽڪرائتي اٿل پٿل هيٺ آيل]] مٿاڇري واري پرت وڇايل آهي، جنهن کي [[ريگولٿ]] چيو وڃي ٿو. وڌيڪ سنهي ريگولٿ، يعني [[چنڊي مٽي]]، [[سليڪان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي شيشي تي مشتمل آهي؛ ان جي بناوت برف جهڙي ۽ بو استعمال ٿيل [[بارود]] جهڙي آهي.<ref>{{cite web |date=January 30, 2006 |title=The Smell of Moondust |url=https://science.nasa.gov/headlines/y2006/30jan_smellofmoondust.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308112332/http://science.nasa.gov/headlines/y2006/30jan_smellofmoondust.htm |archive-date=March 8, 2010 |access-date=March 15, 2010 |publisher=NASA}}</ref> پراڻين مٿاڇرين تي ريگولٿ عام طور نون مٿاڇرين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿلهي هوندي آهي: بلند علائقن ۾ ان جي ٿولهه {{convert|10|{{en dash}}|15|m|abbr=on}} ۽ ماري ۾ {{convert|4|{{en dash}}|5|m|abbr=on}} جي وچ ۾ هوندي آهي.<ref>{{cite book |last=Heiken |first=G. |url=https://archive.org/details/lunarsourcebooku0000unse/page/286 |title=Lunar Sourcebook, a user's guide to the Moon |date=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-33444-0 |editor1-last=Vaniman |editor1-first=D. |location=New York |page=[https://archive.org/details/lunarsourcebooku0000unse/page/286 286] |access-date=December 17, 2019 |editor2-last=French |editor2-first=B. |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617181609/https://archive.org/details/lunarsourcebooku0000unse/page/736 |archive-date=June 17, 2020 |url-status=live}}</ref> سنهي ذرڙن ۾ ورهايل ريگولٿ جي هيٺان [[ميگا ريگولٿ]] آهي، جيڪا ڪيترن ڪلوميٽرن تائين ٿلهي ۽ انتهائي ڀڳل بنيادي پٿر جي پرت آهي.<ref>{{cite journal |last=Rasmussen |first=K.L. |author2=Warren, P.H. |date=1985 |title=Megaregolith thickness, heat flow, and the bulk composition of the Moon |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1985-01-10_313_5998/page/121 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=313 |issue=5998 |pages=121–124 |bibcode=1985Natur.313..121R |doi=10.1038/313121a0 }}</ref> انهن انتهائي حالتن سبب اهو امڪان گهٽ سمجهيو وڃي ٿو ته خلائي گاڏيون بيڪٽيريا جا اسپور چنڊ تي هڪ چنڊي مدار جي عرصي کان وڌيڪ وقت تائين زنده رکي سگهن.<ref>{{cite journal |last1=Schuerger |first1=Andrew C. |last2=Moores |first2=John E. |last3=Smith |first3=David J. |last4=Reitz |first4=Günther |date=June 2019 |title=A Lunar Microbial Survival Model for Predicting the Forward Contamination of the Moon |journal=Astrobiology |volume=19 |issue=6 |pages=730–756 |bibcode=2019AsBio..19..730S |doi=10.1089/ast.2018.1952 |pmid=30810338 |doi-access=free}}</ref> === مٿاڇري جون خاصيتون === {{main|چنڊ نگاري|چنڊي خطو|چنڊي خاصيتن جي فهرست|چنڊ جي چوڪن جي فهرست}} {{multiple image | align = right | total_width = 400 | image1 = Near side of the moon 4k.png | caption1 = {{center|[[چنڊ جو ويجهو پاسو]]}} | image2 = Far side of the moon 4k.png | caption2 = {{center|[[چنڊ جو پري وارو پاسو]]}} }} {{multiple image | align = right | total_width = 400 | image1 = Moon 4k west side.png | caption1 = {{center|اوڀر وارو پاسو}} | image2 = Moon 4k east side.png | caption2 = {{center|اولهه وارو پاسو}} }} [[File:Moon crustal thickness map NASA-JPL.jpg|thumb|upright=1.3|چنڊ جو نقشو، جنهن کي پرت جي ٿولهه موجب رنگ ڏنو ويو آهي ۽ مکيه علائقا نشان لڳايا ويا آهن.{{pb}}[[ڪريپ]] سان مالا مال ميگما خطو (ڇانيل)، جنهن جو سڀ کان نمايان حصو ويجهي پاسي (کاٻي) تي [[ماري پروسيلارم]] ڪريپ خطي جي نالي سان ڏيکاريل آهي.{{pb}}[[ڏکڻ قطب–ايٽڪن طاس|ڏکڻ قطب–ايٽڪن خطو]] پري واري پاسي (ساڄي، سڀ کان وڏو دائرو) تي نشان لڳايل آهي.{{pb}}اهي 24 کڏا طاس، جن ۾ پرت جي سنهائي {{cvt|200|km|mi}} کان وڌيڪ آهي، ٻنهي اڌ گولين ۾ ڪارن دائرن سان نشان لڳايا ويا آهن.{{pb}}باقي حصو وڌيڪ ٿلهي [[فيلڊسپاٿي]] بلند علائقي وارو خطو آهي (ايف ايڇ ٽي؛ ڳاڙهو ۽ اڇو).<ref>{{cite journal |last1=Martinot |first1=M. |last2=Flahaut |first2=J. |last3=Besse |first3=S. |last4=Quantin-Nataf |first4=C. |last5=van Westrenen |first5=W. |title=Mineralogical survey of the anorthositic Feldspathic Highlands Terrane crust using Moon Mineralogy Mapper data |journal=Icarus |date=July 2020 |volume=345 |article-number=113747 |doi=10.1016/j.icarus.2020.113747 |bibcode=2020Icar..34513747M}}</ref>]] [[چنڊ جي جاگرافيائي بناوت]] کي [[ليزر اوچائي ماپي]] ۽ [[اسٽيريو اسڪوپي|اسٽيريو تصويري تجزيي]] ذريعي ماپيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Topography of the South Polar Region from Clementine Stereo Imaging |last1=Spudis |first1=Paul D. |author1-link=Paul Spudis |last2=Cook |first2=A. |last3=Robinson |first3=M. |last4=Bussey |first4=B. |last5=Fessler |first5=B. |bibcode=1998nvmi.conf...69S |journal=Workshop on New Views of the Moon: Integrated Remotely Sensed, Geophysical, and Sample Datasets |page=69 |date=January 1998}}</ref> ان جي سڀ کان وسيع [[چنڊ جي خاصيتن جي فهرست|جاگرافيائي خاصيت]] پري واري پاسي موجود وڏو [[ڏکڻ قطب–ايٽڪن طاس]] آهي، جنهن جو قطر لڳ ڀڳ {{convert|2240|km|abbr=on}} آهي. اهو چنڊ جو سڀ کان وڏو کڏ ۽ شمسي نظام ۾ تصديق ٿيل ٽڪرائتي [[شمسي نظام جي سڀ کان وڏن کڏن جي فهرست|کڏن]] مان ٻيون سڀ کان وڏو کڏ آهي.<ref>{{cite journal |doi=10.1029/97GL01718 |first1=C.M. |last1=Pieters |first2=S. |last2=Tompkins |first3=J.W. |last3=Head |first4=P.C. |last4=Hess |title=Mineralogy of the Mafic Anomaly in the South Pole-Aitken Basin: Implications for excavation of the lunar mantle |url=https://archive.org/details/geophysical-research-letters_1997-08-01_24_15/page/1903 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=24 |issue=15 |pages=1903–1906 |date=1997 |bibcode=1997GeoRL..24.1903P |hdl=2060/19980018038 |hdl-access=free}}</ref> {{convert|13|km|abbr=on}} جي اونهائيءَ سان ان جي تري چنڊ جي مٿاڇري جو سڀ کان هيٺاهون نقطو آهي.<ref>{{cite journal |url=http://www.psrd.hawaii.edu/July98/spa.html |title=The Biggest Hole in the Solar System |page=20 |last=Taylor |first=G. J. |date=July 17, 1998 |journal=Planetary Science Research Discoveries |access-date=April 12, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820042129/http://www.psrd.hawaii.edu/July98/spa.html |archive-date=August 20, 2007 |bibcode=1998psrd.reptE..20T}}</ref> جيڪو [[انٽونياڊي (چنڊي کڏ)|انٽونياڊي کڏ]] جي اندر هڪ کڏ ۾ {{coord|70.368|S|172.413|W|globe:moon_type:landmark|display=inline}} تي {{convert|-9.178|km|sp=us}} تائين پهچي ٿو.<ref name="n402">{{cite journal | last1=Li | first1=ChunLai | last2=Ren | first2=Xin | last3=Liu | first3=JianJun | last4=Zou | first4=XiaoDuan | last5=Mu | first5=LingLi | last6=Wang | first6=JianYu | last7=Shu | first7=Rong | last8=Zou | first8=YongLiao | last9=Zhang | first9=HongBo | last10=Lü | first10=Chang | last11=Liu | first11=JianZhong | last12=Zuo | first12=Wei | last13=Su | first13=Yan | last14=Wen | first14=WeiBin | last15=Bian | first15=Wei | last16=Wang | first16=Min | last17=Xu | first17=Chun | last18=Kong | first18=DeQing | last19=Wang | first19=XiaoQian | last20=Wang | first20=Fang | last21=Geng | first21=Liang | last22=Zhang | first22=ZhouBin | last23=Zheng | first23=Lei | last24=Zhu | first24=XinYing | last25=Li | first25=JunDuo | last26=Ouyang | first26=ZiYuan | title=Laser altimetry data of Chang'E-1 and the global lunar DEM model | journal=Science China Earth Sciences | volume=53 | issue=11 | date=2010 | issn=1674-7313 | doi=10.1007/s11430-010-4020-1 | pages=1582–1593| bibcode=2010ScChD..53.1582L }}</ref> چنڊ جي مٿاڇري جون [[شمسي نظام جي سڀ کان اوچين جبلن جي فهرست|سڀ کان اوچيون بلنديُون]]، جن ۾ نام نهاد [[سيلينيائي چوٽي]] {{convert|10.629|km|sp=us}} جي اوچائيءَ تي آهي، سڌيءَ طرح اتر اوڀر ۾ {{coord|5.441|N|158.656|W|globe:moon_type:landmark|display=inline}} تي واقع آهن، ۽ ممڪن آهي ته ڏکڻ قطب–ايٽڪن طاس جي ترڇي ٽڪرائتي ٺهڻ سبب اهي وڌيڪ ٿلها ٿي ويا هجن.<ref>{{cite journal |last=Schultz |first=P.H. |date=March 1997 |page=1259 |volume=28 |title=Forming the south-pole Aitken basin – The extreme games |journal=Conference Paper, 28th Annual Lunar and Planetary Science Conference |bibcode=1997LPI....28.1259S}}</ref> ٻين وڏن ٽڪرائتي طاسن، جهڙوڪ [[ماري امبريئم|امبريئم]]، [[ماري سيرينيٽيٽس|سيرينيٽيٽس]]، [[ماري ڪرائيزيم|ڪرائيزيم]]، [[ماري سمٿيائي|سمٿيائي]] ۽ [[ماري اورينٽيلي|اورينٽيلي]]، ۾ علائقائي طور گهٽ بلنديُون ۽ مٿي اڀريل ڪنارا موجود آهن. چنڊ جي پري واري پاسي جي مٿاڇري سراسري طور ويجهي پاسي کان لڳ ڀڳ {{Convert |1.9 |km |abbr=on}} وڌيڪ اوچي آهي. [[فالٽ جو ڪنارو|فالٽ وارن ڪنارن]] جي دريافت مان ظاهر ٿئي ٿو ته چنڊ گذريل هڪ ارب سالن دوران لڳ ڀڳ 90 ميٽر (300 فٽ) سُڪڙيو آهي.<ref>{{cite web |publisher=NASA |title=NASA's LRO Reveals 'Incredible Shrinking Moon' |date=August 19, 2010 |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/LRO/news/shrinking-moon.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100821124252/http://www.nasa.gov/mission_pages/LRO/news/shrinking-moon.html |archive-date=August 21, 2010}}</ref> اهڙيون ساڳيون سُڪڙجڻ واريون خاصيتون [[عطارد جي ارضيات|عطارد]] تي به موجود آهن. اتر قطب جي ويجهو واقع طاس ماري فريگورس، جنهن کي ڊگهي عرصي تائين ارضياتي طور غيرفعال سمجهيو ويندو هو، ڦاٽي ۽ سرڪيو آهي. جيئن ته چنڊ وٽ ٽيڪٽانيڪي پليٽون نه آهن، تنهنڪري ان جي ٽيڪٽانيڪي سرگرمي سست آهي ۽ گرمي وڃائڻ سان ان ۾ ڏار پيدا ٿين ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Watters |first1=Thomas R. |last2=Weber |first2=Renee C. |last3=Collins |first3=Geoffrey C. |last4=Howley |first4=Ian J. |last5=Schmerr |first5=Nicholas C. |last6=Johnson |first6=Catherine L. |date=June 2019 |title=Shallow seismic activity and young thrust faults on the Moon |journal=Nature Geoscience |publication-date=May 13, 2019 |volume=12 |issue=6 |pages=411–417 |doi=10.1038/s41561-019-0362-2 |bibcode=2019NatGe..12..411W }}</ref> سائنسدانن [[سڪون جو سمنڊ]] جي ويجهو، 1969ع واري [[اپولو 11]] جي لهڻ واري هنڌ کان گهڻو پري نه، چنڊ تي هڪ غار جي موجودگيءَ جي تصديق ڪئي آهي. هي غار هڪ ڊهي پيل [[چنڊي لاوي جي نلي|لاوي جي نلي]] ۾ داخل ٿيڻ واري هنڌ طور سڃاتو ويو آهي ۽ لڳ ڀڳ 45 ميٽر ويڪرو ۽ 80 ميٽرن تائين ڊگهو آهي. هي دريافت چنڊي غار ۾ پهرين تصديق ٿيل داخلي هنڌ جي نشاندهي ڪري ٿي. تجزيو ناسا جي [[چنڊي جاسوسي مداري گاڏي]] پاران 2010ع ۾ ورتل تصويرن تي ٻڌل هو. غار جو لڳ ڀڳ {{val|17|u=°C}} جو مستحڪم گرمي پد مستقبل جي خلابازن لاءِ رهڻ جوڳو ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو ۽ کين انتهائي گرمي پد، شمسي تابڪاري ۽ ننڍن شهابين کان تحفظ ڏئي سگهي ٿو. تنهن هوندي به، ان تائين پهچ، برفاني ڌوڙن جهڙين پٿريلي ڇپٽين ۽ غار ڊهڻ جا خطرا اهم مسئلا آهن. هي دريافت مستقبل جي چنڊي اڏن يا هنگامي پناهه گاهن لاءِ امڪان پيش ڪري ٿي.<ref>{{cite web |date=July 18, 2024 |title=Cave on the Moon: What this discovery means for space exploration |url=https://indianexpress.com/article/explained/everyday-explainers/cave-on-the-moon-explained-9459805/ |access-date=July 19, 2024 |website=The Indian Express}}</ref> ==== آتش فشاني خاصيتون ==== {{main|چنڊ تي آتش فشاني عمل}} [[File:Moon names.svg|thumb|upright=1.3|چنڊ جي ويجهي پاسي جو نقشو، جنهن ۾ چنڊ جون سڀ کان نمايان آتش فشاني خاصيتون، اونداهيون [[چنڊي ماري|چنڊي ماريه]]، نيري رنگ ۾ نالن سان ڏيکاريل آهن؛ ناسي رنگ جا نالا نمايان [[چنڊي کڏن]] جا آهن.]] ڌرتيءَ تان اگهاڙي اک سان ڏسڻ ۾ ايندڙ مکيه خاصيتون اونداهيون ۽ نسبتاً بي خاصيت چنڊي ميداني علائقا آهن، جن کي ''[[چنڊي ماري|ماريه]]'' ({{sg.}} ''ماري''؛ لاطيني ٻوليءَ ۾ "سمنڊ"، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن وقت سمجهيو ويندو هو ته اهي پاڻيءَ سان ڀريل آهن) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Wlasuk |first=Peter |title=Observing the Moon |url=https://books.google.com/books?id=TWtLIOlPwS4C |date=2000 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |isbn=978-1-85233-193-1 |page=19}}</ref> اهي قديم [[بيسالٽ]]ي لاوي جا وڏا ڄميل ذخيرا آهن. جيتوڻيڪ اهي ڌرتيءَ جي بيسالٽن جهڙا آهن، پر چنڊي بيسالٽن ۾ لوهه وڌيڪ هوندو آهي ۽ انهن ۾ پاڻيءَ سان تبديل ٿيل معدنيات موجود نه آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.psrd.hawaii.edu/April04/lunarAnorthosites.html |title=The Oldest Moon Rocks |last=Norman |first=M. |work=Planetary Science Research Discoveries |publisher=Hawai{{okina}}i Institute of Geophysics and Planetology |date=April 21, 2004 |access-date=April 12, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070418152325/http://www.psrd.hawaii.edu/April04/lunarAnorthosites.html |archive-date=April 18, 2007}}</ref> انهن لاوي جي ذخيرن جي اڪثريت [[ٽڪرائتي طاسن]] سان لاڳاپيل هيٺاهين علائقن ۾ ڦاٽي نڪتي يا وهي پهتي، جيتوڻيڪ چنڊ تي بيسالٽي ٻوڏ جو سڀ کان وڏو علائقو [[اوشيانس پروسيلارم]] ڪنهن واضح ٽڪرائتي طاس سان مطابقت نٿو رکي. ماريه ۾ لاوي جي وهڪري جا مختلف دور اڪثر مٿاڇري جي روشني موٽائڻ واري صلاحيت ۽ وهڪري جي جدا جدا ڪنارن ۾ فرق مان سڃاڻي سگهجن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Friedman |first1=R. C. |last2=Blewett |first2=D. T. |last3=Taylor |first3=G. J. |last4=Lucey |first4=P. G. |year=1996 |title=FeO and TiO2 Variations in Mare Imbrium |journal=Lunar and Planetary Science |volume=27 |page=383 |bibcode=1996LPI....27..383F }}</ref> [[File:Lava flows in Mare Imbrium (AS15-M-1558).png|thumb|[[ماري امبريئم]] جا پراڻا [[بيسالٽ|سخت ٿيل]] لاوي جا وهڪرا، جيڪي [[گهنجدار ٽڪرين]] کي ٺاهين ٿا.]] ماريه جي ٺهڻ دوران بيسالٽي لاوي جي ٿڌي ٿيڻ ۽ سُڪڙجڻ سبب ڪجهه علائقن ۾ [[گهنجدار ٽڪريون]] ٺهيون. اهي هيٺيون، ور وڪڙدار ٽڪريون سوين ڪلوميٽرن تائين پکڙجي سگهن ٿيون ۽ اڪثر ماري جي اندر دفن ٿيل بناوتن جون حدون ظاهر ڪن ٿيون. ماريه جي ٺهڻ جو ٻيو نتيجو ڪنارن سان گڏ هم مرڪز هيٺاهين علائقن جي ٺهڻ آهي، جن کي [[ريل|قوسي ريلون]] چيو وڃي ٿو. اهي خاصيتون ان وقت پيدا ٿين ٿيون، جڏهن ماري جا بيسالٽ پنهنجي ئي وزن هيٺ اندر ڏانهن ويهن ٿا، جنهن سبب ڪنارا ڦاٽن ٿا ۽ جدا ٿي وڃن ٿا. ظاهر ٿيندڙ ماريه کان سواءِ، چنڊ تي اهڙا ماري ذخيرا پڻ آهن، جيڪي ٽڪرن مان اڇلايل مادي سان ڍڪيل آهن. انهن کي ڪرپٽوماري چيو وڃي ٿو ۽ ممڪن آهي ته اهي لڪل ماري ظاهر ٿيندڙ ماريه کان وڌيڪ پراڻا هجن.<ref>{{cite journal |last1=Izquierdo |first1=Kristel |last2=Sori |first2=M. M. |last3=Checketts |first3=B. |last4=Hampton |first4=I. |last5=Johnson |first5=B. C. |last6=Soderblom |first6=J. M. |year=2024 |title=Global Distribution and Volume of Cryptomare and Visible Mare on the Moon From Gravity and Dark Halo Craters |journal=Journal of Geophysical Research: Planets |volume=129 |issue=2 |article-number=e2023JE007867 |doi=10.1029/2023JE007867 |bibcode=2024JGRE..12907867I |doi-access=free}}</ref> ان جي ابتڙ، ماري لاوي ڪيترن ٽڪرائتي پگهر وارن تهن ۽ تلائن کي لڪائي ڇڏيو آهي. ٽڪرائتي پگهر ان وقت ٺهندو آهي، جڏهن ٽڪرن مان پيدا ٿيندڙ شديد صدمي جو دٻاءُ ٽڪر واري هنڌ جي چوڌاري علائقن کي ٻاڦ ۽ ڳريل حالت ۾ تبديل ڪري ٿو. جتي اهو اڃا ظاهر آهي، اتي ٽڪرائتي پگهر کي ان جي ورڇ، روشني موٽائڻ واري صلاحيت ۽ بناوت جي بنياد تي ماري لاوي کان ڌار سڃاڻي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Spudis |first1=Paul |year=2016 |title=Mapping Melts on the Moon |journal=Smithsonian Air and Space Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/mapping-melted-moon-180958645/}}</ref> [[ور وڪڙدار ريلون]]، جيڪي ماريه جي اندر ۽ چوڌاري ملن ٿيون، ممڪن طور غيرفعال [[لاوي جا وهڪرا]] يا ڊهي پيل [[لاوي جون نليون]] آهن. اهي عام طور آتش فشاني [[چنڊ تي آتش فشاني عمل|سوراخن]] مان شروع ٿين ٿيون ۽ اڳتي وڌندي ور وڪڙ کائينديون ۽ ڪڏهن شاخن ۾ ورهائبيون آهن. سڀ کان وڏا مثال، جهڙوڪ [[شروٽر وادي]] ۽ [[هيڊلي–اپينائن|ريما هيڊلي]]، ڌرتيءَ جي لاوي وارن وهڪرن کان گهڻو ڊگها، ويڪرا ۽ اونها آهن، ۽ ڪڏهن انهن ۾ اهڙا وڪڙ ۽ تيز موڙ به هوندا آهن، جيڪي ڌرتيءَ تي غيرمعمولي آهن. [[File:Marius Hills Pit - Lava Tube Skylight? (LROC202 - KaguyaTerrainCamera 039).png|thumb| [[ور وڪڙدار ريلن]] جون خاصيتون ۽ [[چنڊي لاوي جي نلي]] واري غار ''ميريئس هلز کڏ''، جيئن مختلف شمسي روشنيءَ جي حالتن هيٺ ڏٺي وئي.]] ماري آتش فشاني عمل ٽڪرائتي کڏن کي مختلف طريقن سان تبديل ڪيو آهي، جنهن ۾ انهن کي مختلف حدن تائين ڀرڻ ۽ انهن جي اندر ماري جي مادي جي اڀار سبب تري کي مٿي کڻڻ ۽ ڦاڙڻ شامل آهي. اهڙن کڏن جا مثال [[ٽارونشيئس (کڏ)|ٽارونشيئس]] ۽ [[گيسينڊي (کڏ)|گيسينڊي]] آهن. ڪجهه کڏ، جهڙوڪ [[هائگينس (کڏ)|هائگينس]]، مڪمل طور آتش فشاني بڻ جا آهن ۽ [[ڪالڊيرا]] يا [[کاهي کڏ|ڊهڻ واريون کاهيون]] طور ٺهيا آهن. اهڙا کڏ نسبتاً ناياب هوندا آهن ۽ عام طور ٽڪرائتي کڏن کان ننڍا، يعني چند ڪلوميٽر ويڪرا، گهٽ اونها ۽ وڌيڪ بيقاعدي شڪل وارا هوندا آهن. انهن ۾ ٽڪرائتي کڏن جا خاص مٿي اڀريل ڪنارا پڻ موجود نه هوندا آهن. [[ڍالي آتش فشانن]] ۽ آتش فشاني [[چنڊي گنبذ|گنبذن]] تي مشتمل ڪيترائي [[ارضياتي صوبا]] ويجهي پاسي جي ماريه ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Lionel |last2=Head |first2=James W. |title=Lunar Gruithuisen and Mairan domes: Rheology and mode of emplacement |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |date=2003 |volume=108 |issue=E2 |doi=10.1029/2002JE001909 |page=5012 |bibcode=2003JGRE..108.5012W }}</ref> ڪجهه علائقن ۾ [[پائروڪلاسٽڪ پٿر|پائروڪلاسٽڪ ذخيرا]]، [[اسڪوريا مخروط]] ۽ خاص طور تمام گهڻي گاڙهاڻ واري لاوي مان ٺهيل [[چنڊ تي آتش فشاني عمل|غير بيسالٽي گنبذ]] پڻ موجود آهن. تقريباً سڀئي ماريه چنڊ جي ويجهي پاسي واقع آهن ۽ ويجهي پاسي جي مٿاڇري جو 31 سيڪڙو ڍڪين ٿا، جڏهن⁠تہ پري واري پاسي رڳو 2 سيڪڙو مٿاڇري ماريه سان ڍڪيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gillis |first1=J. J. |last2=Spudis |first2=P. D. |title=The Composition and Geologic Setting of Lunar Far Side Maria |journal=[[Lunar and Planetary Science]] |date=1996 |volume=27 |page=413 |bibcode=1996LPI....27..413G}}</ref> ممڪن آهي ته اهو ويجهي پاسي جي پرت هيٺ [[ڪريپ|گرمي پيدا ڪندڙ عنصرن جي گهڻي مرڪزيت]] سبب هجي، جنهن هيٺين مينٽل کي گرم ڪيو، جزوي طور ڳاريو، مٿاڇري ڏانهن مٿي آندو ۽ ڦاٽي نڪرڻ جو سبب بڻيو.<ref>{{cite journal |title=Global Elemental Maps of the Moon: The Lunar Prospector Gamma-Ray Spectrometer |last1=Lawrence |first1=D.J. |last2=Feldman |first2=W.C. |last3=Barraclough |first3=B.L. |last4=Binder |first4=A.B. |last5=Elphic |first5=R.C. |last6=Maurice |first6=S. |last7=Thomsen |first7=D.R. |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=281 |issue=5382 |pages=1484–1489 |date=August 11, 1998 |pmid=9727970 |bibcode=1998Sci...281.1484L |doi=10.1126/science.281.5382.1484 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last=Taylor |first=G.J. |title=A New Moon for the Twenty-First Century |url=http://www.psrd.hawaii.edu/Aug00/newMoon.html |url-status=live |journal=Planetary Science Research Discoveries |date=August 31, 2000 |page=41 |access-date=April 12, 2007 |bibcode=2000psrd.reptE..41T |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301074958/http://www.psrd.hawaii.edu/Aug00/newMoon.html |archive-date=March 1, 2012}}</ref> چنڊ جا گهڻا [[چنڊي ماري|ماري بيسالٽ]] [[امبريائي دور]] ۾، 3.3 کان 3.7 ارب سال اڳ ڦاٽي نڪتا، جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه رڳو 1.2 ارب سال پراڻا ۽ ڪجهه 4.2 ارب سال پراڻا آهن. 2006ع ۾ [[اينا (کڏ)|اينا]]، جيڪو [[لاڪس فيليسيٽيٽس]] ۾ هڪ ننڍڙو هيٺاهون علائقو آهي، جي مطالعي ۾ ڏندائين ۽ نسبتاً مٽيءَ کان پاڪ خاصيتون مليون، جيڪي هيٺ ڪرندڙ ملبي جي ڪٽاءَ جي غير موجودگيءَ سبب رڳو 2 ملين سال پراڻيون ڏسڻ ۾ آيون.<ref name="Berardelli">{{cite journal |author=Berardelli |first=Phil |date=November 9, 2006 |title=Long Live the Moon! |url=https://www.science.org/content/article/long-live-moon |url-status=live |journal=[[Science (journal)|Science]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018153016/http://news.sciencemag.org/2006/11/long-live-moon |archive-date=October 18, 2014 |access-date=October 14, 2014}}</ref> [[چنڊ لوڏن]] ۽ گئسن جي اخراج مان چنڊ تي جاري سرگرميءَ جو پتو پوي ٿو. تازي چنڊي آتش فشاني عمل جا ثبوت 70 [[بيقاعدي ماري داغن]] ۾ سڃاتا ويا آهن، جن مان ڪجهه 50 ملين سالن کان به گهٽ پراڻا آهن. ان مان اڳ سمجهيل ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ گرم چنڊي مينٽل جو امڪان پيدا ٿئي ٿو، گهٽ ۾ گهٽ ويجهي پاسي، جتي تابڪاري عنصرن جي وڌيڪ مرڪزيت سبب گهري پرت نمايان طور وڌيڪ گرم آهي.<ref>{{cite web |author=Major |first=Jason |date=October 14, 2014 |title=Volcanoes Erupted 'Recently' on the Moon |url=http://news.discovery.com/space/imps-reveal-volcanoes-erupted-recently-on-the-moon-141014.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016190653/http://news.discovery.com/space/imps-reveal-volcanoes-erupted-recently-on-the-moon-141014.htm |archive-date=October 16, 2014 |publisher=[[Discovery News]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/press/2014/october/nasa-mission-finds-widespread-evidence-of-young-lunar-volcanism/#.VDxNw0t3uxo |title=NASA Mission Finds Widespread Evidence of Young Lunar Volcanism |publisher=NASA |date=October 12, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103095208/http://www.nasa.gov/press/2014/october/nasa-mission-finds-widespread-evidence-of-young-lunar-volcanism/#.VDxNw0t3uxo |archive-date=January 3, 2015}}</ref><ref>{{cite journal |url=https://www.science.org/content/article/recent-volcanic-eruptions-moon |title=Recent volcanic eruptions on the moon |journal=[[Science (journal)|Science]] |date=October 12, 2014 |author=Eric Hand |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141014092239/http://news.sciencemag.org/space/2014/10/recent-volcanic-eruptions-moon |archive-date=October 14, 2014}}</ref><ref>{{cite journal |title=Evidence for basaltic volcanism on the Moon within the past 100 million years |journal=[[Nature Geoscience]] |last1=Braden |first1=S.E. |last2=Stopar |first2=J. D. |last3=Robinson |first3=M.S. |last4=Lawrence |first4=S. J. |last5=van der Bogert |first5=C. H. |last6=Hiesinger |first6=H. |volume=7 |issue=11 |pages=787–791 |bibcode=2014NatGe...7..787B |doi=10.1038/ngeo2252 |year=2014}}</ref> اورينٽيلي طاس جي اندر موجود لوويل کڏ ۾ 2 کان 10 ملين سال پراڻي بيسالٽي آتش فشاني عمل جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Srivastava |first1=N. |last2=Gupta |first2=R.P. |year=2013 |title=Young viscous flows in the Lowell crater of Orientale basin, Moon: Impact melts or volcanic eruptions? |journal=[[Planetary and Space Science]] |volume=87 |pages=37–45 |doi=10.1016/j.pss.2013.09.001 |bibcode=2013P&SS...87...37S}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gupta |first1=R. P. |last2=Srivastava |first2=N. |last3=Tiwari |first3=R.K. |year=2014 |title=Evidences of relatively new volcanic flows on the Moon |journal=[[Current Science]] |volume=107 |issue=3 |pages=454–460 |jstor=24103498}}</ref> شروعاتي طور وڌيڪ گرم مينٽل ۽ مينٽل ۾ گرمي پيدا ڪندڙ عنصرن جي مقامي واڌ جو ڪو گڏيل اثر، پري واري پاسي اورينٽيلي طاس ۾ ڊگهي عرصي تائين جاري رهندڙ سرگرمين جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ==== ٽڪرائتا کڏا ==== {{further |چنڊ جي کڏن جي فهرست}} [[File:Gibbous Moon Highlighting the Tycho and Copernicus Craters.jpg|thumb|چنڊ جي تمام گهڻن کڏن واري مٿاڇري، خاص ڪري انهن علائقن ۾ جتي ماريه نه ٺهيا آهن، ويجهڙائيءَ کان ڏسڻ تي چٽي نظر اچي ٿي. [[روشني ۽ اونداهيءَ جي حد|روشني ۽ اونداهيءَ جي حد]] وٽ کڏن جا ڪنارا نمايان ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ ويجهي پاسي جا ٻه سڀ کان نمايان کڏ، [[ٽائيڪو (چنڊي کڏ)|ٽائيڪو]] (کاٻي) ۽ [[ڪوپرنيڪس (چنڊي کڏ)|ڪوپرنيڪس]] (مٿي)، ڊگهن روشن ٽڪرائتي ليڪن سان ڏسڻ ۾ اچن ٿا.]] [[File:Daedalus crater AS11-41-6151.jpg|alt=ڀوري رنگ جي هڪ گول ڇليدار بناوت، جنهن جا پاسا اوچين ڀتين وارا ۽ وچ ۾ هيٺاهين مرڪزي چوٽي آهي؛ افق تائين سڄي مٿاڇري اهڙين ئي ننڍين ۽ هڪ ٻئي مٿان چڙهيل بناوتن سان ڀريل آهي.|thumb|[[چنڊ جو پري وارو پاسو|چنڊ جي پري واري پاسي]] موجود وڏي کڏ، ٽي ڪلوميٽر اونهي [[ڊيڊلس (کڏ)|ڊيڊلس]]، جو منظر.]] [[File:Apollo 17 Harrison H. Schmitt and Tracy's Rock - AS17-140-21493+AS17-140-21497 2025.jpg|thumb|[[اپولو 17]] جو خلاباز [[هيريسن ايڇ شميت]]، چنڊ جي وڏي پٿر، جنهن کي "[[ٽريسي جو پٿر]]" نالو ڏنو ويو آهي، جي ڀرسان؛ هي پٿر چنڊ جي ويجهي پاسي [[ماري سيرينيٽيٽس]] جي [[ٽورس–ليٽرو]] علائقي ۾ واقع آهي.]] چنڊ جي مٿاڇري تي اثرانداز ٿيندڙ هڪ اهم ارضياتي عمل [[ٽڪرائتو کڏ]] ٺهڻ آهي،<ref>{{cite book |last=Melosh |first=H. J. |title=Impact cratering: A geologic process |url=https://archive.org/details/impactcrateringg0000melo |date=1989 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-504284-9}}</ref> جنهن ۾ ايسٽرائيڊن ۽ دمدار تارن جي چنڊي مٿاڇري سان ٽڪرائڻ سبب کڏ ٺهن ٿا. اندازو آهي ته چنڊ جي ويجهي پاسي {{Convert |1 |km |4=1 |abbr=on}} کان وڌيڪ ويڪرا لڳ ڀڳ 300,000 کڏ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Moon Facts |url=http://planck.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31412 |work=SMART-1 |publisher=[[European Space Agency]] |date=2010 |access-date=May 12, 2010 |archive-date=March 17, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317004513/http://planck.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31412 }}</ref> چنڊي کڏ پنهنجي ماپ موجب مختلف شڪلون رکن ٿا. قطر وڌڻ جي ترتيب سان بنيادي قسمن ۾ هموار پيالي جهڙي اندروني بناوت ۽ مٿي مڙيل ڪنارن وارا سادا کڏ، هموار تري، ڏاڪڻيدار ڀتين ۽ مرڪزي چوٽين وارا [[پيچيده کڏ]]، [[چوٽيءَ جي ڇلي وارا طاس]] ۽ چوٽين جي ٻن يا وڌيڪ هم مرڪز ڇلين وارا [[گهڻ ڇلي وارا طاس]] شامل آهن.<ref>[https://www.lpi.usra.edu/exploration/education/hsResearch/moon_101/ImpactCratering.pdf ٽڪرائتي کڏن بابت نوٽس]</ref> ٽڪرائتي کڏن جي وڏي اڪثريت گول هوندي آهي، پر ڪجهه، جهڙوڪ [[ڪينٽر (کڏ)|ڪينٽر]] ۽ [[جانسن (چنڊي کڏ)|جانسن]]، وڌيڪ گهڻ ڪنڊا خاڪا رکن ٿا، جيڪي ممڪن طور هيٺ موجود فالٽن ۽ پٿريلي جوڙن جي اثر هيٺ ٺهيا آهن. ٻيا، جهڙوڪ [[ميسيئر (کڏ)|ميسيئر]] جو جوڙو، [[شلر (کڏ)|شلر]] ۽ [[ڊينيئل (کڏ)|ڊينيئل]]، ڊگهي شڪل وارا آهن. اهڙي ڊگهي شڪل انتهائي ترڇن ٽڪرن، [[ٻٽو ايسٽرائيڊ|ٻٽن ايسٽرائيڊن]] جي ٽڪرن، مٿاڇري سان ٽڪرائڻ کان اڳ ٽڪرائيندڙ جسمن جي ٽٽڻ، يا هڪ ٻئي جي ويجهو ٿيندڙ [[ثانوي کڏ|ثانوي]] ٽڪرن سبب پيدا ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Herrick |first1=R.R. |last2=Forsberg-Taylor |first2=N. K. |year=2003 |title=The shape and appearance of craters formed by oblique impact on the Moon and Venus |url=https://archive.org/details/sim_meteoritics-planetary-science_2003-11_38_11/page/1551 |journal=Meteoritics & Planetary Science |volume=38 |issue=11 |pages=1551–1578 |doi=10.1111/j.1945-5100.2003.tb00001.x |bibcode=2003M&PS...38.1551H }}</ref> [[چنڊي ارضياتي وقت پيمانو]] سڀ کان نمايان ٽڪرائتي واقعن تي ٻڌل آهي، جهڙوڪ [[نيڪٽيرين دور|نيڪٽيرس]]، [[هيٺيون امبريائي دور|امبريئم]] ۽ [[ماري اورينٽيلي|اورينٽيلي]] جهڙيون گهڻ ڇلي واريون بناوتون، جن جا قطر سوين کان هزارين ڪلوميٽر آهن ۽ جيڪي اڇلايل مادي جي وسيع چادر سان لاڳاپيل آهن، جيڪا علائقائي [[تهه بندي|تهه بنديءَ جو افق]] ٺاهي ٿي. وايومنڊل، موسم ۽ تازن ارضياتي عملن جي غير موجودگيءَ سبب انهن مان ڪيترائي کڏ چڱيءَ طرح محفوظ آهن. جيتوڻيڪ رڳو ڪجهه [[گهڻ ڇلي وارا طاس]] پڪ سان تاريخبند ڪيا ويا آهن، پر اهي نسبتي عمرون مقرر ڪرڻ لاءِ ڪارائتا آهن. جيئن ته ٽڪرائتا کڏ لڳ ڀڳ هڪجهڙي شرح سان گڏ ٿيندا رهن ٿا، تنهنڪري في ايڪائي ايراضيءَ تي کڏن جو تعداد ڳڻي مٿاڇري جي عمر جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به، [[کڏن جي ڳڻپ]] واري طريقي کي استعمال ڪندي احتياط ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ثانوي کڏن]] جي موجودگي ممڪن آهي. ٽڪرن مان اڇلايل مواد ثانوي کڏ ٺاهي سگهي ٿو، جيڪي اڪثر ٽولن يا زنجيرن ۾ نظر اچن ٿا، پر ڪڏهن ٽڪر واري هنڌ کان گهڻو پري اڪيلي بناوتن طور به موجود ٿي سگهن ٿا. اهي بنيادي کڏن جهڙا نظر اچي سگهن ٿا ۽ ننڍن کڏن جي آباديءَ ۾ غالب به ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن جي اڻ سڃاتل موجودگي عمر جي اندازن کي بگاڙي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Xiao |first1=Z. |last2=Strom |first2=R.G. |year=2012 |title=Problems determining relative and absolute ages using the small crater population |journal=Icarus |volume=220 |issue=1 |pages=254–267 |doi=10.1016/j.icarus.2012.05.012 |bibcode=2012Icar..220..254X |url=https://www.uni-muenster.de/imperia/md/content/planetology/lectures/ss2015/143897-hottopics/xiao_and_strom_2012.pdf}}</ref> [[اپولو مهمن]] دوران گڏ ڪيل ٽڪر سبب ڳريل پٿرن جون تابڪاري عمرون 3.8 کان 4.1 ارب سالن جي وچ ۾ گڏ ٿين ٿيون؛ انهيءَ بنياد تي وڌيل ٽڪرن واري [[ديرين ڳري بمباري]] واري دور جو تصور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Hartmann |first1=William K. |last2=Quantin |first2=Cathy |last3=Mangold |first3=Nicolas |date=2007 |volume=186 |issue=1 |pages=11–23 |journal=[[Icarus (journal)|Icarus]] |title=Possible long-term decline in impact rates: 2. Lunar impact-melt data regarding impact history |doi=10.1016/j.icarus.2006.09.009 |bibcode=2007Icar..186...11H}}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي ۾ چنڊي جاسوسي مداري گاڏيءَ مان حاصل ڪيل اعليٰ تفصيلي تصويرن مان ظاهر ٿيو ته موجوده کڏ ٺهڻ جي شرح اڳئين اندازن کان نمايان طور وڌيڪ آهي. [[پري اڇلايل مواد]] سبب ٿيندڙ ثانوي کڏ ٺهڻ جو عمل ريگولٿ جي مٿين ٻن سينٽي ميٽرن کي 81,000 سالن جي عرصي ۾ اٿلائي پٿلائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.newscientist.com/article/2108929-the-moon-has-hundreds-more-craters-than-we-thought/ |title=The moon has hundreds more craters than we thought |first=Rebecca |last=Boyle |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013143743/https://www.newscientist.com/article/2108929-the-moon-has-hundreds-more-craters-than-we-thought/ |archive-date=October 13, 2016}}</ref><ref>{{cite journal |title=Quantifying crater production and regolith overturn on the Moon with temporal imaging |url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/215 |first1=Emerson J. |last1=Speyerer |first2=Reinhold Z. |last2=Povilaitis |first3=Mark S. |last3=Robinson |first4=Peter C. |last4=Thomas |first5=Robert V. |last5=Wagner |date=October 13, 2016 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=538 |issue=7624 |pages=215–218 |doi=10.1038/nature19829 |pmid=27734864 |bibcode=2016Natur.538..215S }}</ref> اها شرح رڳو سڌي مائيڪرو شهابي ٽڪرن تي ٻڌل نمونن مان ڳڻيل شرح کان 100 ڀيرا وڌيڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Earth's Moon Hit by Surprising Number of Meteoroids |date=October 13, 2016 |publisher=NASA |url=https://www.nasa.gov/press-release/goddard/2016/lro-lunar-cratering |access-date=May 21, 2021 |archive-date=July 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702225136/https://www.nasa.gov/press-release/goddard/2016/lro-lunar-cratering/ |url-status=live}}</ref> ====چنڊي ور وڪڙ==== {{main|چنڊي ور وڪڙ}} [[File:Reiner-gamma-clem1.jpg|thumb|70 ڪلوميٽر ڊگهي [[رائنر گاما]] چنڊي ور وڪڙ جي وسيع زاويي واري تصوير.]] چنڊي ور وڪڙ چنڊ جي مٿاڇري تي موجود پُراسرار خاصيتون آهن. انهن جي سڃاڻپ وڌيڪ [[روشني موٽائڻ جي صلاحيت|روشني موٽائڻ واري صلاحيت]] (البِيڊو)، بصري طور نسبتاً نئين [[ريگولٿ]] جهڙين خاصيتن، ۽ اڪثر ور وڪڙدار شڪل سان ٿئي ٿي. انهن جي شڪل گهڻو ڪري گهٽ [[روشني موٽائڻ جي صلاحيت|البِيڊو]] وارن علائقن سبب وڌيڪ نمايان نظر اچي ٿي، جيڪي روشن ور وڪڙن جي وچ ۾ بل کائيندي گذرن ٿا. اهي خاصيتون انهن هنڌن تي ملن ٿيون، جتي مٿاڇري جا [[مقناطيسي ميدان]] نسبتاً وڌيڪ مضبوط هوندا آهن، ۽ انهن مان ڪيترائي وڏن ٽڪرائتي واقعن جي [[ضد نقطو|ضد نقطي]] تي واقع آهن. مشهور چنڊي ور وڪڙن ۾ [[رائنر گاما]] ۽ [[ماري انجينيائي]] شامل آهن. سائنسدانن جو خيال آهي ته اهي اهڙا علائقا آهن، جيڪي [[شمسي واءُ]] کان جزوي طور محفوظ رهيا آهن، جنهن سبب انهن تي [[خلائي موسمي اثر]] ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سست رفتاري سان ٿيو آهي.<ref>{{cite journal |title=Reflectance spectra of seven lunar swirls examined by statistical methods: A space weathering study |last1=Chrbolková |first1=Kateřina |last2=Kohout |first2=Tomáš |last3=Ďurech |first3=Josef |journal=Icarus |volume=333 |pages=516–527 |date=November 2019 |doi=10.1016/j.icarus.2019.05.024 |bibcode=2019Icar..333..516C |doi-access=free}}</ref> === پاڻيءَ جي موجودگي === {{main|2 = چنڊي پاڻي}} [[File:The image shows the distribution of surface ice at the Moon's south pole (left) and north pole (right).webp|thumb|upright=1.3|چنڊ جي ڏکڻ (کاٻي) ۽ اتر قطب (ساڄي) تي مٿاڇري واري برف جي ورڇ، جيئن ڀارت جي [[چندريان-1]] مداري مشن تي نصب ناسا جي [[چنڊ معدنيات نگار]] (M³) اسپيڪٽرو ميٽر ذريعي ڏٺي وئي.]] مائع پاڻي چنڊ جي مٿاڇري تي برقرار نٿو رهي سگهي. شمسي تابڪاري جي سامهون اچڻ سان پاڻي [[فوٽوڊسوسيئيشن]] نالي عمل ذريعي جلدي ٽٽي وڃي ٿو ۽ خلا ۾ ضايع ٿي وڃي ٿو. تنهن هوندي به، 1960ع واري ڏهاڪي کان سائنسدانن اهو مفروضو پيش ڪندا رهيا آهن ته پاڻيءَ جي برف شايد ٽڪرائيندڙ [[دمدار تارو|دمدار تارن]] ذريعي چنڊ تي جمع ٿي هجي، يا وري آڪسيجن سان مالا مال چنڊي پٿرن ۽ [[شمسي واءُ]] مان ايندڙ هائيڊروجن جي ڪيميائي عمل سان ٺهي هجي، جنهن جا نشان شايد چنڊ جي ٻنهي قطبن تي موجود مستقل ڇانوَ وارن ٿڌن کڏن ۾ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهي سگهن ٿا.<ref> {{cite journal |first=William R. |last=Ward |title=Past Orientation of the Lunar Spin Axis |url=https://archive.org/details/sim_science_1975-08-01_189_4200/page/377 |journal=[[Science (journal)|Science]] |date=August 1, 1975 |volume=189 |issue=4200 |pages=377–379 |doi=10.1126/science.189.4200.377 |pmid=17840827 |bibcode=1975Sci...189..377W }}</ref> ڪمپيوٽر نمونن موجب مٿاڇري جو وڌ ۾ وڌ {{Convert|14000|km2|abbr=on}} حصو مستقل ڇانوَ ۾ ٿي سگهي ٿو. چنڊ تي استعمال لائق مقدار ۾ پاڻيءَ جي موجودگي [[چنڊ تي آبادڪاري]] کي اقتصادي طور وڌيڪ عملي بڻائڻ لاءِ هڪ اهم عنصر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرتيءَ تان پاڻي کڻي وڃڻ انتهائي مهانگو ٿيندو. ان کان پوءِ وارن سالن ۾ چنڊ جي مٿاڇري تي پاڻيءَ جي موجودگي جا ڪيترائي ثبوت مليا آهن. 1994ع ۾ [[ڪليمينٽائن خلائي مشن#ٻٽي-جامد ريڊار تجربو|ڪليمينٽائن]] خلائي جهاز تي نصب ٻٽي-جامد ريڊار تجربي مٿاڇري جي ويجهو منجمد پاڻيءَ جي ننڍن ذخيرن جي موجودگيءَ جا اشارا ڏنا. بهرحال، بعد ۾ [[اريسيبو دوربين]] جي ريڊار مشاهدي مان ظاهر ٿيو ته اهي اشارا شايد نوجوان ٽڪرائتي کڏن مان اڇلايل پٿر هجن.<ref>{{cite web |last=Spudis |first=P. |title=Ice on the Moon |url=http://www.thespacereview.com/article/740/1 |publisher=[[The Space Review]] |date=November 6, 2006 |access-date=April 12, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070222083000/http://www.thespacereview.com/article/740/1 |archive-date=February 22, 2007}}</ref> 1998ع ۾ ''لُونر پراسپيڪٽر'' خلائي جهاز تي موجود [[لُونر پراسپيڪٽر#نيوٽران اسپيڪٽرو ميٽر (NS)|نيوٽران اسپيڪٽرو ميٽر]] ڏيکاريو ته قطبي علائقن جي ويجهو ريگولٿ جي پهرين هڪ ميٽر کوٽائيءَ ۾ هائيڊروجن جي وڏي مقدار موجود آهي. [[اپولو 15]] ذريعي ڌرتيءَ تي آندل آتش فشاني لاوي جي ننڍڙن شيشي جهڙن ذرڙن جي اندر پڻ پاڻيءَ جي ٿوري مقدار ملي. 2008ع ۾ [[چندريان-1]] خلائي جهاز تي نصب [[چنڊ معدنيات نگار]] استعمال ڪندي چنڊ جي مٿاڇري تي پاڻيءَ جي برف جي موجودگيءَ جي تصديق ڪئي وئي. اسپيڪٽرو ميٽر منعڪس سج جي روشنيءَ ۾ [[هائيڊروڪسائل]] جون جذب ٿيندڙ لڪيرون معلوم ڪيون، جيڪي چنڊ جي مٿاڇري تي پاڻيءَ جي برف جي وڏي مقدار جو ثبوت آهن. خلائي جهاز مان حاصل ڪيل انگن موجب پاڻيءَ جي مقدار شايد 1,000 [[في ڏهه لک حصا|ppm]] تائين پهچي سگهي ٿي. 2018ع ۾ هن ئي اوزار جي منعڪس طيفن جي مدد سان ڇانوَ وارن علائقن ۾ اڻسڌي روشنيءَ جي تجزيي مان ٻنهي قطبن جي 20° ويڪرائي ڦاڪ اندر پاڻيءَ جي برف جي موجودگيءَ جي تصديق ڪئي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Li |first1=Shuai |last2=Lucey |first2=Paul G. |last3=Milliken |first3=Ralph E. |last4=Hayne |first4=Paul O. |last5=Fisher |first5=Elizabeth |last6=Williams |first6=Jean-Pierre |last7=Hurley |first7=Dana M. |last8=Elphic |first8=Richard C. |title=Direct evidence of surface exposed water ice in the lunar polar regions |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=115 |issue=36 |pages=8907–8912 |date=August 2018 |pmid=30126996 |pmc=6130389 |bibcode=2018PNAS..115.8907L |doi=10.1073/pnas.1802345115 |doi-access=free}}</ref> 2009ع ۾ [[ايل ڪراس]] هڪ {{convert|2300|kg|abbr=on}} وزني ٽڪرائيندڙ اوزار کي قطبي علائقي جي هڪ [[مستقل ڇانوَ وارو کڏ|مستقل ڇانوَ واري کڏ]] ۾ ڪيرايو، جنهن جي نتيجي ۾ اڇلايل مادي جي ڪڪر مان گهٽ ۾ گهٽ {{convert|100|kg|abbr=on}} پاڻي معلوم ٿي. بعد ۾ ايل ڪراس جي انگن اکرن جي ٻيهر تجزيي مان ظاهر ٿيو ته معلوم ٿيل پاڻيءَ جي مقدار لڳ ڀڳ {{Convert|155|±|12|kg|abbr=on}} هئي. مئي 2011ع ۾ [[اپولو 17]] مهم دوران 1972ع ۾ گڏ ڪيل آتش فشاني بڻ جي مشهور اعليٰ ٽائيٽينيم واري "نارنگي شيشي جهڙي مٽي" (نمونو 74220) جي [[ڳريل شموليت]] ۾ 615 کان 1410 ppm پاڻيءَ جي موجودگيءَ جي رپورٽ شايع ٿي. اهي شموليتون لڳ ڀڳ 3.7 ارب سال اڳ چنڊ تي ڌماڪيدار آتش فشاني ڦاٽن دوران ٺهيون هيون. اها مقدار ڌرتيءَ جي [[مٿيون مينٽل|مٿئين مينٽل]] ۾ موجود ميگما جي پاڻيءَ واري مقدار جي لڳ ڀڳ برابر آهي. جيتوڻيڪ هي دريافت چنڊ بابت علم لاءِ انتهائي اهم آهي، پر ان مان اهو مطلب نٿو نڪري ته پاڻي آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هي نمونو مٿاڇري کان ڪيترائي ڪلوميٽر هيٺان آيو هو ۽ اهي شموليتون ايتريون ته ڏکيون هيون جو جديد آئن مائيڪروپروب اوزار ذريعي به انهن کي ڳولڻ ۾ 39 سال لڳا. آگسٽ 2018ع ۾ [[چنڊ معدنيات نگار]] (M3) جي انگن اکرن جي تجزيي مان پهريون ڀيرو چنڊ جي مٿاڇري تي پاڻيءَ جي برف جو "حتمي ثبوت" مليو.<ref name=":1">{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-45251370 |title=Water ice 'detected on Moon's surface' |last=Rincon |first=Paul |date=August 21, 2018 |work=BBC News |access-date=August 21, 2018 |archive-date=August 21, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821151638/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-45251370 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.scientificamerican.com/article/beyond-the-shadow-of-a-doubt-water-ice-exists-on-the-moon/ |title=Beyond the Shadow of a Doubt, Water Ice Exists on the Moon |last=David |first=Leonard |work=Scientific American |access-date=August 21, 2018 |archive-date=August 21, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821125629/https://www.scientificamerican.com/article/beyond-the-shadow-of-a-doubt-water-ice-exists-on-the-moon/ |url-status=live}}</ref> انگن اکرن پاڻيءَ جي برف جون واضح منعڪس خاصيتون ظاهر ڪيون، جيڪي مٽي يا ٻين منعڪس ڪندڙ مادن کان مختلف هيون.<ref name=":2">{{Cite news |url=https://www.space.com/41554-water-ice-moon-surface-confirmed.html |title=Water Ice Confirmed on the Surface of the Moon for the 1st Time! |work=Space.com |access-date=August 21, 2018 |archive-date=August 21, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821134450/https://www.space.com/41554-water-ice-moon-surface-confirmed.html |url-status=live}}</ref> برف جا ذخيرا اتر ۽ ڏکڻ ٻنهي قطبن تي مليا، پر ڏکڻ قطب تي انهن جي مقدار وڌيڪ آهي، جتي پاڻي مستقل ڇانوَ وارن کڏن ۽ درزن ۾ ڦاٿل رهڻ سبب برف جي صورت ۾ برقرار رهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي علائقا سج جي سڌي روشنيءَ کان محفوظ هوندا آهن. آڪٽوبر 2020ع ۾ فلڪياتدانن ڪيترن ئي آزاد خلائي مشنن، جن ۾ [[اسٽريٽوسفيرڪ آبزرويٽري فار انفراريڊ فلڪيات]] (SOFIA) پڻ شامل آهي، جي مدد سان چنڊ جي سج جي روشنيءَ سان روشن ٿيل مٿاڇري تي [[پاڻي|ماليڪيولي پاڻي]] جي موجودگيءَ جي رپورٽ ڏني.<ref name="NA-20201026">{{cite journal |last1=Honniball |first1=C. I. |last2=Lucey |first2=P. G. |last3=Li |first3=S. |last4=Shenoy |first4=S. |last5=Orlando |first5=T. M. |last6=Hibbitts |first6=C. A. |last7=Hurley |first7=D. M. |last8=Farrell |first8=W. M. |title=Molecular water detected on the sunlit Moon by SOFIA |journal=Nature Astronomy |date=26 October 2020 |volume=5 |issue=2 |pages=121–127 |doi=10.1038/s41550-020-01222-x |bibcode=2021NatAs...5..121H }}</ref><ref name="NA-20201026poh">{{cite journal |last1=Hayne |first1=P. O. |last2=Aharonson |first2=O. |last3=Schörghofer |first3=N. |title=Micro cold traps on the Moon |journal=Nature Astronomy |date=26 October 2020 |volume=5 |issue=2 |pages=169–175 |doi=10.1038/s41550-020-1198-9 |arxiv=2005.05369 |bibcode=2021NatAs...5..169H }}</ref><ref name="WP-20201026">{{cite news |last1=Guarino |first1=Ben |last2=Achenbach |first2=Joel |title=Pair of studies confirm there is water on the moon – New research confirms what scientists had theorized for years — the moon is wet. |url=https://www.washingtonpost.com/science/2020/10/26/water-on-the-moon/ |date=October 26, 2020 |newspaper=[[The Washington Post]] |access-date=October 26, 2020 |archive-date=October 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026184808/https://www.washingtonpost.com/science/2020/10/26/water-on-the-moon/ |url-status=live}}</ref><ref name="NYT-20201026">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=There's Water and Ice on the Moon, and in More Places Than NASA Once Thought – Future astronauts seeking water on the moon may not need to go into the most treacherous craters in its polar regions to find it. |url=https://www.nytimes.com/2020/10/26/science/moon-ice-water.html |date=October 26, 2020 |work=[[The New York Times]] |access-date=October 26, 2020 |archive-date=October 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026170716/https://www.nytimes.com/2020/10/26/science/moon-ice-water.html |url-status=live}}</ref> == ڌرتي–چنڊ نظام == {{anchor|Orbit and relationship to Earth|Relationship to Earth}} {{see also|اپگرهه نظام (فلڪيات)|ڌرتيءَ جا دعويٰ ڪيل چنڊ}} === مدار === {{Main|چنڊ جو مدار|چنڊي نظريو}} [[File:Dscovrepicmoontransitfull.gif|thumb|سج–ڌرتي [[لاگرانج نقطو|لاگرانج نقطي]] L1 تان ڌرتيءَ جي روشن پاسي جو [[سج-هم وقت مدار|سج-هم وقت]] منظر، جنهن ۾ ڌرتي گردش ڪري رهي آهي ۽ چنڊ پنهنجي مدار ۾ مشاهدو ڪندڙ [[ڊسڪور سيٽلائيٽ]] ۽ ڌرتيءَ جي وچ مان گذري رهيو آهي؛ هن دوران روشن ٿيل [[چنڊ جو پري وارو پاسو|چنڊ جو پري وارو پاسو]] ۽ چنڊ جو ڏينهن وارو پاسو نظر اچن ٿا.]] چنڊ جو مدار ٿورو بيضوي آهي ۽ ان جي [[مداري بيضويت]] 0.055 آهي. ڌرتيءَ جي مرڪز چوڌاري چنڊ جي مدار جي [[نيم وڏو محور|نيم وڏي محور]] کي [[چنڊي مفاصلو]] چيو وڃي ٿو، جيڪو لڳ ڀڳ {{cvt|385,000|km|mi}} يا 1.3 [[نوري سيڪنڊ]] آهي؛ اهو مفاصلو لڳ ڀڳ ڌرتيءَ جي [[ڌرتيءَ جو گهيرو|چوڌاري]] 9.6 ڀيرا ڦرڻ جي برابر آهي.{{efn |name=distance ratio}}<ref name="allen">{{cite book |last1=Allen |first1=C. W. |title=Allen's Astrophysical Quantities |date=2002 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4612-1186-0 |edition=4th|pages=240,308}}</ref> چنڊ ۽ ڌرتيءَ جي وچ وارو مفاصلو لڳ ڀڳ {{convert|356,400|km|mi|abbr=on}}، يعني [[حضِيض]]، کان {{convert|406,700|km|mi|abbr=on}}، يعني اوج، تائين بدلجي ٿو، جنهن سبب چنڊ جو مفاصلو ۽ ظاهري ماپ 14 سيڪڙو تائين بدلجي سگهن ٿا.<ref name="size1">{{cite web |author=Phillips |first=Tony |date=March 16, 2011 |title=Super Full Moon |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/16mar_supermoon/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507035348/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/16mar_supermoon/ |archive-date=May 7, 2012 |access-date=March 19, 2011 |publisher=NASA}}</ref><ref name="size2">{{cite news |author=De Atley |first=Richard K. |date=March 18, 2011 |title=Full moon tonight is as close as it gets |url=http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322161600/http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html |archive-date=March 22, 2011 |access-date=March 19, 2011 |newspaper=[[The Press-Enterprise]]}}</ref> چنڊ ساڪن تارن جي لحاظ کان لڳ ڀڳ هر 27.3 ڏينهن ۾ ڌرتيءَ جي چوڌاري هڪ مڪمل مدار پورو ڪري ٿو، جنهن کي ان جو [[نجمي دور]] چيو وڃي ٿو. پر جيئن ته ڌرتي–چنڊ نظام ساڳئي وقت سج جي چوڌاري پنهنجي مدار ۾ به اڳتي وڌندو رهي ٿو، تنهنڪري چنڊ کي ساڳئي [[چنڊي مرحلو|چنڊي مرحلي]] ڏانهن موٽڻ ۽ ڌرتيءَ تان ڏسجندڙ مڪمل چڪر پورو ڪرڻ ۾ ٿورو وڌيڪ، يعني 29.5 ڏينهن، لڳن ٿا.{{efn |name=synpd}}<ref>{{cite web |date=February 28, 2004 |title=Is the 'full moon' merely a fallacy? |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna4402294 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601085529/https://www.nbcnews.com/id/wbna4402294 |archive-date=June 1, 2023 |access-date=May 30, 2023 |website=[[NBC News]]}}</ref> هن [[اقتراني دور]] يا اقتراني مهيني کي عام طور [[چنڊي مهينو]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو چنڊ تي [[شمسي ڏينهن]] جي ڊيگهه جي برابر آهي.<ref name="Day">{{cite news |author=Williams |first=Matt |date=July 10, 2017 |title=How Long is a Day on the Moon? |url=https://www.universetoday.com/20524/how-long-is-a-day-on-the-moon-1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129020253/https://www.universetoday.com/20524/how-long-is-a-day-on-the-moon-1/ |archive-date=November 29, 2020 |access-date=December 5, 2020 |newspaper=Universe Today}}</ref> ٻين سيارن جي گهڻن اپگرهن جي ابتڙ، چنڊ جي مداري سطح ڌرتيءَ جي [[استوائي سطح]] جي ڀيٽ ۾ [[دائرةالبروج سطح]] جي وڌيڪ ويجهو آهي. سج ۽ ڌرتي چنڊ جي مدار ۾ ڪيترن ننڍن، پيچيده ۽ هڪ ٻئي سان لاڳاپيل طريقن سان هلڪي [[مداري اضطراب|اضطراب]] پيدا ڪن ٿا. مثال طور، چنڊ جي مدار جي سطح هر 18.61{{nbsp}}سالن ۾ آهستي آهستي هڪ مڪمل [[چنڊي سڪون|گردش]] پوري ڪري ٿي،<ref>{{cite journal |author1=Haigh, I. D. |author2=Eliot, M. |author3=Pattiaratchi, C. |year=2011 |title=Global influences of the 18.61 year nodal cycle and 8.85 year cycle of lunar perigee on high tidal levels |journal=J. Geophys. Res. |volume=116 |issue=C6 |pages=C06025 |doi=10.1029/2010JC006645 |bibcode=2011JGRC..116.6025H |url=https://api.research-repository.uwa.edu.au/files/3380567/A0059.pdf |access-date=September 24, 2019 |archive-date=December 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212170314/https://api.research-repository.uwa.edu.au/files/3380567/A0059.pdf |url-status=live |doi-access=free}}</ref> جيڪا چنڊ جي حرڪت جي ٻين پهلوئن تي پڻ اثر وجهي ٿي. انهن نتيجن کي رياضيءَ ۾ [[ڪاسيني جا قانون|ڪاسيني جي قانونن]] سان بيان ڪيو وڃي ٿو. [[File:Moon distance range to scale.svg|center|thumb|upright=3.2|ڌرتيءَ کان چنڊ جا گهٽ ۾ گهٽ، سراسري ۽ وڌ ۾ وڌ مفاصلا، ڌرتيءَ جي مٿاڇري تان ڏسجندڙ ان جي زاويائي قطر سميت پيماني مطابق.]] ==== مداري مرڪز ==== ڌرتي ۽ چنڊ هڪ گڏيل ڪتلي مرڪز يا [[ڪتلي مرڪز|بيري سينٽر]] رکندڙ ڌرتي–چنڊ [[اپگرهه نظام (فلڪيات)|اپگرهه نظام]] ٺاهين ٿا. هي بيري سينٽر ڌرتيءَ جي مرڪز کان {{convert|5000|km|abbr=on}}، يعني ڌرتيءَ جي شعاع جي لڳ ڀڳ ٽي چوٿين جيتري مفاصلي تي واقع آهي. جزر مد واري رگڙ گردش ڪندڙ ٻنهي جسمن مان توانائي ڪڍي ٿي، جنهن سبب بيري سينٽر آهستي آهستي ٻاهر ڏانهن سرڪي رهيو آهي ۽ نيٺ ڌرتيءَ کان ٻاهر ٿي ويندو.<ref name="els">{{citation |last=Connors |first=Nicholas |title=Barycenter of the Earth-Moon System |date=2023 |encyclopedia=Encyclopedia of Lunar Science |pages=69–71 |editor-last=Cudnik |editor-first=Brian |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-319-14541-9_151 |bibcode=2023els..book...69C |isbn=978-3-319-14540-2}}</ref>{{rp|69}} [[سج مرڪزيت#ڌرتي مرڪزي ۽ سج مرڪزي نظامن جو جديد استعمال|سج مرڪزي]] [[حوالو چوکاٽو|حوالو چوڪاٽي]] ۾ چنڊ سج جي چوڌاري مدار ۾ گردش ڪري ٿو،<ref name="q529">{{cite magazine | last=Allain | first=Rhett | title=Does the Moon Orbit the Sun or the Earth? | magazine=WIRED | date=December 6, 2012 | url=https://www.wired.com/2012/12/does-the-moon-orbit-the-sun-or-the-earth/ | access-date=December 26, 2025}}</ref> جڏهن⁠تہ ڌرتي ان جي مدار ۾ [[مداري اضطراب|اضطراب]] پيدا ڪري ٿي.<ref name="y136">{{cite web | title=Earth, Moon And Planets |author= Whipple, Fred. L |page=29 | website=Internet Archive | date=1941 | url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.205524/page/n35/mode/1up | access-date=December 27, 2025}}</ref> انهيءَ بنياد تي ڪجهه سائنسدانن دليل ڏنو آهي ته چنڊ کي تاريخي<ref name="k502">{{cite journal | last1=Metzger | first1=Philip T. | last2=Grundy | first2=W.M. | last3=Sykes | first3=Mark V. | last4=Stern | first4=Alan | last5=Bell | first5=James F. | last6=Detelich | first6=Charlene E. | last7=Runyon | first7=Kirby | last8=Summers | first8=Michael | title=Moons are planets: Scientific usefulness versus cultural teleology in the taxonomy of planetary science | journal=Icarus | volume=374 | date=2022 | doi=10.1016/j.icarus.2021.114768 | article-number=114768 | arxiv=2110.15285 | bibcode=2022Icar..37414768M | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0019103521004206 | access-date=December 26, 2025}}</ref> ۽ نوعيتي بنيادن تي سيارو قرار ڏئي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن اهو اڪيلو سج جي چوڌاري گردش ڪري ها ته ان جو ڪتلو پنهنجي مدار کي صاف ڪرڻ لاءِ ڪافي هجي ها.<ref name="s592">{{cite journal | last1=Stern | first1=S. Alan | last2=Levison | first2=Harold F. | title=Regarding the Criteria for Planethood and Proposed Planetary Classification Schemes | journal=Highlights of Astronomy | publisher=Cambridge University Press (CUP) | volume=12 | year=2002 | issn=1539-2996 | doi=10.1017/s1539299600013289 | pages=205–213}}</ref> انهيءَ مان اهو نتيجو نڪري سگهي ٿو ته ڌرتي–چنڊ نظام هڪ [[ٻٽو سيارو]] آهي. [[بين الاقوامي فلڪياتي اتحاد]] وٽ ٻٽي نظام ۾ سيارن يا ٻٽي سياري جي نظام لاءِ ڪا باقاعدي وصف موجود ناهي، پر گهڻا سائنسدان متفق آهن ته اهڙي نظام لاءِ چنڊ–ڌرتي بيري سينٽر جو ڌرتيءَ کان ٻاهر هجڻ ضروري هوندو.<ref name="l982">{{cite web | last=Nichols-Fleming | first=Fiona | title=Can Two Planets Orbit Each Other? | website=National Air and Space Museum | date=September 29, 2025 | url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/can-two-planets-orbit-each-other | access-date=December 25, 2025}}</ref> === گردش === [[File:Tidal locking of the Moon with the Earth.gif|thumb|کاٻي پاسي جزر مد سان ٻڌل نموني گردش ڪندڙ چنڊ، جيڪا درست حالت آهي، ۽ ساڄي پاسي گردش کان سواءِ چنڊ، جيڪا غلط حالت آهي، جي ڀيٽ.]] ڌرتيءَ جي چوڌاري مدار ۾ گردش ڪندي چنڊ جي [[هم وقت گردش|جزر مد سان ٻڌل هم وقت گردش]] سبب ان جو لڳ ڀڳ ساڳيو پاسو هميشه ڌرتيءَ ڏانهن رهندو آهي. چنڊ جي ڌرتيءَ ڏانهن رخ ڪندڙ پاسي کي [[چنڊ جو ويجهو پاسو|ويجهو پاسو]] ۽ ان جي ابتڙ پاسي کي [[چنڊ جو پري وارو پاسو|پري وارو پاسو]] چيو وڃي ٿو. پري واري پاسي کي اڪثر غلطيءَ سان ”اونداهو پاسو“ چيو ويندو آهي، پر حقيقت ۾ اهو ويجهي پاسي جيترو ئي روشن ٿيندو آهي، يعني هر 29.5 ڌرتي ڏينهن ۾ هڪ ڀيرو. [[اونداهو چنڊ|اونداهي چنڊ]] کان [[نئون چنڊ|نئين چنڊ]] تائين ويجهو پاسو اونداهو هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=Dark Side of the Moon |author=Phil Plait |publisher=[[Bad Astronomy]]: Misconceptions |url=http://www.badastronomy.com/bad/misc/dark_side.html |access-date=February 15, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412192834/http://www.badastronomy.com/bad/misc/dark_side.html |archive-date=April 12, 2010 |author-link=Phil Plait}}</ref> چنڊ شروعات ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گردش ڪندو هو، پر پنهنجي شروعاتي تاريخ دوران ان جي گردش آهستي ٿي وئي ۽ ڌرتيءَ سبب پيدا ٿيندڙ [[جزر مد واري قوت|جزر مد وارين]] شڪلين سان لاڳاپيل [[رگڙ]] جي اثرن ڪري هن حالت ۾ [[جزر مد سان ٻڌل]] ٿي ويو.<ref>{{cite journal |last=Alexander |first=M.E. |title=The Weak Friction Approximation and Tidal Evolution in Close Binary Systems |journal=[[Astrophysics and Space Science]] |date=1973 |volume=23 |issue=2 |pages=459–508 |bibcode=1973Ap&SS..23..459A |doi=10.1007/BF00645172 }}</ref> وقت سان گڏ چنڊ جي پنهنجي محور چوڌاري گردش جي توانائي گرميءَ جي صورت ۾ ضايع ٿي وئي، تان جو ڌرتيءَ جي نسبت چنڊ جي گردش باقي نه رهي. 2016ع ۾ سياروي سائنسدانن ناسا جي 1998–99ع واري ''[[لُونر پراسپيڪٽر]]'' مهم مان گڏ ڪيل انگن اکرن استعمال ڪندي چنڊ جي هڪ ٻئي جي ابتڙ پاسن تي هائيڊروجن سان مالا مال ٻه علائقا معلوم ڪيا، جيڪي گهڻو امڪان آهي ته اڳوڻي پاڻيءَ جي برف جا ذخيرا هئا. اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته ڌرتيءَ سان جزر مد طور ٻڌجڻ کان اربين سال اڳ اهي علائقا چنڊ جا قطب هئا.<ref>{{cite news |title=Moon used to spin 'on different axis' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-35883576 |access-date=March 23, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323203442/http://www.bbc.com/news/science-environment-35883576 |archive-date=March 23, 2016 |work=BBC News |date=March 23, 2016}}</ref> === ويرن وارا اثر === {{main|جزر مد واري قوت|ويرن واري تيزي|جزر مد|ويرن جو نظريو}} [[File:Tide animation.gif|thumb|ڌرتيءَ جي ڦوڪجڻ، چنڊ جي ڪشش ثقل سبب ان ڏانهن ڇڪجڻ ۽ ڊگهو ٿيڻ جو سادو خاڪو؛ اهو [[وير]] پيدا ٿيڻ جو مکيه ڪارڻ آهي. سمنڊ ۽ ڌرتي چنڊ جي ويجهي پاسي وڌيڪ ڇڪجن ٿا، جڏهن⁠تہ ڌرتيءَ جي پري واري پاسي [[جزر مد واري قوت|جزر مد واريون قوتون]] نسبتاً ڪمزور هئڻ سبب ٻيو ڦوڪ ۽ وڏو وير پيدا ٿئي ٿو. متحرڪ تصوير چنڊ جي جهڪيل مدار تي ان جي بدلجندڙ حالت ڏيکاري ٿي.]] ڌرتي ۽ چنڊ، ۽ ان سان گڏ سج، هڪ ٻئي تي جيڪا ڪشش ثقل واري ڇڪ لاڳو ڪن ٿا، اها هڪ ٻئي جي ويجهن پاسن تي ٿوري وڌيڪ هوندي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ [[وير واريون قوتون]] پيدا ٿين ٿيون. [[سامونڊي وير]] ان جو سڀ کان عام طور محسوس ٿيندڙ نتيجو آهي، پر وير واريون قوتون ڌرتيءَ جي ٻين حرڪتي نظامن، چنڊ ۽ مجموعي ڌرتي–چنڊ نظام تي پڻ نمايان اثر وجهن ٿيون. چنڊ جي مضبوط پرت 27 ڏينهن دوران لڳ ڀڳ {{convert|10|cm|4=0|abbr=on}} دامني وارا جزر مد محسوس ڪري ٿي، جن جا ٽي جزا آهن: ڌرتيءَ سبب پيدا ٿيندڙ هڪ مقرر جزو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڌرتي ۽ چنڊ [[هم وقت گردش]] ۾ آهن؛ مداري بيضويت ۽ جهڪاءَ سبب پيدا ٿيندڙ هڪ بدلجندڙ جزر مد؛ ۽ سج سبب پيدا ٿيندڙ هڪ ننڍڙو بدلجندڙ جزو. ڌرتيءَ سبب پيدا ٿيندڙ بدلجندڙ جزو مفاصلي ۽ [[چنڊي جهول]] ۾ تبديليءَ مان پيدا ٿئي ٿو، جيڪا چنڊ جي مداري بيضويت ۽ جهڪاءَ جو نتيجو آهي؛ جيڪڏهن چنڊ جو مدار مڪمل گول ۽ اڻ جهڪيل هجي ها ته رڳو شمسي وير ٿين ها. جديد تحقيق موجب سائنسدانن جو خيال آهي ته ڌرتيءَ تي چنڊ جو اثر [[ڌرتيءَ جو مقناطيسي ميدان]] برقرار رکڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite web |author=Todd |first=Iain |date=March 31, 2018 |title=Is the Moon maintaining Earth's magnetism? |url=https://www.skyatnightmagazine.com/news/is-the-moon-maintaining-earths-magnetism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922194637/https://www.skyatnightmagazine.com/news/is-the-moon-maintaining-earths-magnetism/ |archive-date=September 22, 2020 |access-date=November 16, 2020 |website=[[BBC Sky at Night]] Magazine}}</ref> انهن ويرن وارين قوتن سبب پيدا ٿيندڙ دٻاءَ جا گڏيل اثر [[چنڊ لوڏا]] پيدا ڪن ٿا. چنڊ لوڏا ڌرتيءَ جي زلزلن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ ۽ ڪمزور هوندا آهن، پر اهي هڪ ڪلاڪ تائين جاري رهي سگهن ٿا، جيڪو ڌرتيءَ جي زلزلن کان نمايان طور ڊگهو عرصو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خشڪ ۽ ٽٽل مٿئين پرت ۾ زلزلياتي لوڏا پکڙجي وڃن ٿا. چنڊ لوڏن جي موجودگي هڪ اڻڄاتل دريافت هئي، جيڪا 1969ع کان 1972ع تائين [[اپولو پروگرام|اپولو]] جي [[خلابازن]] طرفان چنڊ تي نصب ڪيل [[زلزلو ماپيندڙ]] اوزارن ذريعي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Latham |first1=Gary |date=1972 |last2=Ewing |first2=Maurice |last3=Dorman |first3=James |last4=Lammlein |first4=David |last5=Press |first5=Frank |last6=Toksőz |first6=Naft |last7=Sutton |first7=George |last8=Duennebier |first8=Fred |last9=Nakamura |first9=Yosio |title=Moonquakes and lunar tectonism |journal=[[Earth, Moon, and Planets]] |volume=4 |issue=3–4 |pages=373–382 |doi=10.1007/BF00562004 |bibcode=1972Moon....4..373L }}</ref> وير وارين قوتن جو سڀ کان مشهور اثر سمنڊ جي سطح جو مٿي ٿيڻ آهي، جنهن کي سامونڊي جزر مد چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ وير واري قوت جو وڏو حصو چنڊ پيدا ڪري ٿو، پر سج پڻ وير واري قوت لاڳو ڪري ٿو ۽ ان جو حصو چنڊ جي وير واري قوت جي لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو جيترو هوندو آهي؛ ٻنهي جي گڏيل اثر سان [[بهاري ۽ گهٽ وير|بهاري ۽ گهٽ وير]] پيدا ٿين ٿا. وير ڌرتيءَ جي سمنڊن ۾ پيدا ٿيندڙ ٻه اڀار آهن، جن مان هڪ چنڊ ڏانهن رخ ڪندڙ پاسي ۽ ٻيو ان جي ابتڙ پاسي هوندو آهي. جيئن ڌرتي پنهنجي محور تي گردش ڪري ٿي، تيئن سامونڊي اڀارن مان هڪ، يعني وڏي وير، چنڊ جي ”هيٺان“ قائم رهي ٿي، جڏهن⁠تہ ٻيو ان جي ابتڙ پاسي هوندو آهي. چنڊ جي هيٺان واري وير جي وضاحت ان ڳالهه سان ڪئي وڃي ٿي ته چنڊ جي ڪشش ثقل ويجهي پاڻيءَ تي وڌيڪ مضبوط هوندي آهي. ابتڙ پاسي واري وير جي وضاحت يا ته ڌرتيءَ جي [[ڪتلي مرڪز|بيري سينٽر]] چوڌاري گردش سبب پيدا ٿيندڙ مرڪز کان ٻاهر قوت سان، يا پاڻيءَ جي جمود سان ڪئي وڃي ٿي؛ چنڊ جي ڪشش ثقل ويجهي مضبوط ڌرتيءَ تي وڌيڪ اثر وجهي ٿي ۽ ڌرتيءَ کي پري واري پاڻيءَ کان ٿورو ڇڪي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Richard |first=Feynman |author-link=Richard Feynman |title=The Feynman Lectures on Physics Vol. I Ch. 7: The Theory of Gravitation |url=https://www.feynmanlectures.caltech.edu/I_07.html |access-date=2025-06-30 |website=www.feynmanlectures.caltech.edu}}</ref><ref>{{cite web |last1=Feynman |first1=Richard |title=Feynman's Lectures on Physics – The Law of Gravitation |url=https://www.youtube.com/watch?v=-UFr1X0prbo&t=1503s |website=YouTube |date=October 24, 2020 |access-date=5 December 2024}}</ref> اهڙيءَ طرح لڳ ڀڳ 24 ڪلاڪن ۾ ٻه وڏيون ويرون ۽ ٻه ننڍيون ويرون ٿين ٿيون. جيئن ته چنڊ ڌرتيءَ جي گردش واري ساڳئي رخ ۾ مدار ڪري ٿو، تنهنڪري وڏي وير لڳ ڀڳ هر 12 ڪلاڪن ۽ 25 منٽن کان پوءِ ٿئي ٿي؛ اضافي 25 منٽ چنڊ جي ڌرتيءَ چوڌاري مداري حرڪت سبب ٿئي ٿي. جيڪڏهن ڌرتي مڪمل طور پاڻيءَ سان ڍڪيل دنيا هجي ها، يعني ان تي ڪي به کنڊ نه هجن ها، ته اها رڳو هڪ ميٽر اوچي ۽ تمام آسانيءَ سان اڳڪٿي لائق ويرون پيدا ڪري ها. پر حقيقي سامونڊي وير ٻين ڪيترن اثرن سبب نمايان طور بدلجي وڃي ٿي: * سامونڊي تري وسيلي پاڻيءَ جو ڌرتيءَ جي گردش سان رگڙ وارو ڳانڍاپو * پاڻيءَ جي حرڪت جو [[جمود]] * سامونڊي طاس، جيڪي خشڪيءَ جي ويجهو اٿلا ٿين ٿا * مختلف سامونڊي طاسن جي وچ ۾ پاڻيءَ جو اڳتي پوئتي لهرائڻ<ref>{{cite journal |last=Le Provost |first=C. |author2=Bennett, A.F. |author3=Cartwright, D.E. |date=1995 |title=Ocean Tides for and from TOPEX/POSEIDON |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-02-03_267_5198/page/639 |pages=639–642 |journal=[[Science (journal)|Science]] |pmid=17745840 |volume=267 |issue=5198 |bibcode=1995Sci...267..639L |doi=10.1126/science.267.5198.639 }}</ref> نتيجي طور، ڌرتيءَ جي گهڻن هنڌن تي ويرن جو وقت مشاهدي مان معلوم ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي وضاحت پوءِ نظريي ذريعي ڪئي وڃي ٿي. === نظام جي ارتقا === سامونڊي ۽ مضبوط جسمي جزر مد ٻنهي جي چوٽين ۾ دير ڌرتيءَ جي گردش جي مخالف رخ ۾ [[گهماو قوت]] پيدا ڪري ٿي. اها ڌرتيءَ جي گردش مان [[زاويائي مقدار حرڪت]] ۽ گردشي [[حرڪتي توانائي]] ”ڪڍي“ ٿي، جنهن سبب ڌرتيءَ جي گردش آهستي ٿي وڃي ٿي. ارب سال اڳ، [[آرڪيائي دور]] دوران، شمسي ڏينهن رڳو لڳ ڀڳ 13 ڪلاڪ ڊگهو هو. ڌرتيءَ جي گردش مان وڃايل زاويائي مقدار حرڪت [[جزر مد واري تيزي]] نالي عمل ذريعي چنڊ ڏانهن منتقل ٿئي ٿي، جيڪا چنڊ کي وڌيڪ اوچي مدار ڏانهن کڻي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ڌرتيءَ جي چوڌاري ان جي مداري رفتار گهٽجي ٿي.<ref name="m870">{{cite journal | last1=Eulenfeld | first1=Tom | last2=Heubeck | first2=Christoph | title=Constraints on Moon's Orbit 3.2 Billion Years Ago From Tidal Bundle Data | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=128 | issue=1 | date=2023 | issn=2169-9097 | doi=10.1029/2022JE007466 | doi-access=free | article-number=e2022JE007466 | arxiv=2207.05464 | bibcode=2023JGRE..12807466E }}</ref> انهيءَ ڪري ڌرتيءَ ۽ چنڊ جي وچ وارو مفاصلو وڌي رهيو آهي ۽ ردعمل طور ڌرتيءَ جي گردش آهستي ٿي رهي آهي. اپولو مهمن دوران چنڊ تي ڇڏيل ليزر موٽائيندڙن، يعني [[چنڊي ليزر فاصلي ماپڻ جا تجربا|چنڊي فاصلي ماپڻ وارن تجربن]]، مان معلوم ٿيو آهي ته چنڊ جو مفاصلو هر سال {{Convert |38 |mm |abbr=on}} وڌي ٿو، جيڪا لڳ ڀڳ انساني ننهن جي وڌڻ واري رفتار جي برابر آهي.<ref>{{cite journal |last=Chapront |first=J. |author2=Chapront-Touzé, M. |author3=Francou, G. |date=2002 |title=A new determination of lunar orbital parameters, precession constant and tidal acceleration from LLR measurements |journal=[[Astronomy and Astrophysics]] |volume=387 |issue=2 |pages=700–709 |bibcode=2002A&A...387..700C |doi=10.1051/0004-6361:20020420 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12311119 |title=Why the Moon is getting further away from Earth |newspaper=BBC News |date=February 1, 2011 |access-date=September 18, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925185706/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12311119 |archive-date=September 25, 2015}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Williams |first1=James G. |last2=Boggs |first2=Dale H. |date=2016 |title=Secular tidal changes in lunar orbit and Earth rotation |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |volume=126 |issue=1 |pages=89–129 |doi=10.1007/s10569-016-9702-3 |bibcode=2016CeMDA.126...89W }}</ref> [[ايٽمي گهڙي|ايٽمي گهڙين]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڌرتيءَ جي ڏينهن جي ڊيگهه هر سال لڳ ڀڳ 17 [[مائيڪرو سيڪنڊ]] وڌي ٿي،<ref>{{cite web |last=Ray |first=R. |date=May 15, 2001 |url=http://bowie.gsfc.nasa.gov/ggfc/tides/intro.html |title=Ocean Tides and the Earth's Rotation |publisher=IERS Special Bureau for Tides |access-date=March 17, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327084125/http://bowie.gsfc.nasa.gov/ggfc/tides/intro.html |archive-date=March 27, 2010}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Stephenson |first1=F. R. |last2=Morrison |first2=L. V. |last3=Hohenkerk |first3=C. Y. |date=2016 |title=Measurement of the Earth's rotation: 720 BC to AD 2015 |journal=Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |volume=472 |issue=2196 |article-number=20160404 |doi=10.1098/rspa.2016.0404 |pmc=5247521 |pmid=28119545 |bibcode=2016RSPSA.47260404S}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Morrison |first1=L. V. |last2=Stephenson |first2=F. R. |last3=Hohenkerk |first3=C. Y. |last4=Zawilski |first4=M. |date=2021 |title=Addendum 2020 to 'Measurement of the Earth's rotation: 720 BC to AD 2015' |journal=Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |volume=477 |issue=2246 |article-number=20200776 |doi=10.1098/rspa.2020.0776 |bibcode=2021RSPSA.47700776M |doi-access=free}}</ref> جنهن سان [[هم وقت عالمي وقت]] کي [[ليپ سيڪنڊ|واڌو سيڪنڊن]] ذريعي ترتيب ڏيڻ جي شرح آهستي آهستي وڌي ٿي. وقت سان گڏ جزر مد واري هيءَ ڇڪ ڌرتيءَ جي گردش جي دور ۽ چنڊ جي مداري دور کي هڪجهڙو ڪري ڇڏيندي، جنهن جي نتيجي ۾ هلڪو جسم [[جزر مد سان ٻڌجڻ|جزر مد سان ٻڌل]] ٿي ويندو، جيئن هن وقت چنڊ آهي. نظرياتي طور لڳ ڀڳ 50 ارب سالن کان پوءِ،<ref name="Universe Today 2016">{{cite web |title=When Will Earth Lock to the Moon? |website=Universe Today |date=April 12, 2016 |url=https://www.universetoday.com/128350/will-earth-lock-moon/ |access-date=January 5, 2022 |archive-date=May 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528015905/https://www.universetoday.com/128350/will-earth-lock-moon/ |url-status=live}}</ref> ڌرتيءَ جي گردش ايتري آهستي ٿي ويندي جو اها چنڊ جي مداري دور سان برابر ٿي پوندي، جنهن سبب ڌرتي هميشه پنهنجو ساڳيو پاسو چنڊ ڏانهن رکندي. پر ائين ٿيڻ کان گهڻو اڳ سج [[ڳاڙهو ديو#سج ڳاڙهي ديو طور|ڳاڙهو ديو]] بڻجي ويندو ۽ ممڪن آهي ته ڌرتي ۽ چنڊ کي ڳهي وڃي.<ref>{{cite book |last1=Murray |first1=C.D. |last2=Dermott |first2=Stanley F. |title=Solar System Dynamics |date=1999 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-57295-8 |page=184}}</ref><ref>{{cite book |last=Dickinson |first=Terence |author-link=Terence Dickinson |title=From the Big Bang to Planet X |url=https://archive.org/details/frombigbangtopla00unse |date=1993 |publisher=[[Camden House]] |location=Camden East, Ontario |isbn=978-0-921820-71-0 |pages=[https://archive.org/details/frombigbangtopla00unse/page/79 79]–81}}</ref> جيڪڏهن ڌرتي–چنڊ نظام ان ڳهي وڃڻ کان بچي وڃي، جيئن 2026ع جي هڪ مطالعي مان تجويز ڪيو ويو آهي،<ref name=Esseldeurs_et_al_2026>{{citation | postscript=. | title=The fate of Earth during the Sun’s giant phases – New constraints from ab initio tidal modelling and AGB mass loss | first1=M. | last1=Esseldeurs | first2=S. | last2=Mathis | first3=L. | last3=Decin | journal=Astronomy & Astrophysics | volume=710 | date=June 2026 | page=L26 | doi=10.1051/0004-6361/202660576 }}</ref> ته شمسي وايومنڊل جي ڇڪ چنڊ جي مدار کي آهستي آهستي زوال ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي. جڏهن چنڊ جو مدار ڌرتيءَ کان {{convert|18470|km|mi|abbr=on}} جي مفاصلي تائين ويجهو ٿيندو، تڏهن اهو ڌرتيءَ جي [[روشي حد]] پار ڪري ويندو ۽ ڌرتيءَ سان جزر مد واري لاڳاپي سبب چنڊ ٽٽي ٽڪرا ٿي ويندو. پوءِ اهو هڪ [[ڇلي وارو نظام]] بڻجي ويندو، جنهن جون گهڻيون مداري ڇليون آهستي آهستي زوال پذير ٿي ڌرتيءَ تي ڪري پونديون. == مشاهدو == {{Main|چنڊ جو مشاهدو}} === ظاهري ماپ ۽ حالت === ڌرتيءَ جي آسمان ۾ چنڊ جو ڏيک، ڌرتيءَ تي مشاهدي واري هنڌ ۽ [[چنڊي سال]]، [[چنڊي مهينو|چنڊي مهيني]] ۽ ڌرتيءَ جي ڏينهن جي وقت مطابق بدلجي ٿو. سال دوران چنڊ ڏينهن جي مختلف وقتن تي مختلف [[اوچائي (فلڪيات)|اوچائين]] تي [[اوج تي پهچڻ|پنهنجي بلند ترين نقطي]] تي پهچي ٿو. سج جي ابتڙ، چنڊ سياري ۾ آسمان تي سڀ کان مٿي ۽ اونهاري ۾ سڀ کان هيٺ نظر اچي ٿو؛ اها ڳالهه ڌرتيءَ جي اترين ۽ ڏاکڻي ٻنهي اڌ گولن جي موسمن لاءِ درست آهي. [[اتر قطب|اتر]] ۽ [[ڏکڻ قطب|ڏکڻ قطب]] تي چنڊ هر [[مداري مهينو|مداري مهيني]]، يعني لڳ ڀڳ 27.3 ڏينهن، دوران ٻن هفتن تائين لڳاتار 24 ڪلاڪ افق کان مٿي رهي ٿو، جيڪو [[مداري سال]] جي [[قطبي ڏينهن]] سان ڀيٽڻ جوڳو آهي. [[آرڪٽڪ]] ۾ [[جانوري پلاڪٽن]] انهن مهينن دوران [[چنڊ جي روشني]] استعمال ڪن ٿا، جڏهن سج [[قطبي رات|افق کان هيٺ]] رهندو آهي.<ref>{{cite web |date=January 16, 2016 |title=Moonlight helps plankton escape predators during Arctic winters |url=https://www.newscientist.com/article/dn28738-moonlight-helps-plankton-escape-predators-during-arctic-winters/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130112225/https://www.newscientist.com/article/mg22930562-500-moonlight-helps-plankton-escape-predators-during-arctic-winters/ |archive-date=January 30, 2016 |work=[[New Scientist]]}}</ref> سراسري طور چنڊ جو [[زاويائي قطر]] لڳ ڀڳ 0.52° آهي، جيڪو ظاهري ماپ ۾ سج جي لڳ ڀڳ برابر آهي؛ ڏسو {{section link||گرهڻ}}. ان جي بيضوي مدار سبب ان جي ظاهري ماپ ۽ روشني بدلجندي رهي ٿي. اوج جي ڀيٽ ۾ حضيض تي چنڊ 30 سيڪڙو تائين وڌيڪ روشن ۽ 14 سيڪڙو تائين وڏو نظر اچي سگهي ٿو؛ هن واقعي کي [[سپرمون]] چيو وڃي ٿو. ان کان سواءِ، [[چنڊ جو وهم]] نالي هڪ خالص نفسياتي اثر سبب چنڊ افق جي ويجهو وڌيڪ وڏو نظر اچي ٿو.<ref>{{cite book |last=Hershenson |first=Maurice |title=The Moon illusion |date=1989 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-8058-0121-7 |page=5}}</ref> === رخ ۽ ڏيک === [[File:Lunar libration with phase Oct 2007 HD.gif|alt=هڪ چنڊي مهيني دوران ڌرتيءَ جي مٿاڇري تان چنڊ جي اڌ کان وڌيڪ مٿاڇري ڏسي سگهجي ٿي.|thumb|ڌرتيءَ جي اترين اڌ گولي جي ڪنهن هنڌ تان هڪ چنڊي مهيني دوران ڏسجندڙ چنڊ جي [[چنڊي جهول|جهول]]، يعني ان جي [[ظاهري ماپ]] ۽ مشاهدي واري زاويي ۾ ٿيندڙ معمولي تبديلي.]] چنڊ جو ظاهري رخ آسمان ۾ ان جي حالت ۽ ڌرتيءَ جي ان اڌ گولي تي دارومدار رکي ٿو، جتان ان کي ڏٺو وڃي ٿو. [[ڏکڻ اڌ گولو|ڏاکڻي اڌ گولي]] تان ڏسجندڙ ڏيک جي ڀيٽ ۾ [[اتر اڌ گولو|اترين اڌ گولي]] ۾ چنڊ ابتو نظر اچي ٿو.<ref>{{cite web |last=Howells |first=Kate |date=September 25, 2020 |title=Can the Moon be upside down? |url=https://www.planetary.org/articles/can-the-moon-be-upside-down |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102132012/https://www.planetary.org/articles/can-the-moon-be-upside-down |archive-date=January 2, 2022 |access-date=January 2, 2022 |publisher=The Planetary Society}}</ref> ڪڏهن ڪڏهن هلال جي ”سڱن“ جو رخ پاسن بدران وڌيڪ مٿي ڏانهن نظر اچي ٿو. هن واقعي کي [[آلو چنڊ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو [[اڀرندي علائقو|اڀرندي علائقن]] ۾ وڌيڪ عام آهي.<ref>{{cite web |last=Spekkens |first=K. |author1-link=Kristine Spekkens |date=October 18, 2002 |title=Is the Moon seen as a crescent (and not a "boat") all over the world? |url=https://curious.astro.cornell.edu/our-solar-system/46-our-solar-system/the-moon/observing-the-moon/124-is-the-moon-seen-as-a-crescent-and-not-a-boat-all-over-the-world-is-the-same-phase-of-the-moon-visible-from-the-northern-and-southern-hemispheres-advanced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016011356/http://curious.astro.cornell.edu/our-solar-system/46-our-solar-system/the-moon/observing-the-moon/124-is-the-moon-seen-as-a-crescent-and-not-a-boat-all-over-the-world-is-the-same-phase-of-the-moon-visible-from-the-northern-and-southern-hemispheres-advanced |archive-date=October 16, 2015 |access-date=September 28, 2015 |publisher=Curious About Astronomy}}</ref> [[جزر مد سان ٻڌجڻ]] سبب چنڊ وٽ 1:1 [[مداري گونج|گردش–مدار گونج]] آهي. [[گردش]] ۽ [[مدار]] جو هي تناسب ڌرتيءَ جي چوڌاري چنڊ جي مداري دور کي ان جي لاڳاپيل [[گردشي دور]] جي برابر بڻائي ٿو. انهيءَ ڪري چنڊ جو رڳو هڪ پاسو، جنهن کي [[چنڊ جو ويجهو پاسو|ويجهو پاسو]] چيو وڃي ٿو، ڌرتيءَ تان نظر اچي ٿو. تنهن هوندي به، جيتوڻيڪ چنڊ جي حرڪت گونج ۾ آهي، پر اها [[چنڊي جهول]] جهڙين معمولي تبديلين کان خالي نه آهي. انهن سبب مشاهدي جو زاويه ٿورو ٿورو بدلجي ٿو ۽ وقت توڙي ڌرتيءَ تي مشاهدي جي هنڌ مطابق چنڊ جي مٿاڇري جو لڳ ڀڳ 59 سيڪڙو حصو ڌرتيءَ تان ڏسي سگهجي ٿو.<ref name="Liberation">{{cite web |last=Stern |first=David |date=March 30, 2014 |title=Libration of the Moon |url=https://www-istp.gsfc.nasa.gov/stargaze/Smoon4.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522153419/https://www-istp.gsfc.nasa.gov/stargaze/Smoon4.htm |archive-date=May 22, 2020 |access-date=February 11, 2020 |website=NASA}}</ref> چنڊي جهول سبب ڪڏهن ڪڏهن مڪمل چنڊ جي دائري کان ٿورو وڌيڪ، لڳ ڀڳ 101 سيڪڙو تائين، يا ان جي پري واري پاسي جو ننڍڙو حصو، لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو تائين، ڏسڻ ممڪن هوندو آهي.<ref>{{cite web |date=2025-05-14 |title=Lunar libration: what it is and how to photograph it |url=https://www.skyatnightmagazine.com/advice/skills/lunar-libration-what-is |access-date=2025-10-19 |website=BBC Sky at Night Magazine}}</ref> ==== مشاهدي وارا واقعا ==== [[File:Lunar impact flash.jpg|thumb|چنڊ جي تصوير تي مٿان ڏيکاريل [[عارضي چنڊي واقعو#ٽڪر جي چمڪ|چنڊي ٽڪر جي چمڪ]].]] تاريخي طور ان ڳالهه بابت اختلاف رهيو آهي ته ڇا چنڊ جي مٿاڇري تي ڏٺل خاصيتون وقت سان بدلجن ٿيون. اڄ اهڙين ڪيترين دعوائن کي وهمي سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي مختلف روشنيءَ وارين حالتن ۾ مشاهدي، خراب [[فلڪياتي ڏيک]] يا نامناسب خاڪن جو نتيجو هونديون آهن. تنهن هوندي به، ڪڏهن ڪڏهن [[گئس جو اخراج]] ٿيندو آهي ۽ ممڪن آهي ته اهو رپورٽ ڪيل [[عارضي چنڊي واقعن]] جي ٿوري حصي جو سبب هجي. تازو اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته لڳ ڀڳ {{convert|3|km|abbr=on}} قطر وارو چنڊي مٿاڇري جو هڪ علائقو تقريباً ڏهه لک سال اڳ گئس خارج ٿيڻ واري واقعي سبب تبديل ٿيو هو.<ref>{{cite journal |last=Taylor |first=G.J. |date=November 8, 2006 |title=Recent Gas Escape from the Moon |url=http://www.psrd.hawaii.edu/Nov06/MoonGas.html |journal=Planetary Science Research Discoveries |page=110 |bibcode=2006psrd.reptE.110T |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304055515/http://www.psrd.hawaii.edu/Nov06/MoonGas.html |archive-date=March 4, 2007 |access-date=April 4, 2007}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Schultz |first1=P.H. |last2=Staid |first2=M.I. |last3=Pieters |first3=C.M. |date=2006 |title=Lunar activity from recent gas release |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-11-09_444_7116/page/184 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=444 |issue=7116 |pages=184–186 |bibcode=2006Natur.444..184S |doi=10.1038/nature05303 |pmid=17093445}}</ref> === روشني ۽ مرحلا === {{see also|چنڊي مرحلو|چنڊ جي روشني|هالو (بصري واقعو)}} [[File:Moon phases en.jpg|center|thumb|upright=3|هڪ مهيني دوران سج جي روشنيءَ جي رخ ۽ ڌرتيءَ تان ڏسڻ واري رخ جي وچ ۾ زاويي جون تبديليون، ۽ انهن جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ [[چنڊي مرحلو|چنڊ جا مرحلا]]، جيئن [[اتر اڌ گولو|اترين اڌ گولي]] تان ڏٺا وڃن ٿا. [[ڌرتي–چنڊ مفاصلو]] پيماني مطابق نه آهي.]] چنڊ ڌرتيءَ جي چوڌاري مدار ۾ گردش ڪندي پنهنجي رخ کي سج جي نسبت بدلائي ٿو ۽ [[چنڊي ڏينهن]] مان گذري ٿو. ڌرتيءَ سان [[جزر مد سان ٻڌجڻ|جزر مد طور ٻڌل]] هئڻ سبب هڪ چنڊي ڏينهن هڪ [[چنڊي مهينو|چنڊي مهيني]]، يعني ڌرتيءَ جي چوڌاري هڪ اقتراني مدار، جي برابر آهي. جيئن ته چنڊ سج سان جزر مد طور ٻڌل نه آهي، تنهنڪري چنڊ جي چوڌاري ڏينهن ۽ رات ٻئي ٿين ٿا. چنڊي ڏينهن دوران سج جي روشنيءَ سان روشن ٿيل حصي جي بدلجندڙ حالت ڌرتيءَ تان بدلجندڙ [[چنڊي مرحلو|چنڊي مرحلن]] جي صورت ۾ ڏسي سگهجي ٿي؛ وڌندڙ هلال پري کان ڏسجندڙ چنڊي ڏينهن جو سج اڀرڻ وارو مرحلو ۽ گهٽجندڙ هلال سج لهڻ وارو مرحلو آهي.<ref name="r040">{{cite web | title=Phases of the Moon explained | website=BBC Sky at Night Magazine | date=January 21, 2025 | url=https://www.skyatnightmagazine.com/space-science/why-does-the-moons-appearance-change | access-date=April 29, 2025}}</ref> چنڊي رات پري واري پاسي تي ۽ چنڊ گرهڻ دوران ويجهي پاسي تي سڀ کان وڌيڪ اونداهي هوندي آهي، ۽ اها ڌرتيءَ تي چنڊ کان سواءِ رات کان به وڌيڪ اونداهي هوندي آهي. رات دوران چنڊ جو ويجهو پاسو [[ڌرتيءَ جي روشني]] سان ايترو روشن ٿيندو آهي جو چنڊ جي مٿاڇري جون خاصيتون ڌرتيءَ تان ڏسي سگهجن ٿيون. ڌرتيءَ جي موٽايل روشني ويجهي پاسي جي رات کي ڌرتيءَ تي پوري چنڊ جي روشنيءَ سان روشن رات جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 43 ڀيرا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 55 ڀيرا، وڌيڪ روشن بڻائي ٿي.<ref name="u988">{{cite web | last=Siegel | first=Ethan | title=Ask Ethan: How Bright Is The Earth As Seen From The Moon? | website=Forbes | date=March 18, 2017 | url=https://www.forbes.com/sites/startswithabang/2017/03/18/ask-ethan-how-bright-is-the-earth-as-seen-from-the-moon/ | access-date=April 29, 2025}}</ref> ڌرتيءَ جي آسمان ۾ چنڊ جي روشني ۽ ظاهري ماپ ان جي ڌرتيءَ چوڌاري بيضوي [[چنڊ جو مدار|مدار]] سبب پڻ بدلجندي رهي ٿي. [[حضِيض]]، يعني سڀ کان ويجهي نقطي، تي چنڊ [[اوج]]، يعني سڀ کان پري نقطي، جي ڀيٽ ۾ ڌرتيءَ کان 14 سيڪڙو تائين وڌيڪ ويجهو هوندو آهي، تنهنڪري اهو 30 سيڪڙو تائين وڌيڪ [[مجسم زاويه]] گهيري ٿو. نتيجي طور، ساڳئي مرحلي ۾ چنڊ جي روشني به اوج ۽ حضيض جي وچ ۾ 30 سيڪڙو تائين بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.space.com/34515-supermoon-guide.html |title=Supermoon November 2016 |date=November 13, 2016 |access-date=November 14, 2016 |publisher=Space.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114220725/http://www.space.com/34515-supermoon-guide.html |archive-date=November 14, 2016}}</ref> اهڙي حالت ۾ موجود پوري چنڊ يا نئين چنڊ کي [[سپرمون]] چيو وڃي ٿو.<ref name="size1" /><ref name="size2" /><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/science/2011/mar/19/super-moon-closest-point-years |title='Super moon' to reach closest point for almost 20 years |newspaper=The Guardian |date=March 19, 2011 |access-date=March 19, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225175506/http://www.theguardian.com/science/2011/mar/19/super-moon-closest-point-years |archive-date=December 25, 2013}}</ref> چنڊ جي چئن وچ وارن مرحلن مان هر هڪ سراسري طور لڳ ڀڳ ست ڏينهن، يعني تقريباً 7.38 ڏينهن، جاري رهي ٿو، پر اوج ۽ حضيض جي وچ ۾ چنڊ ۽ ڌرتيءَ جي مفاصلي ۾ تبديليءَ سبب هي مدو لڳ ڀڳ ±11 سيڪڙو تائين بدلجي سگهي ٿو. تازو نئون چنڊ ٿيڻ کان پوءِ گذريل ڏينهن جي تعداد کي چنڊ جي عمر چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Moon Age Today {{!}} Moonagetoday.org |url=https://moonagetoday.org/ |access-date=2025-10-19}}</ref> چنڊي مرحلن جي هڪ مڪمل چڪر کي [[چنڊي چڪر]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |date=2025-10-15 |title=lunation |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/lunation |access-date=2025-10-19 |website=dictionary.cambridge.org}}</ref> ڪنهن به تاريخ لاءِ چنڊ جي لڳ ڀڳ عمر ۽ مرحلو معلوم ڪرڻ لاءِ ڪنهن ڄاتل نئين چنڊ، مثال طور 1 جنوري 1900ع يا 11 آگسٽ 1999ع، کان پوءِ گذريل ڏينهن جو تعداد ڳڻي ان کي اقتراني مهيني جي سراسري ڊيگهه، يعني 29.53059 ڏينهن، سان ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Synodic month {{!}} astronomy {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/synodic-month |access-date=2025-10-19 |website=www.britannica.com}}</ref> ورهاست کان پوءِ بچيل عدد چنڊ جي عمر ظاهر ڪري ٿو. هن طريقي ۾ مدار کي مڪمل گول فرض ڪيو وڃي ٿو ۽ نئين چنڊ جو صحيح وقت شامل نٿو ڪيو وڃي، تنهنڪري نتيجي ۾ ڪجهه ڪلاڪن جي غلطي ٿي سگهي ٿي. جيئن تاريخ حوالاتي تاريخ کان پري ٿيندي وڃي ٿي، تيئن درستگي گهٽجي ٿي. هي سادو حساب ڪيترن مقصدن لاءِ مناسب آهي، پر وڌيڪ درست استعمال لاءِ وڌيڪ پيچيده حساب ضروري آهي. دائرةالبروج جي نسبت چنڊ جي محوري جهڪاءَ 1.5427° آهي، تنهنڪري هر [[گرهي سال]]، يعني 346.62 ڏينهن، دوران سج چنڊي خط استوا کان 1.5427° اتر کان 1.5427° ڏکڻ ڏانهن وڃي وري واپس موٽي ٿو. اهو ڌرتيءَ تي هر [[مداري سال]] دوران سج جي حالت جي [[سرطان جو مدار]] کان [[جدي جو مدار]] ڏانهن ۽ وري واپس وڃڻ سان مشابهت رکي ٿو. انهيءَ ڪري چنڊ جا قطب اڌ گرهي سال تائين اونداهيءَ ۾، يا رڳو سج جي ڪنهن حصي جي روشنيءَ ۾، ۽ باقي اڌ گرهي سال تائين سج جي روشنيءَ ۾ رهن ٿا. قطبن جي ويجهو افقي علائقن تي پوندڙ سج جي روشنيءَ جو مقدار سج جي [[اوچائي زاويه]] تي دارومدار رکي ٿو. اهي ”موسم“ خط استوا جي ويجهن علائقن تي تمام ٿورو اثر وجهن ٿا. === حقيقي البِيڊو ۽ مٿاڇري جو رنگ === چنڊ جو ڏيک ان جي روشني موٽائڻ وارين خاصيتن ۽ مٿاڇري جي بناوت سان ٺهي ٿو. ان جو [[البِيڊو]] لڳ ڀڳ 0.12 آهي،<ref>{{cite web |last=Cain |first=Fraser |date=2008-10-23 |title=Moon Albedo |url=https://www.universetoday.com/articles/moon-albedo |access-date=2025-11-04 |website=[[Universe Today]]}}</ref> جيڪو گهِسيل [[اسفالٽ ڪنڪريٽ|اسفالٽ]] جي برابر آهي؛ تنهنڪري رات جي آسمان ۾ روشن نظر اچڻ باوجود اهو حقيقت ۾ نسبتاً اونداهو آهي. هي گهٽ البِيڊو چنڊي ريگولٿ جي روشني موٽائڻ واري صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪو شهابين جي ٽڪرن سان پيدا ٿيل سنهن پٿري ٽڪرن جي هڪ پرت آهي. ريگولٿ ۾ روشنيءَ جي پکڙجڻ سبب چنڊ پوري چنڊ واري مرحلي ۾ چوٿين مرحلن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ روشن نظر اچي ٿو. چنڊ [[پوئتي موٽندڙ انعڪاس]] پڻ ڏيکاري ٿو،<ref>[https://the-moon.us/wiki/Retro-Reflection_phenomena چنڊ جو پوئتي موٽندڙ انعڪاس]</ref> جنهن ۾ روشني پنهنجي سرچشمي ڏانهن واپس پکڙجي ٿي ۽ چنڊ جي قرص تي ڪنارن جي نمايان اونداهپ کان سواءِ لڳ ڀڳ هڪجهڙي روشني پيدا ٿئي ٿي. [[File:Two Lunar Phases.jpg|thumb|right|ڌرتيءَ جي وايومنڊل مان ڇڻجڻ سبب چنڊ جي ظاهري رنگ ۾ ٿيندڙ تبديلي.]] وايومنڊلي اثرن کان سواءِ چنڊ جو حقيقي رنگ جهڪو ڀورو ناسي آهي.<ref>[https://www.skyatnightmagazine.com/space-science/what-colour-is-the-moon چنڊ جو رنگ]</ref> هي رنگ ريگولٿ ۾ موجود سليڪيٽ معدنيات سبب پيدا ٿئي ٿو، جڏهن⁠تہ وڌيڪ اونداهيون بازالٽي ميدانون، يعني ماريا، ۽ وڌيڪ روشن فيلڊسپار سان مالا مال مٿانهان علائقا پڻ ان جي رنگ ۾ فرق پيدا ڪن ٿا. قديم آتش فشاني وهڪرن مان ٺهيل ماريا ۾ لوهه ۽ ٽائيٽينيم جي مقدار وڌيڪ آهي، جنهن ڪري اهي وڌيڪ اونداهيون نظر اچن ٿيون. ڌرتيءَ تان ڏسڻ وقت وايومنڊل چنڊ جي رنگ کي بدلائي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو ڪڏهن ڳاڙهو ۽ ڪڏهن نيرو نظر اچي ٿو. [[چنڊ گرهڻ]] دوران چنڊ ڳاڙهو نظر اچي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سج جي روشنيءَ جو ڳاڙهو حصو ڌرتيءَ جي وايومنڊل مان [[انحراف]] ٿي چنڊ تائين پهچي ٿو. انهيءَ ڳاڙهي رنگ سبب چنڊ گرهڻ کي ڪڏهن ڪڏهن رت وارو چنڊ پڻ چيو وڃي ٿو. جڏهن چنڊ افق جي ويجهو گهٽ اوچائيءَ تي ۽ وايومنڊل جي ٿلهي پرت مان ڏسجي ٿو، تڏهن به اهو ڳاڙهو نظر اچي سگهي ٿو. هوا ۾ مخصوص ذرڙن جي موجودگيءَ سبب چنڊ نيرو پڻ نظر اچي سگهي ٿو،<ref name="Science Mission Directorate 2020">{{cite web |date=November 11, 2020 |title=Colors of the Moon |url=https://science.nasa.gov/colors-moon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409212600/https://science.nasa.gov/colors-moon |archive-date=April 9, 2022 |access-date=April 9, 2022 |website=Science Mission Directorate}}</ref> جهڙوڪ آتش فشاني ذرڙا،<ref>{{cite web |last=Gibbs |first=Philip |date=May 1997 |title=Why is the sky blue? |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/General/BlueSky/blue_sky.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151102085211/http://math.ucr.edu/home/baez/physics/General/BlueSky/blue_sky.html |archive-date=November 2, 2015 |access-date=November 4, 2015 |website=math.ucr.edu |quote=... may cause the moon to have a blue tinge since the red light has been scattered out.}}</ref> ۽ اهڙي حالت ۾ ان کي [[نيرو چنڊ#مڪمل نيرو چنڊ|نيرو چنڊ]] چيو وڃي ٿو. جيئن ته ”ڳاڙهو چنڊ“ ۽ ”نيرو چنڊ“ جا اصطلاح سال جي مخصوص [[پورو چنڊ|پوري چنڊن]] لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، تنهنڪري اهي هميشه ڳاڙهي يا نيري [[چنڊ جي روشني]] جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿا ڪن. === گرهڻ === {{main|سج گرهڻ|چنڊ گرهڻ|چنڊ تي سج گرهڻ|گرهڻ چڪر}} {{multiple image | total_width = 330 | image1 = Solar_eclipse_1999_4_NR.jpg | image2 = Full Eclipse of the Moon as seen in from Irvine, CA, USA (52075715442) (cropped).jpg | caption1 = [[سج گرهڻ]] دوران سج ڍڪجي وڃي ٿو ۽ اڇو [[تاريائي تاج|تاج]] ظاهر ٿئي ٿو. | caption2 = [[چنڊ گرهڻ]] دوران ڳاڙهاڻ مائل چنڊ }} گرهڻ رڳو تڏهن ٿين ٿا، جڏهن سج، ڌرتي ۽ چنڊ سڀ هڪ سڌي ليڪ ۾ اچن، جنهن حالت کي [[سڌائي (فلڪيات)|سڌائي]] چيو وڃي ٿو. [[سج گرهڻ]] [[نئون چنڊ|نئين چنڊ]] وقت ٿين ٿا، جڏهن چنڊ سج ۽ ڌرتيءَ جي وچ ۾ هوندو آهي. ان جي ابتڙ، [[چنڊ گرهڻ]] پوري چنڊ وقت ٿين ٿا، جڏهن ڌرتي سج ۽ چنڊ جي وچ ۾ هوندي آهي. چنڊ جي ظاهري ماپ سج جي ظاهري ماپ جي لڳ ڀڳ برابر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي جو ظاهري قطر اڌ درجي جي ويجهو ڏسجي ٿو. سج چنڊ کان تمام وڏو آهي، پر ان جو تمام گهڻو پري هجڻ ڌرتيءَ تان ڏسڻ وقت ان کي ويجهي ۽ تمام ننڍي چنڊ جيتري ظاهري ماپ ڏئي ٿو. غير دائروي مدارن سبب ظاهري ماپ ۾ ٿيندڙ تبديليون به لڳ ڀڳ هڪجهڙيون آهن، جيتوڻيڪ اهي مختلف چڪرن ۾ ٿين ٿيون. انهيءَ ڪري [[مڪمل گرهڻ|مڪمل]]، جنهن ۾ چنڊ سج کان وڏو نظر اچي ٿو، ۽ [[حلقي دار گرهڻ|حلقي دار]]، جنهن ۾ چنڊ سج کان ننڍو نظر اچي ٿو، ٻنهي قسمن جا سج گرهڻ ممڪن ٿين ٿا.<ref>{{cite web |first=F. |last=Espenak |date=2000 |url=http://www.mreclipse.com/Special/SEprimer.html |title=Solar Eclipses for Beginners |publisher=MrEclip |access-date=March 17, 2010 |archive-date=May 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524172606/http://www.mreclipse.com/Special/SEprimer.html }}</ref> مڪمل گرهڻ دوران چنڊ سج جي قرص کي مڪمل طور ڍڪي ڇڏي ٿو ۽ [[شمسي تاج]] [[اگهاڙي اک|اگهاڙي اک]] سان ڏسڻ ۾ اچي ٿو. جيئن ته وقت سان گڏ چنڊ ۽ ڌرتيءَ جي وچ وارو مفاصلو تمام آهستي وڌي رهيو آهي، تنهنڪري چنڊ جو زاويائي قطر گهٽجي رهيو آهي. ساڳئي وقت سج [[ڳاڙهو ديو]] بڻجڻ ڏانهن ارتقا ڪندي وڏو ٿي رهيو آهي ۽ آسمان ۾ ان جو ظاهري قطر پڻ آهستي آهستي وڌي رهيو آهي.{{efn|name=size changes}} انهن ٻنهي تبديلين جي گڏيل اثر سبب ڪروڙين سال اڳ سج گرهڻ وقت چنڊ هميشه سج کي مڪمل طور ڍڪي ڇڏيندو هو ۽ حلقي دار گرهڻ ممڪن نه هئا. اهڙيءَ طرح، مستقبل ۾ ڪروڙين سالن کان پوءِ چنڊ سج کي مڪمل طور ڍڪي نه سگهندو ۽ مڪمل سج گرهڻ ٿيڻ بند ٿي ويندا.<ref name=fourmilab>{{cite web |last=Walker |first=John |url=http://www.fourmilab.ch/images/peri_apo/ |title=Moon near Perigee, Earth near Aphelion |publisher=[[Fourmilab]] |date=July 10, 2004 |access-date=December 25, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131208153430/http://www.fourmilab.ch/images/peri_apo/ |archive-date=December 8, 2013}}</ref> جيئن ته ڌرتيءَ جي چوڌاري چنڊ جو مدار [[دائرةالبروج|سج جي چوڌاري ڌرتيءَ جي مدار]] جي نسبت لڳ ڀڳ 5.145°، يعني 5° 9{{prime}}، جهڪيل آهي، تنهنڪري هر پوري ۽ نئين چنڊ تي گرهڻ نٿا ٿين. گرهڻ ٿيڻ لاءِ چنڊ جو ٻنهي مداري سطحن جي ڪٽ واري هنڌ جي ويجهو هجڻ ضروري آهي. چنڊ سبب سج جي گرهڻن ۽ ڌرتيءَ سبب چنڊ جي گرهڻن جي دوريت ۽ ورجاءَ کي [[ساروس (فلڪيات)|ساروس]] ذريعي بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن جو مدو لڳ ڀڳ 18 سال آهي.<ref>{{cite web |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html |last=Espenak |first=F. |title=Saros Cycle |publisher=NASA |access-date=March 17, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030225501/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html |archive-date=October 30, 2007}}</ref> جيئن ته چنڊ آسمان جي اڌ درجي ويڪري گول علائقي جو ڏيک لڳاتار روڪيندو رهي ٿو،{{Efn |name=area}}<ref>{{cite magazine |title=The Square Degree as a Unit of Celestial Area |author=Guthrie, D.V. |date=1947 |magazine=[[Popular Astronomy (US magazine)|Popular Astronomy]] |volume=55 |pages=200–203 |bibcode=1947PA.....55..200G}}</ref> تنهنڪري ان سان لاڳاپيل [[اختفا]] وارو واقعو تڏهن پيش اچي ٿو، جڏهن ڪو روشن تارو يا سيارو چنڊ جي پٺيان گذري وڃي ۽ نظر کان لڪي وڃي. انهيءَ لحاظ کان سج گرهڻ سج جو اختفا آهي. جيئن ته چنڊ ڌرتيءَ جي نسبت ويجهو آهي، تنهنڪري انفرادي تارن جا اختفا ڌرتيءَ جي هر هنڌ تان يا ساڳئي وقت نظر نٿا اچن. چنڊي مدار جي [[محوري اڳڀرائي]] سبب هر سال مختلف تارا اختفا ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://occsec.wellington.net.nz/total/totoccs.htm |title=Total Lunar Occultations |publisher=[[Royal Astronomical Society of New Zealand]] |access-date=March 17, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100223022627/http://occsec.wellington.net.nz/total/totoccs.htm |archive-date=February 23, 2010}}</ref> ==== چنڊ جو ڳاڙهو رنگ ==== [[چنڊ گرهڻ]] دوران چنڊ تي ڌرتيءَ جو پاڇو پوندو آهي، جنهن سبب سج جي سڌي روشني چنڊ تائين نه پهچندي آهي. تنهن هوندي بہ سج جون ڪجهه شعاعون ڌرتيءَ جي وايومنڊل مان گذري مڙي چنڊ تائين پهچي وينديون آهن. وايومنڊل مان گذرڻ دوران ننڍي طول موج واري نيري روشني وڌيڪ پکڙجي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ ڊگهي طول موج واري ڳاڙهي ۽ نارنگي روشني نسبتاً وڌيڪ مقدار ۾ اڳتي گذرندي آهي. اهو عمل سج لهڻ يا سج اڀرڻ وقت ڏسجندڙ ڳاڙهي روشنيءَ جهڙو آهي. چنڊ تائين پهتل اها ڳاڙهي روشني چنڊ جي مٿاڇري تان موٽي ڌرتيءَ تي ڏسندڙن جي اکين تائين پهچي ٿي، جنهن سبب مڪمل چنڊ گرهڻ دوران چنڊ مڪمل اونداهو ٿيڻ بدران ڳاڙهي يا ٽامي جهڙي رنگ ۾ نظر اچي ٿو. == سائنسي سمجهه ۽ ڳولا جي تاريخ == {{main|چنڊ جي ڳولا|چنڊ جي چوڌاري مدار ڪندڙ خلائي جهازن جي فهرست|چنڊ ڏانهن مهمن جي فهرست|چنڊي جاچن جي فهرست}} === دوربين کان اڳ وارو مشاهدو (1609ع کان اڳ) === ڪجهه محققن جو خيال آهي ته لڳ ڀڳ 40,000 [[هاڻوڪي وقت کان اڳ|بي پي]] پراڻيون بيلن ۽ جاميٽري شڪلين واريون قديم [[غار جي تصوير|غاري تصويرون]]،<ref name="e093">{{cite web |last=Boyle |first=Rebecca |title=Ancient humans used the moon as a calendar in the sky |website=Science News |date=July 9, 2019 |url=https://www.sciencenews.org/article/moon-time-calendar-ancient-human-art |access-date=May 26, 2024 |archive-date=November 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104145754/https://www.sciencenews.org/article/moon-time-calendar-ancient-human-art |url-status=live}}</ref> يا 20,000–30,000 سال پراڻيون [[ڳڻپ واري لٺ]]، چنڊ جي مرحلن جو مشاهدو ڪرڻ ۽ [[چنڊي مرحلو|چنڊي مرحلن]] جي وڌڻ ۽ گهٽجڻ ذريعي وقت ماپڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. چنڊ سان لاڳاپيل ڪيترن ئي پهلوئن کي [[چنڊي ديوتا]] جي صورت ۾ [[قبل از تاريخ]] دور کان سڃاتو ۽ گڏ ڪيو ويو، ۽ پوءِ [[چوٿين هزارين ق م]] دوران [[لکت]] جي سڀ کان ابتدائي مثالن سان گڏ انهن کي لکيو ۽ علامتن جي صورت ڏني وئي. چنڊ جي سڀ کان پراڻين معلوم تصويرن مان هڪ آئرلينڊ جي [[نائوٿ]] ۾ 3000 ق م واري پٿر جي نقاشي ''Orthostat 47'' سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Knowth">{{cite web |url=https://www.knowth.com/lunar-maps.htm |title=Lunar maps |access-date=September 18, 2019 |archive-date=June 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601184833/https://www.knowth.com/lunar-maps.htm |url-status=live}}</ref><ref name="spacetoday">{{cite web |url=http://www.spacetoday.org/SolSys/Earth/OldStarCharts.html |title=Carved and Drawn Prehistoric Maps of the Cosmos |publisher=Space Today |date=2006 |access-date=April 12, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305162253/http://www.spacetoday.org/SolSys/Earth/OldStarCharts.html |archive-date=March 5, 2012}}</ref> [[هلال]] جي شڪل، جيڪا چنڊ کي چنڊي ديوتا [[نانا/سن]] سان ظاهر ڪري ٿي، ٽئين هزارين ق م جون ملي آهي. دنيا جي سڀ کان قديم نالي واري فلڪيات دان ۽ شاعره [[اينهيدوانا]]، جيڪا [[اڪادي سلطنت|اڪادي]] سلطنت جي اعليٰ پجاريڻي، چنڊي ديوتا نانا/سن جي خدمتگار ۽ [[سرگون اعظم]] ({{circa|2334}}–{{circa|2279}} ق م) جي ڌيءَ هئي، پنهنجي رهائشگاهه مان چنڊ جو باقاعده مشاهدو ڪرائيندي هئي.<ref name="c099">{{cite magazine | last=Winkler | first=Elizabeth | title=The Struggle to Unearth the World's First Author | magazine=The New Yorker | date=2022-11-19 | url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/the-struggle-to-unearth-the-worlds-first-author | access-date=2025-02-10}}</ref> چنڊ کي ٻين فلڪياتي شين سان لاڳاپيل صورت ۾ ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻو معلوم نمونو {{circa|1800–1600 ق م}} جو [[نيبرا آسماني قرص]] آهي، جنهن ۾ [[ثريا]] جهڙا فلڪياتي جسم چنڊ جي ڀرسان ڏيکاريل آهن.<ref name="g361">{{cite web |title=Nebra Sky Disc |website=State Museum of Prehistory |url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/en/nebra-sky-disc |access-date=27 September 2024}}</ref><ref name="k874">{{cite web |last=Simonova |first=Michaela |title=Under the Moonlight: Depictions of the Moon in Art |website=TheCollector |date=January 2, 2022 |url=https://www.thecollector.com/depictions-of-the-moon-in-art/ |access-date=May 26, 2024}}</ref> [[File:Nebra solstice 2.jpg|thumb|[[نيبرا آسماني قرص]] ({{circa|1800–1600 ق م}})، جيڪو شايد ڪنهن [[فلڪياتي مرڪز]] جي ويجهو مليو. ان ۾ گهڻو ڪري سج يا پورو چنڊ، هلال جي صورت ۾ چنڊ، [[ثريا]]، ۽ اونهاري ۽ سياري جي انقلابن کي قرص جي ڪنارن تي سون جي پٽن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي،<ref name="Meller 2021">{{cite book |url=https://www.academia.edu/80363367 |title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany |chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power |last=Meller |first=Harald |date=2021 |publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale). |isbn=978-3-948618-22-3}}</ref><ref>{{cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0dlijsmVJ9c&t=760s |title=Concepts of cosmos in the world of Stonehenge |website=British Museum |date=2022}}</ref> جڏهن⁠تہ مٿيون حصو [[افق]]<ref name=":03">{{Cite book |last1=Bohan |first1=Elise |title=Big History |last2=Dinwiddie |first2=Robert |last3=Challoner |first3=Jack |last4=Stuart |first4=Colin |last5=Harvey |first5=Derek |last6=Wragg-Sykes |first6=Rebecca |last7=Chrisp |first7=Peter |last8=Hubbard |first8=Ben |last9=Parker |first9=Phillip |collaboration=Writers |date=February 2016 |publisher=[[DK (publisher)|DK]] |others=Foreword by [[David Christian (historian)|David Christian]] |isbn=978-1-4654-5443-0 |edition=1st American |location=[[New York City|New York]] |page=20 |oclc=940282526}}</ref> ۽ [[اتر]] کي ظاهر ڪري ٿو.]] قديم [[يونان]] جي فلسفي [[ايناڪساگورس]] (وفات 428 ق م) دليل ڏنو ته سج ۽ چنڊ ٻئي تمام وڏا گولي نما پٿر آهن ۽ چنڊ سج جي روشني موٽائي ٿو.<ref>{{cite web |last=O'Connor |first=J.J. |author2=Robertson, E.F. |date=February 1999 |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Anaxagoras.html |title=Anaxagoras of Clazomenae |publisher=[[University of St Andrews]] |access-date=April 12, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112072236/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Anaxagoras.html |archive-date=January 12, 2012}}</ref> ساڳئي وقت، يعني پنجين کان چوٿين صدي ق م دوران، [[بابلي فلڪيات دان]] چنڊ گرهڻن جي 18 سالن واري [[ساروس (فلڪيات)|ساروس]] چڪر کي قلمبند ڪري چڪا هئا،<ref>{{cite journal |doi=10.2307/1006543 |title=Saros Cycle Dates and Related Babylonian Astronomical Texts |first1=A. |last1=Aaboe |first2=J.P. |last2=Britton |first3=J.A. |last3=Henderson |first4=Otto |last4=Neugebauer |author-link4=Otto Neugebauer |first5=A.J. |last5=Sachs |journal=[[Transactions of the American Philosophical Society]] |volume=81 |issue=6 |pages=1–75 |date=1991 |quote=One comprises what we have called "Saros Cycle Texts", which give the months of eclipse possibilities arranged in consistent cycles of 223 months (or 18 years). |jstor=1006543}}</ref> جڏهن⁠تہ [[هندستاني فلڪيات]] جي عالمن چنڊ جي مهيني وار زاويائي پري ٿيڻ جي وضاحت ڪئي. چيني فلڪيات دان [[شي شين]] {{nowrap|([[فعال]] چوٿين صدي ق م)}} سج ۽ چنڊ گرهڻن جي اڳڪٿي ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون. [[ارسطو]] (384–322 ق م) پنهنجي ڪتاب [[آسمان بابت]] ۾ ڪائنات جي اهڙي وضاحت ڪئي، جنهن ۾ چنڊ تبديليءَ وارن عنصرن (زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه) ۽ غير فاني [[ايثر (قديم عنصر)|ايثر]] جي ستارن جي وچ ۾ حد مقرر ڪري ٿو؛ اها [[ارسطويي طبعيات]] صدين تائين غالب فلسفو رهي.<ref>{{cite book |last=Lewis |first=C.S. |author-link=C. S. Lewis |title=The Discarded Image |url=https://archive.org/details/discardedimagein0000lewi |url-access=registration |date=1964 |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge |isbn=978-0-521-47735-2 |page=[https://archive.org/details/discardedimagein0000lewi/page/108 108] |access-date=November 11, 2019 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617181455/https://archive.org/details/discardedimagein0000lewi |url-status=live}}</ref> [[آرڪيميڊيز]] (287–212 ق م) هڪ اهڙو فلڪياتي اوزار تيار ڪيو، جيڪو چنڊ ۽ شمسي نظام جي ٻين اجرامن جي حرڪتن جو حساب لڳائي سگهندو هو.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/07/31/science/31computer.html?hp |work=The New York Times |title=Discovering How Greeks Computed in 100 B.C. |date=July 31, 2008 |access-date=March 9, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131204053238/http://www.nytimes.com/2008/07/31/science/31computer.html?hp |archive-date=December 4, 2013}}</ref> ٻي صدي ق م ۾ [[سليوڪس آف سليوسيا]] صحيح طور سمجهيو ته [[جزر مد]] چنڊ جي ڪشش سبب ٿين ٿا ۽ انهن جي اوچائي سج جي نسبت چنڊ جي حالت تي دارومدار رکي ٿي.<ref>{{cite journal |first=Bartel Leendert |last=van der Waerden |author-link=Bartel Leendert van der Waerden |date=1987 |title=The Heliocentric System in Greek, Persian and Hindu Astronomy |journal=[[Annals of the New York Academy of Sciences]] |volume=500 |issue=1 |pages=1–569 |pmid=3296915 |bibcode=1987NYASA.500....1A |doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37193.x }}</ref> ساڳئي صديءَ ۾ [[چنڊ جي ماپ ۽ مفاصلي بابت (ارسطارخس)|ارسطارخس]] ڌرتيءَ کان چنڊ جي ماپ ۽ مفاصلي جو حساب لڳايو، جنهن موجب مفاصلو ڌرتيءَ جي شعاع کان لڳ ڀڳ ويهه ڀيرا هو. [[هان خاندان]] جي چينين جو عقيدو هو ته چنڊ ''[[چي]]'' سان لاڳاپيل توانائي آهي، ۽ سندن ”تابڪاري اثر“ واري نظريي موجب چنڊ جي روشني رڳو سج جي روشنيءَ جو انعڪاس هئي؛ [[جنگ فانگ]] (78–37 ق م) چنڊ جي گولي هجڻ جو ذڪر ڪيو. [[بطليموس]] (90–168ع) ارسطارخس جي انگن ۾ وڏي سڌاري آندي ۽ چنڊ جو سراسري مفاصلو ڌرتيءَ جي شعاع کان 59 ڀيرا ۽ قطر ڌرتيءَ جي قطر جو 0.292 ڀيرا ڄاڻايو، جيڪو صحيح قدرن، لڳ ڀڳ 60 ۽ 0.273، جي تمام ويجهو آهي.<ref>{{cite book |last=Evans |first=James |title=The History and Practice of Ancient Astronomy |url=https://archive.org/details/historypracticeo0000evan |date=1998 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford & New York |isbn=978-0-19-509539-5 |pages=[https://archive.org/details/historypracticeo0000evan/page/71 71], 386}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[لوسيان]] ناول ''[[هڪ سچي ڪهاڻي]]'' لکيو، جنهن ۾ هيرو چنڊ تي سفر ڪري اتي جي رهواسين سان ملي ٿو. 510ع ۾ هندستاني فلڪيات دان [[آريه ڀٽ]] پنهنجي ''[[آريه ڀٽيا]]'' ۾ لکيو ته چنڊ جي چمڪ سج جي موٽايل روشني سبب آهي.<ref name=Hayashi08Aryabhata>Hayashi (2008), "Aryabhata I", ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>''Gola'', 5; p. 64 in [https://archive.org/stream/The_Aryabhatiya_of_Aryabhata_Clark_1930#page/n93/mode/2up ''"ڌرتي، سيارن ۽ تارن جي اڌ گولي سندن پنهنجي پاڇي سبب اونداهي هوندي آهي، جڏهن ته ٻيو اڌ، جيڪو سج ڏانهن رخيل هوندو آهي، انهن جي جسامت مطابق (ننڍو هجي يا وڏو) روشن هوندو آهي."."</ref> فلڪيات دان ۽ طبعيات دان [[ابن الهيثم]] (965–1039ع) معلوم ڪيو ته سج جي روشني چنڊ تان آئيني وانگر موٽي نٿي، بلڪه چنڊ جي سج سان روشن ٿيل هر حصي مان هر طرف روشني نڪري ٿي.<ref>{{cite book |location=Detroit |date=2008 |publisher=[[Charles Scribner's Sons]] |title=Dictionary of Scientific Biography |chapter=Ibn Al-Haytham, Abū ʿAlī Al-Ḥasan Ibn Al-Ḥasan |author=A.I. Sabra |pages=189–210, at 195}}</ref> [[شين ڪُو]] (1031–1095ع) [[سونگ خاندان]] جي دور ۾ هڪ تمثيل ڏني، جنهن ۾ چنڊ جي وڌڻ ۽ گهٽجڻ کي عڪاسي ڪندڙ چانديءَ جي گولي سان تشبيهه ڏني وئي، جيڪا اڇي پائوڊر سان ڍڪجڻ ۽ پاسي کان ڏسڻ تي هلال جهڙي نظر اچي ٿي..{{rp|pages=415–416}} [[وچئين دور]] ۾، دوربين جي ايجاد کان اڳ، چنڊ کي وڌندڙ طور هڪ گولي تسليم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ ڪيترائي ماڻهو اڃا تائين ان کي ”بلڪل هموار“ سمجهندا هئا.<ref>{{cite web |last=Van Helden |first=A. |date=1995 |url=http://galileo.rice.edu/sci/observations/moon.html |title=The Moon |publisher=Galileo Project |access-date=April 12, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040623085326/http://galileo.rice.edu/sci/observations/Moon.html |archive-date=June 23, 2004}}</ref> === دوربيني ڳولا (1609ع–1959ع) === [[File:Galileo's sketches of the moon (cropped).png|thumb|[[گليليو گليلي]] جي مقالي ''[[سڊيريوس نونسيوس]]'' (1610ع) ۾ شايع ٿيل چنڊ جي شروعاتي دوربيني مشاهدن مان هڪ جا پهريان ڇپيل خاڪا، جن ۾ ٻين نتيجن سان گڏ چنڊ جي مٿاڇري جي بناوت جون پهريون ڀيرو وضاحتون ڏنيون ويون.]] [[دوربين]] 1608ع ۾ تيار ڪئي وئي ۽ ان بابت رپورٽ شايع ٿي. دوربيني فلڪيات ۽ چنڊ جي مٿاڇري وارين خاصيتن جي شروعاتي خاڪي سازي جو پهريون محفوظ رڪارڊ 1609ع جي اونهاري جي شروعات ۾ [[ٿامس هيريوٽ]] تيار ڪيو، پر هن ان کي شايع نه ڪيو. ساڳئي وقت [[گليليو گليلي]] پڻ آسمان ۽ چنڊ جي مشاهدي لاءِ دوربين استعمال ڪرڻ شروع ڪئي. انهيءَ سال جي آخر ۾ هن وڌيڪ تفصيلي مشاهدا قلمبند ڪيا ۽ اهم نتيجا ڪڍيا، جهڙوڪ اهو ته چنڊ هموار نه هو، بلڪه ان تي جبل ۽ کڏون موجود هيون. هن اهي نتيجا 1610ع ۾ پنهنجي بنيادي اهميت رکندڙ ۽ جلد ئي وڏي پيماني تي بحث هيٺ آيل ڪتاب {{lang|la|[[سڊيريوس نونسيوس]]}} ۾ شايع ڪيا. سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ [[جيوواني باتيستا ريچولي]] ۽ [[فرانچيسڪو ماريا گريمالڊي]] جي ڪوششن سان چنڊي مٿاڇري وارين خاصيتن کي نالا ڏيڻ وارو اهو نظام تيار ٿيو، جيڪو اڄ به استعمال ٿئي ٿو. [[ولهيلم بيئر]] ۽ [[يوهان هائنرش فون ميڊلر]] جو 1834ع–1836ع وارو وڌيڪ درست نقشو ''[[ميپا سيلينوگرافيڪا]]''، ۽ ان سان لاڳاپيل سندن 1837ع جو ڪتاب {{lang|de|ڊيئر مونڊ}}، چنڊي خاصيتن جو پهريون [[مثلثيات|مثلثياتي طور]] درست مطالعو هو. ان ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ جبلن جون اوچايون شامل هيون ۽ چنڊ جي مطالعي کي اهڙي درستگيءَ تائين پهچايو ويو، جيڪا ڌرتيائي جاگرافيءَ ۾ ممڪن هئي.<ref>{{cite journal |last=Consolmagno |first=Guy J. |date=1996 |title=Astronomy, Science Fiction and Popular Culture: 1277 to 2001 (And beyond) |url=https://archive.org/details/sim_leonardo_1996_29_2/page/127 |journal=[[Leonardo (journal)|Leonardo]] |volume=29 |issue=2 |pages=127–132 |jstor=1576348 |doi=10.2307/1576348 }}</ref> چنڊي کڏون، جن کي پهريون ڀيرو گليليو نوٽ ڪيو هو، شروعات ۾ [[آتش فشاني]] اصل واريون سمجهيون وينديون هيون، تان جو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ [[رچرڊ پراڪٽر]] تجويز ڏني ته اهي ٽڪرن جي نتيجي ۾ ٺهيون آهن. هن خيال کي 1892ع ۾ ارضيات دان [[گروو ڪارل گلبرٽ]] جي تجربن ۽ 1920ع کان 1940ع واري ڏهاڪي تائين ٿيل تقابلي مطالعي مان وڌيڪ حمايت ملي، جنهن جي نتيجي ۾ [[چنڊي ارضياتي وقت جو پيمانو|چنڊي پرت نگاري]] جي ترقي ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي تائين اها [[فلڪياتي ارضيات]] جي هڪ نئين ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ شاخ بڻجي رهي هئي. === چنڊ ڏانهن پهريون مهمون (1959ع–1976ع) === {{see also|خلائي ڊوڙ|چنڊ تي لهڻ}} [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ پهريان [[روانگي نظام]] تيار ڪيا ويا، ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين انهن اهڙي صلاحيت حاصل ڪري ورتي، جنهن سان [[سوويت يونين]] ۽ [[آمريڪا]] [[خلائي جهاز]] خلا ۾ روانا ڪري سگهيا. [[سرد جنگ]] ٻنهي رياستن طرفان روانگي نظامن جي سخت مقابلي واري ترقيءَ کي هٿي ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ نالي واري [[خلائي ڊوڙ]] ۽ ان جو پوئين مرحلو، چنڊ واري ڊوڙ، شروع ٿيا. انهيءَ مقابلي [[چنڊ جي ڳولا]] لاءِ ڪوششن ۽ دلچسپيءَ کي تيز ڪري ڇڏيو. [[File:Luna 3 moon.jpg|thumb|[[لونا 3]] طرفان 7 آڪٽوبر 1959ع تي ورتل [[چنڊ جو پري وارو پاسو|چنڊ جي پري واري پاسي]] جو پهريون ڏيک. مٿي ساڄي پاسي [[ماري موسڪووينسي]] ۽ وچ کاٻي پاسي [[ماري ڪرائسيئم]]، [[ماري مارجنس]] ۽ [[ماري سمٿيئي]] تي ٻڌل ٽن مارين جو گروهه چٽيءَ طرح نظر اچي ٿو.]] 1957ع ۾ [[بين الاقوامي ارضياتي سال]] دوران [[اسپوتنڪ 1]] جي پهرين خلائي اڏام کان پوءِ، سوويت يونين جي [[لونا پروگرام|''لونا'' پروگرام]] جي خلائي جهازن ڪيترائي مقصد پهريون ڀيرو حاصل ڪيا. 1958ع ۾ ٽن بي نالي ناڪام مهمن کان پوءِ،<ref>{{cite web |url=http://www.russianspaceweb.com/spacecraft_planetary_lunar.html |first=Anatoly |last=Zak |date=2009 |title=Russia's unmanned missions toward the Moon |access-date=April 20, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414115710/http://www.russianspaceweb.com/spacecraft_planetary_lunar.html |archive-date=April 14, 2010}}</ref> پهريون انسان جو ٺاهيل جسم ''[[لونا 1]]'' ڌرتيءَ جي ڪشش مان نڪري 4 جنوري 1959ع تي چنڊ جي ڀرسان گذريو. ساڳئي سال پوءِ پهريون انسان جو ٺاهيل جسم ''[[لونا 2]]'' ڄاڻي واڻي ٽڪرائڻ ذريعي [[لينڊر (خلائي جهاز)#ٽڪرائيندڙ|چنڊ جي مٿاڇري تي پهتو]]. سال جي پڇاڙيءَ تائين ''[[لونا 3]]'' پهريون انسان جو ٺاهيل جسم بڻيو، جيڪو عام طور لڪل [[چنڊ جو پري وارو پاسو|چنڊ جي پري واري پاسي]] تائين پهتو ۽ ان جون پهريون تصويرون ورتائين. چنڊ تي ڪامياب [[لينڊر (خلائي جهاز)|نرم لهڻ]] ڪندڙ پهريون خلائي جهاز ''[[لونا 9]]'' هو، جڏهن⁠تہ چنڊ جي چوڌاري مدار ۾ داخل ٿيندڙ پهريون خلائي جهاز ''[[لونا 10]]'' هو؛ اهي ٻئي ڪاميابيون 1966ع ۾ حاصل ٿيون. [[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|thumb|''[[ڌرتيءَ جو اڀرڻ]]''، ناسا جي خلاباز [[وليم اينڊرز]] طرفان [[اپولو 8]] (1968ع) دوران چنڊ تان ورتل انسان جي هٿان ڌرتيءَ جي پهرين رنگين [[خلا مان ڌرتيءَ جي پهرين تصويرن جو وقتنامو|تصوير]]. اها پهرين ڀيري هئي جو ڪو انسان بردار خلائي جهاز ڌرتيءَ جي مدار مان نڪري ڪنهن ٻئي [[فلڪياتي جسم]] تائين پهتو.|alt=خلا جي ڪاري پسمنظر ۾ رنگن سان چمڪندڙ ڌرتيءَ جو ننڍڙو نيرو اڇو اڌ گولو، چنڊ جي ويران ۽ کڏن واري مٿاڇري جي ڪناري مٿان اڀرندي نظر اچي ٿو.]] صدر [[جان ايف ڪينيڊي]] جي 1961ع واري ان عزم کان پوءِ ته ڏهاڪي جي پڄاڻيءَ کان اڳ انسان بردار چنڊ لهڻ واري مهم مڪمل ڪئي ويندي، آمريڪا [[ناسا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ انساني مهمن جي تياريءَ لاءِ چنڊ جي مٿاڇري بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ واسطي بي انسان جاچن جو سلسلو روانو ڪيو. انهن ۾ [[جيٽ پروپلشن ليبارٽري]] جو [[رينجر پروگرام]]، [[چنڊي مدارگرد پروگرام]] ۽ [[سرويئر پروگرام]] شامل هئا. انسان بردار [[اپولو پروگرام]] به ساڳئي وقت تيار ڪيو ويو. ڌرتيءَ جي مدار ۾ اپولو خلائي جهازن جي بي انسان ۽ انسان بردار آزمائشن جي سلسلي ۽ ممڪن [[سوويت انسان بردار چنڊي پروگرام|سوويت انساني چنڊ لهڻ]] واري مهم جي دٻاءَ کان پوءِ، 1968ع ۾ [[اپولو 8]] چنڊ جي مدار ڏانهن پهرين انسان بردار مهم مڪمل ڪئي. ان کان ٽي مهينا اڳ ڌرتيءَ جا پهريان جاندار، ٻه ڪڇون، سوويت يونين جي [[زونڊ 5]] تي چنڊ جو چڪر لڳائي چڪا هئا؛ ان کان پوءِ [[زونڊ 6]] تي پڻ ڪڇون موڪليون ويون. ڪنهن انسان جو چنڊ ۽ ڪنهن به ڌرتيءَ کان ٻاهرين جسم تي پهريون لهڻ تڏهن ٿيو، جڏهن آمريڪي مهم [[اپولو 11]] جي ڪمانڊر [[نيل آرمسٽرانگ]] 21 جولاءِ 1969ع تي 02:56 [[هم وقت عالمي وقت|يو ٽي سي]] تي چنڊ تي پير رکيو.<ref>{{cite web |url=https://history.nasa.gov/ap11ann/ap11events.html |title=Record of Lunar Events, 24 July 1969 |work=Apollo 11 30th anniversary |publisher=NASA |access-date=April 13, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100408213454/http://history.nasa.gov/ap11ann/ap11events.html |archive-date=April 8, 2010}}</ref> هن واقعي کي [[خلائي ڊوڙ]] جي انتها سمجهيو وڃي ٿو، ۽ دنيا ڀر ۾ اندازاً 500 ملين ماڻهن [[اپولو ٽي وي ڪيمرا]] جي نشريات ڏٺي، جيڪا ان وقت سڌي نشريات لاءِ سڀ کان وڏي ٽيليويزن ڏسندڙن جي انگ واري نشريات هئي.<ref>{{cite web |title=Manned Space Chronology: Apollo_11 |url=http://www.spaceline.org/flightchron/apollo11.html |publisher=Spaceline.org |access-date=February 6, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080214213826/http://www.spaceline.org/flightchron/apollo11.html |archive-date=February 14, 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Apollo Anniversary: Moon Landing "Inspired World" |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/07/0714_040714_moonlanding.html |work=National Geographic |access-date=February 6, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080209140059/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/07/0714_040714_moonlanding.html |archive-date=February 9, 2008}}</ref> ساڳئي وقت سوويت يونين جي روبوٽي نمونا واپس آڻيندڙ مهم [[لونا 15]] پڻ چنڊ جي مدار ۾ هئي؛ اهڙيءَ طرح اپولو 11 ۽ لونا 15 گڏجي اهو پهريون مثال بڻيا، جڏهن ڌرتيءَ کان ٻاهر جون ٻه مهمون هڪ ئي وقت جاري هيون. اپولو 11 کان 17 تائين مهمن، سواءِ [[اپولو 13]] جي، جنهن پنهنجي رٿيل چنڊ لهڻ کي رد ڪيو، چنڊ جي پٿر ۽ مٽيءَ جا {{convert|837.87 |lb |kg |order=flip}} وزن جا 2,196 ڌار [[چنڊي پٿر|نمونا]] واپس آندا.<ref>{{cite book |last=Orloff |first=Richard W. |title=NASA History Division, Office of Policy and Plans – Apollo by the Numbers: A Statistical Reference |url=https://history.nasa.gov/SP-4029/SP-4029.htm |chapter=Extravehicular Activity |chapter-url=https://history.nasa.gov/SP-4029/Apollo_18-30_Extravehicular_Activity.htm |access-date=August 1, 2013 |series=The NASA History Series |orig-date=First published 2000 |date=September 2004 |publisher=NASA |location=Washington, DC |isbn=978-0-16-050631-4 |lccn=00061677 |id=NASA SP-2000-4029 |ref=Orloff |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606114042/http://history.nasa.gov/SP-4029/SP-4029.htm |archive-date=June 6, 2013}}</ref> اپولو جي هر چنڊ لهڻ دوران چنڊ جي مٿاڇري تي سائنسي اوزارن جا مجموعا نصب ڪيا ويا. ڊگهي عرصي تائين ڪم ڪندڙ [[اپولو چنڊي مٿاڇري تجرباتي مجموعو|اوزارن جون اسٽيشنون]]، جن ۾ حرارتي وهڪري جا جاچ اوزار، [[زلزلو ماپيندڙ]] ۽ [[مقناطيس ماپيندڙ]] شامل هئا، [[اپولو 12]]، [[اپولو 14|14]]، [[اپولو 15|15]]، [[اپولو 16|16]] ۽ [[اپولو 17|17]] جي لهڻ وارن هنڌن تي نصب ڪيون ويون. بجيٽ سان لاڳاپيل سببن ڪري ڌرتيءَ ڏانهن ڊيٽا جي سڌي موڪل 1977ع جي پڇاڙيءَ ۾ بند ڪئي وئي،<ref>{{cite press release |title=NASA news release 77-47 page 242 |date=September 1, 1977 |url=http://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83129main_1977.pdf |access-date=March 16, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604114817/http://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83129main_1977.pdf |archive-date=June 4, 2011}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ast.cam.ac.uk/~ipswich/Miscellaneous/Archived_spaceflight_news.htm |access-date=August 29, 2007 |title=NASA Turns A Deaf Ear To The Moon |date=1977 |publisher=OASI Newsletters Archive |last=Appleton |first=James |author2=Radley, Charles |author3=Deans, John |author4=Harvey, Simon |author5=Burt, Paul |author6=Haxell, Michael |author7=Adams, Roy |author8=Spooner N. |author9=Brieske, Wayne |archive-url=https://web.archive.org/web/20071210143103/http://www.ast.cam.ac.uk/~ipswich/Miscellaneous/Archived_spaceflight_news.htm |archive-date=December 10, 2007 }}</ref> پر جيئن ته اسٽيشنن جا [[چنڊي ليزر فاصلي ماپڻ]] وارا ڪنڊائتا پوئتي موٽائيندڙ آئينن جا سلسلا غير فعال اوزار آهن، تنهنڪري اهي اڃا تائين استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Dickey |first1=J. |date=1994 |title=Lunar laser ranging: a continuing legacy of the Apollo program |url=https://archive.org/details/sim_science_1994-07-22_265_5171/page/482 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=265 |pages=482–490 |doi=10.1126/science.265.5171.482 |pmid=17781305 |issue=5171 |bibcode=1994Sci...265..482D |last2=Bender |first2=P. L. |last3=Faller |first3=J. E. |last4=Newhall |first4=X. X. |last5=Ricklefs |first5=R. L. |last6=Ries |first6=J. G. |last7=Shelus |first7=P. J. |last8=Veillet |first8=C. |last9=Whipple |first9=A. L. }}</ref> 1972ع ۾ اپولو 17 چنڊ جي مدار يا مٿاڇري ڏانهن آخري انسان بردار مهم هئي، ۽ 2026ع ۾ [[آرٽيمس 2]] جي چنڊ ڀرسان گذرڻ تائين چنڊ جي ويجهو وڃڻ واري آخري انسان بردار مهم پڻ هئي. 1973ع ۾ [[ايڪسپلورر 49]]، 1994ع تائين، چنڊ لاءِ وقف ڪيل آخري آمريڪي جاچ هئي. [[File:AS12-48-7133 (21470506269).jpg|thumb|[[هيٺين ڌرتي مدار]] کان ٻاهر ڪنهن ڌار مهم ڏانهن پهرين [[خلائي ملاقات|ملاقات]] دوران چنڊ جي روبوٽي ۽ انساني ڳولا جو هڪ مثال (1969ع)،<ref name="g936">{{cite web | author=Ezzy PearsonScience journalist | title=Apollo 12: the story of the second manned mission to the Moon | website=BBC Sky at Night Magazine | date=2019-11-01 | url=https://www.skyatnightmagazine.com/space-missions/apollo-12-story-second-mission-moon | access-date=2024-07-21}}</ref> [[اپولو 12]] جو خلاباز [[پيٽ ڪانراڊ]] سندن گڏيل [[چنڊي اڏو|چنڊي اڏي]] تي [[سرويئر 3]] جو معائنو ڪندي؛ پري پسمنظر ۾ اپولو 12 جو ''اِنٽريپڊ'' لينڊر ۽ ايس-بينڊ اينٽينا نظر اچن ٿا.]] سوويت يونين 1976ع تائين چنڊ ڏانهن روبوٽي مهمون موڪليندو رهيو. 1970ع ۾ [[لونا 17]] ذريعي ڪنهن ڌرتيءَ کان ٻاهرين مٿاڇري تي پهريون دور کان هلندڙ [[روور (خلائي ڳولا)|روور]] [[لونوخود 1]] لاٿو ويو. سوويت يونين ٽن ''لونا'' [[نمونا واپس آڻيندڙ مهم|نمونا واپس آڻيندڙ مهمن]]، يعني 1970ع ۾ ''[[لونا 16]]''، 1972ع ۾ ''[[لونا 20]]'' ۽ 1976ع ۾ ''[[لونا 24]]''، ذريعي 0.3 ڪلوگرام پٿر ۽ مٽيءَ جا نمونا گڏ ڪري ڌرتيءَ تي واپس آندا.<ref>{{cite web |url=http://curator.jsc.nasa.gov/lunar/index.cfm |title=Rocks and Soils from the Moon |publisher=NASA |access-date=April 6, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527085532/http://curator.jsc.nasa.gov/lunar/index.cfm |archive-date=May 27, 2010}}</ref> === چنڊ وارو معاهدو ۽ ڳولا جي غير موجودگي (1976ع–1990ع) === {{Main|چنڊ وارو معاهدو}} 1976ع جي [[لونا 24|چنڊ ڏانهن آخري سوويت مهم]] کان پوءِ چوڏهن سالن تائين چنڊ جي وڌيڪ ڳولا تمام گهٽ ٿي. خلائي سرگرمين جو ڌيان [[اندروني شمسي نظام|اندروني]]، جهڙوڪ [[وينيرا پروگرام]]، ۽ [[ٻاهرين شمسي نظام|ٻاهرين]]، جهڙوڪ 1972ع جو [[پائنيئر 10]]، [[شمسي نظام]] جي [[سيارو|سيارن]] جي ڳولا ڏانهن منتقل ٿي ويو. ان سان گڏوگڏ ڌيان [[ڌرتي مرڪزي مدار|ڌرتيءَ جي مدار]] ڏانهن پڻ وڌيو، جتي [[مواصلاتي مصنوعي سيارو|مواصلاتي مصنوعي سيارن]] سان گڏ [[ڌرتيءَ جي مشاهدي وارو مصنوعي سيارو|ڌرتيءَ جي مشاهدي وارا مصنوعي سيارا]]، جهڙوڪ 1972ع جو [[لينڊسيٽ پروگرام]]، [[خلائي دوربين|خلائي دوربينون]] ۽ خاص طور [[خلائي اسٽيشن|خلائي اسٽيشنون]]، جهڙوڪ 1971ع جو [[ساليوت پروگرام]]، تيار ڪيون ويون ۽ لڳاتار هلنديون رهيون. 1979ع ۾ [[چنڊ وارو معاهدو|چنڊ واري معاهدي]] تي ڳالهين ۽ 1984ع ۾ ان جي پوءِ ٿيل توثيق، 1990ع تائين چنڊ سان لاڳاپيل واحد اهم سرگرمي هئي. === نئين سر ڳولا (1990ع–هاڻوڪو دور) === 1990ع ۾ ''[[هيتن (خلائي جهاز)|هيتن]]''–''هاگورومو''،<ref>{{cite web |title=Hiten-Hagomoro |publisher=NASA |url=http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Hiten&Display=ReadMore |access-date=March 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614115823/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Hiten&Display=ReadMore |archive-date=June 14, 2011}}</ref> 1976ع کان پوءِ چنڊ لاءِ وقف ڪيل پهرين مهم، چنڊ جي مدار تائين پهتي. جاپان طرفان موڪليل اها پهرين چنڊي مهم هئي، جيڪا نه سوويت يونين ۽ نه ئي آمريڪا جي مهم هئي. 1994ع ۾ آمريڪا 1973ع کان پوءِ پهريون ڀيرو هڪ خلائي جهاز، ''[[ڪليمنٽائن (خلائي جهاز)|ڪليمنٽائن]]''، چنڊ ڏانهن موڪلڻ لاءِ مخصوص مهم شروع ڪئي. هن مهم چنڊ جو پهريون لڳ ڀڳ عالمي مٿاڇري بناوت وارو نقشو ۽ چنڊي مٿاڇري جون پهريون عالمي [[گهڻ طيفي]] تصويرون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=Clementine information |publisher=NASA |date=1994 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/cleminfo.html |access-date=March 29, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100925095846/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/cleminfo.html |archive-date=September 25, 2010}}</ref> ان کان پوءِ 1998ع ۾ ''[[چنڊي پراسپيڪٽر]]'' مهم موڪلي وئي، جنهن جي اوزارن چنڊي قطبن تي هائيڊروجن جي غير معمولي واڌ جي نشاندهي ڪئي. امڪان آهي ته اها مستقل پاڇي ۾ رهندڙ کڏن اندر ريگولٿ جي مٿين چند ميٽرن ۾ پاڻيءَ جي برف جي موجودگيءَ سبب هجي.<ref>{{cite web |title=Lunar Prospector: Neutron Spectrometer |publisher=NASA |url=http://lunar.arc.nasa.gov/results/neutron.htm |date=2001 |access-date=March 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527105801/http://lunar.arc.nasa.gov/results/neutron.htm |archive-date=May 27, 2010}}</ref> ايندڙ سالن ۾ چنڊ جي فعال ڳولا ڪندڙ رياستن جي هڪ نئين گروهه طرفان چنڊ ڏانهن پهرين مهمن جو سلسلو شروع ٿيو. 2004ع کان 2006ع تائين [[يورپي خلائي ادارو|يورپي خلائي اداري]] جو پهريون خلائي جهاز، [[سمارٽ-1]]، چنڊ جي چوڌاري مدار ۾ رهيو ۽ چنڊي مٿاڇري تي ڪيميائي عنصرن جو پهريون تفصيلي جائزو قلمبند ڪيائين.<ref>{{cite web |url=http://www.esa.int/SPECIALS/SMART-1/SEMSDE1A6BD_0.html |title=SMART-1 factsheet |date=February 26, 2007 |publisher=[[European Space Agency]] |access-date=March 29, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323044139/http://www.esa.int/SPECIALS/SMART-1/SEMSDE1A6BD_0.html |archive-date=March 23, 2010}}</ref> [[چيني چنڊي ڳولا پروگرام]] پهريون ڀيرو مدارگرد ''[[چانگ اي 1]]'' (2007ع–2009ع) ذريعي چنڊ تائين پهتو،<ref>{{cite web |title=Chang'e 1 |publisher=NASA |date=2019 |url=https://solarsystem.nasa.gov/missions/change-1/in-depth/ |access-date=October 3, 2021 |archive-date=November 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122070043/https://solarsystem.nasa.gov/missions/change-1/in-depth/ |url-status=live}}</ref> جنهن چنڊ جو مڪمل تصويري نقشو تيار ڪيو. [[هندستاني خلائي تحقيق تنظيم|هندستان]] 2008ع ۾ پهريون ڀيرو پنهنجي [[چندريان-1]] ۽ [[چنڊ ٽڪر جاچ]] ذريعي چنڊ تائين پهتو، ان جي چوڌاري مدار ۾ داخل ٿيو ۽ ان سان ٽڪرايو؛ اهڙيءَ طرح اهو ائين ڪندڙ پنجين ۽ ڇهين رياست بڻيو. ان مهم چنڊي مٿاڇري جو اعليٰ وضاحت وارو ڪيميائي، معدنياتي ۽ تصويري ارضياتي نقشو تيار ڪيو ۽ [[چنڊي پاڻي|چنڊي مٽيءَ ۾ پاڻيءَ جي ماليڪيولن]] جي موجودگيءَ جي تصديق ڪئي.<ref>{{cite web |url=http://www.isro.org/Chandrayaan/htmls/mission_sequence.htm |title=Mission Sequence |date=November 17, 2008 |publisher=[[Indian Space Research Organisation]] |access-date=April 13, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100706225136/http://www.isro.org/chandrayaan/htmls/mission_sequence.htm |archive-date=July 6, 2010}}</ref> آمريڪا 18 جون 2009ع تي [[چنڊي سڃاڻپ مدارگرد]] ۽ [[ايل ڪراس]] ٽڪرائيندڙ روانا ڪيا. ايل ڪراس 9 آڪٽوبر 2009ع تي [[ڪابيوس]] کڏ ۾ رٿيل ۽ وڏي پيماني تي مشاهدو ڪيل ٽڪر ذريعي پنهنجي مهم مڪمل ڪئي،<ref>{{cite web |url=http://lcross.arc.nasa.gov/observation.htm |title=Lunar CRater Observation and Sensing Satellite (LCROSS): Strategy & Astronomer Observation Campaign |date=October 2009 |publisher=NASA |access-date=April 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120101191735/http://lcross.arc.nasa.gov/observation.htm |archive-date=January 1, 2012}}</ref> جڏهن⁠تہ ''چنڊي سڃاڻپ مدارگرد'' هن وقت به ڪم ڪري رهيو آهي ۽ چنڊ جي اوچائيءَ جون درست ماپون ۽ اعليٰ وضاحت واريون تصويرون حاصل ڪري رهيو آهي. چين 2010ع ۾ [[چانگ اي 2]] ذريعي پنهنجو چنڊي پروگرام جاري رکيو، جنهن اٺن مهينن دوران مٿاڇري جو وڌيڪ اعليٰ وضاحت وارو نقشو تيار ڪيو. 2013ع ۾ [[چانگ اي 3]]، ''[[يوتو (روور)|يوتو]]'' ({{Lang-zh|c=玉兔|l=يشم وارو سهو}}) نالي [[چنڊي روور]] سان گڏ هڪ چنڊي [[لينڊر (خلائي جهاز)|لينڊر]] طور موڪليو ويو. اها 1973ع جي ''[[لونوخود 2]]'' کان پوءِ پهرين چنڊي روور مهم ۽ 1976ع جي ''[[لونا 24]]'' کان پوءِ پهريون چنڊي [[نرم لهڻ]] هو، جنهن سان چين اها ڪاميابي حاصل ڪندڙ ٽيون ملڪ بڻيو. 2014ع ۾ پهرين خانگي مالي سهڪار سان تيار ڪيل جاچ، [[مانفريڊ يادگار چنڊي مهم]]، چنڊ جي ڀرسان گذري. هڪ ٻي چيني روور مهم، [[چانگ اي 4]]، 2019ع جي شروعات ۾ [[چنڊ جو پري وارو پاسو|چنڊ جي پري واري پاسي]] تي پهريون لهڻ مڪمل ڪيو.<ref>{{cite web |title=China Outlines New Rockets, Space Station and Moon Plans |url=http://www.space.com/28809-china-rocket-family-moon-plans.html |date=March 17, 2015 |first=Leonard |last=David |publisher=[[Space.com]] |access-date=June 29, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701055507/http://www.space.com/28809-china-rocket-family-moon-plans.html |archive-date=July 1, 2016}}</ref> 2019ع ۾ ئي هندستان پنهنجي ٻي جاچ [[چندريان-2]] کي ڪاميابيءَ سان چنڊ ڏانهن موڪليو. 2020ع ۾ چين پنهنجي پهرين روبوٽي [[نمونا واپس آڻيندڙ مهم]]، [[چانگ اي 5]]، مڪمل ڪئي، جيڪا چنڊ جو 1,731 گرام مادو ڌرتيءَ تي واپس کڻي آئي.<ref>{{cite news |title=China's Chang'e-5 brought 1,731 grams of samples from the moon |url=https://www.thehindu.com/sci-tech/science/chinas-change-5-brought-1731-grams-of-samples-from-the-moon/article33377559.ece |date=December 20, 2020 |work=[[The Hindu]] |access-date=October 15, 2021 |archive-date=October 29, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029180538/https://www.thehindu.com/sci-tech/science/chinas-change-5-brought-1731-grams-of-samples-from-the-moon/article33377559.ece |url-status=live}}</ref> آمريڪا 2004ع کان خلابازن کي چنڊ ڏانهن واپس موڪلڻ جا [[خلائي ڳولا جو تصور|منصوبا تيار ڪرڻ]] شروع ڪيا،<ref>{{cite press release |url=http://www.nasa.gov/missions/solarsystem/bush_vision.html |title=President Bush Offers New Vision For NASA |date=December 14, 2004 |publisher=NASA |access-date=April 12, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070510062228/http://www.nasa.gov/missions/solarsystem/bush_vision.html |archive-date=May 10, 2007}}</ref> ۽ 2020ع ۾ آمريڪا جي اڳواڻيءَ ۾ [[آرٽيمس معاهدا|آرٽيمس معاهدن]] تي صحيحن کان پوءِ [[آرٽيمس پروگرام]] جو مقصد 2020ع واري ڏهاڪي ۾ انسانن کي ٻيهر چنڊ ڏانهن موڪلڻ آهي.<ref>{{cite web |date=July 2019 |first=Adam |last=Mann |title=NASA's Artemis Program |url=https://www.space.com/artemis-program.html |access-date=April 19, 2021 |website=Space.com |archive-date=April 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417175557/https://www.space.com/artemis-program.html |url-status=live}}</ref> انهن معاهدن ۾ شامل ملڪن جو انگ لڳاتار وڌندو رهيو آهي. آرٽيمس معاهدن جي متعارف ٿيڻ سان چنڊي سرگرمين لاءِ بين الاقوامي ڍانچي ۽ سهڪار بابت نئون بحث شروع ٿيو، جيڪو [[چنڊ وارو معاهدو|چنڊ واري معاهدي]] ۽ يورپي خلائي اداري جي اڳواڻيءَ واري [[چنڊ ڳوٺ]] واري تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="The Space Review 2020"/><ref name="Australian Institute of International Affairs 2021"/><ref name="The Space Treaty Institute – Dedicated to Peace and Sustainability in Outer Space. Our Mission"/> 2022ع ۾ ڏکڻ ڪوريا آمريڪا مان پنهنجي پهرين چنڊي جاچ [[دانوري]] ڪاميابيءَ سان رواني ڪئي. 2023ع ۽ 2024ع ۾ هندستان ۽ جاپان ترتيبوار چوٿون ۽ پنجون ملڪ بڻيا، جن ڪنهن خلائي جهاز کي چنڊ تي [[نرم لهڻ|نرم نموني لاٿو]]؛ انهن کان اڳ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ [[سوويت يونين]] ۽ آمريڪا، ۽ 2013ع ۾ چين اها ڪاميابي حاصل ڪري چڪا هئا.<ref>{{cite news |title=Japan makes contact with 'Moon Sniper' on lunar surface |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/science-environment-68019846 |date=January 19, 2024 |access-date=January 19, 2024 |publisher=BBC News |language=en-GB |archive-date=January 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119143351/https://www.bbc.co.uk/news/live/science-environment-68019846 |url-status=live}}</ref> خاص طور جاپان جو خلائي جهاز [[چنڊ جي جاچ لاءِ ذهين لينڊر]] ٽن چنڊي راتين تائين زنده رهيو.<ref>{{cite web |last=Lea |first=Robert |date=April 24, 2024 |title=Japan's SLIM moon lander defies death to survive 3rd frigid lunar night (image) |url=https://www.space.com/japan-slim-moon-lander-survives-3rd-lunar-night |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430163510/https://www.space.com/japan-slim-moon-lander-survives-3rd-lunar-night |archive-date=April 30, 2024 |access-date=May 1, 2024 |website=Space.com}}</ref> فيبروري 2024ع ۾ [[آءِ ايم-1]] لينڊر چنڊ تي لهندڙ پهريون واپاري طور تي تيار ڪيل لينڊر بڻيو.<ref>{{cite web |title=Intuitive Machines' 'Odysseus' becomes first commercial lander to reach the Moon – Spaceflight Now |url=https://spaceflightnow.com/2024/02/22/live-coverage-intuitive-machines-aims-to-become-first-commercial-lander-to-safely-reach-the-moon/ |access-date=April 15, 2024 |language=en-US |archive-date=June 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615055824/https://spaceflightnow.com/2024/02/22/live-coverage-intuitive-machines-aims-to-become-first-commercial-lander-to-safely-reach-the-moon/ |url-status=live}}</ref> چين مئي 2024ع ۾ [[چانگ اي 6]] روانو ڪيو، جنهن [[چنڊ جو پري وارو پاسو|چنڊ جي پري واري پاسي]] تان پهريون ڀيرو نمونا واپس آندا.<ref name="AJ_FI-20230425">{{cite tweet |author=Andrew Jones |user=AJ_FI |number=1650832520978526208 |title=China's Chang'e-6 sample return mission (a first ever lunar far side sample-return) is scheduled to launch in May 2024, and expected to take 53 days from launch to return module touchdown. Targeting southern area of Apollo basin (~43º S, 154º W) |date=April 25, 2023}}</ref> ان مهم سان گڏ هڪ چيني روور به موڪليو ويو، جنهن چنڊي مٿاڇري جي [[جذب طيف نگاري|انفراريڊ طيف نگاري]] ڪئي.<ref>{{cite web |last1=Jones |first1=Andrew |title=China's Chang'e-6 is carrying a surprise rover to the moon |url=https://spacenews.com/chinas-change-6-is-carrying-a-surprise-rover-to-the-moon/ |website=SpaceNews |access-date=May 8, 2024 |date=May 6, 2024 |archive-date=May 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508193233/https://spacenews.com/chinas-change-6-is-carrying-a-surprise-rover-to-the-moon/ |url-status=live}}</ref> [[پاڪستان]] چانگ اي 6 سان گڏ [[آءِ ڪيوب-ڪيو]] نالي هڪ چنڊي مدارگرد موڪليو.<ref>{{cite web |last=Jones |first=Andrew |url=https://spacenews.com/chinas-change-6-probe-arrives-at-spaceport-for-first-ever-lunar-far-side-sample-mission/ |title=China's Chang'e-6 probe arrives at spaceport for first-ever lunar far side sample mission |work=[[SpaceNews]] |date=January 10, 2024 |access-date=January 10, 2024 |archive-date=May 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503100724/https://spacenews.com/chinas-change-6-probe-arrives-at-spaceport-for-first-ever-lunar-far-side-sample-mission/ |url-status=live}}</ref> [[آءِ ايم-2|نووا-سي 2]]، [[آءِ اسپيس (جاپاني ڪمپني)#هاڪوتو-آر پروگرام|آءِ اسپيس لينڊر]] ۽ [[بلو گوسٽ]] پڻ 2024ع ۾ چنڊ ڏانهن روانا ڪيا ويا.{{Citation needed|date=March 2026}} [[File:Orion POV- Destination and Home (art002e009567).jpg|thumb|2026ع ۾ انسان بردار [[آرٽيمس 2]] جي [[چنڊ ڀرسان گذرڻ]] دوران [[چنڊ ڀر واري خلا]] مان ورتل چنڊ، ''[[ڌرتيءَ جو لهڻ]]'' دوران ڌرتي ۽ ''[[اورائن (خلائي جهاز)|اِنٽيگريٽي]]'' ڪيپسول جي تصوير؛ اها 1972ع کان پوءِ پهرين انسان بردار چنڊ چوڌاري اڏام هئي.]] ناسا جي انسان بردار [[آرٽيمس 2]] چنڊ ڀرسان گذرڻ واري مهم اپريل 2026ع ۾ رواني ٿي. اها اپولو دور کان پوءِ چنڊ جي چوڌاري پهرين انسان بردار مهم هئي. [[ڪرسٽينا ڪوچ]] [[هيٺين ڌرتي مدار]] مان نڪري چنڊ جي چوڌاري اڏام ڪندڙ پهرين عورت، [[وڪٽر گلوور]] پهريون رنگدار شخص، ڪينيڊا جو [[جيريمي هينسن]] پهريون غير آمريڪي،<ref>{{cite web |last=Clark |first=Stephen |date=2026-02-21 |title=NASA says it needs to haul the Artemis II rocket back to the hangar for repairs |url=https://arstechnica.com/space/2026/02/nasa-says-it-needs-to-haul-the-artemis-ii-rocket-back-to-the-hangar-for-repairs/ |access-date=March 15, 2026 |website=Ars Technica}}</ref> ۽ ڪمانڊر [[ريڊ وائزمين]] سڀ کان وڏي عمر وارو شخص بڻيا. === مستقبل === {{see also|چنڊ ڏانهن تجويز ڪيل مهمن جي فهرست}} آمريڪي ۽ چيني ٻنهي چنڊي پروگرامن جو مقصد پنهنجي بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏ 2030ع واري ڏهاڪي ۾ هڪ [[چنڊي اڏو]] قائم ڪرڻ آهي، ۽ اهي 1972ع جي [[اپولو 17]] کان پوءِ پهريون انسان بردار چنڊ لهڻ هوندا.<ref name="Since Apollo 17">{{cite web |last=Cameron |first=Claire |date=February 27, 2026 |title=NASA scraps 2027 Artemis III moon landing in favor of 2028 mission |url=https://www.scientificamerican.com/article/nasa-scraps-2027-artemis-iii-moon-landing-in-favor-of-2028-mission/ |access-date=March 15, 2026 |website=Scientific American}}</ref> 2027ع لاءِ رٿيل [[هيٺين ڌرتي مدار]] ۾ [[آرٽيمس 3]] جي آزمائشي اڏام کان پوءِ، ناسا 2028ع ۾ انسانن کي چنڊ جي مٿاڇري تي واپس موڪلڻ جو ارادو رکي ٿي، جڏهن [[آرٽيمس 4]] جا ٻه خلاباز چنڊ جي ڏاکڻي قطب تي لهندا.< اپولو مهمون بنيادي طور ڳولا واري نوعيت جون هيون، جڏهن⁠تہ آرٽيمس پروگرام وڌيڪ مستقل موجودگي قائم ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. انهيءَ مقصد لاءِ آمريڪا چنڊي مواصلات، سامان پهچائڻ ۽ [[مقامي وسيلن جو استعمال]] واسطي صنعت سان ڀائيواري ڪري رهيو آهي، جنهن ۾ ناسا جون [[واپاري چنڊي سامان پهچائڻ واريون خدمتون]] ۽ [[ڊارپا جا چنڊي پروگرام]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Bantock |first=Jack |date=April 24, 2024 |title=Streaming and texting on the Moon: Nokia and NASA are taking 4G into space {{!}} CNN Business |url=https://www.cnn.com/2024/04/24/tech/nokia-moon-4g-network-nasa-spc/index.html |access-date=April 27, 2024 |publisher=CNN |archive-date=April 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240427205419/https://www.cnn.com/2024/04/24/tech/nokia-moon-4g-network-nasa-spc/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.asianage.com/science/150519/nasa-plans-to-send-first-woman-on-moon-by-2024.html |title=NASA plans to send first woman on Moon by 2024 |date=May 15, 2019 |website=The Asian Age |access-date=May 15, 2019 |archive-date=April 14, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414162829/https://www.asianage.com/science/150519/nasa-plans-to-send-first-woman-on-moon-by-2024.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author1=Meredith Garofalo |date=December 8, 2023 |title=DARPA moon tech study selects 14 companies to develop a lunar economy |url=https://www.space.com/darpa-moon-tech-study-future-lunar-economy |access-date=April 27, 2024 |website=Space.com |archive-date=June 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615055827/https://www.space.com/darpa-moon-tech-study-future-lunar-economy |url-status=live}}</ref> چين پنهنجو امڪاني [[چانگ اي پروگرام]] جاري رکيو پيو اچي ۽ روس جي مشڪلاتن کي منهن ڏيندڙ [[لونا-گلوب]] پروگرام سان گڏيل مهمن جو اعلان پڻ ڪري چڪو آهي.<ref name="TASS 2019 x202">{{cite web |title=Russia, China agree on joint Moon exploration |website=TASS |date=September 17, 2019 |url=https://tass.com/science/1078599 |access-date=April 16, 2024 |archive-date=July 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722101456/https://tass.com/science/1078599 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |url=http://www.aviationnow.com/avnow/news/channel_awst_story.jsp?id=news/aw060506p2.xml |title=Russia Plans Ambitious Robotic Lunar Mission |last=Covault |first=C. |magazine=[[Aviation Week]] |date=June 4, 2006 |access-date=April 12, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060612215659/http://www.aviationnow.com/avnow/news/channel_awst_story.jsp?id=news%2Faw060506p2.xml |archive-date=June 12, 2006}}</ref> 2029ع يا 2030ع ۾ انسان بردار چنڊ لهڻ کان اڳ چنڊ جي سروي لاءِ ٻه مهمون، 2026ع ۾ [[چانگ اي 7]] ۽ 2028ع ۾ [[چانگ اي 8]]، رٿيل آهن.<ref>{{cite web |last=Jones |first=Andrew |url=https://spacenews.com/china-outlines-pathway-for-lunar-and-deep-space-exploration/ |title=China outlines pathway for lunar and deep space exploration |work=[[SpaceNews]] |date=28 November 2022 |access-date=29 November 2022}}</ref><ref>{{cite news | first=Andrew | last=Jones | title=China sets out preliminary crewed lunar landing plan | url=https://spacenews.com/china-sets-out-preliminary-crewed-lunar-landing-plan/ | work=spacenews.com | date=17 July 2023 | access-date=24 July 2023}}</ref> == انساني لاڳاپو ۽ موجودگي == {{see also|خلا ۾ انساني موجودگي}} [[File:Moon Soft Landings.svg|thumb|چنڊ تي ٿيل سڀني [[نرم لهڻ|نرم لهڻن]] جي هنڌن جو نقشو (2024ع)]] پهرين ڌرتيءَ کان ٻاهرين جاچون، يعني [[لونا پروگرام]] جون جاچون، پهرين مداري اڏام کان پوءِ [[خلائي دور]] جي رڳو هڪ سال اندر، 1959ع ۾ چنڊ تائين پهتيون. ان کان پوءِ انسانن مختلف قسمن جون جاچون ۽ ماڻهو چنڊ ڏانهن موڪليا آهن. چنڊ تي ماڻهن جو پهريون قيام 1969ع ۾ انسان بردار ڳولا وارين مهمن جي هڪ سلسلي، يعني [[اپولو پروگرام]]، دوران ٿيو، جنهن جي آخري مهم 1972ع ۾ مڪمل ٿي. ٽڪرائيندڙن، لهندڙ خلائي جهازن ۽ [[چنڊ تي مصنوعي شين جي فهرست|انهن جي باقيات]]، گڏوگڏ [[ڌرتيءَ کان ٻاهرين مدارگردن جي فهرست#چنڊ|چنڊي مدارگردن]] جي صورت ۾ چنڊ تي انساني موجودگي بنا وقفي قائم رهي آهي. ڪجهه لينڊرن ۽ مدارگردن چنڊ تي هڪ ننڍڙو بنيادي ڍانچو قائم رکيو آهي، جيڪو لڳاتار مشاهدو ۽ مواصلات مهيا ڪري ٿو. اڃا تائين سرگرم ڊگهي مدي وارين مهمن ۾ ڪجهه مدارگرد شامل آهن، جهڙوڪ 2009ع ۾ روانو ڪيل [[چنڊي سڃاڻپ مدارگرد]]، جيڪو مستقبل جي مهمن لاءِ چنڊ جي سروي ڪري رهيو آهي، ۽ ڪجهه لينڊر، جهڙوڪ 2013ع ۾ روانو ڪيل [[چانگ اي 3]]، جنهن جي چنڊي بالابنفشي دوربين اڃا تائين ڪم ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |author=Jones |first=Andrew |date=September 23, 2020 |title=China's Chang'e 3 lunar lander still going strong after 7 years on the moon |url=https://www.space.com/china-change-3-moon-lander-lasts-7-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125043612/https://www.space.com/china-change-3-moon-lander-lasts-7-years |archive-date=November 25, 2020 |access-date=November 16, 2020 |website=[[Space.com]]}}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي چنڊ تي پنج پوئتي موٽائيندڙ آئينه نصب ڪيا ويا آهن، جيڪي ان وقت کان [[چنڊ ڏانهن ليزر فاصلي ماپڻ وارو تجربو|چنڊ تائين ليزر فاصلي ماپڻ]] ذريعي چنڊ جي طبعي [[چنڊي جهول|جهولن]] جي درست ماپ لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن. [[چنڊ ڀر واري خلا]] سان گڏ چنڊ جي مٿاڇري تي وڌندڙ انساني سرگرمي، خاص طور چنڊ جي پري واري پاسي يا [[چنڊي اتر قطب|چنڊي اتر]] ۽ [[چنڊي ڏکڻ قطب|ڏکڻ قطبي علائقن]] ڏانهن ويندڙ مهمن لاءِ، چنڊي بنيادي ڍانچي جي ضرورت پيدا ڪري ٿي. انهيءَ مقصد لاءِ 2006ع کان وٺي [[چنڊي مدار|چنڊ جي چوڌاري مدارن]] يا [[لاگرانج نقطن تي شين جي فهرست#ڌرتي–چنڊ لاگرانج نقطا|ڌرتي–چنڊ لاگرانج نقطن]] تي مدارگرد هلندا رهيا آهن. انتهائي [[مداري بيضويت|بيضوي مدارن]] ذريعي لڳاتار مواصلات مهيا ڪئي وڃي ٿي، جيئن [[چيوچياو]] ۽ [[چيوچياو-2 رلي مصنوعي سيارو]] جي مدارن ۾ ٿئي ٿو.<ref name="Phys.org 2021">{{cite web |title=Queqiao: The bridge between Earth and the far side of the moon |website=Phys.org |date=June 11, 2021 |url=https://phys.org/news/2021-06-queqiao-bridge-earth-side-moon.html |access-date=December 17, 2022 |archive-date=December 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217015553/https://phys.org/news/2021-06-queqiao-bridge-earth-side-moon.html |url-status=live}}</ref> مختلف ادارن ۽ ڪمپنين طرفان چنڊ تي ڊگهي مدي واري انساني موجودگي قائم ڪرڻ لاءِ [[چنڊ ڏانهن مهمن جي فهرست#مستقبل جون مهمون|ڪيترين ئي مهمن جي رٿابندي ڪئي وئي آهي]]، جن مان هن وقت [[آرٽيمس پروگرام]] سڀ کان وڌيڪ اڳڀرو پروگرام آهي. === انساني اثر === {{see also|خلائي گند|خلائي پائيداري|چنڊ تي مصنوعي شين جي فهرست|خلائي فن#خلاءَ ۾ فن|چنڊ جو بنياد|چنڊ جا وسيلا#کاڻڪني|چنڊ تي سياحت|خلائي آثار قديمه}} [[File:ALSEP_AS17-134-20500.jpg|thumb|right|انساني سرگرمين جا نشان، [[اپالو 17 جي قمري سطحي تجربن جو پيڪيج|اپالو 17 جي قمري سطحي تجربن جو پيڪيج]]]] جيتوڻيڪ چنڊ کي [[سياروي تحفظ#حدف وارين درجابندين|سياروي تحفظ]] جي لحاظ کان سڀ کان گهٽ تحفظ واري درجي ۾ رکيو ويو آهي، پر ان جي هڪ اڻآلوده فلڪي جسم ۽ سائنسي ماڳ طور بگاڙ بابت بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Vidaurri 2019">{{cite web |last=Vidaurri |first=Monica |title=Will people go to space—and then colonize it? |website=Quartz |date=October 24, 2019 |url=https://qz.com/1734103/will-people-go-to-space-and-then-colonize-it/ |access-date=November 9, 2021 |archive-date=November 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109040803/https://qz.com/1734103/will-people-go-to-space-and-then-colonize-it/ |url-status=live}}</ref> جيڪڏهن [[#چنڊ تان فلڪيات|چنڊ تان فلڪياتي مشاهدا]] ڪيا وڃن ته انهن کي جسماني ۽ [[ريڊيو آلودگي]] کان پاڪ هجڻ گهرجي. جيتوڻيڪ چنڊ وٽ ڪا نمايان فضا موجود ناهي، پر چنڊ تي آمدرفت ۽ ٽڪراءَ سبب مٽيءَ جا ڪڪر اڀرن ٿا، جيڪي وڏي ايراضيءَ ۾ پکڙجي سگهن ٿا ۽ ممڪن آهي ته چنڊ جي اصل حالت ۽ ان جي منفرد سائنسي خاصيتن کي آلودہ ڪري ڇڏين.<ref name="David 2020">{{cite web |last=David |first=Leonard |title=Cold as (lunar) ice: Protecting the moon's polar regions from contamination |website=Space.com |date=August 21, 2020 |url=https://www.space.com/moon-ice-mining-contamination-concerns.html |access-date=February 3, 2022 |archive-date=February 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204000406/https://www.space.com/moon-ice-mining-contamination-concerns.html |url-status=live}}</ref> محققه [[ايلس گورمن]] جو چوڻ آهي ته، جيتوڻيڪ چنڊ انساني رهائش لاءِ ناموافق آهي، پر ان کي ”مرده“ قرار ڏيڻ ان جي متحرڪ فطرت کي نظرانداز ڪري ٿو. سندس خيال ۾ پائيدار انساني سرگرمين لاءِ ضروري آهي ته چنڊ جي ماحولياتي نظام کي هڪ گڏيل ڀائيوار طور سمجهيو وڃي.<ref name="Gorman 2022">{{cite web |last=Gorman |first=Alice |title=#SpaceWatchGL Opinion: An ecofeminist approach to the sustainable use of the Moon |website=SpaceWatch.Global |date=July 1, 2022 |url=https://spacewatch.global/2022/07/spacewatchgl-opinion-an-ecofeminist-approach-to-the-sustainable-used-of-the-moon/ |access-date=July 3, 2022 |archive-date=July 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704024322/https://spacewatch.global/2022/07/spacewatchgl-opinion-an-ecofeminist-approach-to-the-sustainable-used-of-the-moon/ |url-status=live}} Note: see [[ويل پلمووڊ]] which Alice Gorman cites regarding co-participation.</ref> سن 2019ع ۾ تباهه ٿيل ''[[بيريشيٽ]]'' لينڊر سان گڏ [[ٽارڊيگريڊ]]ن جي چنڊ تي پهچڻ واري واقعي، جنهن کي ”[[چنڊ تي ٽارڊيگريڊ|ٽارڊيگريڊ معاملو]]“ چيو وڃي ٿو، کي سياروي تحفظ بابت مناسب قدمن ۽ بين الاقوامي ضابطن جي کوٽ جي هڪ مثال طور پيش ڪيو ويو آهي. چنڊ جي مدار ۾ [[خلائي گند]] کي مستقبل ۾ هڪ اهم مسئلو سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ چنڊ ڏانهن ويندڙ مشنن جو تعداد وڌڻ سان اهو ايندڙ مشنن لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو.<ref name="Carter 2022">{{cite web |last=Carter |first=Jamie |title=As Chinese Rocket Strikes Moon This Week We Need To Act Now To Prevent New Space Junk Around The Moon Say Scientists |website=Forbes |date=February 27, 2022 |url=https://www.forbes.com/sites/jamiecartereurope/2022/02/27/as-chinese-rocket-strikes-moon-this-week-we-need-to-act-now-to-prevent-new-space-junk-around-the-moon-say-scientists/ |access-date=April 9, 2022 |archive-date=April 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409134704/https://www.forbes.com/sites/jamiecartereurope/2022/02/27/as-chinese-rocket-strikes-moon-this-week-we-need-to-act-now-to-prevent-new-space-junk-around-the-moon-say-scientists/ |url-status=live}}</ref><ref name="Nast 2013"/> انهيءَ سبب قمري فضلي جي انتظام کي اهڙو مسئلو قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي مستقبل جي قمري مشنن، خاص طور تي سطح تي ٿيندڙ سرگرمين دوران، لازمي طور حل ڪرڻو پوندو.<ref name="Pino Salmeri Hugo Hume p.">{{cite journal |last1=Pino |first1=Paolo |last2=Salmeri |first2=Antonino |last3=Hugo |first3=Adam |last4=Hume |first4=Shayna |title=Waste Management for Lunar Resources Activities: Toward a Circular Lunar Economy |journal=New Space |publisher=Mary Ann Liebert Inc |date=August 27, 2021 |issn=2168-0256 |doi=10.1089/space.2021.0012 |pages=274–283 |volume=10 |issue=3}}</ref><ref name="NASA/ADS">{{cite journal |title=1985lbsa.conf..423B Page 423 |journal=Lunar Bases and Space Activities of the 21st Century |bibcode=1985lbsa.conf..423B |language=fi |last1=Briggs |first1=Randall |last2=Sacco |first2=Albert |year=1985 |page=423}}</ref> انساني لاشن جون راکون پڻ چنڊ ڏانهن موڪليون ويون آهن، جن ۾ نجي ڪمپنين جهڙوڪ [[سيليسٽس]] ۽ [[ايليزيم اسپيس]] جون خدمتون شامل آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين ئي ثقافتن لاءِ چنڊ مقدس يا خاص اهميت رکي ٿو، تنهن ڪري [[خلائي تدفين]] جي هن عمل تي مقامي اصلوڪن قومن جي اڳواڻن تنقيد ڪئي آهي. مثال طور، [[ناواهو قوم]] جي ان وقت جي صدر [[البرٽ هيل]]، 1998ع ۾ سائنسدان [[يوجين شو ميڪر]] جي [[راک]] کي چنڊ تي موڪلڻ تي ناسا تي تنقيد ڪئي هئي.<ref name="Magazine Sullivan 2024 a329">{{cite web |last=Sullivan |first=Will |date=January 5, 2024 |title=Navajo Nation President Asks for Delay of Moon Mission Carrying Human Remains |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/navajo-nation-president-asks-for-delay-of-moon-mission-carrying-human-remains-180983543/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106235545/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/navajo-nation-president-asks-for-delay-of-moon-mission-carrying-human-remains-180983543/ |archive-date=January 6, 2024 |access-date=January 7, 2024 |website=Smithsonian Magazine}}</ref><ref name="web.archive.org 2011 c901">{{cite web |title=Celestis Memorial Spaceflights |date=August 8, 2011 |url=http://celestis.com/luna01Flight.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314165835/http://celestis.com/luna01Flight.asp |archive-date=March 14, 2014 |url-status=unfit |access-date=January 7, 2024}}</ref> چنڊ تي انساني سرگرمين جي باقيات کان علاوه، ڪي اهڙيون مستقل تنصيبات پڻ قائم ڪيون ويون آهن، جهڙوڪ ''[[مون ميوزيم]]'' نالي فن پارو، [[اپالو 11 جا خيرسگالي پيغام]]، ڇهه [[قمري يادگاري تختيون]]، ''[[فالن آسٽروناٽ]]'' يادگار، ۽ ٻيون مختلف يادگار شيون.<ref name="Garber 2012">{{cite web |last=Garber |first=Megan |title=The Trash We've Left on the Moon |website=The Atlantic |date=December 19, 2012 |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/12/the-trash-weve-left-on-the-moon/266465/ |access-date=April 11, 2022 |archive-date=April 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409080003/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/12/the-trash-weve-left-on-the-moon/266465/ |url-status=live}}</ref> === چنڊ تان فلڪيات === {{further|زمين کان ٻاهر جو آسمان#چنڊ}} [[File:Earth’s geocorona from the Moon.jpg|thumb|ڌرتيءَ جي [[ٻاهرئين فضا]] سج جي روشنيءَ سان روشن ٿي [[جيوڪورونا]] ٺاهي رهي آهي، جيڪا بالابنفشي روشنيءَ ۾ نظر اچي ٿي. هي منظر [[اپالو 16]] جي [[ڏور بالابنفشي ڪيمرا/طيف نگار]] ذريعي 1972ع ۾ چنڊ جي مٿاڇري تان ورتو ويو.]] چنڊ کي فلڪياتي ۽ [[ڌرتيءَ جي مشاهدي]] لاءِ هڪ اهم ماڳ طور استعمال ڪيو ويو آهي. [[زمين کان ٻاهر جو آسمان#چنڊ|چنڊ جي آسمان]] ۾ ڌرتيءَ جو [[ظاهري ماپ]] 1° 48{{prime}} کان 2° تائين نظر اچي ٿو،<ref name="Gorkavyi Krotkov Marshak 2023 pp. 1527–1537">{{cite journal |last1=Gorkavyi |first1=Nick |last2=Krotkov |first2=Nickolay |last3=Marshak |first3=Alexander |title=Earth observations from the Moon's surface: dependence on lunar libration |journal=Atmospheric Measurement Techniques |publisher=Copernicus GmbH |volume=16 |issue=6 |date=March 24, 2023 |issn=1867-8548 |doi=10.5194/amt-16-1527-2023 |pages=1527–1537 |bibcode=2023AMT....16.1527G |doi-access=free}}</ref> جيڪو ڌرتيءَ جي آسمان ۾ نظر ايندڙ چنڊ يا سج جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽي کان چار ڀيرا وڏو آهي، يا ايترو جيترو ٻانهن سڌي ڪري ڏسڻ وقت ٻن ننڍين آڱرين جي ويڪر برابر. چنڊ تان مشاهدا 1966ع ۾ ئي شروع ٿي ويا هئا، جڏهن [[خلاءَ مان ڌرتيءَ جي پهرين تصويرن جي وقتوار فهرست|ڌرتيءَ جون پهريون تصويرون]] [[لونر آربيٽر 1]] ذريعي چنڊ تان ورتيون ويون. ثقافتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مشهور تصوير ''[[ارٿ رائز]]'' آهي، جيڪا [[بل اينڊرس]] [[اپالو 8]] مشن دوران 1968ع ۾ ورتي هئي. اپريل 1972ع ۾ [[اپالو 16]] مشن پهريون خاص فلڪي دوربين،<ref name="w422">{{cite web |last=Betz |first=Eric |title=The History and Future of Telescopes on the Moon |website=Astronomy Magazine |date=2020-06-03 |url=https://www.astronomy.com/observing/the-history-and-future-of-telescopes-on-the-moon/ |access-date=2024-10-22}}</ref><ref name="x909">{{cite web |title=Remembering the First Moon-Based Telescope |website=NASA |date=2019-07-15 |url=https://www.nasa.gov/solar-system/remembering-the-first-moon-based-telescope/ |access-date=2024-10-22}}</ref> يعني [[ڏور بالابنفشي ڪيمرا/طيف نگار]] نصب ڪيو، جنهن مختلف فلڪي تصويرون ۽ طيف (اسپيڪٽرا) رڪارڊ ڪيا.<ref>{{cite web |url=http://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_16/experiments/f_ultra/ |title=Far Ultraviolet Camera/Spectrograph |publisher=Lpi.usra.edu |access-date=October 3, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203010615/http://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_16/experiments/f_ultra/ |archive-date=December 3, 2013}}</ref> چنڊ کي دوربينن جي تنصيب لاءِ هڪ انتهائي موزون ماڳ تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |last=Takahashi |first=Yuki |title=Mission Design for Setting up an Optical Telescope on the Moon |publisher=[[ڪيليفورنيا انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] |date=September 1999 |url=http://www.ugcs.caltech.edu/~yukimoon/MoonTelescope/ |access-date=March 27, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106142659/http://www.ugcs.caltech.edu/~yukimoon/MoonTelescope/ |archive-date=November 6, 2015}}</ref> اهو نسبتاً ويجهو آهي؛ قطبن جي ويجهو موجود ڪي کڏا هميشه اونداهه ۽ تمام ٿڌا رهن ٿا، جيڪي خاص طور تي [[انفراريڊ دوربين]]ن لاءِ فائديمند آهن، جڏهن ته چنڊ جي پٺئين پاسي لڳايل [[ريڊيو دوربين]]ون ڌرتيءَ جي ريڊيو سگنلن جي شور کان محفوظ رهنديون.<ref>{{cite web |last=Chandler |first=David |title=MIT to lead development of new telescopes on moon |work=MIT News |date=February 15, 2008 |url=http://web.mit.edu/newsoffice/2008/moonscope-0215.html |access-date=March 27, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090304062601/http://web.mit.edu/newsoffice/2008/moonscope-0215.html |archive-date=March 4, 2009}}</ref> جيتوڻيڪ [[قمري مٽي]] [[دوربين]]ن جي حرڪت ڪندڙ حصن لاءِ مسئلا پيدا ڪري ٿي، پر ان کي [[ڪاربان نينو ٽيوب]]ن ۽ [[ايپوڪسي]] سان ملائي 50 ميٽر قطر تائين آئينن جي تعمير ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |last=Naeye |first=Robert |title=NASA Scientists Pioneer Method for Making Giant Lunar Telescopes |publisher=[[گاڊرڊ خلائي اڏام مرڪز]] |date=April 6, 2008 |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2008/lunar_telescopes.html |access-date=March 27, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222142443/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2008/lunar_telescopes.html |archive-date=December 22, 2010}}</ref> قمري [[زينيٿ دوربين]] کي [[آئوني مايع]] استعمال ڪندي نسبتاً گهٽ خرچ تي به تيار ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |last=Bell |first=Trudy |title=Liquid Mirror Telescopes on the Moon |work=Science News |publisher=NASA |date=October 9, 2008 |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/09oct_liquidmirror/ |access-date=March 27, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110323081215/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/09oct_liquidmirror/ |archive-date=March 23, 2011}}</ref> چنڊ جي مٿاڇري تي انساني سرگرمين ۾ واڌ سان قمري مٽيءَ جي گردش پڻ وڌندي، جنهن سبب چنڊ جي مٿاڇري تان فلڪي مشاهدي لاءِ سازگار حالتون متاثر ٿي سگهن ٿيون، جيستائين قمري مٽيءَ جي پکڙجڻ کي گهٽائڻ لاءِ مناسب تدبيرون اختيار نه ڪيون وڃن.<ref name="y615">{{cite journal |last1=Horányi |first1=Mihály |last2=Szalay |first2=Jamey R. |last3=Wang |first3=Xu |title=The lunar dust environment: concerns for Moon-based astronomy |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |volume=382 |issue=2271 |date=May 9, 2024 |issn=1364-503X |pmid=38522460 |pmc=10961187 |article-number=20230075 |bibcode=2024RSPTA.38230075H |doi=10.1098/rsta.2023.0075 |doi-access=free}}</ref> === چنڊ تي رهائش === {{main|قمري رهائش}} [[File:Aldrin Looks Back at Tranquility Base - GPN-2000-001102.jpg|thumb|خلاباز [[بز آلڊرن]] [[اپالو/اسڪاءِ ليب خلائي لباس|زندگيءَ جي سهائتا ڪندڙ لباس]] ۾، [[اپالو 11]] (1969ع) دوران پهرين انسان بردار [[چنڊ تي لهڻ|چنڊ تي لهڻ]] واري مهم ۾، پهرين [[قمري بنياد|قمري رهائشگاهه ۽ بنياد]]، [[ٽرينڪوليٽي بيس]] جي [[قمري ماڊيول ايگل|قمري ماڊيول ''ايگل'']] ڏانهن پوئتي نهاري رهيو آهي.]] انسان چنڊ تي ٻن ٻن ڄڻن جي ٽولن ۾ وڌ ۾ وڌ ٽن ڏينهن تائين رهيا آهن.<ref name="i632">{{cite web |title=Apollo 17 Mission |website=Lunar and Planetary Institute (LPI) |date=December 6, 1972 |url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/apollo/apollo_17/ |access-date=August 19, 2025}}</ref> مجموعي طور ڇهن دورن دوران ٻارهن ماڻهو چنڊ تي رهي چڪا آهن.<ref name="n138">{{cite web |last=Chmielewski |first=Kenny |title=NASA, Space Program, Neil Armstrong, Buzz Aldrin, Jim Lovell, & Moon |website=Encyclopedia Britannica |date=July 10, 2025 |url=https://www.britannica.com/story/timeline-of-the-apollo-space-missions |access-date=August 19, 2025}}</ref> انهن سڀني هڪ ئي قسم جي [[خلائي رهائشگاهه#زمين کان ٻاهر سطح واري رهائشگاهه|سطحي رهائشگاهه]]، يعني [[اپالو قمري ماڊيول]] ۾ رهائش اختيار ڪئي.<ref>{{cite web |title=Mission Report: Apollo 17 – The Most Productive Lunar Expedition |url=http://history.msfc.nasa.gov/saturn_apollo/documents/apollo17_overview.pdf |publisher=NASA |access-date=February 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060930204141/http://history.msfc.nasa.gov/saturn_apollo/documents/apollo17_overview.pdf |archive-date=September 30, 2006}}</ref> انهن رهائشي مدتن دوران ڪجهه ماڻهن مجموعي طور هڪ ڏينهن تائين چنڊ جي مٿاڇري تي گهمندي گذاريو. چنڊ جي مٿاڇري تي گهمڻ دوران [[قمري مٽي]] خلائي لباسن ۽ اوزارن سان چنبڙي پوندي هئي ۽ رهائشگاهن جي اندر پڻ پهچي ويندي هئي، جنهن سبب ڪيترائي مسئلا پيدا ٿيندا هئا. خلاباز مٽيءَ جو ذائقو ۽ بوءِ محسوس ڪري سگهندا هئا؛ ان جي بوءِ بارود جهڙي هئي، تنهنڪري ان کي ”اپالو جي خوشبوءِ“ چيو ويو. هيءَ سنهڙي قمري مٽي [[قمري مٽي#قمري مٽيءَ جا نقصانڪار اثر|صحت جا مسئلا پيدا ڪري سگهي ٿي]].<ref name="Aroma">{{cite web |url=https://www.space.com/moon-dust-problem-lunar-exploration.html |title=Moon Dust Could Be a Problem for Future Lunar Explorers |first=Leonard |last=David |website=[[اسپيس.ڪام]] |date=October 21, 2019 |access-date=November 26, 2020 |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201103751/https://www.space.com/moon-dust-problem-lunar-exploration.html |url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ [[چانگ اي 4#قمري لينڊر|چانگ اي 4 لينڊر]] تي ڪيل هڪ تجربي دوران گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻوٽي جو ٻج ڦٽي نڪتو. اهو ٻج ٻين ننڍن حياتياتي جاندارن سان گڏ ڌرتيءَ تان ان جي ''قمري ننڍڙي ماحولياتي نظام'' ۾ آندو ويو هو.<ref name="Seeds">{{cite web |url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/2182111/chinese-lunar-landers-cotton-seeds-lead-way-plant-life-germinates |title=Chinese lunar lander's cotton seeds spring to life on far side of the moon |last1=Zheng |first1=William |date=January 15, 2019 |website=South China Morning Post |access-date=November 26, 2020 |archive-date=January 16, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190116174611/https://www.scmp.com/news/china/science/article/2182111/chinese-lunar-landers-cotton-seeds-lead-way-plant-life-germinates |url-status=live}}</ref> === قانوني حيثيت === {{see also|خلائي قانون|ٻاهرين خلاءَ جي سياست|خلائي حمايت|چنڊ جي نوآبادڪاري|ٻاهرين خلاءَ وارو معاهدو|چنڊ وارو معاهدو}} جيتوڻيڪ ''[[لونا پروگرام|لونا]]'' لينڊرن چنڊ تي [[سوويت يونين]] جا جهنڊا نما نشان پکيڙيا هئا ۽ [[اپالو خلاباز]]ن پنهنجي لهڻ وارن ماڳن تي علامتي طور [[قمري جهنڊي جي اسيمبلي|آمريڪي جهنڊا]] کوڙيا هئا، پر ڪابه قوم چنڊ جي مٿاڇري جي ڪنهن به حصي تي ملڪيت جي دعويٰ نٿي ڪري. اهڙيءَ طرح [[زمين کان ٻاهر جي غير منقوله ملڪيت|چنڊ جي ڪنهن حصي يا سڄي چنڊ جي نجي ملڪيت]] جي دعويٰ کي پڻ معتبر نٿو سمجهيو وڃي. 1967ع وارو [[ٻاهرين خلاءَ وارو معاهدو]] چنڊ ۽ سڄي ٻاهرين خلاءَ کي ”[[انسانيت جو گڏيل ورثو|سموري انسانيت جو علائقو]]“ قرار ڏئي ٿو. اهو چنڊ جي استعمال کي پرامن مقصدن تائين محدود ڪري ٿو ۽ اتي فوجي تنصيبات توڙي [[وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيار]]ن جي موجودگيءَ تي واضح پابندي مڙهي ٿو. ملڪن جي اڪثريت هن معاهدي جي ڌر آهي. 1979ع وارو [[چنڊ وارو معاهدو]] ان مقصد سان تيار ڪيو ويو هو ته [[قمري وسيلا|چنڊ جي وسيلن]] جي ڪنهن هڪ قوم طرفان استحصال بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪيا وڃن ۽ ان کي محدود ڪيو وڃي، جڏهن ته ان عمل جي نگراني هڪ اهڙي بين الاقوامي ضابطي واري نظام حوالي ڪئي وڃي، جنهن جي اڃا وضاحت نه ڪئي وئي هئي.<ref name="The Space Review 2021">{{cite web |title=The Space Review: Is outer space a de jure common-pool resource? |website=The Space Review |date=October 25, 2021 |url=https://www.thespacereview.com/article/4270/1 |access-date=April 9, 2022 |archive-date=November 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102004759/https://thespacereview.com/article/4270/1 |url-status=live}}</ref> جنوري 2020ع تائين هن معاهدي تي 18 ملڪن صحيحون ڪري ان جي توثيق ڪئي هئي، پر انهن مان ڪنهن به ملڪ وٽ [[انساني خلائي اڏام]] جي صلاحيت موجود نه هئي. 2020ع کان وٺي ڪيترائي ملڪ آمريڪا سان گڏ [[آرٽيمس معاهدا|آرٽيمس معاهدن]] ۾ شامل ٿيا آهن، جيڪي چنڊ واري معاهدي جي اصولن کي چئلينج ڪن ٿا. آمريڪا هڪ صدارتي [[انتظامي حڪم]]، جنهن جو عنوان ”خلائي وسيلن جي حاصل ڪرڻ ۽ استعمال لاءِ بين الاقوامي حمايت جي همٿ افزائي“ هو، ۾ وڌيڪ زور ڏيندي چيو ته ”آمريڪا ٻاهرين خلاءَ کي ’عالمي گڏيل ملڪيت‘ نٿو سمجهي“ ۽ چنڊ واري معاهدي کي ”آزاد ڪاروبار کي محدود ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web |first=Kiran |last=Vazhapully |title=Space Law at the Crossroads: Contextualizing the Artemis Accords and the Space Resources Executive Order |date=July 22, 2020 |website=OpinioJuris |access-date=May 10, 2021 |url=http://opiniojuris.org/2020/07/22/space-law-at-the-crossroads-contextualizing-the-artemis-accords-and-the-space-resources-executive-order/ |archive-date=May 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510140033/http://opiniojuris.org/2020/07/22/space-law-at-the-crossroads-contextualizing-the-artemis-accords-and-the-space-resources-executive-order/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite press release |author1=Spaceref |url=https://spaceref.com/press-release/administration-statement-on-executive-order-on-encouraging-international-support-for-the-recovery-and-use-of-space-resources/|url-status=live |title=Administration Statement on Executive Order on Encouraging International Support for the Recovery and Use of Space Resources |work=SpaceNews |via=SpaceRef |date=April 6, 2020 |publisher=White House |access-date=June 17, 2020}}</ref> آسٽريليا 1986ع ۾ چنڊ واري معاهدي ۽ 2020ع ۾ آرٽيمس معاهدن ٻنهي تي صحيحون ڪري انهن جي توثيق ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو بحث شروع ٿيو ته ڇا ٻنهي کي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Australian Institute of International Affairs 2021">{{cite web |title=Australia Between the Moon Agreement and the Artemis Accords |website=Australian Institute of International Affairs |date=June 2, 2021 |url=https://www.internationalaffairs.org.au/australianoutlook/australia-between-the-moon-agreement-and-the-artemis-accords/ |access-date=February 1, 2022 |archive-date=February 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201052259/https://www.internationalaffairs.org.au/australianoutlook/australia-between-the-moon-agreement-and-the-artemis-accords/ |url-status=live}}</ref> ان تناظر ۾ چنڊ واري معاهدي لاءِ هڪ ''عملدرآمدي معاهدي'' جي حمايت ڪئي وئي آهي، جيڪو چنڊ واري معاهدي جي خامين جي تلافي ڪري ۽ ان کي آرٽيمس معاهدن سميت ٻين قانونن ۽ معاهدن سان هم آهنگ بڻائي، جيئن اهو وڌيڪ وسيع سطح تي قبول ٿي سگهي.<ref name="The Space Review 2020">{{cite web |title=The Space Review: The Artemis Accords: repeating the mistakes of the Age of Exploration |website=The Space Review |date=June 29, 2020 |url=https://www.thespacereview.com/article/3975/1 |access-date=February 1, 2022 |archive-date=January 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125075833/https://www.thespacereview.com/article/3975/1 |url-status=live}}</ref><ref name="The Space Treaty Institute – Dedicated to Peace and Sustainability in Outer Space. Our Mission">{{cite web |title=The Space Treaty Institute – Dedicated to Peace and Sustainability in Outer Space. Our Mission: To give people Hope and Inspiration by helping the nations of Earth to build a Common Future |website=The Space Treaty Institute – Dedicated to Peace and Sustainability in Outer Space. Our Mission |url=http://www.spacetreaty.org/ |access-date=February 1, 2022 |archive-date=February 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201060827/http://www.spacetreaty.org/ |url-status=live}}</ref> اهڙي وڌندڙ تجارتي ۽ قومي دلچسپي، خاص طور تي وسيلن وارن علائقن جي ڳولا ۽ دعوائن، کي نظر ۾ رکندي آمريڪي قانونسازن 2020ع جي آخر ۾ تاريخي لهڻ وارن ماڳن جي تحفظ لاءِ خاص ضابطا پيش ڪيا.<ref name="HowStuffWorks 2021">{{cite web |title='One Small Step' Act Encourages Protection of Human Heritage in Space |website=HowStuffWorks |date=January 12, 2021 |url=https://science.howstuffworks.com/us-law-protect-lunar-landing-sites.htm |access-date=November 1, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101214329/https://science.howstuffworks.com/us-law-protect-lunar-landing-sites.htm |url-status=live}}</ref> مفاد رکندڙ تنظيمن اهڙن ماڳن کي [[عالمي ورثي وارو ماڳ|عالمي ورثي جا ماڳ]] قرار ڏيڻ،<ref name="For All Moonkind">{{cite web |title=Moonkind – Human Heritage in Outer Space |website=For All Moonkind |url=https://www.forallmoonkind.org/moonkind-mission/human-heritage-in-outer-space/ |access-date=November 1, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101214336/https://www.forallmoonkind.org/moonkind-mission/human-heritage-in-outer-space/ |url-status=live}}</ref> ۽ سائنسي اهميت وارن علائقن کي محفوظ خطا قرار ڏيڻ جي پڻ حمايت ڪئي آهي. اهي سڀ قدم چنڊ جي قانوني استعمال ۽ ان جي علائقائي ورهاست واري عمل ۾ واڌ ڪن ٿا.<ref name="Alvarez 2020 p.">{{cite thesis |last=Alvarez |first=Tamara |title=The Eighth Continent: An Ethnography of Twenty-First Century Euro-American Plans to Settle the Moon |date=January 1, 2020 |url=https://www.academia.edu/43890727 |access-date=November 1, 2021 |page=109-115, 164–167, 176 |archive-date=February 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220205171101/https://www.academia.edu/43890727 |url-status=live}}</ref> 2021ع ۾ ”''چنڊ جي حقن جو پڌرنامو''“<ref name="Declaration">{{cite web |title=Declaration of the Rights of the Moon |date=February 11, 2021 |publisher=Australian Earth Laws Alliance |url=https://www.earthlaws.org.au/moon-declaration/ |access-date=May 10, 2021 |archive-date=April 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423050426/https://www.earthlaws.org.au/moon-declaration/ |url-status=live}}</ref> ”قانوندانن، خلائي آثار قديمه جي ماهرن ۽ فڪرمند شهرين“ جي هڪ گروهه تيار ڪيو. اهو پڌرنامو [[فطرت جا حق|فطرت جي حقن]] واري تحريڪ جي اڳوڻن مثالن ۽ خلاءَ ۾ غير انساني وجودن کي قانوني شخصيت ڏيڻ واري تصور تي ٻڌل هو.<ref>{{Cite journal |last1=Tepper |first1=Eytan |last2=Whitehead |first2=Christopher |date=December 1, 2018 |title=Moon, Inc.: The New Zealand Model of Granting Legal Personality to Natural Resources Applied to Space |journal=New Space |volume=6 |issue=4 |pages=288–298 |doi=10.1089/space.2018.0025 |bibcode=2018NewSp...6..288T }}</ref><ref name="Evans 2021">{{cite web |last=Evans |first=Kate |title=Hear Ye! Hear Ye! A Declaration of the Rights of the Moon |website=Eos |date=July 20, 2021 |url=http://eos.org/features/hear-ye-hear-ye-a-declaration-of-the-rights-of-the-moon |access-date=April 9, 2022 |archive-date=February 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206102833/https://eos.org/features/hear-ye-hear-ye-a-declaration-of-the-rights-of-the-moon |url-status=live}}</ref> ==== هم آهنگي ۽ ضابطو ==== چنڊ تي وڌندڙ انساني سرگرمين بين الاقوامي ۽ تجارتي قمري سرگرمين جي تحفظ لاءِ هم آهنگيءَ جي ضرورت وڌائي ڇڏي آهي. گڏيل تعاون کان وٺي رڳو عملي هم آهنگيءَ تائين مختلف معاملن تي بحث ٿيو آهي، جن ۾ مثال طور هڪ گڏيل [[قمري وقت]] تيار ڪرڻ پڻ شامل آهي. خاص طور تي چنڊ تي انساني سرگرمين لاءِ هڪ [[بين الاقواميت|بين الاقوامي]] يا [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ضابطي واري نظام جي قيام جو مطالبو [[چنڊ وارو معاهدو|چنڊ واري معاهدي]] ۾ ڪيو ويو ۽ هڪ ''عملدرآمدي معاهدي'' وسيلي پڻ تجويز ڪيو ويو، پر اهو معاملو اڃا تڪراري آهي. موجوده قمري پروگرام [[گهڻ ڌريائپ|گهڻ ڌريائي]] نوعيت جا آهن، جن ۾ آمريڪا جي اڳواڻيءَ وارو [[آرٽيمس پروگرام]] ۽ چين جي اڳواڻيءَ وارو [[بين الاقوامي قمري تحقيقاتي اسٽيشن]] شامل آهن. وڌيڪ وسيع بين الاقوامي تعاون ۽ هم آهنگيءَ لاءِ [[بين الاقوامي قمري ڳولا واري ورڪنگ گروپ]]، [[مون وليج|مون وليج ايسوسيئيشن]] ۽ عام طور تي [[بين الاقوامي خلائي ڳولا هم آهنگي گروپ]] قائم ڪيا ويا آهن. == ثقافت ۽ زندگيءَ ۾ == === وقت جي ڳڻپ === {{further|قمري ڪئلينڊر|شمسي قمري ڪئلينڊر|ميٽونڪ چڪر}} [[File:Venus-de-Laussel-detail-corne.jpg|thumb|right|[[لاسيل جي وينس]] (تقريباً 25,000 [[موجوده وقت کان اڳ|بي پي]]) هلال جهڙي شڪل وارو سڱ جهلي بيٺي آهي. سڱ تي موجود 13 نشان شايد حيض کان [[بيضي نڪرڻ|بيضي نڪرڻ]] تائين ڏينهن جي سراسري تعداد، يا هڪ سال ۾ ٿيندڙ مڪمل [[حيضي چڪر]]ن ۽ [[قمري چڪر]]ن جي لڳ ڀڳ تعداد جي علامت هجن، جيتوڻيڪ اهي ٻئي مظاهر هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ناهن.<ref name=":0b">{{Cite book |last=Thompson, William Irwin. |title=The time falling bodies take to light: mythology, sexuality, and the origins of culture |url=https://archive.org/details/timefallingbodie00thom |date=1981 |publisher=St. Martin's Press |isbn=0-312-80510-1 |location=New York |page=[https://archive.org/details/timefallingbodie00thom/page/105 105] |oclc=6890108 }}</ref>]] قديم تاريخ کان اڳ واري زماني کان ئي انسان [[قمري مرحلا|چنڊ جي مرحلن]] ۽ ان جي [[قمري چڪر|وڌڻ ۽ گهٽجڻ واري چڪر]] جو مشاهدو ڪندا رهيا آهن ۽ انهن کي وقت جو حساب رکڻ لاءِ استعمال ڪندا رهيا آهن. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته [[ڳڻپ واري لٺ|ڳڻپ وارين لٺين]] ۽ 20,000 کان 30,000 سال پراڻن نشان لڳل هڏن تي چنڊ جي مرحلن جا حساب درج ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite journal |last1=Brooks |first1=A. S. |last2=Smith |first2=C. C. |date=1987 |title=Ishango revisited: new age determinations and cultural interpretations |journal=The African Archaeological Review |volume=5 |issue=1 |pages=65–78 |doi=10.1007/BF01117083 |jstor=25130482 }}</ref><ref>{{cite book |last=Duncan |first=David Ewing |title=The Calendar |date=1998 |publisher=Fourth Estate Ltd. |isbn=978-1-85702-721-1 |pages=[https://archive.org/details/calendar5000year0000dunc_l8r5/page/10 10–11] |url=https://archive.org/details/calendar5000year0000dunc_l8r5}}</ref> چنڊ جي مختلف مرحلن جي وچ ۾ گذرندڙ ڏينهن جي ڳڻپ مان آخرڪار قمري چڪرن تي ٻڌل عام [[وقت جو ايڪو|وقتي دور]] وجود ۾ آيا، جن کي [[مهينو|مهينا]] چيو ويو، جڏهن ته ممڪن آهي ته چنڊ جي مرحلن مان [[هفتو|هفتن]] جو تصور پڻ پيدا ٿيو هجي.<ref name="Zerubavel 1989 p. 9">{{cite book |last=Zerubavel |first=E. |title=The Seven Day Circle: The History and Meaning of the Week |publisher=University of Chicago Press |year=1989 |isbn=978-0-226-98165-9 |url=https://books.google.com/books?id=Cd5ZjRsNj4sC&pg=PA9 |access-date=February 25, 2022 |page=9 |archive-date=July 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725234921/https://books.google.com/books?id=Cd5ZjRsNj4sC&pg=PA9 |url-status=live}}</ref> ڪيترين مختلف ٻولين ۾ ”مهيني“ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظن جي اشتقاق ۾ مهيني جي وقتي عرصي ۽ چنڊ جي وچ وارو هي لاڳاپو موجود آهي. انگريزي لفظ ''منٿ'' ۽ ''مون''، ۽ ٻين هند-يورپي ٻولين ۾ انهن سان هم اصل لفظ، جهڙوڪ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] {{lang|la|مينسس}} ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] {{lang|grc|مئيس}} يا {{lang|grc|مين}}، جن جي معنيٰ ”مهينو“ آهي،<ref>{{cite book |author=Smith, William George |title=Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology: Oarses-Zygia |url=https://books.google.com/books?id=PJ0YAAAAIAAJ |access-date=March 29, 2010 |volume=3 |date=1849 |publisher=J. Walton |page=768 |archive-date=November 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126140722/https://books.google.com/books?id=PJ0YAAAAIAAJ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |author=Estienne, Henri |title=Thesaurus graecae linguae |url=https://books.google.com/books?id=0qQ_AAAAcAAJ |access-date=March 29, 2010 |volume=5 |date=1846 |publisher=Didot |page=1001 |archive-date=July 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728014911/https://books.google.com/books?id=0qQ_AAAAcAAJ |url-status=live}}</ref>سڀئي [[پراڻي هند-يورپي ٻولي]] جي چنڊ لاءِ استعمال ٿيندڙ بنيادي لفظ *''ميه₁نوٽ'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري پراڻي هند-يورپي فعلي بنياد *''ميه₁''-، يعني ”ماپڻ“، مان نڪتل آهي. اهو ”چنڊ جي عملي تصور، يعني مهيني جي نشاني ڏيندڙ“ هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. انگريزي لفظن ''ميشر'' ۽ ''مينسٽرول'' سان ڀيٽ ڪريو.<ref>{{cite book |title=The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World |series=Oxford Linguistics |author1-first=J.P. |author1-last=Mallory |author2-first=D.Q. |author2-last=Adams |date=2006 |pages=98, 128, 317 |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-19-928791-8}}</ref><ref>{{OEtymD |measure |}} </ref><ref>{{OEtymD |menstrual |}}</ref> هڪ ٻي [[ٻولين جو خاندان|ٻوليائي خاندان]] مان مثال طور، [[چيني ٻولي]] ۾ چنڊ ۽ مهيني ٻنهي لاءِ ساڳيو لفظ، {{lang|zh|يوئي}}، استعمال ٿئي ٿو، جيڪو هفتي لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ {{lang|zh|شنگچي}} جي نشانين ۾ پڻ شامل آهي. وقت جي هن قمري ڳڻپ مان تاريخي طور غالب، پر هڪ ٻئي کان مختلف، [[شمسي قمري ڪئلينڊر]] وجود ۾ آيا. ستين صديءَ جو [[اسلامي ڪئلينڊر]] خالص [[قمري ڪئلينڊر]] جو هڪ مثال آهي، جنهن ۾ مهينن جو تعين روايتي طور افق تي هلال، يعني نئين چنڊ جي پهرين سنهي هلال، جي اکين سان ڏسڻ وسيلي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |title=Lunar Crescent Visibility Criterion and Islamic Calendar |last=Ilyas |first=Mohammad |journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society |volume=35 |page=425 |date=March 1994 |bibcode=1994QJRAS..35..425I}}</ref> [[پورو چنڊ|پوري چنڊ]] جي موقعي کي خاص اهميت حاصل رهي آهي ۽ مختلف ڪئلينڊرن ۽ ثقافتن ۾ ان کي نمايان ڪري ملهايو ويندو آهي؛ [[ٻڌ مت]] جو [[ويساک]] ان جو هڪ مثال آهي. [[مارچ اعتدال|ڏاکڻي سرءُ واري اعتدال]] يا [[سيپٽمبر اعتدال|اترئين سرءُ واري اعتدال]] جي آس پاس ايندڙ پوري چنڊ کي اڪثر [[فصل وارو چنڊ]] چيو ويندو آهي. ان موقعي تي [[چيني قمري ڪئلينڊر]] جو [[وچ سرءُ وارو ميلو|فصل واري چنڊ جو ميلو]] جهڙيون تقريبون ملهايون وينديون آهن، جيڪو [[چيني نئون سال|چيني شمسي قمري نئين سال]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان اهم جشن آهي.<ref name="Confucius Institute for Scotland 2022">{{cite web |title=Mid-Autumn Festival Celebration |website=Confucius Institute for Scotland |date=August 30, 2022 |url=https://www.confuciusinstitute.ac.uk/events/mid-autumn-festival-activities-10-september/ |access-date=November 22, 2022 |archive-date=November 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122172612/https://www.confuciusinstitute.ac.uk/events/mid-autumn-festival-activities-10-september/ |url-status=live}}</ref> وقت جو چنڊ سان لاڳاپو مذهب ۾ پڻ ملي ٿو، جيئن قديم مصري وقت ۽ چنڊ جي ديوتا [[خونسو]] جي صورت ۾. === ثقافتي نمائندگي === {{further|ثقافتي فلڪيات|آثاري فلڪيات|قمري ديوتا|سيليني|لونا (ديوي)|هلال|چنڊ ۾ ماڻهو}} {{see also|ناڪٽرن (مصوري)|چنڊ جو جادو}} {{multiple image | title = [[قمري ديوتا]]ئن جا ورجائجندڙ قمري [[پاسو (مذهب)|پاسا]] | align = right | direction = vertical | image1 = Sumerian_Cylinder_Seal_of_King_Ur-Nammu.jpg | alt1 = [[سومر]] جو [[سلينڊر مهر]] ۽ ان جو ڇاپو، جيڪو لڳ ڀڳ {{circa|2100}} ق م جو آهي ۽ اشڪُن-سن جي [[اينسي (سومري)|اينسي]]، يعني گورنر، حشخامر سان لاڳاپيل آهي. ويٺل شخص ممڪن طور بادشاهه [[اور-نامو]] آهي، جيڪو حشخامر کي گورنري عطا ڪري رهيو آهي؛ حشخامر کي [[لاماسو|لاما]]، يعني محافظ ديوي، سندس اڳيان وٺي اچي رهي آهي.<ref name="Collections Search – Museum of Fine Arts, Boston 1987">{{cite web |title=Cylinder vase |website=Collections Search – Museum of Fine Arts, Boston |date=May 20, 1987 |url=https://collections.mfa.org/objects/6027/cylinder-vase;jsessionid=F2E906D47F69B2A85DB31D259E691783 |access-date=November 11, 2021 |archive-date=November 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111060850/https://collections.mfa.org/objects/6027/cylinder-vase;jsessionid=F2E906D47F69B2A85DB31D259E691783 |url-status=live}}</ref> | caption1 = [[سن (ڏندڪٿا)|نانا/سن]] جو [[هلال]]، لڳ ڀڳ {{circa|2100}} ق م | image2 = Patera di Parabiago - MI - Museo archeologico - Diana - Luna - 25-7-2003 - Foto Giovanni Dall'Orto - 25-7-2003.jpg | alt2 = [[لونا (ديوي)|لونا]] [[پيرابياگو واري ٿالهي]] تي، ٻي کان پنجين صديءَ جي وچ واري دور سان لاڳاپيل، جنهن ۾ هلالي تاج، [[لونا (ديوي)#چنڊ جو رٿ|رٿ]] ۽ [[ويلفيڪاتيو]] جهڙا قمري [[پاسو (مذهب)|پاسا]] ڏيکاريل آهن، جيڪي مختلف ثقافتن ۾ پڻ ملن ٿا. | caption2 = [[لونا (ديوي)|لونا]] جو هلالي مٿو پوش، [[لونا (ديوي)#چنڊ جو رٿ|رٿ]] ۽ [[ويلفيڪاتيو]]، ٻي کان پنجين صدي | image3 = Goddess O Ixchel.jpg | alt3 = چين کان وٺي [[آمريڪا جا اصلوڪا ماڻهو|آمريڪا جي اصلوڪن ماڻهن]] تائين ڪيترين ثقافتن ۾ سيهڙ کي چنڊ سان وابسته ڪيو ويو آهي، جيئن [[مايا قمري ديوي]] جي ڇهين کان نائين صديءَ واري تصوير ۾ کاٻي پاسي ڏيکاريل سيهڙ. | caption3 = [[مايا قمري ديوي]] جو هڪ [[قمري سيهڙ]]، ڇهين کان نائين صدي | image4 = | caption4 = }} انسانن [[قبل از تاريخ دور]] کان نه رڳو چنڊ جو مشاهدو ڪيو آهي، پر ان بابت پيچيدا تصور پڻ جوڙيا آهن. وقت گذرڻ سان چنڊ کي ڪيترن مختلف طريقن سان سڃاتو ۽ مختلف شين سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي؛ مثال طور ان کي [[روح (حياتي جو جوهر)|روح]] رکندڙ، [[قمري ديوتا|ديوتا]]، ڪنهن ديوتا جو [[پاسو (مذهب)|پاسو]] يا [[چنڊ (نجوم)|نجوم ۾ هڪ پاسو]] سمجهيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ ريت اهو ڪيترين ئي [[ڪائناتيات|ڪائناتي تصورن]] جو اهم حصو بڻيو آهي. چنڊ بابت انساني تصور جي هن شاهوڪار تاريخ جا ثبوت 40,000 [[موجوده وقت کان اڳ|بي پي]] جي تصويرن کان شروع ٿين ٿا، جڏهن ته ان جا قديم ترين تحريري ثبوت [[چوٿين هزاري ق م]] جي شروعاتي [[لکت]]ن ۾ ملن ٿا. سڀ کان پراڻي نالي سان سڃاتل فلڪيات دان ۽ شاعره [[انهيدوانا]]، جيڪا [[اڪيڊي سلطنت|اڪيڊي]] اعليٰ پادري، قمري ديوتا [[سن (ڏندڪٿا)|نانا/سن]] جي پوڄارڻ ۽ [[سرگون اعظم]] جي ڌيءَ هئي، لڳ ڀڳ {{circa|2334}} کان {{circa|2279}} ق م جي وچ واري دور ۾ چنڊ جي حرڪتن جو مشاهدو ڪندي هئي ۽ پنهنجي الوهي چنڊ بابت نظم لکندي هئي.<ref name="c099"/> ==== هلال ==== چنڊ، خاص طور ان جي [[قمري مرحلو|قمري مرحلن]]، جي نمائندگيءَ لاءِ [[هلال]] (🌙) گهٽ ۾ گهٽ 3000 ق م کان، ۽ ممڪن طور ان کان به اڳ، ڪيترين ثقافتن ۾ ورجائجندڙ علامت رهيو آهي. ان جو هڪ امڪاني قديم سرچشمو ڍڳي جا سڱ آهن، جيڪي 40,000 [[موجوده وقت کان اڳ|بي پي]] جي شروعاتي [[غار مصوري|غاري تصويرن]] ۾ پڻ ملن ٿا.<ref name="e093"/><ref name="k874"/> [[لکت جو نظام|لکت جي نظامن]] جهڙوڪ چيني ۾ هلال مان {{lang|zh|يوئي}} جو نشان بڻيو، جيڪو چنڊ لاءِ لفظ آهي؛ جڏهن ته قديم مصري ۾ اهو {{linktext|𓇹}} نشان هو، جنهن جي معنيٰ چنڊ هئي ۽ جيڪو قديم مصري قمري ديوتا ''[[ياه]]'' جي نالي وانگر لکيو ويندو هو.<ref name="Hart 2005 p. 77">{{cite book |last=Hart |first=G. |title=The Routledge Dictionary of Egyptian Gods and Goddesses |publisher=Taylor & Francis |series=Routledge Dictionaries |year=2005 |isbn=978-1-134-28424-5 |url=https://books.google.com/books?id=Q1LAiPylZm4C&pg=PA77 |access-date=February 23, 2022 |page=77 |archive-date=July 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725234921/https://books.google.com/books?id=Q1LAiPylZm4C&pg=PA77 |url-status=live}}</ref> ٻين قديم مصري قمري ديوتائن [[خونسو]] ۽ [[ٿوٿ]] کي پڻ ياه سان وابسته ڪيو ويندو هو. تصويري علامت طور [[ميسوپوٽيميا]] ۾ هلال [[سن (ڏندڪٿا)|نانا/سن]] جي بنيادي علامت طور استعمال ٿيندو هو. نانا/سن قديم [[سومر]] جو قمري ديوتا هو،<ref name=Nemet1998>{{citation |last=Nemet-Nejat |first=Karen Rhea |date=1998 |title=Daily Life in Ancient Mesopotamia |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-29497-6 |page=[https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203 203] |url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme |access-date=June 11, 2019 |archive-date=June 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200616064441/https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203 |url-status=live}}</ref><ref name=BlackGreen1992>{{cite book |last1=Black |first1=Jeremy |first2=Anthony |last2=Green |title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ |publisher=The British Museum Press |year=1992 |isbn=978-0-7141-1705-8 |pages=54, 135 |access-date=October 28, 2017 |archive-date=August 19, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819021935/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&hl=en |url-status=live}}</ref> جيڪو سياري [[زهره]] جي ديوي [[انانا|انانا/اشتر]] جو پيءُ هو؛ انانا/اشتر جي علامت [[اٺ ڪنڊو تارو|اٺ ڪنڊن وارو]] [[اشتر جو تارو]] هئي. نانا/سن سج جي ديوتا [[اوتو|اوتو/شماش]] جو پڻ پيءُ هو، جنهن جي علامت [[شمسي علامت|هڪ گول قرص، ڪڏهن اٺ ڪرڻن سان]] هئي. انهن ٽنهي ديوتائن کي اڪثر هڪ ٻئي جي ڀرسان ڏيکاريو ويندو هو. نانا/سن، ٻين ڪيترن قمري ديوتائن وانگر، جهڙوڪ قديم مصر جا ياه ۽ خونسو، قديم يونان جي [[ميني (ديوي)|ميني]]/[[سيليني]] ۽ قديم روم جي [[لونا (ڏندڪٿا)|لونا]]، هڪ [[سڱن وارو ديوتا|سڱن واري ديوتا]] طور ڏيکاريو ويندو هو، جنهن جي مٿي تي هلال جهڙو مٿو پوش يا تاج هوندو هو.<ref>{{cite book |last=Zschietzschmann |first=W. |date=2006 |title=Hellas and Rome: The Classical World in Pictures |url=https://archive.org/details/bwb_KS-479-078 |location=Whitefish, Montana |publisher=Kessinger Publishing |isbn=978-1-4286-5544-7 |page=[https://archive.org/details/bwb_KS-479-078/page/23 23]}}</ref><ref>{{cite book |last=Cohen |first=Beth |date=2006 |article=Outline as a Special Technique in Black- and Red-figure Vase-painting |url=https://books.google.com/books?id=YyufPUA_S74C&pg=PA178 |title=The Colors of Clay: Special Techniques in Athenian Vases |location=Los Angeles |publisher=Getty Publications |isbn=978-0-89236-942-3 |pages=178–179 |access-date=April 28, 2020 |archive-date=August 19, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819021937/https://books.google.com/books?id=YyufPUA_S74C&pg=PA178&hl=en |url-status=live}}</ref> هلال ۽ تاري جي مخصوص گڏيل ترتيب، جيڪا [[تارو ۽ هلال]] (☪️) طور سڃاتي وڃي ٿي، ڪانسي واري دور تائين وڃي ٿي ۽ ان ۾ يا ته سج ۽ چنڊ، يا چنڊ ۽ سيارو زهره گڏيل صورت ۾ ڏيکاريا ويندا هئا. اڳتي هلي اها سيليني سان لاڳاپيل ديوي [[آرٽيمس]] جي علامت بڻجي وئي. [[هيڪيٽي]] جي سرپرستيءَ وسيلي، جيڪا [[ٽه رخي ديوتا]] طور ''ٽريمورفوس'' يا ''ٽريويا'' جي [[لقب]] هيٺ آرٽيمس ۽ [[ڊيانا (ڏندڪٿا)|ڊيانا]] جا پاسا به شامل ڪندي هئي، اها [[بازنطيني جهنڊا ۽ نشان|بازنطيم جي علامت]] طور استعمال ٿيڻ لڳي. پوءِ [[ڪنواري مريم]]، يعني [[آسمان جي راڻي]]، هن جاءِ تي اچي وئي ۽ [[مريمي عقيدت]] ۾ کيس هلال تي بيٺل ۽ تارن سان سينگاريل ڏيکاريو ويو. ان کان پوءِ [[علم نشان|نشانياتي]] استعمال ۾ تاري ۽ هلال جي علامت وڏي پيماني تي پکڙي. ممڪن آهي ته بازنطيني علامت نگاري [[عثماني جهنڊو|عثماني جهنڊي]]، خاص طور ترڪي هلال ۽ تاري جي گڏيل شڪل، جي ارتقا تي اثر وڌو هجي،<ref>"ممڪن ته لڳي ٿو، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته قسطنطنيہ جي فتح کان پوءِ [[محمد ثاني]] [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] کان هلال ۽ تاري کي اقتدار جي علامت طور اختيار ڪيو. صرف رتاڙهي جهنڊي تي هلال، جيڪو روايت موجب [[اورخان غازي|امير اورخان]] طرفان [[يني چري]]ن کي عطا ڪيو ويو هو، گهڻو پراڻو هو، جيئن 1453ع کان اڳ وارن ڪيترن ئي حوالن مان ثابت ٿئي ٿو. پر جيئن ته انهن جهنڊن تي تارو موجود نه هو، جڏهن ته هلال سان گڏ تارو [[ساساني سلطنت|ساساني]] ۽ بازنطيني شهرن جي سڪن تي ملي ٿو، تنهن ڪري هلال سان گڏ تاري جي استعمال کي محمد ثاني جي نئين روايت سمجهي سگهجي ٿو. اهو يقيني معلوم ٿئي ٿو ته وچ ايشيا جي ترڪ خانہ بدوش قبيلن ڪجهه عرصي کان صرف هلال کي پنهنجي علامت طور استعمال ڪيو ٿي، پر ساڳئي وقت اهو به يقيني آهي ته هلال ۽ تاري جي گڏيل علامت جو ثبوت گهڻو پوءِ واري دور کان ئي ملي ٿو. اهو مڃڻ جا مضبوط سبب موجود آهن ته [[عثماني سلطنت]] جي علامت، ۽ پوءِ جديد [[ترڪي|جمهوريه ترڪي]] جي خودمختياري جي نشان ۾، قديم ترڪي ۽ بازنطيني روايتن کي گڏايو ويو.." Franz Babinger (William C. Hickman Ed., Ralph Manheim Trans.), ''Mehmed the Conqueror and His Time'', Princeton University Press, 1992, p 108</ref> ۽ پوءِ اها [[اسلام جون علامتون|اسلام جي علامت]] طور، يعني [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي ''[[wikt:hilal#Noun|هلال]]'' جي صورت ۾، ۽ [[تارو ۽ هلال#هاڻوڪو استعمال|ڪيترين قومن جي علامت]] طور مشهور ٿي وئي.<ref name="Kadoi 2014">{{cite encyclopedia |last=Kadoi |first=Yuka |title=Crescent (symbol of Islam) |encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online |date=October 1, 2014 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/crescent-symbol-of-islam-COM_25588?s.num=27&s.start=20}}</ref> ==== ٻيا لاڳاپا ==== چنڊ جون خاصيتون، يعني روشن مٿانهن علائقن ۽ اونداهن [[قمري ميدان|ميدانن]] جي وچ ۾ فرق، مختلف ثقافتن کي [[قمري پيريڊوليا|تجريدي شڪليون]] نظر اچڻ جو سبب بڻيا آهن. انهن شڪلين ۾ [[چنڊ ۾ ماڻهو]]، مثال طور [[ڪوئولشائوڪي]]، يا [[قمري سيهڙ]] شامل آهن؛ جيئن چيني [[توئر يي]]، يا [[آمريڪا جي اصلوڪن ماڻهن جون ڏندڪٿائون|آمريڪا جي اصلوڪن ماڻهن جي ڏندڪٿائن]] ۾ [[مايا قمري ديوي]] جو هڪ پاسو، جنهن مان ممڪن طور [[آويليڪس]] نڪتل آهي، يا [[ميٽزٽلي]]/[[ٽيڪسيزٽي ڪيٽل]]. ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه قمري ديوتائن کي [[لونا (ديوي)#چنڊ جو رٿ|آسمان ۾ رٿ هلائيندي]] پڻ ڏيکاريو ويو آهي، جيئن هندو [[چندر|چندر/سوما]]، يوناني آرٽيمس، جيڪا سيليني سان وابسته آهي، يا لونا، جيڪا سيليني جي قديم رومي هم منصب آهي. سڄي دنيا جي وچئين دور ۾ چنڊ محبت جي شاعري، اڳڪٿي ۽ طبي سوچ سميت ڪيترن مختلف موضوعن ۾ اهم ثقافتي ڪردار ادا ڪندو رهيو.<ref>{{Cite book |last=Lazikani |first=Ayoush Sarmada |url=https://www.worldcat.org/title/on1499666971 |title=The medieval moon: a history of haunting and blessing |date=2025 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27828-6 |location=New Haven |oclc=on1499666971}}</ref> رنگ ۽ مادي جي لحاظ کان مغربي [[ڪيمياگري]] ۾ چنڊ کي [[چاندي]] سان، جڏهن ته سج کي سون سان، وابسته ڪيو ويندو هو.<ref name="Abbri 2019 pp. 39–44">{{cite journal |last=Abbri |first=Ferdinando |title=Gold and silver: perfection of metals in medieval and early modern alchemy |journal=Substantia |date=August 30, 2019 |issn=2532-3997 |doi=10.13128/Substantia-603 |pages=39–44 |url=https://riviste.fupress.net/index.php/subs/article/view/603 |access-date=April 8, 2022 |archive-date=June 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617041849/https://riviste.fupress.net/index.php/subs/article/view/603 |url-status=live}}</ref> [[اسلام]] ۾ [[چنڊ جو ڦاٽڻ]]، يعني {{langx|ar|انشقاق القمر}}، نالي معجزي وسيلي چنڊ جو لاڳاپو [[محمد]] سان پڻ جوڙيو وڃي ٿو.<ref>"Muhammad". ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]''. 2007. Encyclopædia Britannica Online, p. 13</ref>{{clear}} === جديد ثقافت ۾ نمائندگي === {{see also|سائنسي افسانن ۾ چنڊ|افسانوي ادب ۾ چنڊ جي ظاهر ٿيڻ جي فهرست}} {{Multiple images | align = right | total_width = 410 | image1 = Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg | image2 = Melies_color_Voyage_dans_la_lune.jpg | caption1 = [[ونسينٽ وان گوگ]] جي 1889ع واري مشهور مصوري ''[[تارن ڀري رات]]'' ۾ چنڊ کي نمايان نموني ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="The New York Times 2019"/> | caption2 = خلاءَ ۾ قائم پهرين [[سائنسي افسانوي فلم]]، ''[[چنڊ ڏانهن سفر]]'' (1902ع، [[جارج ميليئس]]) مان [[چنڊ ۾ ماڻهو]] جي هڪ مشهور تصوير، جيڪا چنڊ ڏانهن سفر بابت ادبي روايت کان متاثر هئي. }} [[جديد دور]] ۾ چنڊ بابت انساني تصور تي [[دوربين]] جي مدد سان ترقي ڪندڙ [[جديد فلڪيات]] جو گهرو اثر پيو. انهن نون سائنسي ڄاڻن اهڙن ثقافتي حوالن کي جنم ڏنو، جن ۾ چنڊ بابت رومانوي خيالن<ref name="The MIT Press Reader 2020">{{cite web |title=The Moon of Science or the Moon of Lovers? |website=The MIT Press Reader |date=September 29, 2020 |url=https://thereader.mitpress.mit.edu/moon-of-science-vs-moon-of-lovers/ |access-date=November 1, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101231807/https://thereader.mitpress.mit.edu/moon-of-science-vs-moon-of-lovers/ |url-status=live}}</ref> ۽ چنڊ سان لاڳاپيل قياسي ادب، جهڙوڪ سائنسي افسانا، هڪ ٻئي سان ڳنڍجي ويا.<ref name="The New York Times 2019">{{cite web |last=Sirone |first=Shannon |title=Imagining the Moon |url=https://www.nytimes.com/2019/07/09/science/moon-art-culture.html |url-status=live |url-access=subscription |website=The New York Times |date=July 9, 2019 |access-date=November 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709091131/https://www.nytimes.com/2019/07/09/science/moon-art-culture.html |archive-date=July 9, 2019}}</ref><ref name="Nature 2019">{{cite journal |last=Seed |first=David |title=Moon on the mind: two millennia of lunar literature |journal=Nature |volume=571 |issue=7764 |pages=172–173 |date=July 9, 2019 |bibcode=2019Natur.571..172S |doi=10.1038/d41586-019-02090-w |doi-access=free}}</ref> بعد ۾ [[خلائي اڏام]]ن [[خلائي دور]] جي شروعات ڪئي، جنهن خاص طور پهرين [[چنڊ تي لهڻ|چنڊ تي لهڻن]] ذريعي اهڙيون تاريخي ڪاميابيون ۽ ثقافتي حوالا پيدا ڪيا، جيڪي [[عالمي سماج]] لاءِ وڏي اهميت رکن ٿا. انهن جي نمائندگي [[ڌرتيءَ جي پهرين تصوير|پري کان ورتل ڌرتيءَ جي تصويرن]] وسيلي ٿي ۽ انهن مان پيدا ٿيندڙ حيرت، شعور ۽ ڪائناتي وابستگيءَ واري احساس کي [[مجموعي منظر وارو اثر]] چيو ويو، جيڪو چنڊ تائين پهچڻ سان پيدا ٿيندڙ [[قمري سرهاڻ]] جي صورت اختيار ڪري ويو. {{multiple image | title = | align = right | direction = horizontal | image1 = Apollo 11 Landing - first steps on the moon.ogv | alt1 = | caption1 = چنڊ جي مٿاڇري تي پهريون قدم رکڻ جي وڊيو، جيڪو [[نيل آرمسٽرانگ]] کنيو ۽ جنهن موقعي تي هن چيو: ”هيءَ هڪ انسان لاءِ ننڍڙي وک، پر انسانيت لاءِ هڪ وڏي ڇلانگ آهي.“ هي واقعو 1969ع ۾ [[اپالو 11]] دوران سڄي دنيا ۾ سڌو نشر ڪيو ويو. | image2 = A Man on the Moon, AS11-40-5903.jpg | alt2 = | caption2 = [[بز آلڊرن]] جي گهڻو ورجائي ڇپيل تصوير، جيڪا اپالو 11 دوران ورتي وئي؛ سندس چهري جي ڍڪ ۾ [[نيل آرمسٽرانگ]] ۽ ڌرتيءَ جو عڪس نظر اچي ٿو.<ref name="Byrne. 2019">{{cite web | last=Byrne. | first=Dave | title=Apollo 11 Image Library | website=hq.nasa.gov | date=2019-07-08 | url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/a11/images11.html#Mag37 | access-date=2021-06-10 | archive-date=February 24, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200224163200/https://www.hq.nasa.gov/alsj/a11/images11.html#Mag37 | url-status=live }}</ref> }} انهن واقعن سان گڏ انسانيت جي هن فلڪي جسم سان ثقافتي ۽ [[#قانوني حيثيت|قانوني لاڳاپي بابت]] عوامي ۽ تنقيدي بحث پڻ پيدا ٿيو. چنڊ کي خاص طور [[سامراجيت]] جي هڪ ميدان طور، جيئن [[خلائي ڊوڙ]] ۾، ۽ [[قمري وسيلا|قمري وسيلن]] جي [[خلاءَ جي واپارڪاري|واپارڪاري]] ذريعي [[خلائي نوآبادڪاري#نوآباديات|نوآبادياتي سرگرميءَ]] جي هڪ هدف طور ڏٺو ويو. 1970ع جو نظم ''[[وائيٽي آن دي مون]]'' اهڙي تنقيدي سوچ جي اظهار سبب مشهور ٿيو.<ref name="x071">{{cite journal | last1=Simpson | first1=Sid | last2=Weber | first2=Désirée | last3=McMahon | first3=John | title=Towards a critical space theory: The instrumental politics of space exploitation | journal=European Journal of Political Theory | volume=25 | issue=2 | date=2026 | issn=1474-8851 | doi=10.1177/14748851241279679 | pages=269–291 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/14748851241279679 | access-date=2026-04-20}}</ref> ٻين فڪري ردعملن ۾ چنڊ جي فطرت کي بنياد بڻايو ويو، ۽ قمري تحفظ، [[خلائي پائيداري|پائيداري]]،<ref name="Nast 2013">{{cite magazine |title=Space: The Final Frontier of Environmental Disasters? |magazine=Wired |date=July 15, 2013 |url=https://www.wired.com/2013/07/space-environmentalism/ |access-date=April 9, 2022 |archive-date=July 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714235012/https://www.wired.com/2013/07/space-environmentalism/ |url-status=live}}</ref> ۽ چنڊ کي هڪ [[گڏيل ملڪيت|گڏيل وسيلي]] طور سمجهڻ جهڙا مسئلا اٿاريا ويا.<ref name="Open Lunar Foundation 2022">{{cite web |title=Polycentricity for Governance of the Moon as a Commons |website=Open Lunar Foundation |date=March 22, 2022 |url=https://www.openlunar.org/library/polycentricity-for-governance-of-the-moon-as-a-commons |access-date=April 9, 2022 |archive-date=April 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420015444/https://www.openlunar.org/library/polycentricity-for-governance-of-the-moon-as-a-commons |url-status=live}}</ref><ref name="The Space Review 2021"/><ref name="Evans 2021"/> 2021ع ۾ 20 جولاءِ کي ''[[بين الاقوامي چنڊ ڏينهن]]'' قرار ڏنو ويو. اها تاريخ [[اپالو 11#چنڊ تي لهڻ|پهريائين انسان بردار چنڊ تي لهڻ]] جي سالگرهه آهي.<ref name="Nations 1967 a849">{{cite web |author=United Nations |title=International Moon Day |publisher=United Nations |date=July 20, 2021 |url=https://www.un.org/en/observances/moon-day |access-date=November 8, 2023 |archive-date=June 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627042218/https://www.un.org/en/observances/moon-day |url-status=live}}</ref> === قمري اثر === {{main|قمري اثر}} قمري اثر مان مراد لڳ ڀڳ 29.5 ڏينهن واري [[قمري چڪر]] جي مخصوص مرحلن ۽ ڌرتيءَ تي انسانن جي روين توڙي جسماني تبديلين جي وچ ۾ فرض ڪيل لاڳاپو آهي. قمري چڪرن جا انساني ثقافت تي اهم اثر پيا آهن، پر انهن چڪرن کي انساني حياتيات سان ڳنڍيندڙ ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي. چنڊ کي ڊگهي عرصي کان چريائپ ۽ غير عقلي روين سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي؛ انگريزي لفظ ''لُونيسي'' ۽ ''[[لُوناٽڪ]]'' چنڊ جي لاطيني نالي ''لُونا'' مان نڪتل آهن. فلسفين [[ارسطو]] ۽ [[پليني بزرگ]] جو خيال هو ته پورو چنڊ حساس ماڻهن ۾ چريائپ پيدا ڪندو آهي. انهن جو دليل هو ته دماغ گهڻو ڪري پاڻيءَ مان ٺهيل آهي، تنهنڪري چنڊ ۽ سامونڊي ويرن تي ان جي اثر کان دماغ به متاثر ٿيڻ گهرجي؛ پر چنڊ جي ڪشش ثقل ڪنهن هڪ فرد تي اثر وجهڻ لاءِ تمام ڪمزور آهي. جديد سماج ۾ اها دعويٰ ڪئي وئي آهي ته پوري چنڊ دوران نفسياتي اسپتالن ۾ داخلائن، ٽريفڪ حادثن، قتلن يا خودڪشين ۾ مبينا واڌ قمري اثرن سبب ٿيندي آهي، پر گهٽ ۾ گهٽ 37 اڀياسن انهن دعوائن کي غلط ثابت ڪيو آهي. == پڻ ڏسو == * [[قدرتي اُپگرهن جي فهرست]] * {{annotated link|سيلينوگرافي}} * [[چنڊ تي وقت جي ڳڻپ]] == حاشيا ۽ حوالا== {{notelist |notes= {{efn|name=maxval |''وڌ ۾ وڌ قدر'' ناسا جي حقيقتي معلومات واري حواله ۾ ڏنل −12.74 واري روشنائي جي قدر کي، استوا کان چنڊ جي مرڪز تائين 378٬000 ڪلوميٽر فاصلي جي بنياد تي، ۽ پوءِ ڌرتيءَ جي استوائي نيم قطر 6٬378 ڪلوميٽر جي درستگي سان 350٬600 ڪلوميٽر فاصلي لاءِ ماپ ڪري حاصل ڪيو ويو آهي. ''گهٽ ۾ گهٽ قدر'' (پري [[نئون چنڊ|نئين چنڊ]] لاءِ) ساڳئي طريقي سان، حقيقتي معلومات ۾ ڏنل ڌرتي–چنڊ جي وڌ ۾ وڌ فاصلي 407٬000 ڪلوميٽر کي استعمال ڪندي، ۽ اهڙي نئين چنڊ تي [[زميني چمڪ]] (Earthshine) جي روشنائي ڳڻپ ڪري حاصل ڪيو ويو آهي. زميني چمڪ جي روشنائي {{nowrap|[ ڌرتيءَ جي [[البيدو]] ×}} {{nowrap|([[ڌرتيءَ جو نيم قطر]] /}} [[چنڊ جي مدار]] جو نيم قطر)² ] مڪمل چنڊ تي سڌي شمسي روشني جي ڀيٽ ۾ ظاهر ڪئي وئي آهي. ({{nowrap |ڌرتيءَ جو البيدو {{=}} 0.367}}؛ {{nowrap |ڌرتيءَ جو نيم قطر {{=}} (قطبي}} نيم قطر × استوائي {{nowrap |نيم قطر)^½ {{=}} 6٬367 ڪلوميٽر}}.) }} {{efn|name=angular size |زاويائي ماپ جي ڏنل حدون حقيقتي معلومات واري حواله ۾ ڏنل قدرن جي سادي تناسبي ماپ تي ٻڌل آهن. جڏهن ڌرتيءَ جي استوا کان چنڊ جي مرڪز تائين فاصلو 378٬000 ڪلوميٽر هجي ته [[زاويائي ماپ]] 1896 [[قوسي سيڪنڊ]] هوندي آهي. ساڳئي حواله ۾ ڌرتي–چنڊ جي وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ فاصلي طور 407٬000 ڪلوميٽر ۽ 357٬000 ڪلوميٽر ڏنا ويا آهن. وڌ ۾ وڌ زاويائي ماپ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ فاصلي کي ڌرتيءَ جي استوائي نيم قطر 6٬378 ڪلوميٽر جي درستگي سان 350٬600 ڪلوميٽر ڪيو ويو آهي. }} {{efn|name=pressure explanation |لوسي ۽ ساٿين (2006ع) موجب ڏينهن جو {{nowrap |10⁷ ذرڙا في سينٽي ميٽر³}} ۽ رات جو {{nowrap |10⁵ ذرڙا في سينٽي ميٽر³}} موجود هوندا آهن. استوا تي ڏينهن جو 390 [[ڪيلون|ڪي]] ۽ رات جو 100 ڪي مٿاڇري جي گرمي پد سان گڏ، [[مثالي گيس جو قانون]] معلوماتي خاني ۾ ڏنل دٻاءَ جا قدر (ويجهي [[درجي بندي]] تائين گول ڪري) ڏئي ٿو: ڏينهن جو 10⁻⁷ [[پاسڪل (ايڪو)|پاسڪل]] ۽ رات جو 10⁻¹⁰ پاسڪل. }} {{efn|name=near-Earth asteroids |ڪيترائي [[ڌرتيءَ جي ويجهو اسٽرائيڊ]]، جن ۾ [[3753 ڪروئٿني]] پڻ شامل آهي، ڌرتيءَ سان [[هم مداري]] آهن. انهن جا مدار ڪجهه عرصي لاءِ ڌرتيءَ جي ويجهو اچن ٿا، پر ڊگهي عرصي ۾ تبديل ٿي وڃن ٿا (Morais ۽ ساٿي، 2002ع). اهي [[شبه اُپگرهه]] آهن؛ اهي چنڊ ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڌرتيءَ جي چوڌاري گردش نٿا ڪن. وڌيڪ ڄاڻ لاءِ [[ڌرتيءَ جا ٻيا چنڊ]] ڏسو. }} {{efn|name=Moon vs. Charon |قطر جي لحاظ کان چنڊ ڌرتيءَ جي 27٪ ۽ ڪثافت جي لحاظ کان 60٪ آهي، جڏهن ته ان جو وزن ڌرتيءَ جي وزن جو 1.23٪ آهي. [[ڪيرون (چنڊ)|ڪيرون]] پنهنجي مرڪزي جسم [[پلوٽو]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏو آهي، پر ڌرتي ۽ چنڊ ان کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ پلوٽو کي [[بونا سيارو]] سمجهيو وڃي ٿو، مڪمل سيارو نه، جڏهن ته ڌرتي مڪمل سيارو آهي. }} {{efn|name=orbpd |وڌيڪ درست طور، چنڊ جو سراسري نجمي مدو (هڪ مقرر تاري کان ساڳئي مقرر تاري تائين) 27.321661 ڏينهن {{nowrap |(27 ڏينهن 07 ڪلاڪ 43 منٽ 11.5 سيڪنڊ)}} آهي، ۽ ان جو سراسري استوائي مداري مدو (هڪ اعتدال کان ٻئي اعتدال تائين) 27.321582 ڏينهن {{nowrap |(27 ڏينهن 07 ڪلاڪ 43 منٽ 04.7 سيڪنڊ)}} آهي (''فلڪياتي ايفيميرس جي وضاحتي ضميمي''، 1961ع، ص 107). }} {{efn|name=synpd |وڌيڪ درست طور، چنڊ جو سراسري اقتراني مدو (شمسي اقترانن جي وچ وارو عرصو) 29.530589 ڏينهن {{nowrap |(29 ڏينهن 12 ڪلاڪ 44 منٽ 02.9 سيڪنڊ)}} آهي (''فلڪياتي ايفيميرس جي وضاحتي ضميمي''، 1961ع، ص 107). }} {{efn|name=area |سراسري طور چنڊ رات جي آسمان ۾ {{nowrap |0.21078 چورس درجا}} ايراضي والاري ٿو. }} {{efn|name=size changes |[[سج#زندگيءَ جا مرحلا]] ۾ ڏنل خاڪو ڏسو. موجوده وقت ۾ سج جو قطر هر هڪ ارب سالن ۾ لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو جي شرح سان وڌي رهيو آهي. اها شرح تقريباً ساڳي آهي، جنهن سان چنڊ ڌرتيءَ کان آهستي آهستي پري ٿيندي پنهنجي ظاهري زاويائي قطر ۾ گهٽتائي آڻي رهيو آهي. }} {{efn|name=distance ratio |ڌرتيءَ کان چنڊ جو سراسري فاصلو <math>384401</math> ڪلوميٽر آهي. ڌرتيءَ جو استوائي نيم قطر <math>6.378136 \cdot 10^6</math> [[ميٽر]] آهي. ان کي <math>2\pi</math> سان ضرب ڏيڻ سان استوائي گهيرو <math>4.007501 \cdot 10^7</math> [[ميٽر]]، يعني <math>40075.01</math> ڪلوميٽر، ٿئي ٿو. ٻنهي قدرن کي هڪ ٻئي سان ورهائڻ سان تناسب <math>9.59</math> حاصل ٿئي ٿو. }} }} == وڌيڪ مطالعو == {{refbegin}} * {{cite news |last=Angier |first=Natalie |date=September 7, 2014 |title=The Moon Comes Around Again |url=https://www.nytimes.com/2014/09/09/science/revisiting-the-moon.html |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |access-date=September 8, 2014 |archive-date=September 8, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908072715/http://www.nytimes.com/2014/09/09/science/revisiting-the-moon.html |url-status=live}} * {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/948_discovery_2008/page4.shtml |title=The Moon |work=Discovery 2008 |publisher=BBC World Service |access-date=May 9, 2021 |archive-date=March 11, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311073446/http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/948_discovery_2008/page4.shtml |url-status=live}} * {{cite book |last1=Bussey |first1=B. |last2=Spudis |first2=P.D. |author2-link=پال اسپُوڊس |title=The Clementine Atlas of the Moon |date=2004 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-521-81528-4}} * {{cite news |last=Cain |first=Fraser |title=Where does the Moon Come From? |work=[[يونيورس ٽوڊي]] |url=https://www.universetoday.com/1143/podcast-where-does-the-moon-come-from/ |access-date=May 9, 2021 |archive-date=May 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510142948/https://www.universetoday.com/1143/podcast-where-does-the-moon-come-from/ |url-status=live}} (پوڊڪاسٽ ۽ نقل) * {{cite book |editor-first1=Bradley L. |editor-first2=Mark A. |editor-first3=Charles K. |editor-first4=Clive R. |editor-last1=Jolliff |editor-last2=Wieczorek |editor-last3=Shearer |editor-last4=Neal |title=New Views of the Moon |date=2006 |doi=10.1515/9781501509537 |isbn=978-1-5015-0953-7 |series=Reviews in Mineralogy and Geochemistry |volume=60 |url=http://www.minsocam.org/msa/RIM/Rim60.html |access-date=April 12, 2007 |archive-date=June 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070627165803/http://www.minsocam.org/MSA/RIM/Rim60.html |url-status=live}} * {{cite web |last=Jones |first=E.M. |title=Apollo Lunar Surface Journal |publisher=NASA |date=2006 |url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ |access-date=May 9, 2021 |archive-date=May 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508133136/https://www.hq.nasa.gov/alsj/ |url-status=live}} * {{cite web |title=Exploring the Moon |publisher=[[قمري ۽ سياروي ادارو]] |url=https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/ |access-date=May 9, 2021 |archive-date=May 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510141741/https://www.lpi.usra.edu/lunar/missions/ |url-status=live}} * {{cite book |last=Mackenzie |first=Dana |title=The Big Splat, or How Our Moon Came to Be |date=2003 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |location=Hoboken, NJ |isbn=978-0-471-15057-2 |url=https://archive.org/details/bigsplatorhowour00mack |access-date=June 11, 2019 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617181357/https://archive.org/details/bigsplatorhowour00mack |url-status=live}} * {{cite book |last=Moore |first=P. |title=On the Moon |date=2001 |publisher=Sterling |location=Tucson, Arizona |isbn=978-0-304-35469-6 |url=https://archive.org/details/patrickmooreonmo00patr}} * {{cite web |title=Moon Articles |work=Planetary Science Research Discoveries |publisher=Hawai{{okina}}i Institute of Geophysics and Planetology |url=https://www.psrd.hawaii.edu/Archive/Archive-Moon.html |access-date=November 18, 2006 |archive-date=November 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117030432/http://www.psrd.hawaii.edu/Archive/Archive-Moon.html |url-status=live}} * {{cite book |last=Spudis |first=P. D. |title=The Once and Future Moon |date=1996 |publisher=[[سمٿسونين انسٽيٽيوشن پريس]] |isbn=978-1-56098-634-8 |url=https://archive.org/details/oncefuturemoon0000spud |access-date=June 11, 2019 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617181602/https://archive.org/details/oncefuturemoon0000spud |url-status=live}} * {{cite book |last=Taylor |first=S. R. |title=Solar system evolution |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |page=[https://archive.org/details/isbn_9780521372121/page/307 307] |date=1992 |isbn=978-0-521-37212-1 |url=https://archive.org/details/isbn_9780521372121}} * {{cite web |last=Teague |first=K. |title=The Project Apollo Archive |date=2006 |url=https://www.apolloarchive.com/apollo_archive.html |access-date=April 12, 2007 |archive-date=April 4, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070404042710/http://www.apolloarchive.com/apollo_archive.html |url-status=live}} * {{cite journal |last=Wilhelms |first=D. E. |title=Geologic History of the Moon |journal=U.S. Geological Survey Professional Paper |date=1987 |volume=1348 |url=http://ser.sese.asu.edu/GHM/ |access-date=April 12, 2007 |doi=10.3133/pp1348 |series=Professional Paper |doi-access=free |bibcode=1987ghm..book.....W |archive-date=February 23, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190223214805/http://ser.sese.asu.edu/GHM/ |url-status=live}} * {{cite book |last=Wilhelms |first=D. E. |title=To a Rocky Moon: A Geologist's History of Lunar Exploration |url=https://archive.org/details/torockymoongeolo0000wilh |access-date=March 10, 2009 |date=1993 |publisher=[[ايريزونا يونيورسٽي پريس]] |location=Tucson |isbn=978-0-8165-1065-8 |url-access=registration |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617181456/https://archive.org/details/torockymoongeolo0000wilh |url-status=live}} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sister project links |چنڊ |voy=چنڊ}} * [https://www.nasa.gov/moon چنڊ بابت ناسا جون تصويرون ۽ وڊيوز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230713014118/https://www.nasa.gov/moon/ |date=July 13, 2023 }} * {{youTube|nr5Pj6GQL2o|time=0s|وڊيو (04:56) – چنڊ 4ڪي ۾ (ناسا، اپريل 2018ع)}} * [https://www.timeanddate.com/worldclock/moonrise.html ڪنهن هنڌ لاءِ چنڊ اڀرڻ، چنڊ لهڻ ۽ چنڊ جي مرحلي بابت ڄاڻ حاصل ڪريو] === نقشا سازيءَ جا وسيلا === * [https://web.archive.org/web/20200421114248/https://astrogeology.usgs.gov/search/map/Moon/Geology/Unified_Geologic_Map_of_the_Moon_GIS_v2 چنڊ جو گڏيل ارضياتي نقشو] – [[آمريڪي ارضياتي سروي]] * [https://trek.nasa.gov/moon/ مون ٽريڪ – چنڊ جي ڊيٽا مجموعن ۽ نقشن لاءِ گڏيل نقشا ڏسڻ وارو برائوزر] * [https://www.lpi.usra.edu/resources/cla/ گڏيل قمري ائٽلس] * ٽي-رخي وڏو يا ننڍو ڪري سگهجندڙ گولا: ** [[گوگل نقشا]] تي [https://www.google.com/maps/space/moon/ چنڊ]، گوگل ارٿ جهڙي چنڊ جي ٽي-رخي پيشڪش ** [https://www.worldwindcentral.com/wiki/Moon چنڊ بابت ورلڊ ونڊ سينٽرل] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070515064406/http://www.worldwindcentral.com/wiki/Moon |date=May 15, 2007 }} * [https://web.archive.org/web/20150529090138/http://ralphaeschliman.com/id26.htm اپالو جي لهڻ وارن هنڌن جا نقشا ۽ وسيع منظر] * [https://web.archive.org/web/20201030074615/https://earthlymission.com/wp-content/uploads/2016/10/moon-earthside-map.jpg ارٿلي مشن] * [https://web.archive.org/web/20160818143433/http://lroc.sese.asu.edu/images/gigapan چنڊ جي اتر قطب واري علائقي جي وڏي تصوير] {{چنڊ}} {{ڌرتي}} {{شمسي نظام جا چنڊ (مختصر)}} {{شمسي نظام}} {{اختياري ضابطو}} {{Portal bar|شمسي نظام|فلڪيات|تارا|خلائي اڏام|ٻاهريون خلا}} [[زمرو:چنڊ| ]] [[زمرو:چنڊ|*]] [[زمرو:وڊيو ڪلپون رکندڙ مضمون]] [[زمرو:قديم زماني کان ڄاتل فلڪياتي جسم]] [[زمرو:سياروي اُپگرهي نظام]] [[زمرو:سياروي جسامت وارا اُپگرهه]] [[زمرو:اڳتي رخ واري مدار وارا چنڊ]] [[زمرو:شمسي نظام]] [[زمرو:فلڪي شيون]] [[زمرو:نظام شمسي]] rvjf0em3n9w6ne697ydseh8y6c2x3qp 0 11193 415105 414143 2026-09-26T19:12:19Z InternetArchiveBot 13773 Add 2 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415105 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڊگهي افسانوي بياني ڪهاڻي}} [[File:Madame de Pompadour.jpg|thumb|upright|[[مادام ڊي پومپادور]] ڪتاب پڙهندي پنهنجي منجهند گذاريندي ([[فرانسوا بوشي]]، 1756ع)]] {{Literature}} '''ناول''' [[بيانيو|بياني]] [[افسانو|افسانوي ادب]] جي هڪ ڊگهي تصنيف آهي، جيڪا عام طور [[نثر]] ۾ لکي ويندي آهي ۽ [[اشاعت|ڇپائي]] کان پوءِ [[ڪتاب]] جي صورت ۾ شايع ٿيندي آهي.<ref>"Novel", ''A Glossary of Literary Terms'' (9th Edition), M. H. Abrams and Geoffrey Gall Harpham, Wadsworth Cengage Learning, Boston, 2009, p. 226.</ref> لفظ ''ناول'' اٽالين لفظ نوويلا (novella) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ’نئون‘، ’خبر‘ يا ’ڪنهن نئين ڳالهه جي مختصر ڪهاڻي‘ آهي؛ اهو پاڻ لاطيني لفظ novella مان نڪتل آهي، جيڪو ناولس ''novellus'' جي بي جنس جمع جو واحد اسم طور استعمال ٿيندو هو، ۽ ناولس ''novellus'' وري نووس''novus'' جي تصغير آهي، جنهن جي معنيٰ ’نئون‘ آهي.<ref>''Britannica Online Encyclopedia'' [https://www.britannica.com/eb/article-9110453/novel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725181426/http://www.britannica.com/eb/article-9110453/novel |date=2008-07-25 }} accessed 2 August 2009</ref> [[مارگريٽ ڊوڊي]] موجب، ناول جي ”لڳ ڀڳ ٻه هزار سالن تي پکڙيل مسلسل ۽ جامع تاريخ“ آهي، جنهن جون پاڙون [[قديم يوناني ناول|قديم يوناني]] ۽ [[رومي ناول]]، وچئين دور جي [[شهسوارانه رومانوي ادب]] ۽ اطالوي نشاة ثانيه جي [[نوويلا]] واري روايت ۾ ملن ٿيون.<ref name="The True Story of the Novel">Margaret Anne Doody, [https://archive.org/details/truestoryofnovel0000dood/page/1 ''The True Story of the Novel'']. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 1996, rept. 1997, p.&nbsp;1. Retrieved 25 April 2014.</ref> قديم رومانوي صنف کي [[رومانويت]] جي دور ۾ [[والٽر اسڪاٽ]] جي [[تاريخي رومانوي ادب|تاريخي رومانوي تصنيفن]] ۽ [[گوٿڪ ناول]] ذريعي ٻيهر جياريو ويو.<ref>J. A. Cuddon, ''Dictionary of Literary Terms & Literary Theory'', ed., 4th edition, revised C. E. Preston. London: Penguin, 1999, pp. 76o-2.</ref> ڪجهه ناول نگارن، جن ۾ [[نيٿنيئل هاٿورن]]،<ref>''[[The Scarlet Letter: A Romance]]''</ref> [[هرمن ميلويل]]،<ref>Melville described ''[[Moby Dick]]'' to his English publisher as "a romance of adventure, founded upon certain wild legends in the Southern Sperm Whale Fisheries," and promised it would be done by the fall. Herman Melville in {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=nBeBBc3m4yYC |title=Correspondence |date=1993 |publisher=Northwestern University Press and The Newberry Library |isbn=0-8101-0995-6 |editor-last=Horth |editor-first=Lynn |series=The Writings of Herman Melville |volume=Fourteen |location=Evanston and Chicago}}</ref> [[اين ريڊڪلف]]،<ref>William Harmon & C, Hugh Holmam, ''A Handbook to Literature'' (7th edition), p. 237.</ref> ۽ [[جان ڪائوپر پوئيس]]<ref>See ''[[A Glastonbury Romance]]''.</ref> شامل آهن، پنهنجي تصنيفن لاءِ [[رومانوي افسانو|''رومانس'']] جو اصطلاح پسند ڪيو. اهڙي رومانس کي [[صنفي افسانو|صنفي افسانوي ادب]] جي [[رومانوي ناول]] سان نه ملائڻ گهرجي، جنهن جو مرڪزي موضوع رومانوي محبت هوندو آهي. [[ايم. ايڇ. ابرامس]] ۽ والٽر اسڪاٽ دليل ڏنو آهي ته ناول اهڙو افسانوي بيانيو آهي، جيڪو ڪنهن سماج جي حالت جي حقيقت پسندانه عڪاسي ڪري ٿو، جيئن [[هارپر لي]] جو ''[[ٽو ڪل اي موڪنگ برڊ]]''.<ref>{{cite web |date=16 June 2008 |title=To Kill a Mockingbird voted greatest novel of all time |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2138827/To-Kill-a-Mockingbird-voted-Greatest-Novel-Of-All-Time.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/2138827/To-Kill-a-Mockingbird-voted-Greatest-Novel-Of-All-Time.html |archive-date=2022-01-11 |website=[[دي ڊيلي ٽيليگراف]]}}{{cbignore}}</ref><ref name="Whitfield">{{cite journal |last1=Moraru |first1=Christian |date=1997 |title=From Gnosticism to "Containment": The American Novel in the Age of Suspicion |url=https://archive.org/details/sim_studies-in-the-novel_winter-1997_29_4/page/561 |journal=Studies in the Novel |volume=29 |issue=4 |pages=561–567 |jstor=29533235}}</ref> ان جي ابتڙ، رومانس ڪنهن به اهڙي افسانوي بيانيي کي پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو، جنهن ۾ حيرت انگيز يا غيرمعمولي واقعن تي زور ڏنو وڃي.<ref>M. H. Abrams, ''A Glossary of Literary Terms'' (7th edition), p. 192.</ref><ref>"Essay on Romance", ''Prose Works'' volume vi, p.&nbsp;129, quoted in "Introduction" to Walter Scott's ''Quentin Durward'', ed. Susan Maning. Oxford: Oxford University Press, 1992, p.&nbsp;xxv.</ref><ref>See also, Nathaniel Hawthorne's, "Preface" to ''[[The House of Seven Gables|The House of Seven Gables: A Romance]]'', 1851. External link to the "Preface" below)</ref> عملي طور اهڙين تصنيفن کي به عام طور ناول ئي چيو وڃي ٿو، جن ۾ [[ميري شيلي]] جو ''[[فرينڪنسٽائن]]''<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2013/nov/11/100-best-novels-frankenstein-mary-shelley|title=The 100 best novels: No 8 – Frankenstein by Mary Shelley (1818)|website=[[دي گارجين]]|date=11 November 2013|access-date=31 May 2020|archive-date=4 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604183130/https://www.theguardian.com/books/2013/nov/11/100-best-novels-frankenstein-mary-shelley|url-status=live}}</ref> ۽ [[جي. آر. آر. ٽولڪين]] جو ''[[دي لارڊ آف دي رنگز]]'' شامل آهن.<ref>{{cite magazine |url=https://entertainment.time.com/2005/10/16/all-time-100-novels/slide/the-lord-of-the-rings-1954-by-j-r-r-tolkien/ |title=All-TIME 100 Novels |magazine=[[ٽائيم (رسالو)|ٽائيم]] |date=8 January 2010 |last1=Grossman |first1=Lev |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114162827/https://entertainment.time.com/2005/10/16/all-time-100-novels/slide/the-lord-of-the-rings-1954-by-j-r-r-tolkien/ |archive-date=2012-01-14 |access-date=2020-05-31 |url-status=dead }}</ref> چين ۾ ڇپيل ڪتابن جي ڦهلاءَ سان [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] (1368–1644ع) ۽ [[چنگ گهراڻو|چنگ گهراڻي]] (1616–1911ع) دوران مقامي ٻوليءَ ۾ [[چار عظيم ڪلاسيڪي ناول|ڪلاسيڪي چيني ناول]] وجود ۾ آيا. يورپ ۾ هڪ شروعاتي مثال [[مسلم اسپين]] جي [[صوفي]] ليکڪ [[ابن طفيل]] جو ''[[حي بن يقظان]]'' هو.<ref>{{Cite web|title=Hayy ibn Yaqzan {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/hayy-ibn-yaqzan|website=encyclopedia.com|access-date=2020-05-02|archive-date=2016-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027215725/https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/hayy-ibn-yaqzan|url-status=live}}</ref> بعد ۾ [[ڇاپيخاني جو ڦهلاءُ|ڇاپيخاني جي ايجاد]] کان پوءِ هن صنف ۾ وڌيڪ ترقي ٿي. ''[[ڊان ڪئخوٽي]]'' جو ليکڪ [[ميگل ڊي سروانٽيس]]، جنهن جو پهريون حصو 1605ع ۾ شايع ٿيو، اڪثر [[جديد دور]] جو پهريون اهم يورپي [[ناول نگار]] قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="Merriam-Webster 1995">''Merriam-Webster's Encyclopedia of Literature''. Kathleen Kuiper, ed. 1995. Merriam-Webster, Springfield, Mass.</ref> ادبي مورخ [[ايئن واٽ]] پنهنجي ڪتاب ''The Rise of the Novel'' (1957ع) ۾ دليل ڏنو ته جديد ناول ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ ''[[رابنسن ڪروسو]]'' سان جنم ورتو.<ref name="h011">{{cite book | last=Peraldo | first=Emmanuelle | title=300 Years of Robinsonades | publisher=Cambridge Scholars Publishing | date=2020-03-10 | isbn=978-1-5275-4840-4 | url=https://books.google.com/books?id=ZUfhDwAAQBAJ&pg=PA4 | access-date=2025-08-06 | page=4 | quote=۽ خاص طور تي [[وچولو طبقو]] ئي اهو عنصر آهي، جنهن کي [[ايئن واٽ]] (1957ع) ناول جي اُڀرندڙ صنف جي هڪ اهم سڃاڻپ قرار ڏئي ٿو. واٽ جي نظر ۾ ناول اهڙي صنف طور اُسريو، جنهن جي واڌ ويجهه ارڙهين صديءَ جي پهرئين اڌ دوران انگلينڊ ۾ وچولي طبقي جي عروج واري سماجي پسمنظر ۾ ٿي. واٽ سميت ڪيترن ئي نقادن [[ڊينيئل ڊيفو]] کي ناول جي باني شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو آهي. ''دي رائز آف دي ناول: اسٽڊيز اِن ڊيفو، رچرڊسن اينڊ فيلڊنگ'' ۾ ايئن واٽ لکي ٿو ته ''[[رابنسن ڪروسو]]'' کي ان معنيٰ ۾ پهريون ناول چئي سگهجي ٿو، جو اهو پهريون افسانوي بيان آهي، جنهن ۾ هڪ عام ماڻهوءَ جون روزمره سرگرميون مسلسل ادبي ڌيان جو مرڪز بڻجن ٿيون (واٽ، 1957ع، ص. 74). تنهن هوندي به، ان راءِ تي اختلاف موجود رهيا آهن ۽ ڪجهه نقادن ''رابنسن ڪروسو'' کي پهريون ناول قرار ڏيڻ بابت تحفظات ظاهر ڪيا آهن؛ مثال طور ''ريڪنسيڊرنگ دي رائز آف دي ناول'' (2000ع) ۾ ان مسئلي تي ٻيهر غور ڪيو ويو آهي. خود ڊيفو پنهنجي لکڻين کي ”ناول“ نه سڏيو هو؛ سندس تصنيفن لاءِ ”ناول“ جي صنفي سڃاڻپ ارڙهين صديءَ جي پوئين دور ۾ نقادن طرفان استعمال ڪئي وئي. | archive-date=2025-08-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250827191500/https://books.google.com/books?id=ZUfhDwAAQBAJ&pg=PA4 | url-status=live }}</ref> تازين ٽيڪنالاجي ترقيُن سبب ڪيترائي ناول هاڻي غير ڇاپي ذريعن ۾ پڻ شايع ٿين ٿا، جن ۾ [[آڊيو ڪتاب]]، [[ويب ناول]] ۽ [[برقي ڪتاب]] شامل آهن. افسانوي ادب جي هڪ ٻي غير روايتي صورت [[گرافڪ ناول]] آهي. جيتوڻيڪ افسانوي تصنيفن جي انهن [[مزاحيه ڪتاب]] وارين صورتن جون پاڙون 19هين صديءَ تائين پهچن ٿيون، پر انهن کي وڏي مقبوليت نسبتاً تازو ملي آهي. ==صنف جي وصف== [[File:Tosa Mitsuoki—Portrait of Murasaki Shikibu.jpg|thumb|ڪاغذ بنيادي لکڻيءَ جي ذريعي طور: [[موراساڪي شيڪيبو]] 11هين صديءَ جي شروعات ۾ پنهنجو ''[[گينجي جي ڪهاڻي]]'' لکندي؛ 17هين صديءَ جي تصوير]] ناول هڪ ڊگهو افسانوي بيانيو آهي. [[جديد دور]] ۾ ناول عام طور [[ادب|ادبي نثر]] جو اسلوب استعمال ڪري ٿو. هن دور ۾ نثري ناول جي ترقيءَ کي [[ڇپائي]] ۾ آيل جدتن ۽ 15هين صديءَ ۾ سستي ڪاغذ جي متعارف ٿيڻ هٿي ڏني. ڇپائيءَ کي، خاص طور 1790ع واري ڏهاڪي کان اڳ واري دور ۾، جڏهن ”ناول“ جو اصطلاح عام استعمال ۾ نه آيو هو، ناولن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ معيار طور پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book|author=Jordan Alexander Stein |title=When Novels Were Books |publisher=Harvard University Press |year=2020 |isbn=9780674987043}}</ref> ناول جون ڪجهه خاصيتون هيٺيان ٿي سگهن ٿيون: *'''افسانوي بيانيو:''' [[افسانو|افسانويت]] کي عام طور ناول کي [[تاريخ نگاري]] کان ڌار ڪندڙ خاصيت قرار ڏنو وڃي ٿو.{{citation needed|date=December 2024}} بهرحال، اهو معيار مسئلو پيدا ڪري سگهي ٿو.{{citation needed|date=December 2024}} [[اوائلي جديد دور]] ۾ تاريخي بيانين جا ليکڪ متن جي ڪنهن حصي کي سينگارڻ يا ڪنهن راءِ کي وڌيڪ معتبر بڻائڻ لاءِ روايتي عقيدن تي ٻڌل ايجاد ڪيل واقعا شامل ڪندا هئا. تاريخدان تعليمي مقصدن لاءِ تقريرون پڻ پاڻ ٺاهيندا ۽ ترتيب ڏيندا هئا. ٻئي پاسي، ناول ڪنهن هنڌ ۽ دور جي سماجي، سياسي ۽ ذاتي حقيقتن کي اهڙي وضاحت ۽ تفصيل سان پيش ڪري سگهن ٿا، جيڪا تاريخي تصنيفن ۾ نه ملي. مثال طور [[هئو مائي]] جو لکيل ''[[اونگ ڪو وان]]'' اهڙي ”غير افسانوي ناول“ طور ترتيب ڏنو ۽ بيان ڪيو ويو، جنهن جو مقصد تاريخي حقيقتن کي ڄاڻي واڻي ناول جي صورت ۾ قلمبند ڪرڻ هو.{{citation needed|date=December 2024}} *'''ادبي نثر:''' جيتوڻيڪ نثر، نظم جي بدران، جديد ناول جو معياري ذريعو بڻيو، پر جديد يورپي ناول جي اڳوڻن ۾ ڏکڻ فرانس جي [[رومانوي ٻوليون|رومانوي ٻولين]] ۾ لکيل منظوم رزميه تصنيفون، خاص طور [[ڪريتيان ڊي تروا]] جون 12هين صديءَ جي آخر جون تصنيفون، ۽ [[وچولي انگريزي]] ۾ [[جيفري چاسر]] ({{Circa|1343}}–1400ع) جو ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' شامل آهن.<ref>Doody (1996), pp.&nbsp;18–3, 187.</ref> 19هين صديءَ ۾ به منظوم افسانوي بيانين، جهڙوڪ [[لارڊ بائرن]] جو ''[[ڊان جوان (بائرن)|ڊان جوان]]'' (1824ع)، [[اليگزينڊر پشڪن]] جو ''[[يوجين اونيگن]]'' (1833ع)، ۽ [[ايلزبيٿ بيريٽ برائوننگ]] جو ''[[اورورا لي]]'' (1856ع)، نثري ناولن سان مقابلو ڪيو. [[وڪرم سيٺ]] جو ''[[دي گولڊن گيٽ (وڪرم سيٺ جو ناول)|دي گولڊن گيٽ]]'' (1986ع)، جيڪو 590 [[اونيگن بند]]ن تي مشتمل آهي، منظوم ناول جو نسبتاً تازو مثال آهي.<ref>Doody (1996), p.&nbsp;187.</ref> *'''قربت جو تجربو:''' 11هين صديءَ جي جاپان ۽ 15هين صديءَ جي يورپ ٻنهي ۾ نثري افسانوي ادب پڙهندڙ سان قربت وارو پڙهڻ جو تجربو پيدا ڪيو. [[هيرالڊ بلوم]]<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Harold |title=Genius: A Mosaic of One Hundred Exemplary Creative Minds |date=2002 |publisher=Fourth Estate |isbn=978-1-84115-398-8 |page=294 |url=https://books.google.com/books?id=oGAQAQAAIAAJ |access-date=19 December 2021}}</ref> ''[[گينجي جي ڪهاڻي]]'' ۾ [[موراساڪي شيڪيبو|ليڊي موراساڪي]] جي قربت ۽ طنزيه انداز جي استعمال کي اهڙو قرار ڏئي ٿو، ڄڻ هن ”پهرين ناول نگار طور سروانٽيس کان اڳواٽ واٽ هموار ڪئي هجي“. ٻئي پاسي، ''[[اوڊيسي]]'' ۽ ''[[اينيئڊ]]'' جهڙا منظوم رزميه چونڊيل سامعين آڏو پڙهيا يا ٻڌايا ويندا هئا، جيتوڻيڪ اهو به ناٽڪ گهرن ۾ ڊرامن جي پيشڪش جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قربت وارو تجربو هو.{{citation needed||reason=who was the audience and which time period|date=December 2024}} انفرادي فيشن، ذاتي نظرين، گهري احساسن، ڳجهن پريشانين، ”رويي“ ۽ ”شائستگي“ جي هڪ نئين دنيا ناولن ۽ انهن سان لاڳاپيل [[شهسوارانه رومانوي ادب|نثري رومانس]] وسيلي پکڙجي وئي. *'''ڊيگهه:''' اڄ ناول بياني نثري افسانوي ادب جي سڀ کان ڊگهي صنف آهي، جنهن کان پوءِ [[نوويلا]] اچي ٿي. البت 17هين صديءَ ۾ نقادن رومانس کي رزميه ڊيگهه واري صنف ۽ ناول کي ان جو مختصر حريف سمجهيو. انهن افسانوي صنفن جي ڊيگهه ۾ فرق جي ڪا قطعي حد مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. فلسفي ۽ ادبي نقاد [[گيورگ لوڪاچ]] دليل ڏنو ته ناول جي ڊيگهه جي گهرج ان تصور سان ڳنڍيل آهي ته ناول کي زندگيءَ جي ڪليت کي پنهنجي دائري ۾ آڻڻ گهرجي.<ref>[[György Lukács]] ''The Theory of the Novel. A historico-philosophical essay on the forms of great epic literature'' [first German edition 1920], transl. by Anna Bostock (Cambridge, Massachusetts: The MIT Press, 1971).</ref> انگريز ناول نگار [[اي. ايم. فوسٽر]] جو هڪ ٻيو خيال هو ته ناول گهٽ ۾ گهٽ پنجاهه هزار لفظن تي مشتمل هجڻ گهرجي.<ref name="nctb2023">{{cite book|title=সহপাঠ|trans-title=Co-lesson|publisher=[[نيشنل ڪريڪيولم اينڊ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ]], [[ڍاڪا]], [[بنگلاديش]]|date= October 2023|page=2|volume=Classes XI-XII and Alim|lang=bn}}</ref> ==اوائلي ناول== {{see also|قديم يوناني ناول|بازنطيني ناول}} سڀ کان اوائلي ناولن ۾ پهرين صدي ق.م کان ٻي صدي عيسويءَ تائين جا ڪلاسيڪي يوناني ۽ لاطيني نثري بيانيا شامل آهن، جهڙوڪ [[چاريٽن]] جو ''[[ڪاليروئي (ناول)|ڪاليروئي]]'' (پهرين صديءَ جي وچ ڌاري)، جنهن کي ”ممڪن طور اولهه جو سڀ کان اوائلي محفوظ ناول“ چيو ويو آهي،<ref>{{cite book |last1=Morgan |first1=J. R. |author1-link=J. R. Morgan |editor1-last=Reardon |editor1-first=B. P. |editor1-link=Bryan Peter Reardon |title=Collected Ancient Greek Novels |date=2019 |publisher=University of California Press |location=Oakland, CA |isbn=978-0-520-30559-5 |page=xvi |edition=3rd |url=https://books.google.com/books?id=gnKxDwAAQBAJ&q=%22narrative+fiction+in+prose+imaginative%22&pg=RA1-PA1 |chapter=Foreword to the 2008 edition}}</ref> ۽ ان سان گڏ [[پيٽرونيس آربيٽر|پيٽرونيس]] جو ''[[سيٽيريڪون]]''، [[لوسيان]] جي ''[[هڪ سچي ڪهاڻي|سچي ڪهاڻي]]''، [[اپوليئس]] جو ''[[دي گولڊن ايس]]''، ۽ گمنام ''[[ايسوپ#ايسوپ رومانس|ايسوپ رومانس]]'' ۽ ''[[اليگزينڊر رومانس]]''. انهن تصنيفن تي اڪثر زباني روايتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ ڏندڪٿا ٺاهڻ، جو اثر هو ۽ انهن پنهنجي دور جي ثقافتي، سماجي ۽ سياسي حالتن جي عڪاسي ڪئي. بعد ۾ انهن جي اسلوب کي [[بازنطيني ناول]]ن ۾ اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ [[يوستاٿيوس ميڪريمبولائٽس]] جو ''Hysimine and Hysimines''.<ref name="Morgan & Stoneman">John Robert Morgan, Richard Stoneman, ''Greek fiction: the Greek novel in context'' (Routledge, 1994), Gareth L. Schmeling, and Tim Whitmarsh (hrsg.) ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel'' (Cambridge University Press 2008).</ref> هندستان ۾ پنجين کان اٺين صديءَ دوران ڪلاسيڪي سنسڪرت ۾ پڻ بياني صورتون ترقي ڪيون. [[سوبنڌو]] جي ''[[واسوادتا]]''، [[دندين]] جي ''[[دشاڪمارچرت]]'' ۽ ''[[اوانتي سندري ڪٿا]]''، ۽ [[بان ڀٽ]] جي ''[[ڪادمبري]]'' اهم تصنيفن ۾ شامل آهن. انهن بياني صورتن تي گهڻو پراڻن ڪلاسيڪي سنسڪرت [[هندستاني ڪلاسيڪي ناٽڪ#ناٽڪ|ناٽڪن]] ۽ [[هندستاني ڪلاسيڪي ناٽڪ]] جي ادب سان گڏ زباني روايتن ۽ مذهبي متنن جو به اثر هو.<ref>{{cite web |title=Sanskrit Dramas – Asian Traditional Theatre & Dance |url=https://disco.teak.fi/asia/sanskrit-dramas/}}</ref> ===چين ۾=== {{see also|ڪلاسيڪي چيني ناول}} [[File:WUL-he21 02761 遊仙窟.pdf|thumb|page=60|[[ژانگ ژوئو]] جو ''[[يو شيان ڪو]]'']] ستين صديءَ جي چيني بياني نثري تصنيف ''[[يو شيان ڪو]]''، جيڪا [[ژانگ ژوئو]] لکي، کي ڪجهه عالمن [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي سڀ کان اوائلي ”رومانس“ يا ”ناولن“ مان هڪ سمجهيو آهي،<ref>朴銀美, パクギンミ. 研究発表 『伊勢物語』 の構想とその世界―『遊仙窟』 と 『崔致遠伝』 との比較を通して―. In国際日本文学研究集会会議録 1999 Oct 1 (No. 22, pp. 9-32). 国文学研究資料館 (in Japanese). ("第一に,唐代最初であり,最古の恋愛小説であった『遊仙窟』") ("First, "Youxianku", the oldest romance novel from the Tang dynasty.")</ref><ref name=youxian>{{cite web|title=中国・唐の伝奇小説「遊仙窟」 最古の写本、99年かけて後半発見|language=ja|url=https://www.asahi.com/articles/ASQ8L3V87Q89PLZB00W.html|date=18 August 2022|newspaper=[[دي اساهي شمبن]]|quote=(ترجمو): چيني [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي ناول ''يو شيان ڪو'' کي جاپان پهتل پهريون ناول چيو وڃي ٿو. [[اوساڪا صوبو|اوساڪا صوبي]] جي [[ڪاواچي ناگانو]] شهر ۾ واقع ڪونگوجي مندر ۾ محفوظ هن تصنيف جي سڀ کان پراڻي موجود قلمي نسخي جو اڳ گم ٿيل ٻيون اڌ حصو دريافت ڪيو ويو آهي. ... ''يو شيان ڪو'' [[ژانگ وينچينگ]] جي تصنيف آهي. چيو وڃي ٿو ته اها [[نارا دور]] ۾ جاپان پهتي هئي. ... هيءَ تصنيف پنهنجي روان لکڻي، ذهانت ڀرين مڪالمن ۽ شاعريءَ جي ڪري پڻ نمايان آهي. گم ٿيل حصن کي دريافت ڪندڙ [[ڪيوٽو قومي عجائب گهر]] جي محقق توموهيدي اوئسوگي چيو ته، ”اڄ جي لحاظ کان ان کي هڪ جديد پرڏيهي ڊرامي جهڙي تصنيف سمجهي سگهجي ٿو، جيڪا پنهنجي مشهور لکڻيءَ سبب سڃاتي وڃي ٿي؛ هن ''[[مانيوشو]]'' ۽ ''[[گنجي جي ڪهاڻي]]'' تي اثر وڌو ۽ جاپان ۾ ڊگهي عرصي کان پڙهي ويندي رهي آهي.“|access-date=11 November 2024|archive-date=11 November 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241111065637/https://www.asahi.com/articles/ASQ8L3V87Q89PLZB00W.html|url-status=live}}</ref> ۽ هن تصنيف اوڀر ايشيا جي پوءِ واري افسانوي ادب تي اثر وڌو.<ref name=youxian/> [[سونگ گهراڻو|سونگ گهراڻي]] (960–1279ع) ۾ شهري آباديءَ جي واڌ ۽ ڇپيل ڪتابن جي ڦهلاءَ زباني ڪهاڻي گوئي، ''[[چوانچي (مختصر ڪهاڻي ۽ نوويلا)|چوانچي]]'' ۽ ''[[هوابين]]'' کي ڊگهن، گهڻن جلدن تي ٻڌل مقامي ٻوليءَ جي افسانوي [[چار عظيم ڪلاسيڪي ناول|ناولن]] ڏانهن ترقي ڪرڻ ۾ مدد ڏني، جيڪي [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] (1368–1644ع) تائين پنهنجي پختي صورت اختيار ڪري چڪا هئا. ==وچيون دور: 1100–1500== يورپ ۾ ناول جي ترقي [[يوهانس گوٽنبرگ]] پاران لڳ ڀڳ 1439ع ۾ ڇاپيخاني جي ايجاد ۽ ان کان هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي پوءِ اشاعتي صنعت جي اڀار کان اڳ نه ٿي.<ref>{{Cite encyclopedia| url=https://www.britannica.com/technology/printing-press| title=Printing press &#124; History & Types| encyclopedia=Encyclopedia Britannica| date=10 September 2024| access-date=9 March 2018| archive-date=29 September 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20230929122331/https://www.britannica.com/technology/printing-press| url-status=live}}</ref> 16هين صديءَ ۾ به يورپ جون ڊگهيون ادبي تصنيفون گهڻو ڪري نظم ۾ هونديون هيون. ===شهسوارانه رومانس=== {{Main|شهسوارانه رومانس}} [[File:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|thumb|upright|[[جيفري چاسر|چاسر]] ''[[ٽرائلس ۽ ڪريسيڊ]]'' پڙهي ٻڌائيندي؛ 15هين صديءَ جي شروعات جو نسخو، [[ڪارپس ڪرسٽي ڪاليج، ڪيمبرج]]]] رومانس يا شهسوارانه رومانس [[نثر]] يا [[نظم|منظوم]] [[بيانيو|بيانيي]] جو هڪ قسم آهي، جيڪو [[اعليٰ وچيون دور|اعليٰ وچئين دور]] ۽ [[اوائلي جديد يورپ]] جي اشرافي حلقن ۾ مشهور هو. اهي حيرت انگيز واقعن سان ڀريل [[مهم جوئي|مهمون]] هونديون هيون، جن جو مرڪزي ڪردار اڪثر سورهيائيءَ جي خاصيتن وارو ڪو [[گهمندڙ شهسوار]] هوندو هو، جيڪو ڪنهن [[مهم]] تي نڪرندو هو؛ تنهن هوندي به ”مخالف جنس جي محبت ۽ درٻاري آداب تي زور ان کي {{Lang|fro|[[شانسون ڊي جيسٽ]]}} ۽ [[رزميه شاعري|رزميه شاعريءَ]] جي ٻين قسمن کان ڌار ڪري ٿو، جن جو مرڪز سورهيائي هوندي آهي.“<ref>"Chivalric romance", in Chris Baldick, ed., ''Oxford Dictionary of Literary Terms'', 3rd ed. (Oxford University Press, 2008).</ref> پوءِ وارن رومانسن، خاص طور فرانسيسي اصل وارن رومانسن ۾، [[درباري محبت]] جي موضوعن تي نمايان زور ڏنو ويو. شروعات ۾ رومانوي ادب [[قديم فرانسيسي]]، [[اينگلو نارمن ٻولي|اينگلو نارمن]] ۽ [[آڪسيٽان ٻولي|آڪسيٽان]] ۾ لکيو ويندو هو؛ بعد ۾ اهو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]] ۽ [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۾ پڻ لکجڻ لڳو. 13هين صديءَ جي شروعات دوران رومانسن کي وڌندڙ نموني نثر ۾ لکيو وڃڻ لڳو. نظم کان نثر ڏانهن منتقلي 13هين صديءَ جي شروعات کان ٿي، جنهن جو هڪ مثال ''[[فلامينڪا جو رومانس]]'' آهي. ''[[لينسلاٽ-گريل|نثري لينسلاٽ]]'' يا ''ولگيٽ سلسلي'' ۾ پڻ انهيءَ دور جا حصا شامل آهن. هن مجموعي اڻ سڌيءَ طرح [[ٿامس ميلوري]] جي 1470ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي تصنيف ''[[لي مورٽ ڊي آرٿر]]'' لاءِ راهه هموار ڪئي. نثر جي مقبوليت وڌندي وئي، ڇاڪاڻ ته ان وسيلي ليکڪ مشهور ڪهاڻين کي انهن سنجيده تاريخن سان ڳنڍي سگهندا هئا، جيڪي روايتي طور نثر ۾ لکبيون هيون، ۽ نثر جو ترجمو پڻ وڌيڪ آسانيءَ سان ٿي سگهندو هو.<ref>See [[William Caxton]]'s preface to his 1485 edition.</ref> عوامي ادب پڻ رومانس جي موضوعن مان فائدو ورتو، پر ان ۾ [[طنزيه تضاد]]، [[طنز]] يا [[ادبي تمسخر]] جو مقصد شامل هوندو هو. رومانسن ۾ [[ڏند ڪٿا]]ن، [[پري ڪهاڻي]]ن ۽ تاريخ کي نئين سر پيش ڪيو ويو، پر لڳ ڀڳ 1600ع تائين اهي رواج کان ٻاهر ٿي ويا، ۽ [[ميگل ڊي سروانٽيس]] مشهور نموني ''[[ڊان ڪئخوٽي]]'' (1605ع) ۾ انهن جو تمسخر اڏايو. ان هوندي به [[وچئين دور پسندي|وچئين دور بابت جديد تصور]] تي ڪنهن ٻئي وچئين دور جي ادبي صنف جي ڀيٽ ۾ رومانس جو وڌيڪ اثر آهي، ۽ لفظ ”وچيون دور“ شهسوارن، مصيبت ۾ ڦاٿل عورتن، اژدهن ۽ اهڙن ٻين روايتي تصوراتي عنصرن کي ذهن ۾ آڻي ٿو.<ref>[[C. S. Lewis]], ''[[The Discarded Image]]'', p.&nbsp;9 {{ISBN|0-521-47735-2}}</ref> ===نوويلا=== {{Main|نوويلا}} لفظ ”ناول“ مختصر ڪهاڻين، يا [[نوويلا]] جي تخليق مان نڪتو، جيڪي 19هين صديءَ جي آخر تائين يورپ جي زباني ڪهاڻي گوئيءَ واري ثقافت جو حصو رهيون. پري ڪهاڻيون، چرچا ۽ گفتگوءَ ۾ ڪنهن ڳالهه کي واضح ڪرڻ لاءِ ٻڌايل مزاحيه ڪهاڻيون، ۽ پادريءَ پاران واعظ ۾ شامل ڪيل اخلاقي مثال، سڀ انهيءَ روايت جو حصو هئا. اهڙين ڪهاڻين جا لکيل مجموعا مختلف صورتن ۾ گردش ڪندا هئا، جن ۾ پادرين جي استعمال لاءِ تيار ڪيل عملي مثالن جي مجموعن کان وٺي مختلف ڪهاڻين جا مجموعا شامل هئا، جهڙوڪ [[جيوواني بوڪاچيو|بوڪاچيو]] جو ''[[دي ڊيڪاميرون]]'' (1354ع) ۽ [[جيفري چاسر]] جو ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' (1386–1400ع). ''دي ڊيڪاميرون'' هڪ سئو نوويلائن جو مجموعو هو، جيڪي ڏهن ماڻهن—ستن عورتن ۽ ٽن مردن—ٻڌايون؛ اهي 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] کان بچڻ لاءِ [[فلورينس]] مان ڀڄي فيئسولي جي ٽڪرين ڏانهن ويا هئا. ==نشاة ثانيه جو دور: 1500–1700== [[File:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|thumb|1474ع: نقل نويس جي دڪان ۾ هڪ گراهڪ، هٿ ۾ اهو ڪتاب کڻي بيٺل آهي جنهن جي هو نقل ڪرائڻ چاهي ٿو. پهرين ڇپيل جرمن ''[[ميلوزين]]'' جي هن تصوير ۾ قلمي نسخن جي بازار ڏانهن اشارو ڪيو ويو آهي.]] 16هين صديءَ جي شروعات ۾ تاريخ ۽ افساني جي وچ ۾ موجود جديد فرق اڃا قائم نه ٿيو هو، ۽ اوائلي جديد دور جي ڇپائيءَ واري بازار ۾ ملندڙ ڪيترين ئي تاريخي روايتن ۾ انتهائي غيرممڪن ڳالهيون شامل هيون. [[وليم ڪيڪسٽن]] پاران 1485ع ۾ ڇپايل [[ٿامس ميلوري]] جي ''[[لي مورٽ ڊي آرٿر]]'' (1471ع) کي سچي تاريخ طور وڪرو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ ان جي ڪهاڻي جادوئي واقعن ۽ تاريخي طور ناممڪن ڳالهين جي هڪ سلسلي تي ٻڌل هئي. [[سر جان مينڊويل]] جو ''Voyages''، جيڪو 14هين صديءَ ۾ لکيو ويو پر 18هين صديءَ تائين ڇپيل ايڊيشنن ۾ گردش ڪندو رهيو،<ref>The [[English Short Title Catalogue|ESTC]] notes 29 editions published between 1496 and 1785 [http://estc.bl.uk/F/YMU7APITB3P8CLP4R6J16RSRKXTRGRN9HE79F36U1UPQP8QVU9-05108?func=short-sort&set_number=093136&sort_option=01---A02---A ESTC search result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160128182018/http://estc.bl.uk/F/YMU7APITB3P8CLP4R6J16RSRKXTRGRN9HE79F36U1UPQP8QVU9-05108?func=short-sort&set_number=093136&sort_option=01---A02---A |date=2016-01-28 }}</ref> قدرتي عجائبات سان ڀريل هو، جن کي حقيقت سمجهيو ويندو هو؛ مثال طور هڪ پير وارا ايٿوپيائي، جيڪي ريگستاني سج کان بچڻ لاءِ پنهنجي پير کي ڇٽيءَ طور استعمال ڪندا هئا. آخرڪار ٻنهي تصنيفن کي افسانوي ادب سمجهيو ويو. 16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ ٻن عنصرن تاريخ ۽ افساني جي ڌار ٿيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڇپائيءَ جي ايجاد ترت ئي نسبتاً سستي وندر ۽ ڄاڻ لاءِ [[چيپ بڪ]] جي صورت ۾ نئين بازار پيدا ڪئي. 17هين ۽ 18هين صديءَ جي ليکڪن پاران هن صنف جي وڌيڪ نفيس ادبي پيداوار کي ''[[بيل ليتر]]'' چيو ويو—يعني اهڙي بازار جيڪا نه هيٺين درجي جي هئي ۽ نه ئي علمي. ٻي اهم اڳڀرائي جديد افسانوي ادب جي پهرين گهڻي وڪرو ٿيندڙ تصنيف، گارسيا مونتالوو جي اسپيني ''[[اماديس ڊي گائولا]]''، جي صورت ۾ ٿي. تنهن هوندي به ان کي ''بيل ليتر'' جو مثال نه سمجهيو ويو. ''اماديس'' آخرڪار روايتي رومانس جو مثالي نمونو بڻجي ويو، جڏهن ته جديد ناول 17هين صديءَ ۾ ترقي ڪرڻ شروع ڪيو. ===جاپان ۾=== [[جاپان]] ۾ [[ايدو دور]] دوران ادب جي ڪيترين ئي مختلف صنفن جي شروعات ٿي، جنهن ۾ شهرن جي وڌندڙ آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي وڌندڙ شرح ۽ ڪتاب اڌارا ڏيندڙ لائبريرين جي ترقي اهم ڪردار ادا ڪيو. [[اهارا سائيڪاڪو]] (1642–1693ع) بابت چئي سگهجي ٿو ته هن جاپان ۾ ناول جي جديد شعور کي جنم ڏنو؛ هن وندرگاهن بابت پنهنجين مزاحيه ۽ تنبيهي ڪهاڻين ۾ مقامي ڳالهه ٻولهه کي شامل ڪيو، جنهن کي {{transliteration|ja|Ukiyozōshi}}، يعني ”[[اوڪيو-زوشي|ترندڙ دنيا]]“ جي صنف چيو وڃي ٿو. اهارا جي ''Life of an Amorous Man'' کي هن صنف جي پهرين تصنيف سمجهيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ اهارا جي تصنيفن کي ان وقت اعليٰ ادب نه سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهي {{transliteration|ja|[[چونين]]}}، يعني واپاري طبقي، لاءِ لکيون ويون ۽ انهن ۾ مشهور ٿيون، پر اهي تمام گهڻيون مقبول ٿيون ۽ {{transliteration|ja|ukiyozōshi}} جي ترقي ۽ ڦهلاءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيائون. ===سورهيائي وارا رومانس=== {{main|سورهيائي وارا رومانس|17هين صديءَ جو فرانسيسي ادب}} سورهيائي وارو رومانس تخيلاتي ادب جي هڪ صنف آهي، جيڪا 17هين صديءَ ۾ خاص طور فرانس ۾ عروج تي پهتي. فرانس ۾ جديد افسانوي ادب جي شروعات هڪ قسم جي نيم [[ڳوٺاڻي شاعري|ڳوٺاڻي]] صورت ۾ ٿي. [[آنوري ڊي ارفي]] (1568–1625ع) جي مشهور تصنيف ''[[لاستري]]'' (1610ع)، جيڪا اوائلي فرانسيسي ناولن مان هڪ آهي، کي صحيح معنيٰ ۾ [[چراگاهي ادب|چراگاهي]] تصنيف چئي سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ ان جا واقعا گهڻو ڪري سست رفتار ۽ جذباتي هئا، پر ''لاستري'' جو هڪ اهڙو پاسو پڻ هو جنهن شان ۽ شوڪت جي حد کان وڌيل محبت ۽ ”پناش“ واري جذبي کي هٿي ڏني، جيڪو ان وقت فرانس ۾ پنهنجي عروج ڏانهن وڌي رهيو هو. اهو ئي جذبو [[مارين لي روا ڊي گومبرويل]] (1603–1674ع) جي لکڻين ۾ نمايان ٿيو، جنهن کي پوءِ ”سورهيائي وارن رومانسن“ جي نالي سان مشهور ٿيندڙ صنف جو موجد سمجهيو ويو. انهن تصنيفن ۾ وچئين دور جي رومانس جا پراڻا عنصر وڏي شدت سان ٻيهر ظاهر ٿيا: ناممڪن حسن جي حاصلات لاءِ وقف ڪيل ناممڪن بهادري؛ پر انهن سڀني کي ان دور جي ٻولي، احساسن ۽ ماحول ۾ پيش ڪيو ويو، جنهن ۾ اهي ڪتاب لکيا ويا. سورمن جي شهسوارانه ڪارنامن کي وڌيڪ معنيٰ ڏيڻ لاءِ هميشه اهو اشارو ڪيو ويندو هو ته اهي دراصل ان دور جون مشهور عوامي شخصيتون آهن، جن کي رومانوي ويس ۾ پيش ڪيو ويو آهي. ===طنزيه رومانس=== [[File:Richard Head 1666.png|left|thumb|[[رچرڊ هيڊ]]، ''دي انگلش روگ'' (1665ع)]] چالاڪ ٺڳن جون ڪهاڻيون يورپي نوويلا ۽ ان جي [[فابليو]] واري روايت جو اهم حصو هيون. اهم مثالن ۾ ''[[ٽل اولنشپيگل]]'' (1510ع)، ''[[لازاريو ڊي تورميس]]'' (1554ع)، [[هانس جيڪب ڪرسٽوفل فون گريملسهاوزن|گريملسهاوزن]] جو ''[[ڊير ابينٽائرليشي سمپليسيمس|سمپليسيمس ٽوئچ]]'' (1666–1668ع) ۽ انگلينڊ ۾ [[رچرڊ هيڊ]] جو ''دي انگلش روگ'' (1665ع) شامل آهن. انهن تصنيفن سان ترقي ڪندڙ روايت جو مرڪز هڪ سورمو ۽ سندس زندگي هئي. سندس مهمون حقيقي دنيا سان طنزيه مقابلن ڏانهن وٺي وينديون هيون، جن ۾ سورمو يا ته رحم جوڳو شڪار بڻبو هو يا اهڙو بدمعاش، جيڪو پنهنجي سامهون ايندڙ ماڻهن جي براين مان فائدو وٺندو هو. طنزيه رومانسن جي هڪ ٻي روايت [[هائنرش ويٽن وائلر]] جي ''Ring'' ({{Circa|1410}}) ۽ [[فرانسوا رابلي]] جي ''[[گارگانچوا ۽ پانٽاگروئل]]'' (1532–1564ع) تائين پهچي ٿي، جن سورهيائي وارن رومانسن جي نقالِي ۽ طنز ڪيو، خاص طور انهن کي ادبي تمسخر جي هيٺين سطح تي آڻي. ''ڊان ڪئخوٽي'' رومانس تي طنز کي نئين صورت ڏني: ان جو سورمو اماديسي روايت جا تمام گهڻا رومانس پڙهڻ سبب حقيقت سان پنهنجو واسطو وڃائي ويٺو. هن روايت جي ٻين اهم تصنيفن ۾ [[پال اسڪارون]] جو ''Roman Comique'' (1651–1657ع)، يورپ جي مذهبن تي طنز ڪندڙ گمنام فرانسيسي ''Rozelli''، [[الين ريني ليساج]] جو ''[[گل بلاس]]'' (1715–1735ع)، [[هينري فيلڊنگ]] جو ''[[جوزف اينڊريوز]]'' (1742ع) ۽ ''[[دي هسٽري آف ٽام جونز، اي فائونڊلنگ|ٽام جونز]]'' (1749ع)، ۽ [[ڊينس ڊيڊرو]] جو ''[[جيڪ دي فيٽلسٽ]]'' (1773ع؛ 1796ع ۾ ليکڪ جي وفات کان پوءِ ڇپيل) شامل آهن.<ref>Compare also: Günter Berger, ''Der komisch-satirische Roman und seine Leser. Poetik, Funktion und Rezeption einer niederen Gattung im Frankreich des 17. Jahrhunderts'' (Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, 1984), Ellen Turner Gutiérrez ''The reception of the picaresque in the French, English, and German traditions'' (P. Lang, 1995), and Frank Palmeri, ''Satire, History, Novel: Narrative Forms, 1665–1815'' (University of Delaware Press, 2003).</ref> ===تاريخون=== [[File:1719-heathcot-robinson-crusoe.png|thumb|1719ع ۾ ''[[رابنسن ڪروسو]]'' جي اخبار ۾ ٻيهر ڇپائي]] لفظ جي جديد معنيٰ ۾ ادب جي ڪا اهڙي بازار، يعني افساني ۽ شاعريءَ لاءِ ڌار بازار، 17هين صديءَ جي آخر تائين موجود نه هئي. 18هين صديءَ جي شروعات ۾ سڀئي ڪتاب ”تاريخ ۽ سياست“ جي زمري هيٺ وڪامندا هئا، جن ۾ [[پمفليٽ]]، [[يادگيريون]]، [[سفري ادب]]، سياسي تجزيا، سنجيده تاريخون، رومانس، شاعري ۽ ناول شامل هئا. وچئين دور جي پڇاڙيءَ کان تاريخدان انهيءَ ڳالهه تي تنقيد ڪندا رهيا هئا ته افسانوي تاريخن کي علمي تاريخن ۽ جديد صحافت سان هڪ ئي جاءِ تي رکيو وڃي ٿو: افسانا ”ڪوڙ“ هئا ۽ تنهنڪري انهن جو جواز پيش ڪرڻ ڏاڍو ڏکيو هو. بهرحال، 1670ع واري ڏهاڪي ۾ ماحول تبديل ٿي ويو. [[مادام ڊي اولنوا]]، [[سيزار ويشار ڊي سين ريال]]،<ref>See his ''Dom Carlos, nouvelle histoire'' (Amsterdam, 1672) and the recent dissertation by Chantal Carasco, ''Saint-Réal, romancier de l'histoire: une cohérence esthéthique et morale'' (Nantes, 2005).</ref> [[گاتيان ڊي ڪورٽيلز ڊي سانڊراس]]،<ref>Jean Lombard, ''Courtilz de Sandras et la crise du roman à la fin du Grand Siècle'' (Paris: PUF, 1980).</ref> ۽ [[اين مارگريت پيٽي دو نوئي]] جي نيم تاريخي تصنيفن جي رومانوي صورت اهڙين تاريخن جي اشاعت ممڪن بڻائي، جن جا ليکڪ انهن کي صاف طور سچ قرار ڏيڻ جو خطرو نه کڻي سگهندا هئا. 17هين صديءَ جي آخر ۽ 18هين صديءَ جي شروعات جي ادبي بازار هڪ سادو طريقو اختيار ڪيو، جنهن وسيلي افسانا سچين تاريخن جي دائري ۾ داخل ٿي سگهندا هئا. ان سان ليکڪن کي اهو چوڻ جي گنجائش ملي ته جيڪڏهن ڪڏهن مٿن بدناميءَ جا الزام لڳن، ته سندن لکڻي حقيقت نه پر افسانو هئي. 17هين صديءَ ۽ 18هين صديءَ جي شروعاتي افسانوي تصنيفن جا مهاڳ ۽ عنواني صفحا انهيءَ طريقي کي ظاهر ڪندا هئا: تاريخون پاڻ کي رومانس قرار ڏئي سگهنديون هيون، پر ساڳئي وقت سچا واقعا بيان ڪرڻ جي دعويٰ پڻ ڪري سگهنديون هيون، جيئن ''[[رومان آ ڪليف]]'' ۾. ان جي ابتڙ، ٻيون تصنيفون پاڻ کي حقيقت تي ٻڌل تاريخون قرار ڏئي سگهنديون هيون، پر انهن بابت شڪ هوندو هو ته اهي مڪمل طور گهڙيل آهن. خانگي ۽ عوامي تاريخ ۾ پڻ وڌيڪ فرق ڪيو ويو: [[ڊينيئل ڊيفو]] جو ''[[رابنسن ڪروسو]]'' هن طريقي موجب نه ”رومانس“ هو ۽ نه ”ناول“. ان ۾ رومانس جي بوءِ ضرور هئي، پر مهاڳ ۾ واضح ڪيو ويو ته ان کي هر صورت ۾ هڪ سچي خانگي تاريخ طور پڙهڻ گهرجي.<ref>[[Daniel Defoe]], [http://www.pierre-marteau.com/editions/1719-robinson-crusoe/p-iii.html ''Robinson Crusoe''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314083855/http://www.pierre-marteau.com/editions/1719-robinson-crusoe/p-iii.html |date=2007-03-14 }} (London: [[William Taylor (bookseller)|William Taylor]], 1719)</ref> ===سروانٽيس ۽ جديد يورپي ناول=== {{See also|پيڪارسڪ ناول}} جديد يورپي ناول جو عروج، [[شهسوارانه رومانس]] جي متبادل طور، اڪثر 1532ع جي ''[[گارگانچوا ۽ پانٽاگروئل#پانٽاگروئل|پانٽاگروئل]]'' يا 1605ع جي ''[[ڊان ڪئخوٽي]]'' کان شروع ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Merriam-Webster 1995" /> هڪ ٻيو اهم اوائلي ناول [[آنوري ڊي ارفي]] جو فرانسيسي چراگاهي ناول ''[[لاستري]]'' هو، جيڪو 1610ع ۾ شايع ٿيو. [[ميگل ڊي سروانٽيس]] جي ناول ''[[ڊان ڪئخوٽي]]'' جي اشاعت هن ترقيءَ ۾ اهم مرحلو هئي:<ref name=bloom>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2003/dec/13/classics.miguelcervantes|title=The knight in the mirror|author=Bloom, Harold|website=[[دي گارجين]]|date=13 December 2003|access-date=5 July 2019|archive-date=4 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081004163826/http://www.guardian.co.uk/books/2003/dec/13/classics.miguelcervantes|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://theconversation.com/guide-to-the-classics-don-quixote-the-worlds-first-modern-novel-and-one-of-the-best-94097#:~:text=BY%2DNC%2DSA-,Guide%20to%20the%20classics%3A%20Don%20Quixote%2C%20the%20world's%20first%20modern,and%20one%20of%20the%20best|title=Guide to the classics: Don Quixote, the world's first modern novel – and one of the best|last1=Puchau de Lecea|first1=Ana|first2=Vicente|last2=Pérez de León|website=[[دي ڪنورسيشن]]|date=25 June 2018|access-date=1 July 2020|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815124846/https://theconversation.com/guide-to-the-classics-don-quixote-the-worlds-first-modern-novel-and-one-of-the-best-94097#:~:text=BY%2DNC%2DSA-,Guide%20to%20the%20classics%3A%20Don%20Quixote%2C%20the%20world's%20first%20modern,and%20one%20of%20the%20best|url-status=live}}</ref> ان کي ”عالمي ادب جو پهريون عظيم ناول“ پڻ چيو ويو آهي.<ref name=bbcdon>{{cite news | title=Don Quixote gets authors' votes | url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1972609.stm | publisher=BBC News | date=7 May 2002 | access-date=3 January 2010 | archive-date=21 August 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100821100400/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1972609.stm | url-status=live }}</ref> اها ترقي [[پال اسڪارون|اسڪارون]] جي ''Roman Comique'' سان جاري رهي، جنهن جو پهريون حصو 1651ع ۾ شايع ٿيو؛ ان جا ڪردار فرانسيسي رومانسن ۽ نئين اسپيني صنف جي وچ ۾ مقابلي جو ذڪر ڪندا آهن.<ref>See Paul Scarron, ''The Comical Romance'', Chapter XXI. "Which perhaps will not be found very Entertaining" (London, 1700) with its call for the new genre. [http://www.pierre-marteau.com/library/e-1700-0002.html#c21 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125051650/http://www.pierre-marteau.com/library/e-1700-0002.html#c21 |date=2005-11-25 }}</ref> جرمنيءَ ۾ ناول جو هڪ اوائلي مثال [[هانس جيڪب ڪرسٽوفل فون گريملسهاوزن]] جو ''[[سمپليسيس سمپليسيمس]]'' آهي، جيڪو 1668ع ۾ شايع ٿيو. 17هين صديءَ جي آخر جا نقاد نثري افسانوي ادب جي تاريخ ڏانهن پوئتي نهاريندي ان صنفي تبديليءَ تي فخر ڪندا هئا، جيڪا جديد ناول/نوويلا ڏانهن وٺي وئي.<ref>See [Du Sieur,] "Sentimens sur l'histoire" in: ''Sentimens sur les lettres et sur l'histoire, avec des scruples sur le stile'' (Paris: C. Blageart, 1680) [http://www.pierre-marteau.com/editions/1683-1712-novels.html online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060323063143/http://www.pierre-marteau.com/editions/1683-1712-novels.html |date=2006-03-23 }} and Camille Esmein's ''Poétiques du roman. Scudéry, Huet, Du Plaisir et autres textes théoriques et critiques du XVIIe siècle sur le genre romanesque'' (Paris, 2004).</ref> فرانسيسي ٻوليءَ ۾ پهرين پختين تصنيفن ۾ اسڪارون جون لکڻيون ۽ [[مادام ڊي لا فاييت]] جي ”اسپيني تاريخ“ ''Zayde'' (1670ع) شامل هيون. اها ترقي آخرڪار سندس ''[[لا پرنسيس ڊي ڪليو|پرنسيس ڊي ڪليو]]'' (1678ع) تائين پهتي، جيڪو اهڙي موضوع تي لکيل پهريون ناول هو، جيڪو پوءِ فرانسيسي ناول جو مخصوص موضوع بڻجڻو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.espacefrancais.com/mme-de-la-fayette-la-princesse-de-cleves/ |title=Mme de La Fayette : La Princesse de Clèves (1678) |website=EspaceFrancais.com |date=2 October 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209203910/https://www.espacefrancais.com/mme-de-la-fayette-la-princesse-de-cleves/ |archive-date= Dec 9, 2023 }}</ref><ref>[https://www.espacefrancais.com/mme-de-la-fayette-la-princesse-de-cleves/ "The Princess Of Cleves"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231209203910/https://www.espacefrancais.com/mme-de-la-fayette-la-princesse-de-cleves/ |date=2023-12-09 }},"www.espacefrancais.com",</ref> يورپ ۾ صنفي تبديليءَ جو اظهار هالينڊ ۾ ڇپجندڙ فرانسيسي تصنيفن جي عنوانن ۾ ٿيو، جيڪي بين الاقوامي بازار تائين پهچنديون هيون؛ ساڳئي وقت انگريز ناشرن 1670ع ۽ 1680ع وارن ڏهاڪن ۾ ناول ۽ رومانس بابت هلندڙ اختلاف مان فائدو ورتو.<ref>See [[Robert Letellier|Robert Ignatius Letellier]], ''The English novel, 1660–1700: an annotated bibliography'' (Greenwood Publishing Group, 1997).</ref> ان دور جي نقادن نئين صنف جا فائدا بيان ڪيا: اختصار، نثر ۾ رزميه شاعري تخليق ڪرڻ جي خواهش کان پاسو، تازو ۽ سادو اسلوب، جديد زندگيءَ تي ڌيان، ۽ اهڙا سورما جيڪي نه مڪمل طور نيڪ هئا ۽ نه بڇڙا.<ref>See the preface to ''The Secret History of Queen Zarah'' (Albigion, 1705)– the English version of Abbe Bellegarde, "Lettre à une Dame de la Cour, qui lui avoit demandé quelques Reflexions sur l'Histoire" in: ''Lettres curieuses de littérature et de morale'' (La Haye: Adrian Moetjens, 1702) [http://www.pierre-marteau.com/editions/1683-1712-novels.html online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060323063143/http://www.pierre-marteau.com/editions/1683-1712-novels.html |date=2006-03-23 }}</ref> شهري افواهن ۽ رسوائين کي بيان ڪرڻ جي ناول/نوويلا جي صلاحيت ناول جي عروج کي وڌيڪ هٿي ڏني. ڪهاڻين کي مبينا طور تازيون ۽ سچيون تاريخون ڪري پيش ڪيو ويندو هو، ظاهري طور رسوائي پيدا ڪرڻ لاءِ نه، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ اخلاقي سبقن لاءِ. انهيءَ دعويٰ کي مضبوط ڪرڻ لاءِ افسانوي نالا استعمال ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته اصل نالا هڪ ڌار فهرست ۾ ڏنا ويندا هئا. ''[[مرڪيور گالان]]'' 1670ع واري ڏهاڪي ۾ هن رواج کي مقبول بڻايو.<ref>DeJean, Joan. ''The Essence of Style: How the French Invented Fashion, Fine Food, Chic Cafés, Style, Sophistication, and Glamour'' (New York: Free Press, 2005).</ref> خطن ۽ يادگيرين جا مجموعا ظاهر ٿيڻ لڳا ۽ اهي نون دلچسپ موضوعن سان ڀرپور هئا. انهيءَ مان [[خطن وارو ناول]] ترقي ڪئي، جنهن اڳتي هلي [[افرا بين]] جي ''[[هڪ امير شخص ۽ سندس ڀيڻ جي وچ ۾ محبت جا خط]]'' (1684ع/1685ع/1687ع) جي صورت ۾ رسوائيءَ تي ٻڌل افساني جو پهريون مڪمل مثال پيدا ڪيو. ادبي ناول جي عروج کان اڳ ناول پڙهڻ کي رڳو وندر جو ذريعو سمجهيو ويندو هو.<ref>Warner, William B. [http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft2g5004r2;chunk.id=0;doc.view=print ''Preface From a Literary to a Cultural History of the Early Novel''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205120909/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft2g5004r2;chunk.id=0;doc.view=print |date=2014-12-05 }} In: Licensing Entertainment – The Elevation of Novel Reading in Britain, 1684–1750 University of California Press, Berkeley · Los Angeles · Oxford: 1998.</ref> تنهن هوندي به، اوائلي انگريزي ناولن مان هڪ، [[ڊينيئل ڊيفو]] جو ''[[رابنسن ڪروسو]]'' (1719ع)، پنهنجي غيرملڪي ماحول ۽ اڪيلائيءَ ۾ جيئري رهڻ واري ڪهاڻي سبب رومانس جا عنصر رکي ٿو. ''ڪروسو'' ۾ انهن نون ناولن ۾ ملندڙ تقريباً سڀئي عنصر موجود ناهن: ظرافت، نوجوان ۽ فيشن پسند شهري سورمن جي ٽولي ۽ سندن سازشن جي چوڌاري تيزيءَ سان اڳتي وڌندڙ بيانيو، رسوائيءَ وارو اخلاقي پهلو، نقل ڪرڻ جهڙي شائسته گفتگو ۽ مختصر، جامع پلاٽ.{{citation needed|date=August 2015}} بهرحال، نين ادبي اڳڀرائين [[ايلزا هي ووڊ]] جي رزميه ڊيگهه واري ناول ''Love in Excess'' (1719/20ع) ۽ [[سيموئل رچرڊسن]] جي ''[[پاميلا، يا نيڪيءَ جو انعام]]'' (1741ع) لاءِ راهه هموار ڪئي.{{citation needed|date=August 2015}} ڪجهه ادبي مورخ انگريزي ناول جي شروعات ''ڪروسو'' بدران رچرڊسن جي ''پاميلا'' سان ڳنڍين ٿا.<ref name="asj.upd.edu.ph">Cevasco, George A. [http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-05-03-1967/cevasco-pearl%20buck-chinese-novel.pdf ''Pearl Buck and the Chinese Novel''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219115118/http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-05-03-1967/cevasco-pearl%20buck-chinese-novel.pdf |date=2014-12-19 }}, p.&nbsp;442. Asian Studies – Journal of Critical Perspectives on Asia, 1967, 5:3, pp.&nbsp;437–51.</ref> ==18هين صديءَ جا ناول== {{main|آگسٽن نثر}} 18هين صديءَ ۾ ”ناول جي عروج“ جو تصور خاص طور [[ايئن واٽ]] جي اثرائتي مطالعي ''The Rise of the Novel'' (1957ع) سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite book |last=Orr |first=Leah |title=Novel Ventures: Fiction and Print Culture in England, 1690-1730 |publisher=University of Virginia Press |year=2017 |isbn=9780813940137 |pages=11 |chapter=Defining the 'Novel'}}</ref> واٽ جي تصور موجب، 18هين صديءَ دوران افسانوي حقيقت نگاريءَ جي واڌ ناول کي اڳين نثري بيانين کان ڌار ڪرڻ لڳي.<ref>''The Rise of the Novel'' (Harmondsworth: Penguin Books, 1963), p.&nbsp;10.</ref> ===ڇپائي ۽ ناول جون صورتون=== 18هين صديءَ جي شروعات جا ڪيترائي انگريزي ناول ننڍن [[ڪتاب جي ماپ|ڪتابي قالبن]]، جهڙوڪ آڪٽيوو، ۾ ڇپبا هئا، جيڪي روايتي طور معزز يا اهم ڪتابن لاءِ مخصوص قالب نه هئا. آڪٽيوو يا ڊيوڊيسيمو ماپ سبب اوائلي ناول ڏسڻ ۾ ٻين قسمن جي ڇپيل نثري بيانين، جهڙوڪ سفرنامن، واعظن ۽ روحاني آتم ڪٿائن، جهڙا لڳندا هئا.<ref>{{Cite book|author=Jordan Alexander Stein |title=When Novels Were Books |publisher=Harvard University Press |year=2020 |isbn=9780674987043 |pages=3}}</ref> اهڙن ٻين ڪتابن وانگر، اهي اڪثر ننڍن اکرن ۽ سوڙهن حاشين سان ڇپبا هئا. اهڙي ترتيب مان ظاهر ٿئي ٿو ته ناولن کي شروع کان آخر تائين لاڳيتو پڙهڻ لاءِ تيار ڪيو ويندو هو، جڏهن ته مثال طور عيسائي مذهبي ڪتابن جي بناوت اهڙي هوندي هئي، جو انهن کي ڪنهن به هنڌ تان کولي ڪنهن هڪ آيت يا عبارت جي تشريح ڪري سگهجي.<ref>{{Cite book |last=Stallybrass |first=Peter |title=Books and Readers in Early Modern England |url=https://archive.org/details/booksreadersinea0000unse |editor= Jennifer Anderson and Elizabeth Sauer |publisher= University of Pennsylvania Press |year=2002 |isbn= 9780812217940 |pages=336–363 |chapter=Book and Scrolls: Navigating the Bible}}</ref> ڪيترائي اوائلي ناول گمنام طور پڻ ڇپيا يا انهن کي سندن مرڪزي ڪردارن پاران لکيل سچين ڪهاڻين طور پيش ڪيو ويو. رڳو 18هين صديءَ جي پوئين اڌ تائين ناولن کي عام طور افسانوي تصنيفن طور سڃاتو وڃڻ لڳو،<ref>{{Cite book |last=Gallagher |first=Catherine |title=The Novel, vol. 1: History, Geography, and Culture |editor= Franco Moretti |publisher= Princeton University Press |year=2006 |isbn=9780691127187 |pages=336–363 |chapter=The Rise of Fictionality}}</ref> ۽ ناولن کي سندن عنواني صفحي تي ”ناول“ جو لفظ لکي وڪرو ڪرڻ جو رواج 1790ع واري ڏهاڪي ۽ ان کان پوءِ ئي عام ٿيو.<ref>{{Cite book|author=Jordan Alexander Stein |title=When Novels Were Books |publisher=Harvard University Press |year=2020 |isbn=9780674987043 |pages=150–152}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان وقت افسانوي ۽ غير افسانوي ادب جي وچ ۾ واضح صنفي فرق موجود نه هو، تنهنڪري ڇپائيءَ جون حالتون، جن ۾ ڪتاب جي ماپ پڻ شامل هئي، ان ڳالهه کي سمجهڻ جو هڪ طريقو بڻجي سگهن ٿيون ته هي صنف ڪيئن وجود ۾ آئي.<ref>{{Cite book|author=Jordan Alexander Stein |title=When Novels Were Books |publisher=Harvard University Press |year=2020 |isbn=9780674987043}}</ref> اوائلي ناولن جي ڇپائيءَ جي هڪ ٻي نمايان خاصيت ڇاپن جو تعداد ۽ انهن جي وڪامجڻ جي رفتار هئي. 17هين صديءَ جا ڪيترائي مشهور ڪتاب اهڙا هئا، جن کي محققن ”مسلسل وڪامجندڙ ڪتاب“ قرار ڏنو آهي.<ref>{{Cite book |last=Hall |first=David D. |title=Worlds of Wonder, Days of Judgment: Popular Religious Belief in Early New England|url=https://archive.org/details/worldsofwonderda0000hall_n2h5 |publisher= Harvard University Press |year=1989 |pages=[https://archive.org/details/worldsofwonderda0000hall_n2h5/page/48 48]–52}}</ref> اهي عقيدتي يا مذهبي ادب جا اهڙا ڪتاب هئا، جيڪي ڏهاڪن تائين باقاعدي ٻيهر ڇپبا ۽ مسلسل وڪامندا رهيا، جيتوڻيڪ 17هين صديءَ دوران سندن هر هڪ ڇاپي ۾ اڪثر 1,000 کان گهٽ ڪاپيون هونديون هيون.<ref>{{Cite book |author=C. John Sommerville |title=Popular Religion in Restoration England|url=https://archive.org/details/popularreligioni00cjoh |publisher= University Presses of Florida |year=1977 |pages=[https://archive.org/details/popularreligioni00cjoh/page/48 48]–52}}</ref> ان جي ابتڙ، اوائلي انگريزي ناولن مسلسل وڪامجندڙ ڪتابن جي يقيني آمدنيءَ بدران مختصر عرصي ۾ وڏي تعداد ۾ وڪرو ٿيڻ واري نموني کي اختيار ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Winans |first=Robert B. |title=Printing and Society in Early America|editor= William L. Joyce, David D. Hall, Richard D. Brown, and John B. Hench |publisher= [[آمريڪن اينٽيڪويرين سوسائٽي]] |year=1983 |pages=175 |chapter=Bibliography and the Cultural Historian: Notes on the Eighteenth-Century Novel}}</ref> ===فلسفياڻو ناول=== {{main|فلسفياڻو افسانو}} [[File:1769 Laurence Sterne Tristram Shandy v6 p70.jpg|thumb|[[لارنس اسٽرن]]، ''[[ٽرسٽرم شينڊي]]''، جلد 6، صفحا 70–71 (1769ع)]] 18هين صديءَ ۾ ناول جي وڌندڙ حيثيت جو اظهار فلسفياڻن<ref>See [[Jonathan Israel|Jonathan Irvine Israel]], ''Radical Enlightenment: Philosophy and the Making of Modernity 1650–1750'' ([[Oxford University Press]], 2002), pp.&nbsp;591–599, Roger Pearson, ''The fables of reason: a study of Voltaire's "Contes philosophiques"'' (Oxford University Press 1993), Dena Goodman, ''Criticism in action: Enlightenment experiments in political writing'' ([[Cornell University Press]] 1989), Robert Francis O'Reilly, ''The Artistry of Montesquieu's Narrative Tales'' (University of Wisconsin., 1967), and René Pomeau and Jean Ehrard, ''De Fénelon à Voltaire'' (Flammarion, 1998).</ref> ۽ [[تجرباتي ناول|تجرباتي ناولن]] جي ترقيءَ مان پڻ ٿئي ٿو. فلسفياڻو افسانو بلڪل نئون نه هو. [[افلاطون]] جا مڪالما افسانوي بيانين ۾ شامل هئا ۽ سندس ''[[ريپبلڪ|ريپبلڪ]]'' [[مثالي سماج]] جي هڪ اوائلي مثال طور ڏسي سگهجي ٿي. [[ابن طفيل]] جي 12هين صديءَ واري ''[[حي ابن يقظان]]'' ۾ هڪ اهڙي انسان جي ڪهاڻي آهي، جيڪو هڪ ٻيٽ تي اڪيلو رهندي پنهنجي بقا قائم رکي ٿو، جڏهن ته 13هين صديءَ ۾ [[ابن النفيس]] جي ''[[الرسالة الڪاملية في السيرة النبوية|ٿيولوگس آٽوڊيڊيڪٽس]]'' ان جو هڪ قسم جو جواب هئي. ٻنهي کي تعليمي بياني تصنيفون سمجهي سگهجي ٿو، جيڪي ترتيبوار فلسفياڻي<ref name=Attar>[[Samar Attar]], ''The Vital Roots of European Enlightenment: Ibn Tufayl's Influence on Modern Western Thought'', Lexington Books, {{ISBN missing}}.</ref> ۽ ديني ناول جا اوائلي مثال قرار ڏئي سگهجن ٿيون.<ref name=Meyerhof>[[Muhsin Mahdi]] (1974), "''The Theologus Autodidactus of Ibn at-Nafis'' by Max Meyerhof, Joseph Schacht",</ref> فلسفياڻن متنن جي حيثيت رکندڙ افسانوي تصنيفن جي روايت [[ٿامس مور]] جي ''[[يوٽوپيا]]'' (1516ع) ۽ [[توماسو ڪامپانيلا]] جي ''[[سج جو شهر]]'' (1602ع) سان جاري رهي. تنهن هوندي به، [[فلسفياڻو ناول|فلسفياڻي ناول]] جي باقاعدي روايت 1740ع واري ڏهاڪي ۾ مور جي تصنيف جي نون ڇاپن سان وجود ۾ آئي، جيڪي ''Utopia: or the happy republic; a philosophical romance'' (1743ع) جي عنوان سان ڇپيا.{{citation needed|date=August 2015}} [[والٽيئر]] هن صنف ۾ ''[[ميڪروميگاس|ميڪروميگاس]]'' (1752ع؛ انگريزي ترجمو 1753ع) لکيو، جيڪو فلسفي، جهالت ۽ انسان جي خودپسنديءَ تي تيز طنز آهي. سندس ''[[زاديگ]]'' (1747ع) ۽ ''[[ڪانديد]]'' (1759ع) فرانسيسي [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ]] ۽ جديد ناول جا اهم متن بڻيا.{{citation needed|date=April 2018}} [[تجرباتي ناول]] جو هڪ مثال [[لارنس اسٽرن]] جو ''[[دي لائيف اينڊ اوپينينز آف ٽرسٽرم شينڊي، جينٽلمين]]'' (1759–1767ع) آهي، جنهن لاڳيتي بيانئي کي رد ڪيو.<ref>Encyclopaedia Britannica [https://www.britannica.com/topic/Tristram-Shandy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180411030623/https://www.britannica.com/topic/Tristram-Shandy |date=2018-04-11 }}.</ref> ان ۾ ليکڪ نه رڳو مهاڳ ۾ پڙهندڙن کي مخاطب ٿئي ٿو، پر افسانوي بيانئي اندر پڻ سڌو سنئون ساڻن ڳالهائي ٿو. اسٽرن جي بياني تجربن سان گڏ بصري تجربا پڻ ملن ٿا، جهڙوڪ سنگ مرمر جهڙي نموني وارو صفحو، ڏک جي اظهار لاءِ مڪمل ڪارو صفحو ۽ ڪتاب جي پلاٽ جون راهون ڏيکارڻ لاءِ ليڪن وارو صفحو. مجموعي طور ناول ٻوليءَ جي مسئلن تي ڌيان ڏئي ٿو ۽ مسلسل [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني فهم بابت هڪ مضمون]]'' ۾ پيش ڪيل نظرين ڏانهن رجوع ڪري ٿو.<ref name=griffin>{{cite journal |last=Griffin |first=Robert J. |year=1961 |title=Tristram Shandy and Language |url=https://archive.org/details/sim_college-english_1961-11_23_2/page/108 |journal=College English |volume=23 |issue=2 |pages=108–12|jstor=372959 |doi=10.2307/372959}}</ref> ===18هين صديءَ ۾ رومانس جي صنف=== [[File:Richardson pamela 1741.jpg|left|thumb|[[سيموئل رچرڊسن]] جو ''[[پاميلا، يا نيڪيءَ جو انعام|پاميلا]]'' (1741ع)]] پنهنجي حريف ”رومانس“ جي ڀيٽ ۾ لفظ ”ناول“ جو عروج بنيادي طور اسپيني ۽ انگريزي ادبي دنيا جو رجحان رهيو. جيتوڻيڪ 17هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سڄي اولهه يورپ جي پڙهندڙن ناول يا مختصر تاريخ کي هڪ متبادل طور قبول ڪيو هو، پر رڳو انگريزن ۽ اسپينين رومانس جي کليل نموني اهميت گهٽائي.{{citation needed|date=August 2015}} تنهن هوندي به ذوق ۾ اها تبديلي مختصر عرصي واري ثابت ٿي. [[فرانسوا فينيلون|فينيلون]] جي ''[[ٽيليماڪ جون مهمون]]'' (1699/1700ع) اڳ ئي پراڻن رومانسن جي سورهيائي ۽ اظهار ڪيل نيڪيءَ لاءِ پيدا ٿيل يادگيريءَ مان فائدو ورتو. [[جين بارڪر]] 1715ع ۾ پنهنجي ''Exilius'' کي واضح طور ”هڪ نئون رومانس“ ۽ ”ٽيليماڪ جي طرز تي لکيل“ قرار ڏئي مشهوري ڪئي.<ref name=":0" /> ''رابنسن ڪروسو'' پنهنجي ڪهاڻيءَ کي ”رومانس“ سڏيو، جيتوڻيڪ 1720ع ۾ شايع ٿيل ٽئين جلد جي مهاڳ ۾ ڊيفو انهن سڀني ماڻهن تي تنقيد ڪئي، جيڪي چوندا هئا ته ڪهاڻي گهڙيل آهي، نالا اڌارا ورتل آهن، سڀ ڪجهه رومانس آهي ۽ اهڙو ڪو ماڻهو يا هنڌ ڪڏهن موجود ئي نه هو. 18هين صديءَ جي آخر ۾ [[رومانويت|رومانوي تحريڪ]] لفظ ”رومانس“ کي ٻيهر اختيار ڪرڻ لاءِ تيار ٿي ۽ ان سان [[گوٿڪ رومانس]] ۽ [[والٽر اسڪاٽ]] جا [[تاريخي ناول]] اڀريا. ''رابنسن ڪروسو'' کي هاڻي انهيءَ دور ۾ ”ناول“ چيو وڃڻ لڳو، يعني 18هين صديءَ ۾ وجود ۾ آيل نئين حقيقت پسند افسانوي ادب جي هڪ تصنيف. ===جذباتي ناول=== {{main|جذباتي ناول}} جذباتي ناولن جو دارومدار جذباتي ردعمل تي هوندو هو ۽ انهن ۾ ڏک، مصيبت ۽ نرميءَ جا منظر شامل هوندا هئا؛ پلاٽ کي واقعن بدران جذبن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ ترتيب ڏنو ويندو هو. نتيجي ۾ ”نفيس احساس“ کي وڏي اهميت ملي، جنهن وسيلي ڪردارن کي سڌريل ۽ حساس جذباتي روين جا نمونا ڪري پيش ڪيو ويندو هو. ان وقت اهڙا احساس ظاهر ڪرڻ جي صلاحيت کي ڪردار ۽ تجربي جي علامت، ۽ مثبت سماجي زندگي ۽ لاڳاپن جي جوڙجڪ ۾ مددگار سمجهيو ويندو هو.<ref>Richard Maxwell and Katie Trumpener, eds., ''The Cambridge Companion to Fiction in the Romantic Period'' (2008).</ref> هن صنف جو هڪ مثال [[سيموئل رچرڊسن]] جو ''[[پاميلا، يا نيڪيءَ جو انعام]]'' (1740ع) آهي، جيڪو ”ٻنهي جنسن جي نوجوانن جي ذهنن ۾ نيڪي ۽ مذهب جا اصول پيدا ڪرڻ“ لاءِ لکيو ويو. ان جو مرڪز هڪ امڪاني شڪار بڻجندڙ سورمي عورت آهي، جنهن ۾ جديد نيڪين جون سڀئي خاصيتون موجود آهن، پر پنهنجي گهٽ سماجي حيثيت ۽ هڪ اهڙي آزاد خيال مالڪ جي نوڪرياڻي هئڻ سبب ڪمزور حالت ۾ آهي، جيڪو ساڻس محبت ڪرڻ لڳي ٿو. بهرحال، آخرڪار هوءَ پنهنجي مخالف جي اصلاح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿئي ٿي.{{citation needed|date=August 2015}} 1760ع واري ڏهاڪي ۾ مرد سورمن پڻ نئين [[جذباتي ناول|جذباتي]] ڪردار جون خاصيتون اختيار ڪيون. [[لارنس اسٽرن]] جي ''[[فرانس ۽ اٽليءَ جو جذباتي سفر|جذباتي سفر]]'' (1768ع) جي سورمي يورڪ انهن خاصيتن کي گهڻي مزاح سان پيش ڪيو. [[اوليور گولڊسمٿ]] جي ''[[دي وِڪر آف ويڪفيلڊ]]'' (1766ع) ۽ [[هينري ميڪنزي]] جي ''Man of Feeling'' (1771ع) وڌيڪ سنجيده مثالي ڪردار پيش ڪيا.{{citation needed|date=August 2015}} انهن تصنيفن [[فحش ادب|فحش ناولن]] جي هڪ ذيلي ۽ مخالف ثقافت کي پڻ متاثر ڪيو، جنهن لاءِ يوناني ۽ لاطيني ليکڪن جا ترجما گذريل صديءَ کان نفيس نمونا مهيا ڪندا رهيا هئا.<ref>The elegant and clearly fashionable edition of ''The Works of [[Lucian]]'' (London: S. Briscoe/ J. Woodward/ J. Morphew, 1711), would thus include the story of "Lucian's Ass", vol.1 pp.&nbsp;114–43.</ref> اهڙي ادب ۾ [[جان ڪليلينڊ]] جو ''[[فيني هل]]'' (1748ع) شامل آهي، جنهن نيڪيءَ تي زور ڏيندڙ ناولن جي پلاٽ کي لڳ ڀڳ مڪمل طور ابتو ڪري ڇڏيو. طوائف فيني هل پنهنجي ڪم مان لطف وٺڻ سکي ٿي ۽ پاڻ کي هڪ آزاد ۽ معاشي طور خودمختيار فرد طور قائم ڪري ٿي؛ اهڙيون ڇاپيون عام طور ڳجهي نموني ئي خريد ڪري سگهبيون هيون.<ref>See Robert Darnton, ''The Forbidden Best-Sellers of Pre-Revolutionary France'' (New York: Norton, 1995), Lynn Hunt, ''The Invention of Pornography: Obscenity and the Origins of Modernity, 1500–1800'' (New York: Zone, 1996), Inger Leemans, ''Het woord is aan de onderkant: radicale ideeën in Nederlandse pornografische romans 1670–1700'' (Nijmegen: Vantilt, 2002), and Lisa Z. Sigel, ''Governing Pleasures: Pornography and Social Change in England, 1815–1914'' (January: Scholarly Book Services Inc, 2002).</ref> گهٽ نيڪ ڪردار طنزيه ناولن ۾ پڻ ملن ٿا، جهڙوڪ [[رچرڊ هيڊ]] جو ''English Rogue'' (1665ع)، جنهن ۾ قحبہ خانا ڏيکاريا ويا آهن، جڏهن ته [[افرا بين]] جهڙين عورت ليکڪائن پنهنجين سورمي عورتن لاءِ اهڙا متبادل زندگيءَ جا رستا پيش ڪيا، جيڪي 19هين صديءَ جي [[فتنه انگيز عورت|فتنه انگيز عورتن]] جا اڳواڻ نمونا بڻيا.<ref>[[Aphra Behn]]'s ''[[Love-Letters Between a Nobleman and His Sister]]'' (1684/ 1685/ 1687)</ref> 1770ع واري ڏهاڪي ۾ هن صنف وڌيڪ ترقي ڪئي. مثال طور [[يوهان وولف گانگ فون گوئٽي]] جي ''[[نوجوان ورٿر جا ڏک]]'' (1774ع) ۾ ورٿر محسوس ڪري ٿو ته هو نئين روايت پسند سماج ۾ پاڻ کي ضم نٿو ڪري سگهي، جڏهن ته [[پيئر شودرلو ڊي لاڪلوس]] جي ''[[خطرناڪ لاڳاپا]]'' (1782ع) ۾ اشرافي ماڻهن جي هڪ ٽولي کي سازشن ۽ غيراخلاقي روين جون رانديون کيڏندي ڏيکاريو ويو آهي. ===18هين صديءَ جي ناول جو سماجي پسمنظر=== ====ثقافتي حيثيت ۾ تبديلي==== لڳ ڀڳ 1700ع تائين افسانوي ادب هاڻي بنيادي طور رڳو اشرافي طبقي جي وندر نه رهيو هو، ۽ ڇپيل ڪتاب جلد ئي تقريباً سڀني طبقن جي پڙهندڙن تائين پهچڻ جي صلاحيت حاصل ڪري چڪا هئا، جيتوڻيڪ پڙهڻ جون عادتون مختلف هيون ۽ فيشن جي پيروي ڪرڻ اڃا به هڪ امتيازي ڳالهه هئي. 1630ع واري ڏهاڪي تائين اسپين رجحان قائم ڪندڙ ملڪ هو، پر 1640ع واري ڏهاڪي ۾ فرانسيسي ليکڪن [[ميگل ڊي سروانٽيس|سروانٽيس]]، [[فرانسسڪو ڊي ڪيويڊو|ڊي ڪيويڊو]] ۽ [[ماتيو اليمان|اليمان]] کي پوئتي ڇڏي ڏنو. جيئن [[پيئر ڊينيئل هيوٽ|هيوٽ]] 1670ع ۾ لکيو، اها تبديلي آداب جي تبديلي هئي.<ref>Pierre Daniel Huet, ''The History of Romances'', transl. by Stephen Lewis (London: J. Hooke/ T. Caldecott, 1715), pp.&nbsp;138–140.</ref> نين فرانسيسي تصنيفن مردن ۽ عورتن جي وچ ۾ اهڙي نئين ۽ ظاهري طور وڌيڪ آزاد، شائسته ميل جول جي سکيا ڏني، جنهن کي فرانسيسي درٻار جي زندگيءَ جو جوهر سمجهيو ويندو هو. 1660ع کان 1690ع واري ڏهاڪي تائين صورتحال ٻيهر تبديل ٿي، جڏهن فرانسيسي ليکڪن جون تصنيفون فرانسيسي سينسرن جي پهچ کان ٻاهر هالينڊ ۾ ڇپجڻ لڳيون.<ref>See for the following: Christiane Berkvens-Stevelinck, H. Bots, P.G. Hoftijzer (eds.), ''Le Magasin de L'univers: The Dutch Republic as the Centre of the European Book Trade: Papers Presented at the International Colloquium, Held at Wassenaar, 5–7 July 1990'' (Leiden/ Boston, MA: Brill, 1992).</ref> ڊچ اشاعتي ادارن فرانس جا فيشن وارا ڪتاب بنا اجازت ٻيهر ڇپيا ۽ سياسي ۽ رسوائيءَ تي ٻڌل افسانوي ادب جي نئين بازار پيدا ڪئي. ان سان 18هين صديءَ جي شروعات ۾ رڳو فرانسيسي فيشن بدران سڄي يورپ جي فيشنن جي بازار وجود ۾ آئي.<ref>See also the article on [[پيئر مارٽو]] for a profile of the European production of (not only) political scandal.</ref> [[File:1711 The Court and City Vagaries.jpg|upright=0.7|thumb|right|گهريلو نوعيت جون مختصر ڪهاڻيون: ''The Court and City Vagaries'' (1711ع).]] 1680ع واري ڏهاڪي تائين يورپ جا فيشن وارا سياسي ناول خانگي رسوائيءَ تي ٻڌل اشاعتن جي ٻي لهر جو سبب بڻيا ۽ مقامي اهميت واريون نيون تصنيفون پيدا ٿيون. هيگ ۽ لنڊن ۾ عورت ليکڪائن سياست ۽ پنهنجن خانگي عشقيه لاڳاپن بابت لکيو. جرمن شاگردن به سندن نقل ڪندي افسانن ۾ پنهنجن ذاتي عشقيه معاملن تي فخر ڪيو.<ref>See ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel'' (Berlin: J.A. Rüdiger, 1720), pp.&nbsp;424–427 and the novels written by such "authors" as Celander, Sarcander, and Adamantes at the beginning of the 18th century.</ref> لنڊن، هالينڊ جي گمنام بين الاقوامي بازار، ۽ هيمبرگ ۽ لائپزگ جي ناشرن نوان عوامي دائرا پيدا ڪيا.<ref>Jürgen Habermas, ''The Structural Transformation of the Public Sphere: An Inquiry into a Category of the Bourgeois Society'' [1962], translated by Thomas Burger (MIT Press, 1991).</ref> جڏهن يونيورسٽي شهرن جا شاگرد ۽ لنڊن جي مٿئين طبقي جون ڌيئرون جهڙا خانگي ماڻهو شڪي شهرتن تي ٻڌل ناول لکڻ لڳا، تڏهن عوام آداب جي اصلاح جو مطالبو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name=":0">See the ''Entertainments'' pp.&nbsp;74–77, Jane Barker's preface to her [http://www.pierre-marteau.com/editions/1715-exilius.html ''Exilius''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314084110/http://www.pierre-marteau.com/editions/1715-exilius.html |date=2007-03-14 }} (London: E. Curll, 1715), and ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel'' (Berlin: J.A. Rüdiger, 1720), pp.&nbsp;424–27.</ref> صديءَ جي شروعات ۾ برطانيا ۾ هڪ اهم اڳڀرائي اها هئي ته ''[[دي اسپيڪٽيٽر]]'' ۽ ''[[دي ٽيٽلر]]'' جهڙن نون رسالن ناولن تي تبصرا شايع ڪرڻ شروع ڪيا. جرمنيءَ ۾ [[گوٽهولڊ ايفرائيم ليسنگ]] جو ''Briefe, die neuste Literatur betreffend'' (1758ع) صديءَ جي وچ ڌاري ظاهر ٿيو، جنهن ۾ فن ۽ افسانوي ادب تي تبصرا شامل هئا. 1780ع واري ڏهاڪي تائين اهڙن تبصرن نين افسانوي تصنيفن کي عوام سان متعارف ڪرائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. نون رسالن جي اثر هيٺ اصلاح 18هين صديءَ جي ناول نگارن جي ٻئي نسل جو بنيادي مقصد بڻجي وئي. ''دي اسپيڪٽيٽر'' جي شماري 10 ۾ چيو ويو ته مقصد هاڻي ”اخلاق کي ظرافت سان زنده ڪرڻ ۽ ظرافت کي اخلاق سان معتدل ڪرڻ [...] فلسفي کي بند ڪمرن ۽ لائبريرين، اسڪولن ۽ ڪاليجن مان ٻاهر ڪڍي ڪلبن ۽ گڏجاڻين، چانهه جي ميزن ۽ ڪافي گهرن ۾ آڻڻ“ هو. ان وقت تائين ناولن تي تعميري تنقيد تمام گهٽ ٿيندي هئي.<ref>See Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (eds.), ''The Cambridge history of literary criticism'', vol. IV (Cambridge University Press 1997); and Ernst Weber, ''Texte zur Romantheorie: (1626–1781)'', 2 vols. (München: Fink, 1974/ 1981) and the individual volumes of Dennis Poupard (et al.), ''Literature Criticism from 1400 to 1800: '' (Detroit, Mich.: Gale Research Co, 1984 ff.).</ref> ناول جي تاريخ بابت پهريون باقاعدي مقالو ماري ڊي لا فاييت جي ناول ''Zayde'' (1670ع) جي مهاڳ جي صورت ۾ لکيو ويو. ان کان گهڻو پوءِ ناولن کي اسڪولن ۽ پوءِ يونيورسٽين جي نصاب ۾ شامل ڪرڻ جي اڳڀرائي ٿي.{{when|date=July 2018}} ====ناولن جي ادب طور قبوليت==== فرانسيسي عالم ۽ پادري [[پيئر ڊينيئل هيوٽ]] جي ''[[ناولن جي اصل بابت مقالو|Traitté de l'origine des romans]]'' (1670ع) 18هين صديءَ جي شروعات ۾ ناول کي [[قديم ڪلاسيڪي ادب|ڪلاسيڪي ادب]] جي ڀيٽ جوڳو ادب تسليم ڪرڻ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. هن دينيات جي عالم نه رڳو افسانوي ادب جي ساراهه ڪرڻ جي جرئت ڪئي، پر افساني جي ديني تشريح جا طريقا پڻ بيان ڪيا، جيڪا ان وقت هڪ نئين ڳالهه هئي. ان کان سواءِ، ناولن ۽ رومانسن جا پڙهندڙ نه رڳو پنهنجي ثقافت، پر ڏورانهن ۽ اجنبي ملڪن جي ثقافتن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪري سگهندا هئا.{{citation needed|date=April 2018}} جڏهن 1700ع جي آس پاس وارن ڏهاڪن ۾ [[پيٽرونيس]]، [[لوسيان]] ۽ [[هيليوڊورس آف ايميسا|هيليوڊورس]] جهڙن ڪلاسيڪي ليکڪن جا نوان ڇاپا ظاهر ٿيا،<ref>''The Works of T. Petronius Arbiter'' [...] ''second edition'' [...] (London: S. Briscoe/ J. Woodward/ J. Morphew, 1710); ''The Works of Lucian'',, 2 vols. (London: S. Briscoe/ J. Woodward/ J. Morphew, 1711). See ''The Adventures of Theagenes and Chariclia [...]'', 2 vols. (London: W. Taylor/ E. Curll/ R. Gosling/ J. Hooke/ J. Browne/ J. Osborn, 1717),</ref> تڏهن ناشرن انهن سان اهڙا مهاڳ شامل ڪيا، جن ۾ هيوٽ جي مقالي ۽ ان پاران قائم ڪيل [[مغربي ادبي قانون|ادبي قانون]] جو حوالو ڏنو ويو. وچ اوڀر جي افسانوي ادب جون اجنبي تصنيفون پڻ بازار ۾ داخل ٿيون، جن اسلامي ثقافت بابت ڄاڻ مهيا ڪئي. ''[[هزار داستان|هڪ هزار ۽ هڪ راتيون]]'' پهريون ڀيرو يورپ ۾ 1704ع کان 1715ع تائين فرانسيسي ٻوليءَ ۾ شايع ٿي، ۽ ترت ئي انگريزي ۽ جرمن ۾ ترجمو ڪئي وئي؛ ان کي هيوٽ جي رومانس جي تاريخ ۾ هڪ اهم اضافو سمجهيو ويو.<ref>August Bohse's (alias Talander) "Preface" to the German edition. (Leipzig: J.L. Gleditsch/ M.G. Weidmann, 1710).</ref> انگريزي ٻوليءَ ۾ ڇهن جلدن تي مشتمل ''Select Collection of Novels'' (1720–1722ع) ناول جي ادبي وقار جي هن ترقيءَ ۾ هڪ اهم سنگ ميل هو. ان ۾ هيوٽ جو ''Treatise'' پڻ شامل هو، گڏوگڏ ان دور جي جديد يورپي ناول جي روايت—يعني [[نيڪولو ميڪياويلي|ميڪياويلي]] کان [[ماري ڊي لا فاييت]] تائين نوويلا جا شاهڪار—پڻ شامل هئا. [[افرا بين]] جا ناول 1680ع واري ڏهاڪي ۾ ظاهر ٿي چڪا هئا، پر مجموعن ۾ ٻيهر ڇپجڻ کان پوءِ اهي ڪلاسيڪي تصنيفن جي حيثيت حاصل ڪرڻ لڳا. [[فرانسوا فينيلون|فينيلون]] جو ''ٽيليماڪ'' (1699/1700ع) پنهنجي اشاعت کان صرف ٽن سالن اندر ڪلاسيڪي حيثيت حاصل ڪري ويو. بازار ۾ ايندڙ نوان ليکڪ هاڻي تخلص بدران پنهنجا اصل نالا استعمال ڪرڻ لاءِ تيار هئا، جن ۾ [[ايلزا هي ووڊ]] پڻ شامل هئي، جنهن 1719ع ۾ افرا بين جي نقش قدم تي هلندي بي مثال فخر سان پنهنجو نالو استعمال ڪيو. ==19هين صديءَ جا ناول== ===رومانويت=== {{main|رومانويت}} {{See also|نيوگيٽ ناول}} [[File:Walter Scott Waverley illustration (Pettie-Huth).jpg|upright=0.8|thumb|[[والٽر اسڪاٽ]] جي ''[[ويورلي]]'' (1814ع) جي وڪٽورين دور واري ڇاپي مان تصوير]] لفظ [[رومانويت]] پاڻ رومانس جي تصور سان ڳنڍيل آهي، ۽ 18هين صديءَ جي آخر ۾ رومانس جي صنف ٻيهر زنده ٿي. ان بحاليءَ ۾ [[گوٿڪ افسانو]] اهم هو، جنهن جي شروعات 1764ع ۾ [[هوريس والپول]] جي ''[[دي ڪاسل آف اوٽرانٽو]]'' سان ٿي؛ ان جي ٻئي ڇاپي جو ذيلي عنوان ”هڪ گوٿڪ ڪهاڻي“ هو.<ref>{{cite news |title=The Castle of Otranto: The creepy tale that launched gothic fiction |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-30313775 |publisher=BBC |date=13 December 2014 |access-date=17 August 2017 |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703063419/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-30313775 |url-status=live }}</ref> ان کان پوءِ اهم گوٿڪ تصنيفن ۾ [[اين ريڊڪلف]] جو ''[[دي مسٽريز آف اڊولفو]]'' (1794ع) ۽ [[ميٿيو گريگوري لوئس|مونڪ لوئس]] جو ''[[دي مونڪ]]'' (1796ع) شامل آهن. [[File:Seitseman veljekset.jpg|upright=0.8|thumb|[[اليڪسس ڪيوي]] جي ''[[ست ڀائر]]'' (1870ع) جو پهريون ڇاپو]] نون رومانسن ان تصور کي چئلينج ڪيو ته ناول لازمي طور زندگيءَ جي [[حقيقت نگاري|حقيقت پسندانه]] عڪاسي ڪري ٿو، ۽ انهن سنجيده ڪلاسيڪي فن ۽ عوامي افساني جي وچ ۾ اهو فرق غيرمستحڪم ڪري ڇڏيو، جنهن کي نقاد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا هئا. گوٿڪ رومانسن [[بدهيئتي حسن|بدهيئتي]] مان فائدو ورتو،<ref>See Geoffrey Galt Harpham,'' On the Grotesque: Strategies of Contradiction in Art and Literature'', 2nd ed. (Davies Group, Publishers, 2006).</ref> ۽ ڪجهه نقادن جو خيال هو ته انهن جا موضوع [[آرٿريائي رومانس|آرٿر جي شهسوارن]] بابت وچئين دور جي بدترين ڪهاڻين کان به گهٽ قدر جا هئا.<ref>See Gerald Ernest Paul Gillespie, Manfred Engel, and Bernard Dieterle, ''Romantic prose fiction'' (John Benjamin's Publishing Company, 2008).</ref> هن نئين قسم جي افسانوي ادب جي ليکڪن تي الزام لڳايو ويو ته هو پنهنجن پڙهندڙن کي جوش ڏيارڻ، اڀارڻ يا ڊيڄارڻ لاءِ هر ممڪن موضوع استعمال ڪن ٿا. پر انهن نون [[رومانويت|رومانوي]] ناول نگارن دعويٰ ڪئي ته هو افسانويت جي سڄي دنيا جي کوجنا ڪري رهيا آهن. 19هين صديءَ جي شروعات ۾ نفسياتي تشريح ڪندڙن انهن تصنيفن کي انساني تخيل جي گهري لڪل سچائيءَ سان مقابلي طور پڙهيو؛ ان ۾ جنسيت، [[ذهني بيچيني]] ۽ نه پوري ٿيندڙ [[خواهش]]ون شامل هيون. اهڙين تشريحن هيٺ ناولن کي انساني محرڪن جي وڌيڪ گهري کوجنا ڪندڙ صنف طور بيان ڪيو ويو، ۽ اهو خيال پيش ڪيو ويو ته اهڙي فني آزادي انهن شين کي ظاهر ڪندي، جيڪي اڳ کليل نموني ڏسڻ ۾ نه اينديون هيون. [[مارڪيز ڊي ساڊ]] جي ''[[سودوم جا 120 ڏينهن]]'' (1785ع)، [[ايڊگر ايلن پو]] جي ''[[ٽيلز آف دي گروٽيسڪ اينڊ ايرابيسڪ]]'' (1840ع)، [[ميري شيلي]] جي ''[[فرينڪنسٽائن]]'' (1818ع)، ۽ [[اي ٽي اي هوفمان]] جي ''[[دي ڊيولز ايلڪسرز]]'' (1815ع) جهڙين تصنيفن بعد ۾ 20هين صديءَ جي نفسياتي تجزيه نگارن جو ڌيان ڇڪايو ۽ 20هين ۽ 21هين صديءَ جي دهشتناڪ فلمن، [[رومانوي ناول|محبت جي رومانسن]]، [[خيالي ادب|خيالي ناولن]]، [[ڪردار ادا ڪرڻ واري راند|ڪردار ادا ڪرڻ وارين ڪمپيوٽر راندين]] ۽ [[سريئلزم|سريئلسٽن]] لاءِ تصويري ۽ موضوعاتي مواد فراهم ڪيو. [[تاريخي رومانس]] پڻ هن دور ۾ اهم هو. پر جتي اڳين رومانسن جا ليکڪ تاريخي حقيقت ڏانهن ٿورو ڌيان ڏيندا هئا، اتي [[والٽر اسڪاٽ]] جي [[تاريخي ناول]] ''[[ويورلي]]'' (1814ع) هن روايت کان الڳ رستو اختيار ڪيو، ۽ هن ”حقيقي تاريخي ناول“ کي جنم ڏنو. ساڳئي وقت هو [[گوٿڪ رومانس]] کان به متاثر هو ۽ 1801ع ۾ [[ميٿيو لوئس|مونڪ لوئس]] سان گڏ ''Tales of Wonder'' تي ڪم ڪيو هو.<ref name="The Bloomsbury Guide p. 885">''The Bloomsbury Guide to English Literature'', ed. Marion Wynne Davis. New York: Prentice Hall, 1990, p.&nbsp;885.</ref> پنهنجي [[ويورلي ناول|ويورلي ناولن]] ذريعي اسڪاٽ ”اسڪاٽش سرحدي علائقي لاءِ اهو ڪرڻ“ چاهيو، جيڪو [[گوئٽي]] ۽ ٻين جرمن شاعرن [[وچيون دور|وچئين دور]] لاءِ ڪيو هو، يعني ”ان جي ماضيءَ کي جديد رومانس ۾ ٻيهر جيئرو ڪرڻ“.<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'', ed. Marion Wynne Davis, p.&nbsp;884.</ref> اسڪاٽ جا ناول ”انهيءَ طرز ۾ آهن، جنهن کي هن پاڻ رومانس قرار ڏنو، جنهن جي دلچسپي حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي واقعن تي مدار رکي ٿي“.<ref name=norton>''The Norton Anthology of English Literature'', vol.2, 7th edition, ed. M.H. Abrams. New York: Norton, 2000, pp.&nbsp;20–21.</ref> اسڪاٽ تاريخ کي ٻيهر پرکڻ لاءِ پنهنجي تخيل کي استعمال ڪيو ۽ شين، واقعن ۽ ڪردارن کي اهڙي نموني پيش ڪيو، جيڪو رڳو هڪ ناول نگار ڪري سگهيو ٿي. سندس ڪم تاريخي افسانو رهيو، پر ان موجود تاريخي تصورن کي سوال هيٺ آندو. تاريخي تحقيق جو استعمال هڪ اهم اوزار هو: ناول نگار جي حيثيت ۾ اسڪاٽ دستاويزي ذريعن ڏانهن ائين رجوع ڪيو، جيئن ڪو تاريخدان ڪندو، پر رومانوي ليکڪ جي حيثيت ۾ هن پنهنجي موضوع کي وڌيڪ گهري تخيلاتي ۽ جذباتي معنيٰ ڏني.<ref name=norton/> تحقيق کي ”حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي واقعن“ سان گڏائي اسڪاٽ ڪنهن به تاريخدان کان گهڻو وسيع پڙهندڙ طبقو حاصل ڪيو ۽ سڄي يورپ ۾ پنهنجي نسل جو سڀ کان مشهور ناول نگار بڻيو.<ref name="The Bloomsbury Guide p. 885" /> ===وڪٽورين دور: 1837–1901=== {{main|وڪٽورين ادب}} 19هين صديءَ ۾ ليکڪن، ناشرن ۽ پڙهندڙن جي وچ ۾ لاڳاپا تبديل ٿيا. شروعات ۾ ليکڪن کي پنهنجن مسودن لاءِ رڳو هڪ ڀيرو ادائيگي ملندي هئي، پر ڪاپي رائيٽ قانونن ۾ تبديلين، جيڪي 18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ شروع ٿيون،<ref>See Mark Rose, ''Authors and Owners: The Invention of Copyright'' (Harvard University Press, 1993) and Joseph Loewenstein, ''The Author's Due: Printing and the Prehistory of Copyright'' (University of Chicago Press, 2002).</ref> ڪيترن ئي ايڊيشنن تي [[رائلٽي]] جي امڪان کي ممڪن بڻايو. 19هين صديءَ جي هڪ ٻي تبديلي اها هئي ته ناول نگار پنهنجون تصنيفون ٿيٽرن، هالن ۽ ڪتابن جي دڪانن ۾ پڙهڻ لڳا.<ref>See Richard Altick and Jonathan Rose, ''The English Common Reader: A Social History of the Mass Reading Public, 1800–1900'', 2nd ed. (Ohio State University Press, 1998) and William St. Clair, ''The Reading Nation in the Romantic Period'' (Cambridge: CUP, 2004).</ref> [[چارلس ڊڪنز]] جهڙا مشهور ليکڪ عوامي پڙهڻين ذريعي وڏي شهرت حاصل ڪندا هئا. جيئن جيئن ناول پڙهڻ جو رواج وڌيو، تيئن تيئن ناول جي مختصر ۽ سستي ايڊيشن جي بازار پڻ پيدا ٿي. 19هين صديءَ ۾ [[ادبي رسالو|ادبي رسالن]] ۽ اخبارن ۾ [[قسطوار اشاعت]] ناولن جي پکيڙ جو هڪ اهم ذريعو بڻجي وئي. ڪيترائي ناول پهرين هفتيوار يا ماهوار قسطن ۾ ڇپيا ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا. اهڙي اشاعتي طريقي ناول نگارن کي پلاٽ ۽ بابن جي ترتيب اهڙي نموني ٺاهڻ تي همٿايو، جو هر قسط پڙهندڙ کي ايندڙ قسط ڏانهن ڇڪي سگهي. [[چارلس ڊڪنز]] جي ڪيترن ئي ناولن، جن ۾ ''[[دي پڪ وِڪ پيپرز]]'' (1836–1837ع)، ''[[اوليور ٽوسٽ]]'' (1837–1839ع) ۽ ''[[ڊيوڊ ڪاپرفيلڊ]]'' (1849–1850ع) شامل آهن، پهرين قسطوار صورت ۾ ئي مقبوليت حاصل ڪئي. [[File:Charles Dickens - Project Gutenberg eText 13103.jpg|thumb|upright|[[چارلس ڊڪنز]]]] 19هين صديءَ ۾ [[برطانيا]]، [[فرانس]]، [[روس]] ۽ ٻين يورپي ملڪن ۾ ناول هڪ اهم ادبي صنف بڻجي ويو. ناول نگارن صنعتي سماج، طبقاتي فرق، غربت، شهري زندگي، شادي، خاندان، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ سياسي تبديليءَ جهڙن موضوعن کي پنهنجي افسانوي ادب جو حصو بڻايو. برطانيا ۾ [[چارلس ڊڪنز]] صنعتي ۽ شهري سماج جي مسئلن کي پنهنجي ناولن ۾ نمايان ڪيو. ''[[اوليور ٽوسٽ]]''، ''[[بليڪ هائوس]]''، ''[[هارڊ ٽائمز]]'' ۽ ''[[گريٽ ايڪسپيڪٽيشنز]]'' جهڙين تصنيفن ۾ غربت، ٻارن جي استحصال، قانوني نظام، تعليم ۽ سماجي اڻبرابريءَ کي موضوع بڻايو ويو. [[وليم ميڪ پيس ٿيڪري]] جي ''[[وينٽي فيئر]]'' (1847–1848ع) برطانوي سماج جي طبقاتي خواهشن ۽ سماجي ڏيکاءَ تي طنز ڪيو. [[File:Jane Eyre title page.jpg|thumb|left|upright|[[شارلٽ برونٽي]] جي ''[[جين ايئر]]'' جو پهريون ڇاپو، 1847ع]] عورت ناول نگارن پڻ وڪٽورين دور جي افسانوي ادب ۾ مرڪزي حيثيت حاصل ڪئي. [[شارلٽ برونٽي]] جي ''[[جين ايئر]]'' (1847ع)، [[ايملي برونٽي]] جي ''[[ودرنگ هائٽس]]'' (1847ع) ۽ [[اين برونٽي]] جي ''[[دي ٽيننٽ آف وائلڊفيل هال]]'' (1848ع) عورتن جي ذاتي آزادي، محبت، سماجي پابندين ۽ صنفي لاڳاپن بابت اهم تصنيفون بڻيون. [[جارج ايليٽ]]، جنهن جو اصل نالو ميري اين ايوانز هو، ''[[مڊل مارچ]]'' (1871–1872ع) سميت پنهنجن ناولن ۾ سماجي زندگي، اخلاقي چونڊن ۽ انساني نفسيات جو تفصيلي جائزو ورتو. وڪٽورين ناول جي هڪ اهم خصوصيت [[حقيقت نگاري]] هئي. حقيقت پسند ناول نگارن روزمره زندگي، سماجي ادارن ۽ عام ماڻهن جي تجربن کي تفصيل سان پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. اهڙي رجحان رڳو برطانيا تائين محدود نه رهيو. فرانس ۾ [[اونوري ڊي بالزاڪ]] پنهنجي وسيع ناولي سلسلي ''[[لا ڪوميڊي هيومين]]'' ذريعي فرانسيسي سماج جي ڪيترن ئي طبقن ۽ ادارن کي پيش ڪيو. [[گستاو فلوبيئر]] جي ''[[مادام بوواري]]'' (1857ع) وچولي طبقي جي زندگي، رومانوي خواهشن ۽ سماجي حقيقتن جي وچ ۾ ٽڪراءَ جو مشهور مثال بڻيو. روس ۾ 19هين صديءَ دوران ناول عالمي ادب جي اهم روايتن مان هڪ بڻيو. [[ليو ٽالسٽاءِ]] جي ''[[جنگ ۽ امن]]'' (1869ع) ۽ ''[[انا ڪرينينا]]'' (1878ع)، [[فيودور دوستوئفسڪي]] جي ''[[جرم ۽ سزا]]'' (1866ع)، ''[[دي ايڊيٽ]]'' (1869ع) ۽ ''[[ڪرامازوف ڀائر]]'' (1880ع)، ۽ [[ايوان ترگنيف]] جي تصنيفن انساني نفسيات، اخلاقي ذميواري، سماجي تبديلي ۽ فلسفياڻن مسئلن کي ناول جي دائري ۾ آندو. ===19هين صديءَ ۾ صنفن جي واڌ=== 19هين صديءَ دوران ناول ڪيترين ئي مخصوص صنفن ۽ ذيلي صنفن ۾ پکڙيو. [[تاريخي ناول]]، [[گوٿڪ افسانو]]، [[سماجي ناول]]، [[جاسوسي افسانو]]، [[سائنسي افسانو]] ۽ مهماتي ناول جهڙيون صورتون وڌيڪ واضح ٿيون. [[والٽر اسڪاٽ]] جي تاريخي ناولن جي ڪاميابيءَ کان پوءِ تاريخي افسانو سڄي يورپ ۾ مشهور ٿيو. تاريخي ناول نگارن ماضيءَ جي واقعن ۽ شخصيتن کي افسانوي ڪردارن ۽ پلاٽن سان ملائي پيش ڪيو. فرانس ۾ [[اليگزينڊر ڊوما]] جي ''[[دي ٿري مسڪيٽيئرز]]'' (1844ع) ۽ ''[[دي ڪائونٽ آف مونٽي ڪرسٽو]]'' (1844–1846ع) تاريخي مهماتي ناول جا مشهور مثال بڻيا. [[File:Arthur Conan Doyle by Walter Benington, 1914.png|thumb|upright|[[آرٿر ڪونن ڊوئل]]]] [[جاسوسي افسانو|جاسوسي ادب]] پڻ 19هين صديءَ ۾ هڪ الڳ صنف طور اڀريو. [[ايڊگر ايلن پو]] جي مختصر ڪهاڻي ''[[دي مرڊرز اِن دي رو مورگ]]'' (1841ع) کي جديد جاسوسي افساني جي شروعاتي اهم مثالن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. صديءَ جي آخر ۾ [[آرٿر ڪونن ڊوئل]] جي [[شرلاڪ هومز]] واري سلسلي جاسوسي ادب کي عالمي مقبوليت ڏني. هومز پهريون ڀيرو ناول ''[[اي اسٽڊي اِن اسڪارليٽ]]'' (1887ع) ۾ ظاهر ٿيو. سائنسي ۽ ٽيڪنيڪي تبديليءَ سان گڏ اهڙو افسانوي ادب پڻ پيدا ٿيو، جنهن مستقبل، سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي امڪانن کي موضوع بڻايو. [[ميري شيلي]] جي ''فرينڪنسٽائن'' کي هن روايت جي اوائلي مثالن مان شمار ڪيو ويندو آهي. صديءَ جي پوئين اڌ ۾ [[جولس ورن]] جي ''[[جرني ٽو دي سينٽر آف دي ارٿ]]'' (1864ع)، ''[[ٽوئنٽي ٿائوزنڊ ليگز انڊر دي سي]]'' (1870ع) ۽ ''[[ارائونڊ دي ورلڊ اِن ايٽي ڊيز]]'' (1872ع)، ۽ [[ايڇ جي ويلز]] جي ''[[دي ٽائيم مشين]]'' (1895ع)، ''[[دي آئلينڊ آف ڊاڪٽر مورو]]'' (1896ع) ۽ ''[[دي وار آف دي ورلڊز]]'' (1898ع) جديد [[سائنسي افسانو|سائنسي افساني]] جي ترقيءَ ۾ اهم ثابت ٿيا. ====سنڌي ادب ۾ ناول جي شروعات==== سنڌي ادب ۾ ناول جي صنف انگريزي ادب جي اثر هيٺ متعارف ٿي. سنڌيءَ ۾ شروعاتي ناولي تصنيفن مان ''راسيلاس'' جو ترجمو هو، جيڪو 1870ع ۾ [[منشي اڌارام]] ترجمو ڪيو. سنڌيءَ جي شروعاتي طبعزاد ناولن ۾ [[مرزا قليچ بيگ]] جو ''دلارام'' پڻ شامل آهي، جيڪو 1888ع ۾ ڇپيو. ان کان پوءِ هند ۽ سنڌ ۾ سنڌي ٻوليءَ ۾ وڏي تعداد ۾ ناول لکيا ويا آهن.<ref name="autogenerated1">ڪتاب: ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: سنڌ لئنگئيج اٿارٽي.</ref> ====سنڌي تاريخي ناول==== سنڌي ادب ۾ [[تاريخي ناول]] هڪ اهم صنف طور ترقي ڪئي. تاريخي ناول ۾ ماضيءَ جي دور، واقعن ۽ سماجي حالتن کي افسانوي بيان سان پيش ڪيو ويندو آهي. سنڌيءَ ۾ [[محمد عثمان ڏيپلائي]] تاريخي ناول نگاريءَ سان خاص سڃاڻپ حاصل ڪئي؛ سندس ''[[سانگهڙ]]'' هن صنف جو مشهور مثال آهي. ان کان سواءِ گربخشاڻيءَ جو ''نور جهان''، [[علي بابا]] جو ''موهن جو دڙو''، [[سراج الحق ميمڻ|سراج]] جو ''پڙاڏو سوئي سڏ'' ۽ [[آغا سليم]] جو ''همه اوست'' تاريخي موضوعن سان لاڳاپيل سنڌي ناولن جا مثال آهن.<ref name="autogenerated1"/> ====سنڌي جاسوسي ناول==== برطانوي دور ۾ سنڌيءَ ۾ [[جاسوسي افسانو|جاسوسي ناول]] پڻ مقبول ٿيا. ماستر هاسومل، ماستر منوهر، نارائڻداس وشنداس، نارائڻداس بصرمل، نانڪرام ڌرمداس، دولترام ڏيئلداس، ليکراج ايس واڌومل مولچند ۽ بعد ۾ محمد بخش جوهر هن سلسلي سان لاڳاپيل ليکڪن مان هئا. ڪيترين اخبارن ۽ رسالن ۾ جاسوسي ناول قسطوار پڻ شايع ٿيندا هئا. ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب ۾ جاسوسي ناول جي اها اڳوڻي اشاعتي اهميت برقرار نه رهي.<ref name="autogenerated1"/> ===حقيقت نگاري ۽ فطرت نگاري=== {{main|ادبي حقيقت نگاري|فطرت نگاري}} [[ادبي حقيقت نگاري|حقيقت نگاريءَ]] جو مقصد زندگيءَ کي مثالي يا رومانوي روپ ڏيڻ بدران ان کي روزمره سماجي ۽ مادي حالتن سان پيش ڪرڻ هو. حقيقت پسند ناولن ۾ عام طور وچولي ۽ پورهيت طبقن، خاندانن، روزگار، پئسي، سماجي مرتبي ۽ ذاتي لاڳاپن کي تفصيل سان پيش ڪيو ويندو هو. [[File:Emile Zola 1902.jpg|thumb|left|upright|[[ايميل زولا]]]] 19هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ [[فطرت نگاري]] حقيقت نگاريءَ مان وڌيڪ سخت رخ طور اڀري. فطرت نگار ليکڪن انساني روين کي وراثت، ماحول ۽ سماجي حالتن سان ڳنڍي ڏسڻ جي ڪوشش ڪئي. فرانسيسي ناول نگار [[ايميل زولا]] هن تحريڪ جو هڪ اهم نظرياتي ۽ تخليقي نمائندو هو. سندس ''[[لي روگون-ميڪار]]'' سلسلي ۾ هڪ خاندان جي مختلف نسلن وسيلي فرانسيسي سماج، وراثت ۽ ماحول جي اثرن جو جائزو ورتو ويو. فطرت نگاريءَ جي اثر هيٺ ناولن ۾ غربت، شراب نوشي، جنسي استحصال، مزدورن جي حالتن ۽ شهري سماج جي اونداهن پاسن جهڙن موضوعن کي اڳ کان وڌيڪ کليل نموني پيش ڪيو ويو. هن رجحان يورپ کان ٻاهر پڻ ڪيترن ئي قومي ادبي روايتن تي اثر وڌو. ==20هين صدي ۽ ان کان پوءِ== ===جديديت ۽ ناول=== {{main|ادبي جديديت}} [[File:James Joyce by Alex Ehrenzweig, 1915.jpg|thumb|upright|[[جيمس جوائس]]، 1915ع]] 20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جديديت|جديديت پسند]] ناول نگارن 19هين صديءَ جي روايتي حقيقت پسند بيانئي، سڌي وقتي ترتيب ۽ هر ڳالهه ڄاڻندڙ راويءَ جهڙين روايتن سان تجربا ڪرڻ شروع ڪيا. جديديت پسند ادب ۾ انساني شعور، يادگيري، وقت، فرد جي اڪيلائي ۽ جديد شهري زندگيءَ جي پيچيدگين تي خاص ڌيان ڏنو ويو. [[مارسل پروسٽ]] جي ''[[گم ٿيل وقت جي ڳولا ۾]]''، [[جيمس جوائس]] جي ''[[يوليسس]]'' (1922ع)، [[ورجينيا وولف]] جي ''[[مسز ڊيلووي]]'' (1925ع) ۽ ''[[ٽو دي لائٽ هائوس]]'' (1927ع)، ۽ [[وليم فاڪنر]] جي ''[[دي سائونڊ اينڊ دي فيوري]]'' (1929ع) جديديت پسند ناول جا اهم مثال آهن. انهن ليکڪن [[شعور جو وهڪرو|شعور جي وهڪري]]، اندروني خودڪلامي، مختلف راوين ۽ غيرخطي وقت جهڙين بياني ٽيڪنيڪن کي استعمال ڪيو. ڪهاڻيءَ جي ظاهري واقعن کان وڌيڪ ڪردارن جي اندروني شعور ۽ ادراڪ کي اهميت ڏني وئي. [[فرانز ڪافڪا]] جي ''[[دي ٽرائل]]'' ۽ ''[[دي ڪاسل]]'' جهڙين تصنيفن جديد انسان جي بي وسي، بيگانگي ۽ اڻسمجهه ادارتي قوتن سان مقابلي کي اهڙي انداز ۾ پيش ڪيو، جنهن بعد جي افسانوي ادب تي گهرو اثر ڇڏيو. ====وقت ۽ شعور جو وهڪرو==== وقت کي ناول جي بياني جوڙجڪ جو مرڪزي عنصر بڻائڻ جديديت پسند ناول جي هڪ خاصيت رهي آهي. [[شعور جو وهڪرو|شعور جي وهڪري]] سان لاڳاپيل ناولن ۾ ڪردارن جي خارجي زندگيءَ سان گڏ سندن يادگيرين، احساسن ۽ وقت جي داخلي ادراڪ کي پيش ڪيو ويندو آهي. [[ورجينيا وولف]] ۽ [[جيمس جوائس]] جي ناولن ۾ اهڙيون بياني ٽيڪنيڪون نمايان آهن.<ref name="autogenerated1"/> ===صنفن وارو افسانو=== {{main|صنفي افسانو}} 20هين صديءَ ۾ ناول جي بازار جي واڌ سان مختلف [[صنفي افسانو|صنفي افسانن]] جا الڳ پڙهندڙ طبقا ۽ اشاعتي بازارون قائم ٿيون. [[جاسوسي افسانو]]، [[سائنسي افسانو]]، [[خيالي ادب]]، [[رومانوي ناول]]، [[دهشتناڪ افسانو]] ۽ [[جاسوسي ٿرلر]] وڏي پيماني تي ڇپجڻ لڳا. [[اگاثا ڪرسٽي]] جي جاسوسي ناولن، [[جي آر آر ٽولڪين]] جي ''[[دي لارڊ آف دي رنگز]]''، [[جارج آرويل]] جي ''[[نائنٽين ايٽي فور]]''، [[آلڊس هڪسلي]] جي ''[[بريو نيو ورلڊ]]'' ۽ ٻين ڪيترين ئي تصنيفن صنفي ۽ ادبي افساني جي وچ ۾ موجود حدن کي پڻ متاثر ڪيو. [[File:George Orwell, c. 1940.jpg|thumb|left|upright|[[جارج آرويل]]]] [[سائنسي افسانو]] 20هين صديءَ ۾ ٽيڪنالاجي، خلائي سفر، مصنوعي ذهانت، ايٽمي جنگ ۽ مستقبل جي سماجن بابت سوالن جي هڪ اهم ادبي ميدان طور وڌيو. [[ايڇ جي ويلز]] کان پوءِ [[آئزڪ اسيموف]]، [[آرٿر سي ڪلارڪ]]، [[ري بريڊبري]] ۽ ٻين ليکڪن هن صنف کي وڌيڪ وسيع ڪيو. [[خيالي ادب]] ۾ ٽولڪين جي تصنيفن جو اثر خاص طور نمايان رهيو. سندس تخليق ڪيل افسانوي دنيا، ٻولين، تاريخ ۽ اساطير جديد اعليٰ خيالي ادب جي ترقيءَ تي گهرو اثر وڌو. ====بياني جوڙجڪ موجب ناول==== ناولن کي سندن پلاٽ، ڪردارن ۽ بيان جي جوڙجڪ موجب پڻ مختلف قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. ====='''واقعاتي ۽ عملي ناول'''===== '''واقعاتي ناول''' ۾ واقعن ۽ انهن جي تسلسل کي مرڪزي اهميت حاصل هوندي آهي. ڪهاڻي ڪنهن واقعي کان شروع ٿي وڌيڪ واقعن ۽ پيچيدگين ڏانهن وڌندي آهي، جيڪي آخرڪار حل ڏانهن پهچن ٿيون.<ref name="autogenerated1"/> '''عملي ناول''' ۾ پڻ واقعن ۽ عمل جي گهڻائي هوندي آهي. واقعا هڪٻئي سان سببي يا مسلسل تعلق ۾ پيش ڪيا ويندا آهن ۽ قصي جي اڳڀرائيءَ کي ڪردارن جي داخلي تجزيي کان وڌيڪ اهميت حاصل هوندي آهي.<ref name="autogenerated1"/> ====='''ڪرداري ۽ ڊرامائي ناول'''===== '''ڪرداري ناول''' ۾ قصي جي ڀيٽ ۾ ڪنهن هڪ يا وڌيڪ ڪردارن جي شخصيت ۽ ارتقا کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي. ٻيا ڪردار ۽ واقعا مرڪزي ڪردار جي شخصيت کي وڌيڪ واضح ڪرڻ ۾ مدد ڏيندا آهن. [[مرزا قليچ بيگ]] جو ''ڪامل انسان'' سنڌي ادب ۾ ڪرداري ناول جي مثال طور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="autogenerated1"/> '''ڊرامائي ناول''' ۾ عمل ۽ ڪردار هڪٻئي سان ويجهي نموني ڳنڍيل هوندا آهن. ڪردارن جي روين ۽ شخصيت ۾ ايندڙ تبديليون ڪهاڻيءَ جي اندروني سببن مان پيدا ٿينديون آهن ۽ انجام پڻ انهن ڪرداري ۽ داخلي تبديلين سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="autogenerated1"/> ====بيان جي صورت موجب ناول==== ====='''خطوطي ناول'''===== '''خطوطي ناول''' اهڙو ناول آهي جنهن جي ڪهاڻي مڪمل يا وڏي حد تائين خطن يا ٻين لکيل دستاويزن وسيلي بيان ڪئي وڃي. [[سيموئل رچرڊسن]] جو ''[[پاميلا؛ يا، ورچو ريوارڊڊ|پاميلا]]'' خطوطي ناول جي شروعاتي مشهور مثالن مان هڪ آهي. سنڌيءَ ۾ انجم هالائي جو ''پياري نازنين'' ۽ الله بخش ٽالپر جو ''اداسيءَ جون آهون'' هن طرز جي ناولن جا مثال ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="autogenerated1"/> ====موضوع موجب ناول==== ====='''سياسي ناول'''===== '''سياسي ناول''' ۾ سياسي حالتون، نظريا، اقتدار، تحريڪون يا سياسي تڪرار ڪهاڻيءَ جي بنيادي موضوعن ۾ شامل هوندا آهن. ڪردار ۽ واقعا اهڙي سياسي پسمنظر سان ڳنڍيل هوندا آهن. سنڌي ادب ۾ [[امر جليل]] جو ''نيٺ گونگي ڳالهايو'' ۽ غلام نبي مغل جو ''اوڙاهه'' سياسي نوعيت جي ناولن جا مثال ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="autogenerated1"/> ====='''رومانوي ناول'''===== '''رومانوي ناول''' ۾ محبت ۽ انساني رشتا ڪهاڻيءَ جا مرڪزي عنصر هوندا آهن. اهڙن ناولن ۾ ڪردارن جي جذباتي لاڳاپن، محبت سان لاڳاپيل تڪرارن ۽ انهن جي سماجي يا ذاتي حالتن کي بيان ڪيو ويندو آهي. [[طارق عالم ابڙو|طارق عالم ابڙي]] جو ''رهجي ويل منظر'' سنڌي رومانوي ناول جي مثال طور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="autogenerated1"/> ====='''اخلاقي ۽ اصلاحي ناول'''===== '''اخلاقي ناول''' يا '''اصلاحي ناول''' ۾ اخلاقي ۽ سماجي اصلاح کي موضوع بڻايو ويندو آهي. اهڙي ناول ۾ ڪردارن ۽ انهن جي عملن وسيلي مختلف اخلاقي قدرن ۽ سماجي روين کي پيش ڪيو ويندو آهي. سنڌي ادب ۾ [[مرزا قليچ بيگ]] هن نوعيت جا ناول لکيا آهن.<ref>ڪتاب: ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.</ref> ====='''عصري ناول'''===== '''عصري ناول''' پنهنجي لکجڻ واري دور جي سماجي، ثقافتي يا تاريخي حالتن کي موضوع بڻائي ٿو. اهڙي ناول ۾ ويجهي دور جي واقعن ۽ ماڻهن جي زندگيءَ کي افسانوي صورت ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. ان لحاظ کان عصري ناول جا موضوع تاريخي ناول سان ملي سگهن ٿا، پر ان جو وقتي پسمنظر عام طور ليکڪ جي پنهنجي يا ويجهي دور سان تعلق رکي ٿو.<ref name="autogenerated1"/> ===جنگ کان پوءِ وارو ادب=== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ناول نگارن جنگ، [[هولوڪاسٽ]]، نوآبادياتي نظام جي خاتمي، لڏپلاڻ، قومي سڃاڻپ، سرد جنگ ۽ تيزيءَ سان تبديل ٿيندڙ سماجي قدرن کي موضوع بڻايو. يورپ ۾ جنگ جي تباهيءَ کان پوءِ وجوديت ۽ بي معنويت بابت سوال ادب ۾ نمايان ٿيا. [[البر ڪاميو]]، [[جين پال سارتر]] ۽ ٻين ليکڪن جي افسانوي تصنيفن ۾ [[وجوديت]] سان لاڳاپيل مسئلا نمايان ٿيا. ساڳئي وقت ايشيا، آفريڪا، ڪيريبين ۽ ٻين اڳوڻين نوآبادين جي ليکڪن نوآبادياتي تجربي ۽ آزاديءَ کان پوءِ پيدا ٿيل سماجي ۽ سياسي مسئلن کي ناول ۾ پيش ڪيو. [[چنوا اچيبِي]] جي ''[[ٿنگز فال اپارٽ]]'' (1958ع) آفريڪي سماج ۽ يورپي نوآبادياتي مداخلت جي ٽڪراءَ بابت عالمي سطح تي اثرائتي تصنيف بڻجي. [[وي ايس نائپال]]، [[نگوگي وا ٿيونگو]] ۽ ٻين ليکڪن پڻ نوآبادياتي ۽ نوآبادياتي دور کان پوءِ جي تجربن کي ناول جي مرڪز ۾ آندو. ===لاطيني آمريڪي عروج ۽ جادوئي حقيقت نگاري=== {{main|لاطيني آمريڪي عروج|جادوئي حقيقت نگاري}} [[File:Gabriel Garcia Marquez, 2009.jpg|thumb|upright|[[گيبريل گارسيا مارڪيز]]]] 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ لاطيني آمريڪي ناول نگارن کي عالمي سطح تي وڏي شهرت ملي، جنهن ادبي تحريڪ کي [[لاطيني آمريڪي عروج]] چيو ويو. هن دور جي اهم ليکڪن ۾ [[گيبريل گارسيا مارڪيز]]، [[خوليو ڪورتازار]]، [[ڪارلوس فوينتيس]] ۽ [[ماريو ورگاس يوسا]] شامل هئا. گارسيا مارڪيز جي ''[[اڪيلائي جا هڪ سئو سال]]'' (1967ع) [[جادوئي حقيقت نگاري]] سان لاڳاپيل سڀ کان مشهور ناولن مان هڪ بڻيو. هن انداز ۾ غيرمعمولي، اساطيري يا جادوئي واقعن کي روزمره حقيقت جي فطري حصي وانگر بيان ڪيو ويندو آهي. جادوئي حقيقت نگاري رڳو لاطيني آمريڪا تائين محدود نه رهي، پر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن جي ليکڪن پنهنجي مقامي تاريخ، لوڪ روايتن، سياسي تجربن ۽ ثقافتي يادگيرين کي پيش ڪرڻ لاءِ اهڙيون بياني ٽيڪنيڪون استعمال ڪيون. ===مابعد جديديت=== {{main|مابعد جديد ادب}} 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ [[مابعد جديديت|مابعد جديد]] ناولن روايتي بياني اختيار، تاريخي سچائي ۽ افسانوي حقيقت جي حدن کي وڌيڪ سوال هيٺ آندو. اهڙن ناولن ۾ خود حوالگي، بين المتنيت، طنز، پيروڊي، مختلف ادبي صنفن جو ميلاپ ۽ افسانوي متن جي پنهنجي مصنوعي هجڻ بابت شعور عام خاصيتون بڻيون. [[خورخي لوئس بورخيس]] جي مختصر افسانوي ادب، [[اٽالو ڪالوينو]] جي ''[[اِف آن اي ونٽرز نائيٽ اي ٽريولر]]''، [[امبرٽو ايڪو]] جي ''[[دي نيم آف دي روز]]'' ۽ ٻين تصنيفن پڙهندڙ، ليکڪ ۽ افسانوي متن جي لاڳاپن سان تجربا ڪيا. ===همعصر ناول=== 20هين صديءَ جي آخر ۽ 21هين صديءَ ۾ ناول عالمي ادبي صنف جي حيثيت سان وڌيڪ متنوع ٿيو آهي. عالمي لڏپلاڻ، [[گلوبلائيزيشن]]، جنس، سڃاڻپ، ماحولياتي تبديلي، جنگ، ٽيڪنالاجي ۽ ثقافتن جي وچ ۾ لاڳاپا همعصر ناولن جا اهم موضوع بڻيا آهن. ڇپيل ڪتاب سان گڏ [[برقي ڪتاب]] ۽ [[آڊيو ڪتاب]] پڻ ناول پڙهڻ ۽ ٻڌڻ جا اهم وسيلا بڻيا آهن. ڊجيٽل اشاعت خود اشاعت ۽ عالمي ورڇ لاءِ نوان موقعا پيدا ڪيا آهن، جڏهن ته انٽرنيٽ تي قسطوار افسانوي ادب پڻ 19هين صديءَ جي قسطوار اشاعت جي روايت کي نئين صورت ۾ جاري رکيو آهي. ناول اڄ به ڪيترين ٻولين ۽ ادبي روايتن ۾ لکيو وڃي ٿو. ان جون صورتون مختصر ناول کان گهڻن جلدن واري سلسلي تائين ۽ حقيقت پسند بيانئي کان تجرباتي، تاريخي، خيالي ۽ سائنسي افسانوي ادب تائين پکڙيل آهن. ==پڻ ڏسو== {{Portal|ادب}} * [[ناولن جي فهرست]] * [[ناول نگار]] * [[افسانوي ادب]] * [[نثري ادب]] * [[مختصر ڪهاڻي]] * [[ناولٽ]] * [[ادبي صنف]] * [[تاريخي ناول]] * [[سماجي ناول]] * [[جاسوسي افسانو]] * [[سائنسي افسانو]] * [[خيالي ادب]] * [[رومانوي ناول]] * [[گوٿڪ افسانو]] * [[ادبي حقيقت نگاري]] * [[جديديت]] * [[مابعد جديد ادب]] ==حوالا== {{Reflist|30em}} ==وڌيڪ پڙهڻ== * {{cite book |last=Bakhtin |first=Mikhail |author-link=ميخائل باختين |title=The Dialogic Imagination: Four Essays |url=https://archive.org/details/dialogicimaginat0000bakh_r5j1 |publisher=University of Texas Press |year=1981 |isbn=978-0-292-71534-9}} * {{cite book |last=Doody |first=Margaret Anne |title=The True Story of the Novel |url=https://archive.org/details/truestoryofnovel0000dood |publisher=Rutgers University Press |year=1996 |isbn=978-0-8135-2168-8}} * {{cite book |last=Forster |first=E. M. |author-link=اي ايم فورسٽر |title=Aspects of the Novel |publisher=Harcourt |year=1927}} * {{cite book |last=Lukács |first=Georg |author-link=جارج لوڪاچ |title=The Theory of the Novel |url=https://archive.org/details/theoryofnovelhis00luk |publisher=MIT Press |year=1971 |isbn=978-0-262-62027-7}} * {{cite book |last=Moretti |first=Franco |title=The Novel |url=https://archive.org/details/novel0000unse |publisher=Princeton University Press |year=2006 |isbn=978-0-691-04947-2}} * {{cite book |last=Watt |first=Ian |author-link=ايئن واٽ |title=The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding |url=https://archive.org/details/riseofnovel0000ianw_t2a2 |publisher=University of California Press |year=1957}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Novels}} {{Wiktionary|novel}} {{ادبي صنفون}} {{افسانوي ادب}} [[زمرو:ناول| ]] [[زمرو:افسانوي ادب]] [[زمرو:ادبي صنفون]] [[زمرو:نثري ادب]] 5g0er8pfgjtfnd3mjwa1ctrzlxls54n 0 11231 415064 412802 2026-09-26T17:43:57Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415064 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪاٺيالي ولن تي ڇڳن جي صورت ۾ ٿيندڙ ميوو}} [[File:Grapes, Rostov-on-Don, Russia.jpg|thumb|ڪارا ۽ اڇا (هلڪا ساوا) [[ميز وارا انگور]]]] '''انگور''' يا '''ڊاک''' هڪ [[ميوو]] آهي، جيڪو گلدار ٻوٽن جي جنس ''[[وائٽس]]'' (''Vitis'') جي پن ڇاڻيندڙ ڪاٺيالي [[ول|ولن]] تي ڇڳن جي صورت ۾ پيدا ٿئي ٿو. نباتاتي لحاظ کان انگور جو هر داڻو هڪ [[ٻير (نباتات)|ٻير]] آهي. انگور غير ڪلائيميٽيرڪ ميوو آهي، يعني ول تان لاهڻ کان پوءِ ان جي پچڻ جو عمل عام طور اڳتي نٿو وڌي. انگور تازا کائجن ٿا ۽ انهن کي سڪائي [[ڪشمش]]، ڪرنٽ ۽ سلطانا ٺاهيا وڃن ٿا؛ انهن مان [[انگور جو رس]]، جام، جيلي، سرڪو، [[انگور جي ٻج جو تيل]] ۽ [[شراب]] پڻ تيار ڪيا وڃن ٿا. گهڻا پاليل انگور ''[[Vitis vinifera]]'' جي ڪلٽيوارن مان اچن ٿا. هي نسل اولهه ۽ وچ ايشيا کان ميڊيٽرينين علائقي تائين پکڙيل قديم انگوري ول سان واسطو رکي ٿو ۽ دنيا جي انگور جي پوک ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو.<ref name="KewTax">{{cite web |title=Vitis vinifera L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30478388-2 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=16 September 2026 }}</ref> انگور انسان جي قديم ترين پوکيل ميويدار ٻوٽن مان هڪ آهي. انگور جي پالَت ۽ استعمال جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي ۽ قديم [[قفقاز]]، [[اولهه ايشيا]]، [[قديم مصر]]، [[قديم يونان]] ۽ [[قديم روم]] جي زرعي ۽ ثقافتي تاريخ سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي.<ref name="This2006">{{cite journal |author1=This, Patrice |author2=Lacombe, Thierry |author3=Thomas, Mark R. |title=Historical Origins and Genetic Diversity of Wine Grapes |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2006-09_22_9/page/511 |journal=Trends in Genetics |volume=22 |issue=9 |pages=511–519 |year=2006 |doi=10.1016/j.tig.2006.07.008 |pmid=16872714 }}</ref> == نالو == سنڌيءَ ۾ هن ميوي لاءِ '''انگور''' سان گڏ '''ڊاک''' جو لفظ پڻ استعمال ٿيندو آهي. سڪل انگورن جي مختلف شڪلين لاءِ [[ڪشمش]] ۽ منقا جهڙا نالا رائج آهن. == تاريخ == [[File:Abhar-iran.JPG|thumb|[[ايران]] جي ابهر علائقي ۾ انگور]] [[وچ اوڀر]] ۽ [[قفقاز]] انگور جي ابتدائي پوک ۽ پالَت سان لاڳاپيل اهم علائقا رهيا آهن. انگور جي منظم پوک جي شروعات لڳ ڀڳ 6,000 کان 8,000 سال اڳ ٿي.<ref>{{Cite web |title=ANGŪR |url=https://iranicaonline.org/articles/angur-grapes |access-date=16 September 2026 |website=Encyclopaedia Iranica |first1=M. |last1=Bazin |first2=X. |last2=De Planhol |first3=W. L. |last3=Hanaway Jr. |date=14 August 2018 }}</ref><ref name="This2006"/> قديم انگورن جي کل تي قدرتي طور موجود خمير سبب انگور جو رس خميرجڻ جي صلاحيت رکي ٿو. ڏکڻ قفقاز مان مليل آثار قديمه جي ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته انگور ۽ شراب سازي انساني سماجن ۾ هزارين سال اڳ اهم ٿي چڪا هئا. [[آرمينيا]] ۾ واقع [[آريني-1 شراب خانو]] مان لڳ ڀڳ 4000 ق.م. سان تعلق رکندڙ شراب ٺاهڻ جو هڪ مڪمل آثار قديمه وارو نظام مليو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/110111-oldest-wine-press-making-winery-armenia-science-ucla |title=Earliest Known Winery Found in Armenian Cave |last=Owen |first=James |date=12 January 2011 |website=National Geographic |access-date=16 September 2026 }}</ref> قديم [[مصر]] جي تصويري لکتن ۽ مقبرن جي منظرن ۾ انگور جي پوک ۽ شراب سازي ڏيکاريل آهي. [[قديم يوناني]]، [[فينيقي]] ۽ [[قديم رومي]] پڻ انگور تازو کائڻ ۽ شراب ٺاهڻ لاءِ وڏي پيماني تي پوکيندا هئا. واپار، سامونڊي رابطن ۽ انساني لڏپلاڻ سان انگور جي پوک ميڊيٽرينين علائقي، يورپ ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙجي وئي ۽ پوءِ ٻين براعظمن تائين پهتي. [[اتر آمريڪا]] ۾ يورپين جي اچڻ کان اڳ به ''Vitis'' جا ڪيترائي مقامي نسل جهنگلي حالت ۾ موجود هئا ۽ مقامي آمريڪي قومون انهن کي خوراڪ طور استعمال ڪنديون هيون. 19هين صديءَ ۾ [[ايفرائيم بل]]، [[ڪانڪرڊ، ميساچوسٽس]] ۾ مقامي ''[[Vitis labrusca]]'' مان [[ڪانڪرڊ انگور]] تيار ڪيو، جيڪو پوءِ آمريڪا ۾ رس ۽ ميز واري انگور جو اهم ڪلٽيوار بڻيو. == نباتاتي خاصيتون == [[File:Grape Buds.jpg|thumb|انگور جي گلن جون ڪليون]] ''Vitis'' جون انگوري ولون ڪاٺيالي ۽ چڙهندڙ ٻوٽا آهن. اهي پيچدار سهارن وسيلي ٻين ٻوٽن يا باغن ۾ ٺاهيل ٽريلس ۽ ٻين سهارن تي چڙهن ٿيون. پن عام طور متبادل ترتيب سان لڳل، ويڪرا ۽ ڪيترن قسمن ۾ ٽي کان پنج لوبن وارا ٿين ٿا. انگور جا گل ننڍڙا ۽ ڇڳن ۾ ٿين ٿا. بارآوريءَ کان پوءِ انهن مان ٻير ٺهن ٿا، جيڪي پڻ ڇڳن ۾ گڏ ٿين ٿا. هڪ ڇڳي ۾ انگورن جو تعداد قسم، پوک ۽ ماحولياتي حالتن موجب تمام گهڻو مختلف ٿي سگهي ٿو. [[File:Vitis vinifera - flower.jpg|thumb|left|''Vitis vinifera'' جا گل]] ميوي جي ترقيءَ دوران انگور ۾ نامياتي تيزاب، خاص ڪري [[ٽارٽرڪ تيزاب]] ۽ [[مالڪ تيزاب]]، موجود هوندا آهن. پچڻ جي شروعات واري مرحلي کي انگورڪاريءَ ۾ '''ويريزون''' چيو ويندو آهي. هن مرحلي ۾ داڻا نرم ۽ وڏا ٿين ٿا، کنڊ وڌڻ لڳي ٿي ۽ رنگين قسمن ۾ کل جو رنگ تبديل ٿيڻ شروع ٿئي ٿو.<ref name="Conde2007">{{cite journal |last1=Conde |first1=Carlos |last2=Silva |first2=Paulo |last3=Fontes |first3=Natacha |last4=Dias |first4=Alberto C. P. |date=April 2007 |title=Biochemical Changes throughout Grape Berry Development and Fruit and Wine Quality |journal=Food |volume=1 |issue=1 |pages=1–22 }}</ref> پڪل انگور جي گودي جو لڳ ڀڳ 75 کان 85 سيڪڙو حصو پاڻي ٿي سگهي ٿو. پچڻ دوران [[گلوڪوز]] ۽ [[فرڪٽوز]] جهڙيون کنڊون گڏ ٿين ٿيون.<ref name="Conde2007"/> انگور سائي، پِيلي، گلابي، ڳاڙهي، واڱڻائي، گهري نيري يا تقريباً ڪاري رنگ جا ٿي سگهن ٿا. عام اصطلاح ۾ "اڇا انگور" اصل ۾ اڪثر هلڪا ساوا يا پِيلا هوندا آهن. ڳاڙهن ۽ واڱڻائي انگورن جي کل ۾ [[اينٿوسائنن]] سندن رنگ جا اهم ذميوار مرڪب آهن. تحقيق موجب اڇن انگورن جي ارتقا ٻن ويجهن ضابطي ڪندڙ جينن ۾ تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن اينٿوسائنن جي ٺهڻ کي روڪيو.<ref>{{Cite journal |last1=Walker |first1=A. R. |last2=Lee |first2=E. |last3=Bogs |first3=J. |last4=McDavid |first4=D. A. J. |last5=Thomas |first5=M. R. |last6=Robinson |first6=S. P. |doi=10.1111/j.1365-313X.2006.02997.x |title=White grapes arose through the mutation of two similar and adjacent regulatory genes |journal=The Plant Journal |volume=49 |issue=5 |pages=772–785 |year=2007 |pmid=17316172 }}</ref> == انگور جون ولون == {{Main|وائٽس}} [[File:ConcordGrapes.jpg|thumb|[[ڪانڪرڊ انگور]]، اتر آمريڪي ''Vitis labrusca'' جو هڪ ڪلٽيوار]] دنيا ۾ پوکيل انگورن جو وڏو حصو ''Vitis vinifera'' جي ڪلٽيوارن مان حاصل ٿئي ٿو، پر ''Vitis'' جي ٻين نسلن مان پڻ ميوو، رس، جام ۽ شراب تيار ڪيو وڃي ٿو. اهم نسلن ۾ شامل آهن: * ''[[Vitis vinifera]]'' — دنيا جو سڀ کان اهم پاليل انگوري نسل. * ''[[Vitis amurensis]]'' — اوڀر ايشيا جو اهم انگوري نسل. * ''[[Vitis labrusca]]'' — اتر آمريڪا جو نسل، جنهن ۾ [[ڪانڪرڊ انگور]] جهڙا ڪلٽيوار شامل آهن. * ''[[Vitis riparia]]'' — اتر آمريڪا جي جهنگلي انگوري ول، جيڪا روٽ اسٽاڪ ۽ ڪجهه ٻين مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * ''[[Vitis rotundifolia]]'' — ڏکڻ اوڀر آمريڪا جو مسڪيڊائن انگور، جيڪو تازو استعمال، جام ۽ مشروبات لاءِ پوکيو وڃي ٿو. * ''[[Vitis mustangensis]]'' — آمريڪا جي ڏاکڻين علائقن ۾ ملندڙ جهنگلي انگور. ''Vitis vinifera'' کي [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ ''Species Plantarum'' ۾ سائنسي طور بيان ڪيو هو.<ref name="KewTax"/> == قسم == انگورن جا هزارين ڪلٽيوار آهن. انهن ۾ ميوي جي رنگ، داڻي جي ماپ، ذائقي، کل جي ٿولهه، ٻج جي موجودگي، پچڻ جي وقت ۽ استعمال ۾ وڏو فرق ملي ٿو. استعمال موجب انگورن کي عام طور هيٺين گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" ! قسم ! بنيادي استعمال ! عام خاصيتون |- | '''[[ميز وارا انگور]]''' | تازو کائڻ | عام طور وڏا داڻا، نسبتاً سنهي کل ۽ ڪيترن جديد قسمن ۾ ٻج کان سواءِ |- | '''ڪشمش وارا انگور''' | [[ڪشمش]] ٺاهڻ | وڌيڪ کنڊ ۽ سڪائڻ لاءِ موزون ميوو |- | '''شراب وارا انگور''' | [[شراب]] ٺاهڻ | عام طور ننڍا داڻا، نسبتاً ٿلهي کل ۽ رس ۾ وڌيڪ کنڊ |- | '''رس وارا انگور''' | [[انگور جو رس]]، جيلي ۽ ٻيون شيون | رس، خوشبو ۽ ذائقي لاءِ چونڊيل قسم |} [[File:Wine grapes03.jpg|thumb|ول تي شراب ٺاهڻ وارا انگور]] === ميز وارا ۽ شراب وارا انگور === {{Main|ميز وارا انگور}} ميز وارن ۽ شراب ٺاهڻ وارن انگورن ۾ چونڊيل افزائش سبب نمايان فرق پيدا ٿيا آهن. ميز وارا انگور عام طور وڏا، ڏسڻ ۾ پرڪشش، نسبتاً سنهي کل وارا ۽ گهڻو ڪري ٻج کان سواءِ هوندا آهن. ان جي ابتڙ، شراب ٺاهڻ وارا انگور عام طور ننڍا، نسبتاً ٿلهي کل وارا ۽ گهڻو ڪري ٻج وارا هوندا آهن. انگور غير ڪلائيميٽيرڪ ميوو هجڻ سبب لڻڻ کان پوءِ وڌيڪ مٺو نٿو ٿئي؛ تنهنڪري فصل لاهڻ جو وقت ميوي جي آخري مٺاڻ ۽ معيار لاءِ اهم آهي. == ٻج کان سواءِ انگور == [[File:IFG Seventeen berry and seed section 01.jpg|thumb|ٻج کان سواءِ انگور جي داڻي جو ڪٽيل حصو]] ٻج کان سواءِ انگور جديد ميز واري انگور جي مارڪيٽ جو اهم حصو آهن. انگور جون ولون عام طور [[غير جنسي افزائش|غير جنسي طريقي]] سان قلمن يا ٻين نباتاتي طريقن سان وڌايون وڃن ٿيون، تنهنڪري ٻج نه هجڻ سان تجارتي افزائش ۾ رڪاوٽ نٿي پوي. ڪيترن ٻج کان سواءِ قسمن ۾ بارآوري ٿيڻ کان پوءِ ٻج جي ابتدائي واڌ ٿئي ٿي پر ٻج مڪمل طور پختو نٿو ٿئي؛ ان عمل کي '''اسٽينوسپرموڪارپي''' چيو وڃي ٿو. مشهور ٻج کان سواءِ قسمن ۾ [[سلطانا انگور|سلطانا]]، جنهن کي آمريڪا ۾ ٿامپسن سيڊليس پڻ چيو وڃي ٿو، شامل آهي. == انگورن جي پوک == {{Main|انگورڪاري}} انگور جي پوک ۽ سنڀال جي علم ۽ عمل کي '''انگورڪاري''' يا [[انگورڪاري|ويٽيڪلچر]] چيو وڃي ٿو. انگور جي ول لاءِ مناسب سج، نيڪال واري زمين، قسم موجب موزون گرمي پد ۽ منظم پاڻي اهم آهن. انگور جي ول کي باغن ۾ عام طور ٿنڀن ۽ تارن مان ٺهيل سهاري يا '''ٽريلس''' تي تربيت ڏني ويندي آهي. ول جي سالياني [[ڇانگ]] انگورڪاريءَ جو اهم حصو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ميويدار ٽارين جي تعداد، ول جي ڇانو، هوا جي گردش، فصل جي مقدار ۽ ميوي جي معيار کي منظم ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي باغبانيءَ بابت لکڻين ۾ سنڌيءَ ۾ انگور لاءِ '''ڊاک''' جو لفظ استعمال ڪندي ڊاک جي ولن لاءِ مَنَهه يا سهارو ٺاهڻ، قلمن وسيلي افزائش ۽ باقاعدي ڇانگ جو تفصيلي ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واري ڏکڻ ايشيائي باغبانيءَ جي طريقن جي تاريخي دستاويز طور اهميت رکي ٿو.<ref name="ReferenceA">ڪتاب: ''باغ ۽ باغباني''؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ ايڊيشن: 1960ع؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> قليچ بيگ موجب روايتي باغن ۾ ڊاک جون ولون ڪاٺ، بانس يا ٿنڀن سان ٺهيل مَنَهن تي چاڙهيون وينديون هيون. هو سياري جي ڇانگ، قلمن مان نوان ٻوٽا تيار ڪرڻ ۽ ول جي واڌ کي منظم ڪرڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو.<ref name="ReferenceA"/> جديد تجارتي انگورڪاريءَ ۾ انهن بنيادي اصولن سان گڏ جديد ٽريلس نظام، ڊرپ آبپاشي، مٽي ۽ پنن جي غذائي تجزيي، مربوط جيت انتظام ۽ فصل کان پوءِ ٿڌي زنجير استعمال ڪئي وڃي ٿي. == عالمي پوک ۽ پيداوار == 2023ع ۾ دنيا ۾ انگور جي پوک هيٺ لڳ ڀڳ 6.60 ملين هيڪٽر زمين هئي. پوک هيٺ ايراضيءَ جي لحاظ کان [[اسپين]] وٽ لڳ ڀڳ 913,000 هيڪٽر، [[فرانس]] وٽ 753,340 هيڪٽر، [[اٽلي]] وٽ 713,350 هيڪٽر ۽ [[چين]] وٽ 607,030 هيڪٽر زمين انگورن لاءِ استعمال ٿي.<ref name="faostat-ha">{{cite web |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |title=World acreage for grape growing in 2023 |date=2025 |publisher=گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم، FAOSTAT |access-date=16 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ عالمي انگور جي پيداوار لڳ ڀڳ '''72.5 ملين ٽن''' هئي. چين 13.5 ملين ٽن، يعني عالمي پيداوار جو لڳ ڀڳ 19 سيڪڙو، پيدا ڪري سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو.<ref name="faostat">{{cite web |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |title=Grape production in 2023 |date=2025 |publisher=گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم، FAOSTAT |access-date=16 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ '''انگور جي پيداوار، 2023ع''' ! ملڪ ! پيداوار<br />(ملين ٽن) |- | [[چين]] || 13.5 |- | [[اٽلي]] || 6.7 |- | [[فرانس]] || 6.2 |- | [[آمريڪا]] || 5.4 |- | [[اسپين]] || 4.8 |- | [[ترڪي]] || 3.4 |- | [[چلي]] || 2.3 |- ! دنيا ! 72.5 |} <small>ذريعو: [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم|ايف اي او]]، FAOSTAT.<ref name="faostat"/></small> == واپار == 2023ع ۾ تازن انگورن جي وڏن برآمد ڪندڙ ملڪن ۾ [[پيرو]]، [[چلي]]، [[چين]]، [[اٽلي]]، [[نيدرلينڊز]] ۽ [[ڏکڻ آفريڪا]] شامل هئا. FAOSTAT موجب پيرو لڳ ڀڳ 648 هزار ٽن ۽ چلي 529 هزار ٽن انگور برآمد ڪيا.<ref name="faostat-exp">{{cite web |url=https://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity_exports |title=Grape exports in 2023 |date=2025 |publisher=گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم، FAOSTAT |access-date=16 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ '''تازن انگورن جون برآمدات، 2023ع''' ! ملڪ ! ٽن |- | [[پيرو]] || 647,967 |- | [[چلي]] || 529,470 |- | [[چين]] || 483,373 |- | [[اٽلي]] || 386,672 |- | [[نيدرلينڊز]] || 346,128 |- | [[ڏکڻ آفريڪا]] || 318,126 |} <small>ذريعو: FAOSTAT.<ref name="faostat-exp"/></small> == پاڪستان ۾ انگور == [[پاڪستان]] ۾ انگور جي تجارتي پوک خاص ڪري [[بلوچستان]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] جي خشڪ، نيم خشڪ ۽ جبلائي علائقن ۾ ٿئي ٿي. بلوچستان جي خشڪ آبهوا، سج جي گهڻي روشني ۽ ڪيترن اوچن علائقن جون موسمي حالتون انگور لاءِ موزون آهن.<ref name="PHDEC">{{cite web |title=Introduction |url=https://phdec.gov.pk/introduction/ |publisher=Pakistan Horticulture Development & Export Company |access-date=16 September 2026 }}</ref> بلوچستان جي اهم انگور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ [[ڪوئيٽا]]، [[پشين]]، [[مستونگ]]، [[قلعو عبدالله]]، [[قلات]]، [[لورالائي]] ۽ [[ژوب]] شامل آهن. پاڪستان ۾ پوکجندڙ قسمن ۾ عسڪري، هائيتا، ڪالا، وائيٽ ڪشمش، صاحبي، شندائو خاني، تور، سلطانيه، ڪنگ روبي، فليم سيڊليس، پرليٽ ۽ بيوٽي سيڊليس شامل آهن.<ref name="PHDEC"/> [[پاڪستان جي پلاننگ ڪميشن]] جي انگور ڪلسٽر بابت مطالعي ۾ بهتر ڪلٽيوارن، جديد ٽريلس نظام، متوازن ڀاڻ، سائنسي ڇانگ، ٻوٽن جي تحفظ ۽ [[ڊرپ آبپاشي]] کي انگور جي پيداوار ۽ معيار بهتر ڪرڻ جا اهم ذريعا قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Cluster Development Based Agriculture Transformation Plan: Grapes Cluster |publisher=Planning Commission of Pakistan |url=https://www.pc.gov.pk/uploads/report/Grapes_Cluster_Report.pdf |access-date=16 September 2026 }}</ref> [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ پڻ مختلف انگوري قسمن جي آزمائشي پوک ڪئي وئي آهي. مرڪزي پنجاب ۾ ڪيل هڪ مطالعي ۾ وائيٽ سيڊليس، پرليٽ، بدانا، بليڪ سيڊليس، هائيتا، فليم سيڊليس، ڪنگ روبي، اين اي آر سي بليڪ ۽ ڪارڊينل سميت نَو قسمن جي زرعي ۽ ميويدار خاصيتن جو جائزو ورتو ويو.<ref>{{cite journal |title=Performance of various grapes cultivars under agro-climatic conditions of Central Punjab, Pakistan |journal=Journal of Pure and Applied Agriculture |url=https://ojs.aiou.edu.pk/index.php/jpaa/article/view/270 |access-date=16 September 2026 }}</ref> == فصل کان پوءِ سنڀال == ميز وارن انگورن کي عام طور احتياط سان لڻيو ويندو آهي ته جيئن داڻا ۽ ڇڳا زخمي نه ٿين. تجارتي پيداوار ۾ فصل کان پوءِ ڇنڊڇاڻ، درجابندي، پيڪنگ، اڳواٽ ٿڌو ڪرڻ ۽ ٿڌي زنجير ذريعي نقل و حمل ميوي جي معيار برقرار رکڻ لاءِ اهم آهن. انگور جلد خراب ٿيندڙ ميوو آهي. فصل کان پوءِ گرمي پد ۽ نسبتي نميءَ جو مناسب انتظام پاڻيءَ جي نقصان، داڻن جي سُڪڻ ۽ خراب ٿيڻ کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. == استعمال == [[File:Armenian dolma.jpeg|thumb|انگور جا پن [[ڊولما]] ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندي]] انگور تازا، سڪايل يا مختلف خوراڪي شين ۾ پروسيس ڪري استعمال ٿين ٿا. انگور جي ڪجهه علائقائي کاڌن ۾ ول جا پن پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا، خاص ڪري [[ڊولما]] جهڙن ڀريل پنن وارن کاڌن ۾. === ڪشمش === {{Main|ڪشمش}} [[File:Raisins 01.jpg|thumb|[[ڪشمش]]]] انگورن کي سڪائڻ سان [[ڪشمش]] ٺهي ٿي. ڪشمش لاءِ ڪيترائي ٻج کان سواءِ ۽ وڌيڪ کنڊ وارا انگوري قسم استعمال ٿين ٿا. '''سلطانا''' اصل ۾ [[سلطانا انگور]] مان ٺهيل هڪ قسم جي ڪشمش لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو هو، پر مختلف ملڪن ۾ ان اصطلاح جو استعمال مختلف ٿي سگهي ٿو. '''زانٽي ڪرنٽ''' ننڍي، سڪل بليڪ ڪورنت انگور مان ٺهي ٿي ۽ نباتاتي طور [[بليڪ ڪرنٽ]] يا [[ريڊ ڪرنٽ]] سان واسطو نٿي رکي. === انگور جو رس === {{Main|انگور جو رس}} [[File:Grape Juice.jpg|thumb|انگور جو رس]] انگورن کي ڪچلڻ ۽ دٻائڻ سان [[انگور جو رس]] حاصل ٿئي ٿو. رس سڌيءَ طرح پيئڻ کان سواءِ جيلي، سرڪو ۽ خمير ڪيل مشروبات ٺاهڻ لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. شراب سازيءَ ۾ کل، گودي، ٻجن ۽ ٻين ٺوس حصن سان گڏ ابتدائي انگوري رس کي '''مسٽ''' چيو ويندو آهي.<ref name="Britannica-2025">{{Cite web |date=9 February 2025 |title=Wine - Fermentation, Aging, Varietals |url=https://www.britannica.com/topic/wine/The-wine-making-process |access-date=16 September 2026 |website=Encyclopædia Britannica }}</ref> === سرڪو ۽ ورجوس === ڪچن يا اڻ پڪل انگورن جو تيزابي رس، جنهن کي [[ورجوس]] چيو وڃي ٿو، اولهه ايشيا ۽ ميڊيٽرينين علائقي جي ڪيترن روايتي کاڌن ۾ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايران ۽ ٻين علائقن ۾ کٽن انگورن مان تيار ڪيل رس يا سرڪو سلادن ۽ ٻين کاڌن ۾ تيزابي جزو طور استعمال ٿيندو آهي. === شراب سازي === {{Main|شراب}} انگور [[شراب]] ٺاهڻ لاءِ سڀ کان اهم ميوو آهي. انگور جي رس ۾ موجود [[گلوڪوز]] ۽ [[فرڪٽوز]] کي [[خمير]] دوران خمير جا خوردبيني جاندار ايٿانول ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ سميت ٻين مرڪبن ۾ تبديل ڪن ٿا. شراب جو وڏو حصو ''Vitis vinifera'' جي مختلف ڪلٽيوارن مان ٺاهيو وڃي ٿو. == غذائيت == {{nutritional value | name=انگور، ڳاڙها يا ساوا، ڪچا | kJ=288 | water=81 g | protein=0.72 g | fat=0.16 g | carbs=18.1 g | fiber=0.9 g | sugars=15.48 g | calcium_mg=10 | iron_mg=0.36 | magnesium_mg=7 | phosphorus_mg=20 | potassium_mg=191 | sodium_mg=2 | zinc_mg=0.07 | manganese_mg=0.071 | vitC_mg=3.2 | thiamin_mg=0.069 | riboflavin_mg=0.07 | niacin_mg=0.188 | pantothenic_mg=0.05 | vitB6_mg=0.086 | folate_ug=2 | choline_mg=5.6 | vitE_mg=0.19 | vitK_ug=14.6 | source_usda=1 }} ڪچا انگور لڳ ڀڳ 81 سيڪڙو پاڻي ۽ 18 سيڪڙو ڪاربوهائيڊريٽ تي مشتمل آهن، جڏهن ته پروٽين ۽ چرٻيءَ جو مقدار تمام گهٽ آهي. 100 گرام ڪچن انگورن مان لڳ ڀڳ 288 ڪلو جول (69 ڪلو ڪيلوري) غذائي توانائي ملي ٿي. انهن ۾ [[وٽامن ڪي]] موجود آهي، جڏهن ته ٻين گهڻن خورد غذائي جزن جو مقدار نسبتاً گهٽ آهي. انگور بابت پراڻن سنڌي ماخذن ۾ دل، دماغ، جگر يا بڪين کي مخصوص طور "طاقت پهچائڻ" جهڙيون طبي دعوائون ملن ٿيون، پر اهڙين روايتي دعوائن کي جديد غذائي يا طبي حقيقت طور پيش ڪرڻ لاءِ ڪافي ڪلينڪي ثبوت موجود نه آهن. == پوليفينول ۽ ٻيا نباتاتي مرڪب == انگور جي کل، ٻج ۽ گودي ۾ مختلف مقدار ۾ [[پوليفينول]] موجود هوندا آهن. انهن جو مقدار انگور جي قسم، مٽي، آبهوا، پوک ۽ پچڻ جي حالت موجب بدلجي ٿو. === کل === ڳاڙهن ۽ واڱڻائي انگورن جي کل ۾ [[اينٿوسائنن]] اهم رنگدار پوليفينول آهن، جڏهن ته اڇن يا ساون انگورن ۾ اينٿوسائنن عام طور موجود نه هوندا آهن. مختلف ميز وارن انگورن جي پوليفينول جوڙجڪ ۾ ڪلٽيوار موجب نمايان فرق ملي ٿو.<ref name="Cantos2002">{{Cite journal |last1=Cantos |first1=E. |last2=Espín |first2=J. C. |last3=Tomás-Barberán |first3=F. A. |title=Varietal differences among the polyphenol profiles of seven table grape cultivars studied by LC-DAD-MS-MS |doi=10.1021/jf0204102 |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=50 |issue=20 |pages=5691–5696 |year=2002 |pmid=12236700 }}</ref> === ٻج ۽ انگور جي ٻج جو تيل === {{Main|انگور جي ٻج جو تيل}} انگور جي ٻجن مان [[انگور جي ٻج جو تيل]] ڪڍيو وڃي ٿو. هن تيل ۾ خاص ڪري [[لينوليئڪ تيزاب]] سميت غير سير ٿيل چرٻيءَ جا تيزاب، ٽوڪوفيرول ۽ فائيٽوستيرول موجود هوندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Beveridge |first1=T. H. J. |last2=Girard |first2=B. |last3=Kopp |first3=T. |last4=Drover |first4=J. C. G. |title=Yield and Composition of Grape Seed Oils Extracted by Supercritical Carbon Dioxide and Petroleum Ether: Varietal Effects |doi=10.1021/jf040295q |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=53 |issue=5 |pages=1799–1804 |year=2005 |pmid=15740076 }}</ref> === ريسويراٽرول === {{Main|ريسويراٽرول}} [[ريسويراٽرول]] هڪ اسٽلبين پوليفينول آهي، جيڪو انگور جي مختلف قسمن ۾ مختلف مقدار ۾، خاص ڪري کل ۾، ملي ٿو. ان تي حياتياتي ۽ طبي اثرن بابت وڏي تحقيق ٿي آهي، پر خوراڪ ۾ موجود ريسويراٽرول جي بنياد تي مخصوص بيمارين جي روڪٿام يا علاج جون دعوائون ثابت ٿيل طبي علاج جي برابر نٿيون سمجهي سگهجن. == انگور جو بچيل مادو == [[File:Wine grape diagram en.svg|thumb|انگور جي داڻي جي بناوت]] انگور مان رس يا شراب ٺاهڻ کان پوءِ کلن، ٻجن، ڏانڊين ۽ ٻين ٺوس حصن جو بچيل مجموعو '''پوميس''' يا '''مارڪ''' سڏجي ٿو. انگور جي ڪل وزن جو لڳ ڀڳ 10 کان 30 سيڪڙو حصو اهڙي بچيل مواد ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو. ان کي ڪمپوسٽ، جانورن جي خوراڪ يا مختلف قدر وڌايل شين لاءِ خام مال طور استعمال ڪرڻ تي تحقيق ۽ صنعتي ڪم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="gomez">{{cite journal |last1=Gómez-Brandón |first1=María |last2=Lores |first2=Marta |last3=Insam |first3=Heribert |last4=Domínguez |first4=Jorge |title=Strategies for recycling and valorization of grape marc |journal=Critical Reviews in Biotechnology |volume=39 |issue=4 |year=2019 |doi=10.1080/07388551.2018.1555514 |pages=437–450 |pmid=30939940 }}</ref> == بيماريون ۽ جيت == انگور جي ول مختلف فنگسي، بيڪٽيريل ۽ وائرسي بيمارين کان متاثر ٿي سگهي ٿي. اهم بيمارين ۾ [[پائوڊري ميلڊيو]]، [[ڊائوني ميلڊيو]] ۽ ''Botrytis cinerea'' سبب ٿيندڙ گري مولڊ شامل آهن. بيمارين جو خطرو آبهوا، نمي، ڪلٽيوار، ولن جي وچ واري فاصلي ۽ باغ جي انتظام تي دارومدار رکي ٿو. مربوط انتظام ۾ بيماريءَ کان پاڪ پوکائي مواد، مناسب ڇانگ ۽ هواداري، باغ جي صفائي، مزاحمتي روٽ اسٽاڪ يا ڪلٽيوار ۽ ضرورت موجب منظور ٿيل حياتياتي يا ڪيميائي طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. == ڪتن لاءِ زهريت == {{Main|ڪتن ۾ انگور جي زهريت}} انگور ۽ [[ڪشمش]] ڪجهه [[ڪتو|ڪتن]] لاءِ شديد زهريلا ٿي سگهن ٿا. انهن جي کائڻ کان پوءِ بعض ڪتن ۾ اوچتو [[گردن جي ناڪامي]] پيدا ٿي سگهي ٿي ۽ سخت حالت موت جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿي. انفرادي ڪتن ۾ زهريلي مقدار مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري ڪتي جي انگور يا ڪشمش کائڻ جي صورت ۾ جانورن جي ڊاڪٽر سان ترت رابطو ڪرڻ گهرجي. == ثقافتي ۽ تاريخي اهميت == [[File:The Grape Harvest by Léon Augustin Lhermitte, 1884.jpg|thumb|1884ع جي هڪ مصوريءَ ۾ انگورن جو فصل]] انگور ۽ انگور جي ول هزارين سالن کان انساني زراعت، واپار، کاڌي، فن ۽ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل رهيا آهن. قديم ميڊيٽرينين ۽ اولهه ايشيائي سماجن ۾ انگور جي ول زرخيز زمين، فصل ۽ شراب سازيءَ سان لاڳاپيل اهم فصل هئي. انگور جو ذڪر [[قرآن]] ۾ پڻ ميوي ۽ باغن جي حوالي سان ڪيترن هنڌن تي اچي ٿو. انگور ۽ انگور جي ول جو ذڪر [[بائبل]] ۽ قديم يهودي-عيسائي روايتن ۾ پڻ گهڻو ملي ٿو. اهڙيءَ طرح انگور زرعي اهميت کان علاوه مختلف تهذيبن ۾ مذهبي ۽ علامتي اهميت پڻ حاصل ڪئي. == تصويرون == <gallery mode="packed"> File:GrapesBuds.JPG|انگور جي گلن جون ڪليون File:GrapesFlowers.JPG|انگور جا گل File:Solaris grapes in Chateaux Luna vineyard 24.jpg|ڪچا انگور File:Abhar-iran.JPG|[[ايران]] جي ابهر علائقي ۾ انگور File:Cyprusgrapefarm.jpg|[[قبرص]] جي ٽروڊوس جبلن ۾ انگورن جو باغ File:Seedless grapes of Kallidaikurichi.jpg|ٻج کان سواءِ انگور File:Grapes in the Philippines 1.jpg|[[فلپائن]] ۾ انگور File:Beschimmelde druiven.jpg|ڦڦوند لڳل انگور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[انگورڪاري]] * [[انگور جي ول]] * [[ميز وارا انگور]] * [[ڪشمش]] * [[انگور جو رس]] * [[انگور جي ٻج جو تيل]] * [[انگور جو شربت]] * [[انگورن جي قسمن جي فهرست]] * [[ميوو]] * [[ٻير (نباتات)|ٻير]] * [[وائيٽيسي]] * [[شراب]] * [[باغباني]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Creasy, G. L. and L. L. Creasy (2009). ''Grapes''. CABI. {{ISBN|978-1-84593-401-9}}. * مرزا قليچ بيگ، ''باغ ۽ باغباني''، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، 1960ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Grapes|انگور}} * {{Commons category-inline|Vitis vinifera|''Vitis vinifera''}} [[زمرو:انگور| ]] [[زمرو:ٻير]] [[زمرو:ميوا]] [[زمرو:کاڄرو ميوا]] [[زمرو:زرعي فصل]] [[زمرو:باغباني]] [[زمرو:وائيٽيسي]] [[زمرو:پاڪستان جا ميوا]] ndkazio00ckwns3vrv9k31eqflinp4h 0 13756 415019 306883 2026-09-26T13:07:53Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 415019 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>پراگ<font>''' |- | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black><font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Prague Montage.jpg|250px]] |-|- align="center" |- | مُلڪ: || [[جمهوريہ چيڪ]] |- |صوبو : || |- | ماڻهسيه: || |- | ٻولي: || |- |} '''پراگ''' (Prague چيڪ ٻولي: Praha) [[جمهوريہ چيڪ]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر ۽ بوهيميا جي تاريخي راڄڌاني آهي. ولٽاوا (Vltava) نديءَ تي، پراگ اٽڪل 14 لک ماڻهن جو گهر آهي.<ref name="eceur2">{{cite web|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjangrp3&lang=en|title=Population on 1 January by five-year age group, sex and metropolitan regions|publisher=Eurostat|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314230915/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjangrp3&lang=en|archive-date=14 March 2020|access-date=21 February 2020|url-status=live}}</ref> هن شهر جي پکيڙ 496 چورس ڪلوميٽر آهي. شهر جی آبهوا، نسبتا گرم اونهاري ۽ سرد سياري سان، هڪ معتدل سامونڊي آهي. پراگ مرڪزي يورپ جو هڪ سياسي، ثقافتي ۽ اقتصادي مرڪز آهي، جنهن ۾ هڪ امير تاريخ ۽ رومانسڪ، گوٿڪ، ريناسنس ۽ باروڪ فن تعمير آهي. اهو بوهيميا جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ هو ۽ ڪيترن ئي رومن شهنشاهن جي رهائشگاهه هئي، خاص ڪري چارلس چوٿون (1346-1378) ۽ روڊولف ٻيون (1575-1611). ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] lw7z9ktuuaejfz1ij5c207601vw5623 415020 415019 2026-09-26T13:09:41Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 415020 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>پراگ<font>''' |- | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black><font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Prague Montage.jpg|250px]] |-|- align="center" |- | مُلڪ: || [[جمهوريہ چيڪ]] |- |صوبو : || |- | ماڻهسيه: || |- | ٻولي: || |- |} '''پراگ''' (Prague چيڪ ٻولي: Praha) [[جمهوريہ چيڪ]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر ۽ بوهيميا جي تاريخي راڄڌاني آهي. ولٽاوا (Vltava) نديءَ تي، پراگ اٽڪل 14 لک ماڻهن جو گهر آهي.<ref name="eceur2">{{cite web|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjangrp3&lang=en|title=Population on 1 January by five-year age group, sex and metropolitan regions|publisher=Eurostat|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314230915/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjangrp3&lang=en|archive-date=14 March 2020|access-date=21 February 2020|url-status=live}}</ref> هن شهر جي پکيڙ 496 چورس ڪلوميٽر آهي. شهر جی آبهوا، نسبتا گرم اونهاري ۽ سرد سياري سان، هڪ معتدل سامونڊي آهي. پراگ مرڪزي يورپ جو هڪ سياسي، ثقافتي ۽ اقتصادي مرڪز آهي، جنهن ۾ هڪ امير تاريخ ۽ رومانسڪ، گوٿڪ، ريناسنس ۽ باروڪ فن تعمير آهي. اهو بوهيميا جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ هو ۽ ڪيترن ئي رومن شهنشاهن جي رهائشگاهه هئي، خاص ڪري چارلس چوٿون (1346-1378) ۽ روڊولف ٻيون (1575-1611). ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پراگ]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] 3c09xhvjqbix0dhmd50ujrq4p6aa81y 0 15313 415097 414273 2026-09-26T18:49:06Z InternetArchiveBot 13773 Add 7 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415097 wikitext text/x-wiki {{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}} {{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}} {{CS1 config|mode=cs1}} [[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]] {{Anthropology of kinship|concepts}} '''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.<ref name="Brown Brown 2014 pp. 2194–2201">{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}</ref> خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders & Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.</ref><ref>Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.</ref><ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168">{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}</ref><ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32">{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}</ref> [[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="UNFamily">{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> [[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. [[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. == لفظ ۽ اصطلاح == انگريزي لفظ ''فيملي'' لاطيني لفظ ''فيمليا'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''فيمليا'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''فيمليا'' جو تعلق لاطيني ''فيملس''، يعني خادم، سان آهي.<ref>{{cite web |title=Family - Etymology, Origin & Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}</ref> سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن. == تصور == خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا. [[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ<ref>Jás Elsner (2007). "The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style," in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden & Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.</ref>]] خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182">Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182</ref><ref>Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80</ref> تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.<ref>George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13</ref> پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Schneider p. 182"/> ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |url=https://archive.org/details/socialstructure00murdrich |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون. سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>"We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household." The Family and Industrial Society", 1983, George Allen Unwin, London, p. 30</ref> [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.<ref>{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}</ref> برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.<ref>{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |url=https://archive.org/details/countedoutsamese0000unse |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}</ref> == خاندان ۽ گهراڻو == {{Main|گهراڻو}} '''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.<ref name="UNFamily"/> ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري: * هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛ * هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛ * هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛ * وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا. == خاندان جو قد == {{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}} [[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]] خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}</ref> ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.<ref name="cia.gov"/> ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="AxinnClarkberg1994">{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |url=https://archive.org/details/sim_demography_1994-02_31_1/page/65 |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}</ref> مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Murphy2013">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |url=https://archive.org/details/sim_biodemography-and-social-biology_2013_59_2/page/101 |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}</ref> == خاندان جون صورتون == خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}</ref> [[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.<ref>{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}</ref> خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.<ref name="Ruggles">{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}</ref> === گهڻ نسلي خاندان === '''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}</ref> [[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]] آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref name=":0"/> پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref>{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}</ref> هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name=":0"/> [[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}</ref> === مرڪزي يا ازدواجي خاندان === '''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو. '''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.<ref>{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}</ref>{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.<ref>Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}</ref><ref>Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science & Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}</ref> [[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]] اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}</ref> === اڪيلي والدين وارو خاندان === '''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&dq=single+parent+families&pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}</ref> ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce & Remarriage'', April 2018: "موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا."</ref><ref>{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce & Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}</ref> آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.<ref>American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}</ref><ref>Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family</ref> === مادري مرڪز خاندان === {{Main|مادري مرڪز خاندان}} '''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.<ref name="Randolph 1964 628–631">{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The "Matrifocal Family" as a Comparative Category |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1964-06_66_3/page/628 |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}</ref> ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن. هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.<ref>Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).</ref> ''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="Randolph 1964 628–631"/> === گڏيل يا وسيع خاندان === [[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]] [[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]] [[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]] '''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا. ''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن: # اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛ # اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.<ref name="Pritchard 2006">{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}</ref> === پسند جو خاندان === '''پسند جو خاندان''' ({{lang-en|Family of choice}})، جنهن کي ڪڏهن '''چونڊيل خاندان''' يا '''مليل خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ماڻهن جي گروهه لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي حياتياتي يا اصل خاندان جو حصو هجن يا نه هجن، پر هڪ ٻئي لاءِ خاندان جهڙو سهارو، وابستگي ۽ ذميواريون نڀائين. هي اصطلاح [[ايل جي بي ٽي]] برادري، اڳوڻن فوجين، بدسلوڪيءَ جو شڪار ٿيل ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيندو آهي جن جو پنهنجي حياتياتي والدين يا اصل خاندان سان رابطو نه هجي. اهو '''اصل خاندان'''، يعني حياتياتي خاندان يا اهو خاندان جنهن ۾ ماڻهو وڏو ٿيو هجي، ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو جيڪي شعوري طور خاندان جهڙو سهڪاري ڪردار اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm |title=ALGBTICAL LGBT Glossary of Terminology |date=2005–2006 |website=ALGBTICAL Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling of Alabama |access-date=May 4, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160448/http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm }}</ref> پسند جي خاندان ۾ اصل خاندان جا ڪجهه، سڀئي يا ڪي به فرد شامل نه ٿي سگهن ٿا. اهڙي خاندان لاءِ پيءُ، ماءُ ۽ ٻارن واري روايتي جوڙجڪ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ ان جا فرد هڪ ٻئي تي اهڙي نموني ڀاڙين ۽ سهارو ڏين جيئن اصل خاندان جا فرد ڏيندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Dewaele |first1=Alexis |last2=Cox |first2=Nele |last3=Van den Berghe |first3=Wim |last4=Vincke |first4=John |date=February 2011 |title=Families of Choice? Exploring the Supportive Networks of Lesbians, Gay Men, and Bisexuals1: FAMILIES OF CHOICE |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=312–331 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504034706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> هي اصطلاح خاص طور انهن حالتن ۾ اهم ٿيو آهي جتي [[ايل جي بي ٽي]] فرد پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اصل خاندان پاران رد ٿيڻ يا شرمندگيءَ کي منهن ڏين ٿا.<ref name="Stitt">{{Cite book|title=ACT For Gender Identity: The Comprehensive Guide |last=Stitt |first=Alex |pages=372–376|date=2020 |publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-78592-799-7 |location=London|oclc=1089850112}}</ref> پسند جي خاندان جو تصور [[ٻارهن مرحلن وارو پروگرام|ٻارهن مرحلن وارن بحالي پروگرامن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جتي شرڪت ڪندڙ بحاليءَ جي عمل دوران ويجها خانداني نوعيت جا لاڳاپا قائم ڪري سگهن ٿا. خانداني نظام طور پسند جي خاندانن کي مخصوص مسئلا پڻ پيش اچي سگهن ٿا. قانوني تحفظ يا سڃاڻپ نه هئڻ جي صورت ۾ طبي، تعليمي يا سرڪاري ادارا اهڙن خانداني رشتن کي تسليم نه ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> اصل خاندان کان ڌار ڪيل فرد غم، محرومي يا لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي مشڪلاتن کي پنهنجي نئين خانداني رشتن ۾ پڻ محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> === ٻيهر ٺهيل خاندان === '''ٻيهر ٺهيل خاندان''' ({{lang-en|Blended family}}) يا '''ماٽيڻو خاندان''' ({{lang-en|Stepfamily}}) اهڙي خاندان کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ يا ٻئي والدين ٻيهر شادي يا نئون ساٿ قائم ڪن ۽ اڳوڻن خانداني رشتن مان ٻارن کي نئين خاندان ۾ آڻين.<ref>[http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family Blended and Blessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104161546/http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family |date=2017-11-04 }} – Encouraging Step-Families, blendedandblessed.com</ref> سماجيات، خاص طور سماجي نفسيات دان [[مائيڪل ليمب]] جي ڪم ۾، '''روايتي خاندان''' جو اصطلاح اهڙي وچولي طبقي جي خاندان لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪمائي ڪندڙ پيءُ، گهر ۾ رهندڙ ماءُ ۽ سندن حياتياتي ٻار هجن، جڏهن تہ هن نموني کان مختلف خاندانن کي '''غير روايتي''' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |title=Department of Social and Developmental Psychology: PPSIS Faculty, Academic Profile |website=Sdp.cam.ac.uk |access-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125163148/http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |archive-date=2011-11-25 }}</ref> هن مخصوص وصف موجب آمريڪا جا گهڻا گهراڻا هاڻي روايتي زمري ۾ نٿا اچن.<ref>[http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Civil Action No. 1:09-cv-10309] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }} paragraph 17</ref> ''روايتي خاندان'' واري اصطلاح جي نقادن جو چوڻ آهي تہ تاريخي طور ڪيترين ثقافتن ۾ [[وسيع خاندان]] مرڪزي خاندان کان وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref>{{Cite web|last1=Doucleff |first1=Michaeleen |url=https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|title=Parenting Myths And Facts|website=NPR.org|date=13 May 2018 |access-date=2018-05-14|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132941/https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[انگلينڊ]] ۾ مرڪزي خاندان جي نسبتاً ڊگهي تاريخ رهي آهي.<ref>ڏسو {{section link|خاندان جي تاريخ|گهراڻي جي ارتقا}}</ref> آمريڪا ۾ مرڪزي خاندان 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن دوران سڀ کان عام خانداني صورت بڻيو.<ref>{{Cite web|date=2015-06-23|title=The Evolution of American Family Structure|url=https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|access-date=2021-06-10|website=Concordia University, St. Paul Online|language=en-US|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610091111/https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|url-status=live}}</ref> خاندانن اندر رابطي جي نمونن جي مطالعي ۾ ٻن بنيادي رخن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي: '''گفتگو ڏانهن رخ'''، يعني خاندان اندر رابطي کي ڪيتري اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ '''هم آهنگي ڏانهن رخ'''، يعني روين، عقيدن ۽ قدرن ۾ هڪجهڙائي يا اختلاف بابت خاندان ڪيترو زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last=McCornack |first=Steven |title=Reflect & Relate an introduction to interpersonal communication |year=2010 |publisher=Bedford/St. Martin's |location=Boston/NY |pages=369–370}}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن جون صورتون پيچيده ٿي سگهن ٿيون ۽ انهن ۾ ماٽيڻا خاندان توڙي اهڙا گڏ رهندڙ خاندان شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ سرپرست شادي شده نه هجن ۽ ٻارن ۾ ماٽيڻا يا اڌ ڀائر ڀينر شامل هجن. ڪجهه تحقيقن ۾ اهڙين خانداني حالتن ۽ نوجوانن جي تعليمي يا رويي جي مسئلن وچ ۾ لاڳاپا رپورٽ ڪيا ويا آهن، پر خانداني تجربا سڀني خاندانن ۾ هڪجهڙا ناهن.<ref>{{Cite journal |last1=Portrie |first1=Torey |last2=Hill |first2=Nicole R. |date=October 2005 |title=Blended Families: A Critical Review of the Current Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |journal=The Family Journal |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=445–451 |doi=10.1177/1066480705279014 |s2cid=32353012 |issn=1066-4807 |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504041610/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن بابت مطالعي ۾ ڪجهه خاندانن ۾ نئين گڏيل خانداني سڃاڻپ جي ٺهڻ، جڏهن تہ ٻين ۾ ميمبرن وچ ۾ ڳانڍاپي جي کوٽ ڏٺي وئي آهي. ماٽيڻن ميمبرن کان جذباتي فاصلو اهڙي غيريقيني ۽ خانداني ڇڪتاڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn |last2=Olson |first2=Loreen |last3=Golish |first3=Tamara |last4=Soukup |first4=Charles |last5=Turman |first5=Paul |date=2001-01-01 |title="Becoming a family": developmental processes represented in blended family discourse |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-communication-research_2001-08_29_3/page/221 |journal=Journal of Applied Communication Research |volume=29 |issue=3 |pages=221–247 |doi=10.1080/00909880128112 |s2cid=14220043 |issn=0090-9882}}</ref> پراڻي خاندان مان نئين خاندان ڏانهن منتقلي پڻ پيچيده ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳوڻي خاندان جون رسمون ۽ سرگرميون لازمي طور نئين خانداني ماحول ۾ ساڳي نموني منتقل نٿيون ٿين.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn O. |last2=Baxter |first2=Leslie A. |last3=Harper |first3=Anneliese M. |date=1998-06-01 |title=The role of rituals in the management of the dialectical tension of "old" and "new" in blended families |url=https://archive.org/details/sim_communication-studies_summer-1998_49_2/page/n4 |journal=Communication Studies |volume=49 |issue=2 |pages=101–120 |doi=10.1080/10510979809368523 |issn=1051-0974 }}</ref> === يڪ زوجي خاندان === '''يڪ زوجي خاندان''' [[يڪ زوجيت]] تي ٻڌل خاندان آهي. يڪ زوجيت ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن هڪ وقت ۾ صرف هڪ سرڪاري يا قانوني زال يا مڙس رکي ٿو. ان ۾ '''مسلسل يڪ زوجيت''' پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زال يا مڙس نه رکندو آهي.<ref name="BRIT">Cf. "Monogamy" in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1. هڪ کان وڌيڪ ڀيرا شادي نه ڪرڻ جو رواج يا اصول؛ ٻي شادي جي ابتڙ، هاڻي ''گهٽ استعمال ٿيندڙ''. هڪ وقت ۾ رڳو هڪ [[شخص]] سان شادي ٿيل هجڻ جي حالت، اصول يا رواج؛ [[گهڻ شادي]] يا [[ٻه شادي]] جي ابتڙ. 1708ع. [[حيوانيات]]: جوڙي جي صورت ۾ رهڻ، يا رڳو هڪ ساٿي رکڻ جي عادت.; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. ed.) Oxford 1969, 3rd edition, vol. 1, p. 1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy |date=2015-06-23 }} in Merriam-Webster Dictionary</ref> انهن قانوني نظامن ۾ جتي يڪ زوجي شادي لازمي هجي، اڳ ۾ قانوني طور شادي شده هجڻ باوجود ڪنهن ٻئي شخص سان ٻي قانوني شادي ڪرڻ کي [[ٻه شاديون|ٻه شاديون ڪرڻ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو عام طور قانوني طور منع ٿيل هوندو آهي.<ref>{{Cite Merriam-Webster|bigamy}}</ref> === گهڻ زوجي خاندان === [[File:Kwong Sue Duk with his three wives and fourteen children, Cairns, 1904 (9623512597).jpg|thumb|[[ڪيرنز]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ چيني مهاجر پنهنجي ٽن زالن ۽ چوڏهن ٻارن سان، 1904ع]] '''گهڻ زوجيت''' ({{lang-en|Polygamy}}) اهڙي ازدواجي ترتيب آهي جنهن ۾ ٻن کان وڌيڪ شريڪ شامل هجن.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html |title=Opening Up: Challenging Myths about Consensual Non-Monogamy |website=Scienceofrelationships.com|access-date=12 April 2017 |date=2012-08-17|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404174445/http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html|url-status=live}}</ref>{{sfn|Zeitzen|2008|p=3}} جيڪڏهن هڪ مرد هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زالن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ زاليت''' ({{lang-en|Polygyny}}) چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ هڪ عورت هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ مڙسيت''' ({{lang-en|Polyandry}}) چيو وڃي ٿو. گهڻن مردن ۽ عورتن تي ٻڌل ازدواجي ترتيب کي [[گروهي شادي]] يا گڏيل شادي چيو وڃي ٿو. ڪجهه لکڻين ۾ ان سلسلي ۾ [[گهڻ محبت]] جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي، جيتوڻيڪ گهڻ محبت ۽ قانوني گهڻ زوجي شادي هڪجهڙا تصور ناهن.<ref>{{cite journal | last1 = McCullough | first1 = Derek | last2 = Hall | first2 = David S. | title = Polyamory – What it is and what it isn't | journal = [[Electronic Journal of Human Sexuality]] | volume = 6 | date = February 27, 2003 | url = http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | access-date = March 14, 2015 | archive-date = December 10, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm |date=December 10, 2020 }}</ref>{{sfn|Zeitzen|2008|p=3}} ==== گهڻ زاليت ==== '''گهڻ زاليت''' گهڻ زوجي شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ مرد کي هڪ کان وڌيڪ زالون هجن ٿيون.{{sfn|Zeitzen|2008|p=9}} جديد دور جي انهن ملڪن ۾ جتي گهڻ زوجيت جي اجازت آهي، قانوني طور اجازت ڏنل صورت عام طور گهڻ زاليت هوندي آهي. گهڻ زاليت تاريخي ۽ موجوده دور ۾ خاص طور، پر صرف، [[وچ اوڀر]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿي. ان جو [[اسلام]] سان پڻ تعلق رهيو آهي؛ اسلامي شريعت ۾ هڪ کان وڌيڪ شادين لاءِ مخصوص شرط ۽ ذميواريون مقرر ڪيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |access-date=2022-07-18 |website=study.com |title=Polygamy &#124; Polygyny, Polyandry & Group Marriage – Video & Lesson Transcript |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072635/https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |url-status=live}}</ref> ==== گهڻ مڙسيت ==== '''گهڻ مڙسيت''' شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ عورت هڪ ئي وقت ٻن يا وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي.<ref name="Starkweather/Hames 2012">{{cite journal |last1=Starkweather |first1=Katherine E. |last2=Hames |first2=Raymond |title=A survey of non-classical polyandry |journal=[[Human Nature (journal)|Human Nature]] |volume=23 |issue=2 |pages=149–172 |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |date=June 2012 |s2cid=2008559 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |access-date=2018-11-14 |archive-date=2019-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020235/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> '''ڀائراڻي گهڻ مڙسيت''' ۾ ٻه يا وڌيڪ ڀائر هڪ ئي عورت جا مڙس هوندا آهن. گهڻ مڙسيت تاريخي طور [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن، [[نيپال]] جي تبتي آبادي، [[چين]] جي ڪجهه حصن ۽ اتر [[ڀارت]] جي ڪجهه علائقن ۾ ملي آهي. ان جي موجودگيءَ کي ڪجهه سماجن ۾ مردن جي وڌيڪ موت جي شرح يا مردن جي ڊگهي عرصي تائين خاندان کان پري رهڻ جهڙين حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Starkweather/Hames 2012"/> == مائٽي ۽ نسل == {{Main|مائٽي}} خاندان جي جوڙجڪ [[مائٽي]] ۽ [[نسب]] جي نظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هوندي آهي. مائٽي صرف حياتياتي نسب تائين محدود نه آهي؛ مختلف سماجن ۾ شادي، گود وٺڻ، گڏيل پرورش، [[کير جي مائٽي]] ۽ ٻين سماجي طور مڃيل لاڳاپن وسيلي پڻ مائٽي قائم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Schneider p. 182"/> سماجن ۾ نسل ۽ مائٽيءَ جي سڃاڻپ جا مختلف طريقا ملي سگهن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن: * '''پدري نسب''' — نسب يا خانداني وابستگي بنيادي طور پيءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''مادري نسب''' — نسب يا وابستگي ماءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''ٻطرفو نسب''' — ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن جي مائٽن کي نسب ۽ مائٽيءَ ۾ اهميت ڏيڻ. اهي نظام وراثت، ملڪيت، خانداني نالي، رهائش، سماجي حيثيت، ذميوارين ۽ مائٽن جي وچ ۾ حقن ۽ لاڳاپن تي اثر وجهي سگهن ٿا. == شادي ۽ خاندان == {{Main|شادي}} [[شادي]] ڪيترن سماجن ۾ نئين خاندان يا خانداني رشتن جي قيام جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي. شاديءَ سان نه رڳو ٻن ماڻهن پر سندن مائٽن جي وچ ۾ به نوان سماجي رشتا قائم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي بہ خاندان ۽ شادي هڪجهڙا تصور ناهن؛ خاندان جا ڪيترائي رشتا والدين ۽ ٻارن، ڀائرن ۽ ڀينرن، گود وٺڻ يا ٻين مائٽيءَ جي لاڳاپن تي ٻڌل هوندا آهن. شاديءَ جا قانون، شاديءَ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر، زالن يا مڙسن جو تعداد، ملڪيت، وراثت، طلاق ۽ والدين جون ذميواريون ملڪن، مذهبن، ثقافتن ۽ قانوني نظامن مطابق مختلف آهن. == خاندان جا سماجي ڪم == سماجيات ۽ بشريات ۾ خاندان سان ڪيترائي سماجي ڪم لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن، جيتوڻيڪ انهن ڪمن جي نوعيت ۽ ورڇ مختلف سماجن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. خاندان حياتياتي پيدائش سان گڏ سماجي طور فردن جي پرورش ۽ نسلن جي تسلسل لاءِ هڪ اهم ڍانچو مهيا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182"/> === ٻارن جي پرورش === خاندان ٻارن جي خوراڪ، رهائش، تحفظ، سار سنڀال ۽ پرورش لاءِ اهم ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو. ننڍپڻ ۾ ٻار جي جسماني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه تي خانداني ماحول جو اهم اثر پوي ٿو. خاندان اندر جذباتي ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي، گڏيل رسمون ۽ روايتون خانداني ڳانڍاپي سان لاڳاپيل عنصر آهن.<ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168"/> === سماجي تربيت === {{Main|سماجي تربيت}} خاندان ٻار جي ابتدائي [[سماجي تربيت]] ۽ ثقافتي تربيت جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. ٻار اڪثر خاندان اندر ٻولي، سماجي ريتون، قدر، رويا، ذميواريون ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپن جا طريقا سکڻ شروع ڪري ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان خاندان سندس سماجي مقام جي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> === معاشي تعاون === تاريخي طور خاندان پيداوار ۽ استعمال ٻنهي جو معاشي يونٽ رهيو آهي. زرعي ۽ گهريلو معيشتن ۾ خاندان جا ميمبر گڏجي ڪم ڪندا رهيا آهن. جن سماجن ۾ ڪم جي جنسي ورڇ موجود رهي آهي، اتي شادي ۽ خانداني لاڳاپا معاشي طور پيداواري گهراڻي جي تنظيم سان پڻ ڳنڍيل رهيا آهن.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ خاندان جي معاشي نوعيت تبديل ٿي آهي، پر آمدني، خرچ، ملڪيت، ٻارن ۽ وڏي عمر وارن ميمبرن جي سار سنڀال ۽ وسيلن جي ورڇ اڃا به خانداني زندگيءَ جا اهم حصا آهن. === سار سنڀال ۽ سهارو === خاندان ٻارن، بيمار ماڻهن، معذور فردن ۽ وڏي عمر جي ميمبرن جي سار سنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. خاندان جا ميمبر هڪ ٻئي کي جذباتي، سماجي ۽ معاشي مدد پڻ فراهم ڪري سگهن ٿا. ويجهن لاڳاپن ۾ هڪ فرد جي ضرورتن، خواهشن ۽ ڳڻتين کي سمجهڻ ۽ سهڪار سان جواب ڏيڻ جذباتي ويجهڙائپ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32"/> === ثقافت جي منتقلي === ٻولي، روايتون، مذهبي عمل، کاڌ خوراڪ، لباس، خانداني تاريخ، سماجي قدر ۽ ٻين ثقافتي عنصرن جي هڪ نسل کان ٻي نسل تائين منتقليءَ ۾ خاندان اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو. == رهائش جا نمونا == شادي يا نئين خاندان جي قيام کان پوءِ رهائش جا نمونا مختلف سماجن ۾ مختلف هوندا آهن. بشريات ۾ عام نمونن ۾ شامل آهن: * '''پدري رهائش''' — شاديءَ کان پوءِ جوڙو مڙس جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''مادري رهائش''' — جوڙو زال جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''نئين رهائش''' — جوڙو ٻنهي جي اصل خاندانن کان الڳ نئون گهر قائم ڪري؛ * '''ٻطرفي رهائش''' — حالتن موجب زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ جي خاندان وٽ رهائش اختيار ڪئي وڃي. == تاريخي تبديليون == خاندان ڪو جامد ادارو ناهي. زرعي پيداوار، [[صنعتڪاري]]، [[شهريڪاري]]، لڏپلاڻ، تعليم، عورتن جي روزگار ۾ شموليت، آباديءَ جي تبديلي، قانون ۽ سماجي قدرن جي تبديلي خاندان جي بناوت ۽ ڪردارن تي اثر وڌو آهي. خاندان اندر والدين جي ڪردارن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. ڪجهه جديد سماجن ۾ مائرن جو اجرت واري روزگار ۾ حصو وڌيو آهي، جڏهن تہ پيئرن جي ٻارن جي روزمره سار سنڀال ۾ شموليت پڻ وڌي آهي. خانداني ڪردارن ۾ رابطي ۽ ذميوارين جي ورڇ کي ٻارن جي سماجي سکيا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Levitan |first=Sara |date=2010 |title=Working wives and mothers: what happens to family life? |url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |access-date=January 8, 2014 |archive-date=August 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819042724/http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |url-status=live }}</ref> ڪيترن صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ رهائشي گهراڻن جو قد گهٽ ٿيو آهي، جڏهن تہ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ وسيع مائٽيءَ جا نيٽ ورڪ اڃا به معاشي مدد، ٻارن جي سار سنڀال، شادي، وراثت ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نقل و حمل ۽ رابطي جي ٽيڪنالاجي پڻ مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهندڙ خاندانن کي باهمي رابطو برقرار رکڻ جا نوان طريقا ڏنا آهن. == سماجيات ۾ خاندان == خاندان سماجيات جي اهم مطالعاتي موضوعن مان هڪ آهي. سماجيات دان خاندان جي بناوت، ان جي ڪمن، ميمبرن جي ڪردارن، طاقت، جنس، طبقي، ملڪيت، سماجي تبديلي ۽ خاندان ۽ ٻين سماجي ادارن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. مختلف نظرياتي روايتون خاندان کي مختلف زاويَن کان ڏسن ٿيون. === فعليت پسندي === [[فعليت پسندي]] خاندان کي سماج جي اهڙي اداري طور ڏسي ٿي، جيڪو سماجي استحڪام، ٻارن جي تربيت، معاشي تعاون ۽ نسلن جي تسلسل ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان سان نسل وڌائڻ، معاشي تعاون، سماجي تربيت ۽ جنسي لاڳاپن جي سماجي تنظيم جهڙا ڪم منسوب ڪيا.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |url=https://archive.org/details/socialstructure00murdrich |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> === تڪراري نظريا === تڪراري ۽ [[مارڪسي نظريا|مارڪسي]] روايتن ۾ خاندان جو مطالعو ملڪيت، طبقي، وراثت ۽ طاقت جي ورڇ سان ڳنڍي ڪيو ويو آهي. اهڙا نظريا ڏسن ٿا تہ سماج ۾ موجود معاشي اڻبرابريون خانداني لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون ۽ خاندان وسيلا ۽ ملڪيت نسلن ۾ ڪيئن منتقل ڪري ٿو. === نسائيت === [[نسائيت|نسائي نظريا]] خاندان اندر جنس جي بنياد تي ڪم جي ورڇ، بنا اجرت گهريلو ڪم، ٻارن جي سار سنڀال، معاشي انحصار ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن مطالعي خاندان کي صرف هم آهنگ يونٽ سمجهڻ بدران ان جي اندر ذميوارين، وسيلن ۽ فيصلا سازيءَ جي ورڇ کي پڻ تحقيق جو موضوع بڻايو. == قانون ۽ خاندان == {{Main|خانداني قانون}} [[خانداني قانون]] قانون جو اهو شعبو آهي جيڪو شادي، طلاق، ٻارن جي سنڀال، سرپرستي، گود وٺڻ، وراثت ۽ ٻين خانداني معاملن سان واسطو رکي ٿو. خاندان بابت قانون مختلف ملڪن ۾ گهڻو مختلف آهن ۽ اهي مذهبي، ثقافتي ۽ قانوني روايتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ خاندان کي خاص حيثيت ڏني وئي آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 23 ۾ خاندان کي سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ قرار ڏئي ان کي سماج ۽ رياست جي تحفظ جو حقدار ڄاڻايو ويو آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪاميٽي اهو پڻ واضح ڪيو آهي تہ خاندان جو تصور رياستن ۽ هڪ ئي رياست جي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ان جي هڪ واحد عالمي صورت مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref>{{cite web |title=General Comment No. 19: Article 23 (The family) |publisher=United Nations Human Rights Committee |year=1990 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=16 September 2026}}</ref> == جديد دور ۾ خاندان == جديد دور ۾ خاندانن تي معاشي ۽ سماجي تبديلين جا گهڻ رخا اثر پيا آهن. روزگار لاءِ لڏپلاڻ سبب ڪڏهن خاندان جا ميمبر مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهن ٿا ۽ پئسا موڪلڻ، ڊجيٽل رابطي ۽ وقتي گڏجاڻين وسيلي خانداني ذميواريون نڀائين ٿا. آباديءَ جي وڌندڙ عمر ڪيترن سماجن ۾ وڏي عمر جي ماڻهن جي سار سنڀال کي اهم خانداني ۽ سماجي مسئلو بڻايو آهي. گڏيل قومن موجب خاندان پنهنجي ميمبرن جي ڀلائي، ٻارن ۽ نوجوانن جي تعليم ۽ سماجي تربيت، ۽ ننڍن توڙي وڏي عمر وارن ماڻهن جي سار سنڀال ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Global Day of Parents |url=https://www.un.org/en/observances/parents-day |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == خاندان جي تاريخي اوسر بابت نظريا == {{Main|خاندان جي تاريخ}} [[فائل:A Fellah Family in the Fayum. (1911) - TIMEA.jpg|thumb|[[فيوم]] جو هڪ خاندان، 1911ع]] خاندان جي ابتدا ۽ تاريخي اوسر بابت مختلف دورن ۾ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سماجي مفڪرن مان ڪيترن اهو تصور پيش ڪيو تہ ابتدائي انساني سماج ننڍن گروهن ۽ مائٽيءَ جي بنياد تي منظم ٿيو ۽ گڏيل محنت، خوراڪ حاصل ڪرڻ، تحفظ ۽ نسل جي تسلسل جهڙين ضرورتن خانداني ۽ مائٽاڻن گروهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جديد [[بشريات]]، بهرحال، خاندان جي ارتقا کي ڪنهن هڪ سادي يا لازمي مرحليوار سلسلي سان بيان نٿي ڪري؛ مختلف انساني سماجن ۾ مائٽي، رهائش، شادي ۽ خانداني تنظيم جا نمونا گهڻو متنوع رهيا آهن. [[فائل:Family.svg|thumb|300px|خانداني رشتن جي هڪ خاڪي واري نمائندگي]] شروعاتي سماجي نظريي ۾ اهو خيال پڻ ملي ٿو تہ گڏيل زندگيءَ سان انسانن لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ، شڪار، ٻارن جي سار سنڀال ۽ ٻاهرين خطرن کان تحفظ نسبتاً آسان ٿيو. اهڙين تشريحن ۾ خوني مائٽيءَ ۽ نسل جي تسلسل کي ابتدائي سماجي گروهن جي تنظيم جو اهم عنصر سمجهيو ويو. خاندان جي ٺهڻ ۾، تنهن هوندي بہ، صرف حياتياتي مائٽي نه پر معاشي سهڪار، گڏيل رهائش، وسيلن جي ورڇ، ٻارن جي پرورش ۽ سماجي ذميوارين پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[فائل:Family by Edwina Sandys.JPG|thumb|250px|خاندان جي موضوع تي [[ايڊوينا سينڊيز]] جو فن پارو]] سنڌي ليکڪ [[رڪ سنڌي]] خاندان جي تاريخي اوسر بابت بحث ڪندي ان کي اوائلي گڏيل سماجي ۽ معاشي تنظيم سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب قديم سماجن ۾ خاندان جا فرد گڏجي محنت ڪندا، حاصل ڪيل وسيلن کي گڏيل نموني استعمال ڪندا ۽ هڪ ٻئي جي تحفظ ۽ نسل جي تسلسل لاءِ سهڪار ڪندا هئا. هن نقطه نظر ۾ خاندان کي رڳو خوني مائٽيءَ جو گروهه نه، پر معاشي ناتن سان ڳنڍيل سماجي تنظيم پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ''قومون ۽ قومي آزادي جي تحريڪ''، ليکڪ: رڪ سنڌي.</ref> اهڙي تاريخي-معاشي تشريح موجب پيداواري وسيلن جي گڏيل حاصلات ۽ استعمال وسيع خانداني گروهن جي قيام ۽ بقا ۾ مددگار رهيا. خاندان جي ماڻهن جو گڏ رهڻ صرف رشتيداريءَ جي جذبي سان نه، پر معيشت کي گڏيل نموني هلائڻ، گڏجي محنت ڪرڻ، هڪ ٻئي جي حفاظت ڪرڻ ۽ ايندڙ نسل جي پرورش جهڙن مقصدن سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref> == ول ڊيورنٽ جو تجزيو == [[فائل:Awaji Minshuku 1980 Funase Img345.jpg|thumb|هڪ [[جاپاني ماڻهو|جاپاني]] خاندان، 1980ع]] [[ول ڊيورنٽ]] پنهنجي سماجي ۽ فلسفياڻي لکڻين ۾ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ادارن مان هڪ قرار ڏنو. سندس خيال موجب خاندان جو بنياد رڳو زال مڙس جي تعلق ۾ نه، پر ٻارن جي پيدائش، سندن ڊگهي عرصي تائين محتاجي، پرورش ۽ سماجي تربيت سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ">ڪتاب: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن 2016ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> [[فائل:Ramallah-Family-1905.jpg|thumb|[[رملا]] جو هڪ خاندان، 1905ع]] ڊيورنٽ جي تشريح موجب ٻار جي ڊگهي عرصي واري بي وسي والدين ۽ اولاد جي مضبوط لاڳاپي کي جنم ڏئي ٿي ۽ خاندان کي سماجي استحڪام ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿي. خاندان رسمن، روايتن، هنر، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل سماجي ورثي کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ جو ذريعو پڻ بڻجي ٿو. سندس نظر ۾ خاندان اهو پهريون سماجي ماحول آهي، جتي ٻار ٻين ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، گڏجي رهڻ، ورڇ ڪرڻ ۽ سهڪار جا طريقا سکي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ڊيورنٽ خاندان کي فرد جي اخلاقي ۽ سماجي تربيت جو مرڪز پڻ سمجهي ٿو. سندس خيال موجب ٻار پنهنجي شروعاتي انفرادي خواهشن کان اڳتي وڌي خاندان اندر ٻين ماڻهن جي ضرورتن، حقن ۽ ذميوارين کي سمجهڻ شروع ڪري ٿو؛ اهڙي طرح خاندان وسيع سماجي وابستگيءَ جي شروعاتي تربيتگاهه بڻجي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> === صنعتڪاري ۽ خاندان بابت ڊيورنٽ جا خيال === ڊيورنٽ جديد [[صنعتڪاري]] جي خاندان تي اثرن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو. سندس خيال موجب جڏهن پيداوار جو مرڪز گهر ۽ زرعي زمين کان ڪارخاني ۽ شهري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو تہ خاندان جي پراڻي معاشي حيثيت ۾ تبديلي آئي. روزگار لاءِ ماڻهن جي نقل مڪاني ۽ ڪم جي هنڌن جي تبديليءَ سان اهڙا بين النسلي تعلق به ڪمزور ٿي سگهيا، جيڪي اڳ گڏيل گهريلو پيداوار ۽ رهائش جي ماحول ۾ قائم رهندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> هن وڌيڪ دليل ڏنو تہ وڏي پيماني واري صنعت ۽ رياستي مرڪزيت سان اهي ڪيترائي سياسي، معاشي ۽ تعليمي ڪم، جيڪي اڳ خاندان سرانجام ڏيندو هو، ٻين ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. ڊيورنٽ ان تبديليءَ کي خانداني وفاداري، والديني اختيار ۽ فردن جي هڪ ٻئي سان وابستگيءَ ۾ تبديليءَ سان ڳنڍيو. هي ڊيورنٽ جي فلسفياڻي ۽ سماجي تشريح آهي؛ جديد سماجيات ۾ صنعتڪاري ۽ خانداني تبديليءَ جي تعلق بابت مختلف ۽ وڌيڪ پيچيدا نظريا موجود آهن.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == نظرين جي تاريخ == {{Main|خاندان جي تاريخ}} خاندان جي تاريخ جي شروعاتي عالمن [[چارلس ڊارون|ڊارون]] جي حياتياتي [[ارتقا جو نظريو|ارتقائي نظريي]] کي خانداني نظامن جي ارتقا بابت پنهنجن نظرين تي لاڳو ڪيو.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia |title=Sociology/Founding the discipline |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=2009-07-26 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |archive-date=2009-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223213531/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |url-status=live }}</ref> آمريڪي بشريات دان [[ليوس ايڇ. مورگن]] 1877ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سماج]]'' ۾ انساني ترقيءَ جي ٽن مرحلن بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب انساني سماج [[ابتدائي ثقافت|وحشي دور]] کان [[بربريت]] ۽ پوءِ [[تهذيب]] ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite web |url=https://www.marxists.org/reference/archive/morgan-lewis/ancient-society/index.htm |title=Ancient Society by Lewis H. Morgan 1877 }}</ref> مورگن جو ڪتاب [[فريڊرڪ اينگلز]] جي 1884ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''[[خاندان، ذاتي ملڪيت ۽ رياست جي ابتدا]]'' لاءِ اهم فڪري سرچشمو بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Cultural Anthropology |access-date=2009-07-22 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815222603/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |url-status=live }}</ref> اينگلز مورگن جي ان مفروضي کي وڌيڪ وسيع ڪيو تہ معاشي عنصرن ابتدائي برادريءَ کي طبقن ۾ ورهايل سماج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Marxists Internet Archive |access-date=2009-07-17 |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |archive-date=2006-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060425070029/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |url-status=live }}</ref> اينگلز جو [[وسيلا|وسيلن]] تي ضابطي بابت نظريو، ۽ پوءِ [[ڪارل مارڪس]] جا نظريا، خاندان جي جوڙجڪ ۽ ڪمن ۾ تبديليءَ جي سببن ۽ اثرن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيا ويا. هن نظريي جي مقبوليت وڏي عرصي تائين نمايان رهي، پر ويهين صديءَ ۾، خاص طور ٻين سماجياتي نظرين جهڙوڪ [[ساختياتي فعليت]] جي مقبول ٿيڻ سان، خاندان جي مطالعي ۾ ٻيا نظرياتي رخ پڻ وڌيڪ اهم بڻيا. === صنعتي سماج ۾ مرڪزي خاندان === [[File:Families US.svg|thumb|upright=1.35|آمريڪا ۾ خانداني ۽ گهريلو ترتيبون وڌيڪ متنوع ٿي ويون آهن ۽ ڪا به هڪ گهريلو ترتيب آمريڪي آباديءَ جي اڌ جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Marriages, Families & Intimate Relationships">{{cite book |last1=Williams |first1=Brian |last2=Sawyer |first2=Stacey C. |last3=Wahlstrom |first3=Carl M. |year=2005 |title=Marriages, Families & Intimate Relationships |publisher=Pearson |location=Boston, MA |id=0-205-36674-0}}</ref>]] جديد سماج ۾ خاندان کي اڪثر ٻاهرين دنيا کان پناهه ۽ ذاتي اطمينان جي جاءِ طور ڏٺو وڃي ٿو. زن ۽ ايٽزن ''خاندان بطور پناهه'' واري تصور جو ذڪر ڪن ٿا، يعني اهڙي جاءِ جتي [[ويجهڙائپ]]، [[محبت]] ۽ [[اعتماد (سماجي سائنس)|اعتماد]] موجود هجي ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي واري دٻاءَ کان عارضي پناهه حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite book |last1=Zinn |first1=Maxine Baca |last2=Eitzen |first2=D. Stanley |title=Diversity in families |url=https://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |access-date=2012-01-06 |edition=6 |year=2002 |publisher=Allyn and Bacon |isbn=978-0-205-33522-0 |page=557 |quote=''خاندان بطور پناهه'' جو تصور خاندان کي هڪ غير شخصي دنيا کان بچاءَ واري اهڙي جاءِ طور پيش ڪري ٿو، جتي ويجهڙائپ، محبت ۽ اعتماد موجود آهن ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي کان پناهه وٺي سگهن ٿا. ڪرسٽوفر لاش هن تصور کي ''بي رحم دنيا ۾ پناهه'' سڏيو ۽ ان کي عوامي دنيا ۾ محسوس ٿيندڙ محرومين سبب نجي زندگيءَ جي مثالي پيشڪش قرار ڏنو. |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329013617/http://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[صنعتڪاري]] دوران خاندان بابت هڪ تصور اهو پيدا ٿيو تہ خاندان گرمجوشي ۽ شفقت جو مرڪز آهي، جنهن جي نمائندگي ماءُ ڪندي آهي، جڏهن تہ ٻاهرين واپاري دنيا کي مقابلي ۽ جارحيت سان ڳنڍيو ويندو هو؛ اهڙي تصور ۾ خاندان جو ڪم فردن کي ٻاهرين دنيا کان تحفظ ڏيڻ هو.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} زن ۽ ايٽزن موجب، وقت سان خاندان جي ان حفاظتي تصور جي اهميت گهٽجي ۽ خانداني اطمينان جا نوان تصور پيدا ٿيا؛ جديد خاندان کي سندن تشريح ۾ وڌيڪ اهڙي اداري طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪو ٻين سماجي انتظامن ۾ نه ملندڙ اهم جذباتي ۽ سماجي ضرورتون پوريون ڪري ٿو.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} ڪجهه مطالعي ۾ ناخوشگوار ازدواجي رشتن کي ڪلينيڪي ڊپريشن جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite web |author1=Tatiana D. Gray |author2=Matt Hawrilenko |author3=James V. Cordova |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple & Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}</ref><ref>{{Cite journal |author1=Maria R. Goldfarb |author2=Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage & Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052}}</ref> زن ۽ ايٽزن موجب عام تصور ۾ ماضيءَ جي خانداني جوڙجڪ کي اڄ جي خاندان کان وڌيڪ مستحڪم ۽ خوشحال سمجهڻ جو رجحان ملي ٿو. هو ان تصور سان اختلاف ڪندي لکن ٿا تہ خاندان جو ڪو اهڙو تاريخي ''سونهري دور'' نه هو، جنهن ۾ اڄ سان منسوب مسئلا موجود نه هجن؛ زال يا مڙس جو خاندان ڇڏي وڃڻ، شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻار ۽ ٻيون اهڙيون حالتون ماضيءَ ۾ پڻ موجود هيون.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=8}} === جديد پڄاڻان خاندان === [[File:Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.png|upright=2|thumb|چونڊ ملڪن ۾ غير شادي شده عورتن مان ٿيندڙ پيدائشن جو سيڪڙو، 1980ع ۽ 2007ع<ref name="non_mar1">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |title=Changing Patterns of Nonmarital Childbearing in the United States |work=CDC/National Center for Health Statistics |date=May 13, 2009 |access-date=September 24, 2011 |archive-date=September 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906063823/http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |url-status=live }}</ref>]] خاندان کي ''زوال پذير'' سمجهڻ يا نه سمجهڻ گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ خاندان جي تعريف ڪهڙي ڪئي وڃي ٿي. آمريڪا ۾ شادي شده جوڙن تي مشتمل گهراڻن جو تناسب سڀني گهراڻن جي اڌ کان گهٽ ٿي چڪو آهي، جڏهن تہ والدين ۽ ٻارن تي مشتمل روايتي نموني وارا گهراڻا پڻ مجموعي گهراڻن جو محدود حصو بڻجي ويا آهن.<ref>{{cite news |last=Tavernise |first=Sabrina |date=2011 |title=Married Couples Are No Longer a Majority, Census Finds |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1# |access-date=January 8, 2014 |archive-date=March 25, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325130308/http://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1 |url-status=live }}</ref> مغربي دنيا ۾ شاديون هاڻي اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ حد تائين معاشي، سماجي يا سياسي مقصدن لاءِ [[طئي ٿيل شادي|طئي ڪيون وڃن ٿيون]] ۽ ساٿي جي چونڊ ۾ [[محبت]] ۽ ذاتي پسند کي وڌيڪ اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=The Family Revolution |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |access-date=2022-05-04 |website=Greater Good |language=en |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315184821/https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |url-status=live }}</ref> ڪجهه عالمن موجب محبت ۽ جذباتي اطمينان تي وڌندڙ زور خاندان ۽ شاديءَ جي تاريخي ڪمن ۾ هڪ اهم سماجي تبديليءَ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref>Coontz, Stephanie. 2005. ''Marriage, A History: How Love Conquered Marriage''. New York: Viking/Penguin Books.</ref> [[مارگريٽ ميڊ]] خاندان کي انساني سماجي تسلسل جي اهم ضمانتن مان هڪ سمجهندي هئي. سندس خيال موجب انسانيت جون سماجي ۽ ثقافتي خصوصيتون پاڻمرادو قائم نٿيون رهن، پر انهن جي سکيا ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقلي ضروري آهي.<ref>''Male and Female'', New York, 1949. pp. 193–194</ref> ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، مختلف خانداني نمونن کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ پنهنجي [[خانداني قانون]] ۾ تبديليون ڪيون آهن. مثال طور [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ ''خانداني قانون (اسڪاٽلينڊ) ايڪٽ 2006ع'' گڏ رهندڙ غير شادي شده ساٿين کي ڪجهه محدود حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation|title=Family Matters – Couples – Cohabitation|publisher=Scottish Government, Edinburgh|date=27 April 2006|website=Scotland.gov.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=24 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024082441/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation}}</ref> 2010ع ۾ [[آئرلينڊ]] ''سول پارٽنرشپ ۽ گڏ رهندڙ ساٿين جي ڪجهه حقن ۽ ذميوارين بابت ايڪٽ 2010ع'' منظور ڪيو. بين الاقوامي سطح تي پڻ تبديليون ٿيون آهن، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ''شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت يورپي ڪنوينشن'' شامل آهي،<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/085.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 October 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20001002094646/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/085.htm|url-status=live}}</ref> جيڪو 1978ع ۾ لاڳو ٿيو. ان جي توثيق ڪندڙ ملڪن کي شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن کي ڪنوينشن ۾ مقرر قانوني حق مهيا ڪرڻا پون ٿا. [[برطانيا]] 1981ع ۽ آئرلينڊ 1988ع ۾ ان جي توثيق ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091742/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ڪجهہ مائرن جا ٻار هڪ کان وڌيڪ پيئرن مان آهن؛ هڪ مطالعي موجب پنجن مان لڳ ڀڳ هڪ ماءُ لاءِ اها حالت هئي، جڏهن تہ ٻن يا وڌيڪ ٻارن وارين مائرن ۾ اهو تناسب 28 سيڪڙو ٻڌايو ويو. مطالعي ۾ اهڙي خانداني صورت جي شرح مختلف نسلي ۽ سماجي-معاشي گروهن ۾ مختلف ملي.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao|title=1 in 5 US moms have kids with multiple dads, study says|date=1 April 2011|website=Nbcnews.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622083111/http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao}}</ref> مغربي سماجن ۾ اڪيلي والدين وارا خاندان وڌيڪ عام ۽ سماجي طور وڌيڪ قبوليل ٿيا آهن. اهڙن خاندانن ۾ اڪيلي ماءُ وارا خاندان اڪيلي پيءُ وارن خاندانن کان وڌيڪ عام آهن.<ref>{{Cite web |title=American Children's Family Structure: Single-Parent Families |url=https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |access-date=2022-05-04 |website=Bowling Green State University |language=en |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620125849/https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |url-status=live }}</ref> اڪيلي والدين کي ٻارن جي پرورش سان گڏ گهٽ آمدني، رهائش، ٻارن جي سنڀال ۽ محفوظ گهريلو ماحول جي خرچن جهڙين مشڪلاتن کي پڻ منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. خاندانن جون ٻيون صورتون پڻ موجود آهن، جن ۾ ٻارن جي پرورش ڪندڙ ٻه مائرون، ٻه پيئر، [[غير ثنائي صنف|غير ثنائي]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا ٻين صنفي ۽ جنسي سڃاڻپن وارا والدين شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان [[متبادل ماءُ ذريعي پيدائش]]، [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]]، [[انٽرايوٽرين انسيمينيشن]]، گود وٺڻ ۽ ٻين طريقن سان ٻارن جي پرورش ڪري سگهن ٿا. == گهريلو تشدد == {{Main|گهريلو تشدد}} '''گهريلو تشدد''' خاندان يا گهريلو يونٽ اندر ٿيندڙ تشدد کي چيو وڃي ٿو. ان اصطلاح جي قانوني ۽ سماجي سمجهاڻي ثقافت ۽ قانوني نظام موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |title=Definitions of Domestic Violence – Child Welfare Information Gateway |website=Childwelfare.gov |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215012201/https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |archive-date=15 December 2014 }}</ref> طبي، قانوني، سياسي ۽ سماجي حوالن ۾ ان جون وصفون مختلف ٿي سگهن ٿيون ۽ اهي وقت ۽ علائقي سان پڻ تبديل ٿيون آهن. [[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت ڪنوينشن]] موجب:<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210455/http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|''گهريلو تشدد'' مان مراد جسماني، جنسي، نفسياتي يا معاشي تشدد جا اهي سڀ عمل آهن، جيڪي خاندان يا گهريلو يونٽ اندر، يا اڳوڻن يا موجوده زال مڙس يا ساٿين جي وچ ۾ ٿين، ڀلي ڏوهاري متاثر شخص سان ساڳئي رهائشگاهه ۾ رهي ٿو، اڳ رهي چڪو هجي يا نه.}} 1993ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ''[[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامو|عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامي]]'' گهريلو تشدد کي عورتن خلاف تشدد جي ٽن اهم ماحولن مان هڪ قرار ڏيندي هن ريت بيان ڪيو:<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|title=A/RES/48/104. Declaration on the Elimination of Violence against Women|date=20 December 1993|publisher=[[گڏيل قومون]]|access-date=28 June 2017|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816082450/https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|خاندان اندر ٿيندڙ جسماني، جنسي ۽ نفسياتي تشدد، جنهن ۾ مارڪٽ، گهر اندر ڇوڪرين جو جنسي استحصال، [[ڏاج]] سان لاڳاپيل تشدد، [[ازدواجي زنا بالجبر]]، [[عورتن جي جنسي عضون جي ڪٽائي]] ۽ عورتن لاءِ نقصانڪار ٻيون روايتي رسمون، زال مڙس کان سواءِ ٻين پاران تشدد ۽ استحصال سان لاڳاپيل تشدد شامل آهن.}} === خانداني تشدد === '''خانداني تشدد''' هڪ وڌيڪ وسيع اصطلاح آهي، جنهن ۾ [[ٻارن سان بدسلوڪي]]، [[بزرگن سان بدسلوڪي]] ۽ خاندان جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ ٻيا تشدد جا عمل پڻ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Wallace |first=Harvey |year=2004 |title=Family Violence: Legal, Medical, and Social Perspectives |url=https://archive.org/details/familyviolencele0004wall |publisher=Allyn & Bacon |isbn=0-205-41822-8 |page=[https://archive.org/details/familyviolencele0004wall/page/2 2]}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] ٻارن سان بدسلوڪي کي اهڙن جسماني ۽ جذباتي خراب سلوڪن، جنسي استحصال، غفلت ۽ استحصال جي صورتن طور بيان ڪري ٿي، جيڪي ٻار جي صحت، ترقي يا وقار کي حقيقي يا امڪاني نقصان پهچائين.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |title=Child maltreatment |publisher=World Health Organization |access-date=23 October 2017 |archive-date=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017235616/http://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |url-status=live }}</ref> ==== والدين پاران ٻارن سان بدسلوڪي ==== {{See also|ناڪاري ننڍپڻ جا تجربا|ٻارن سان بدسلوڪي}} [[ٻارن سان بدسلوڪي]] ٻار سان جسماني، جنسي يا جذباتي خراب سلوڪ يا سندس سار سنڀال ۾ غفلت کي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/Child+abuse|title=Child abuse – definition of child abuse by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|website=Thefreedictionary.com|access-date=15 September 2010|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609124754/http://www.thefreedictionary.com/Child+Abuse|url-status=live}}</ref> آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] موجب ٻار سان بدسلوڪي ۾ والدين يا سار سنڀال ڪندڙ شخص جا اهڙا عمل يا عمل نه ڪرڻ شامل آهن، جيڪي ٻار کي نقصان، امڪاني نقصان يا نقصان جي خطري ۾ وجهن.<ref name=CDC>{{cite web |last1=Leeb |first1=R.T. |first2=L.J. |last2=Paulozzi |first3=C. |last3=Melanson |first4=T.R. |last4=Simon |last5=Arias |first5=I. |url=https://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |access-date=20 October 2008 |publisher=[[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] |title=Child Maltreatment Surveillance: Uniform Definitions for Public Health and Recommended Data Elements |date=1 January 2008 |archive-date=16 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016225901/http://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |url-status=live }}</ref> ان جا چار اهم قسم [[ٻارن سان غفلت|غفلت]]، [[جسماني بدسلوڪي]]، [[نفسياتي بدسلوڪي|نفسياتي يا جذباتي بدسلوڪي]] ۽ [[ٻارن جو جنسي استحصال]] آهن. ==== ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي ==== {{Main|ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي}} ٻارن پاران والدين سان [[بدسلوڪي]] اهڙو موضوع آهي، جنهن بابت رپورٽنگ ۽ تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي. اها زباني يا جسماني جارحيت جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿي. ڪجهه والدين شرمندگي يا سماجي دٻاءَ سبب اهڙن واقعن بابت مدد حاصل ڪرڻ کان پاسو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|title=Parenting and Family Support – Family Lives (Parentline Plus)|website=Parentlineplus.org.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=21 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221082325/http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619160335/http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|title=WHEN FAMILY LIFE HURTS: Family experience of aggression in children – Parentline plus 31 October 2010|archive-date=June 19, 2012}}</ref> ==== بزرگن سان بدسلوڪي ==== {{Main|بزرگن سان بدسلوڪي}} بزرگن سان بدسلوڪي اهڙو هڪ ڀيرو يا بار بار ٿيندڙ عمل، يا مناسب قدم نه کڻڻ آهي، جيڪو اعتماد جي اميد واري ڪنهن رشتي اندر ٿئي ۽ ڪنهن وڏي عمر واري شخص کي نقصان يا تڪليف پهچائي.<ref>[http://www.elderabuse.org.uk elderabus.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820165643/https://www.elderabuse.org.uk/ |date=2019-08-20 }}, رسائي 12 آڪٽوبر 2007ع.</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] پڻ اهڙي وصف اختيار ڪئي آهي. ان ۾ زال يا مڙس، ساٿي، خانداني فرد، دوست، پاڙيسري يا اهڙا ماڻهو شامل ٿي سگهن ٿا جن تي بزرگ خدمتن يا سار سنڀال لاءِ ڀاڙيندو هجي. === جبري ۽ ٻاراڻي شادي === {{Main|جبري شادي|ٻاراڻي شادي}} جبري ۽ ٻاراڻيون شاديون دنيا جي ڪجهه علائقن، خاص طور ايشيا ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ ٿين ٿيون، ۽ تحقيق ۾ اهڙين شادين کي گهريلو تشدد جي وڌيڪ خطري سان پڻ لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref name="hrw.org"/><ref name="who.int"/><ref name="bbc.co.uk"/><ref>{{Cite web|url=https://plan-uk.org/about/our-work/child-marriage|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312222100/http://www.plan-uk.org/early-and-forced-marriage/|title=Early and forced marriage – facts, figures and what you can do|archive-date=March 12, 2014 |website=Plan International UK}}</ref> [[جبري شادي]] اهڙي شادي آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻنهي ڌرين جي آزاد ۽ مڪمل رضامندي موجود نه هجي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml|title=Ethics – Forced Marriages: Introduction|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903060233/http://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml |url-status=live}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ خانداني يا سماجي دٻاءُ ايترو مضبوط ٿي سگهي ٿو جو ظاهري رضامنديءَ باوجود فرد پاڻ کي شاديءَ کان انڪار ڪرڻ جي حقيقي آزادي کان محروم محسوس ڪري. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ [[ڪنوار جي قيمت]] ۽ [[ڏاج]] جون رسمون پڻ جبري شادي يا استحصالي حالتن سان ڳنڍجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2|title=Ethics – Slavery: Modern slavery|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106012011/http://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|title=Report of the Special Rapporteur on contemporary forms of slavery, including its causes and consequences|author=Gulnara Shahinian|website=Ohchr.org|access-date=23 October 2017|archive-date=21 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060954/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|url-status=live}}</ref> '''ٻاراڻي شادي''' اهڙي [[شادي]] آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻئي ڌريون 18 سالن کان گهٽ عمر جون هجن.<ref name="unicef.org">{{cite web|url=http://www.unicef.org/protection/57929_58008.html|title=Child marriage|website=UNICEF|access-date=12 April 2017|archive-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907061839/https://www.unicef.org/protection/57929_58008.html}}</ref><ref name="hrw.org">{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|title=Q & A: Child Marriage and Violations of Girls' Rights|date=14 June 2013|website=Human Rights Watch|access-date=12 April 2017|archive-date=20 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620105605/https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ ٻاراڻيون شاديون ڪيترن سماجن ۾ موجود رهيون آهن، پر موجوده دور ۾ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا انهن جي مخالفت ڪن ٿا.<ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|work=I have a right to|publisher=BBC World Service |title=Article 16: Right to marriage and family and to equal rights of men and women during and after marriage |access-date=7 October 2014|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406125350/http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Factsheet: Child Marriage |url=http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909152040/http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-date=2013-09-09 |access-date=2014-07-20 |website=GirlUp |publisher=United Nations Foundation}}</ref><ref name="who.int">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314073138/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-date=March 14, 2013|title=Child marriages: 39,000 every day|website=WHO |date=7 March 2013 |access-date=7 October 2014}}</ref> ٻاراڻيون شاديون ڪڏهن خاندانن پاران اڳواٽ طئي ڪيون وينديون آهن ۽ ڪڏهن [[اغوا ذريعي شادي]] جي صورت ۾ پڻ ٿين ٿيون.<ref name="bbc.co.uk"/> == خانداني عزت جو تصور == {{Main|خانداني عزت}} {{Further|عزت جي ثقافت|غيرت جي نالي ۾ قتل}} '''خانداني عزت''' هڪ تجريدي تصور آهي، جيڪو هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ماڻهن جي گروهه جي سماجي حيثيت، عزت ۽ پنهنجي باري ۾ قدر جي تصور سان واسطو رکي ٿو.<ref name="Malina2001">{{cite book |last=Malina |first=Bruce J. |title=The New Testament world: insights from cultural anthropology |url=https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |access-date=7 November 2011 |date=2001 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-664-22295-6 |page=42 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103408/https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref name="spain">{{cite journal |last2=Manstead |first2=Antony S.R. |last3=Fischer |first3=Agneta H. |last1=Mosquera |first1=Patricia M.R. |title=Honor in the Mediterranean and Northern Europe |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |date=January 2002 |volume=33 |issue=1 |pages=16–36 |url=http://jcc.sagepub.com/content/33/1/16.short |access-date=17 October 2011 |doi=10.1177/0022022102033001002 |s2cid=55174724 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103411/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0022022102033001002 }}</ref> ڪجهه ثقافتن ۾ خاندان کي عزت جو اهم ذريعو سمجهيو وڃي ٿو ۽ فردن جي عملن کي سڄي خاندان جي سماجي ساک سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Family">{{cite book |last=Berns |first=Roberta |title=Child, family, school, community: socialization and support |url=https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |year=2007 |publisher=Thompson Learning |page=139 |isbn=978-0-495-00758-6 |access-date=2020-10-31 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005944/https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |url-status=live }}</ref> [[عزت جي ثقافت|عزت تي زور ڏيندڙ ثقافتن]] ۾ خانداني عزت جي حفاظت کي ڪڏهن فرد جي آزادي يا ذاتي ڪاميابيءَ کان وڌيڪ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="McGoldrickGiordano2005">{{cite book |last1=McGoldrick |first1=Monica |last2=Giordano |first2=Joseph |last3=Garcia-Preto |first3=Nydia |title=Ethnicity and family therapy |url=https://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |access-date=24 October 2011 |date=2005 |publisher=Guilford Press |page=445 |isbn=978-1-59385-020-3 |archive-date=16 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316101153/http://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |url-status=live }}</ref> انتهائي حالتن ۾ ان تصور سان [[غيرت جي نالي ۾ قتل]] پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ خاندان يا سماجي گروهه جو فرد ان بنياد تي قتل ڪيو وڃي ٿو تہ ڏوهاري سمجهن ٿا تہ متاثر شخص خاندان يا برادريءَ لاءِ بدنامي آندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |title=Ethics: Honour Crimes |publisher=BBC |date=1 January 1970 |access-date=23 December 2013 |archive-date=19 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619163216/http://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |url-status=live }}</ref> == معاشي معاملا == خاندان اڪثر گڏيل وسيلن جي استعمال، خرچن جي ورڇ ۽ [[گڏيل ملڪيت]] تي ٻڌل معاشي يونٽ پڻ هوندو آهي. === ڏاج، ڪنوار جي قيمت ۽ مهر === {{Further|ڏاج|ڪنوار جي قيمت|مهر}} [[File:Thai Bride Price 2008.jpg|thumb|left|ٿائيلينڊ ۾ مڱڻيءَ جي هڪ روايتي تقريب دوران ڪنوار جي قيمت جي رسمي پيشڪش]] '''ڏاج''' اهڙي ملڪيت، رقم، سامان يا اثاثا آهن، جيڪي ڪجهه سماجن ۾ شاديءَ وقت زال يا سندس خاندان طرفان مڙس يا سندس خاندان ڏانهن منتقل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|title=Definition of DOWRY|website=Merriam-webster.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222025031/http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|url-status=live}}</ref> تاريخي طور ڏاج دنيا جي ڪيترين ثقافتن، يورپ ۽ اتر آمريڪا سميت، ۾ موجود رهيو آهي؛ موجوده دور ۾ اهو خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي ڪجهه علائقن سان وڌيڪ لاڳاپيل آهي. '''ڪنوار جي قيمت''' يا '''ڪنوار جي دولت''' اهڙي ملڪيت يا ادائيگي آهي، جيڪا گهوٽ يا سندس خاندان شاديءَ جي سلسلي ۾ ڪنوار جي خاندان کي ڏئي ٿو. اها رسم خاص طور صحارا کان ڏکڻ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه حصن، جهڙوڪ [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ڪمبوڊيا]]، ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ملي ٿي. '''مهر''' يا شاديءَ وقت ڪنوار کي ڏنل ملڪيت اهڙي ملڪيت آهي جيڪا گهوٽ ڪنوار کي پاڻ ڏئي ٿو ۽ جيڪا سندس ملڪيت ۽ اختيار هيٺ رهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Goody |first=Jack |title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain |year=1976 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |page=8}}</ref> === ملڪيت جا نظام ۽ محصول === ڪجهه ملڪن ۾ شادي شده جوڙن کي اهڙا محصولي فائدا حاصل هوندا آهن، جيڪي اڪيلي فرد يا غير شادي شده جوڙن لاءِ موجود نه هوندا آهن. ڪجهه قانوني نظام [[رواجي قانون واري شادي]] يا ''[[حقيقتي تعلق|حقيقتي]]'' لاڳاپن کي پڻ ڪجهه مقصدن لاءِ تسليم ڪن ٿا. ڪجهه علائقن ۾ [[سول ڀائيواري]] يا [[گهريلو ڀائيواري]] جا قانوني طريقا پڻ موجود آهن. زال مڙس جي ملڪيت بابت مختلف قانوني نظام رائج آهن. ڪيترن ملڪن ۾ زال مڙس پنهنجي ملڪيت الڳ رکي سگهن ٿا يا ان کي گڏيل ملڪيت بڻائي سگهن ٿا. [[گڏيل ملڪيت]] واري نظام ۾ طلاق جي صورت ۾ ملڪيت جي ورهاست مخصوص قانونن تحت ڪئي ويندي آهي. [[وصيت]] يا [[ٽرسٽ قانون|ٽرسٽ]] نه هئڻ جي صورت ۾ فوت ٿيل شخص جي ملڪيت جي وراثت بابت پڻ مختلف ملڪن جا قانون مختلف آهن. == حق ۽ قانون == === خانداني حق === [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي 1948ع واري ''[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]]'' ۾ خاندان بابت حق کي تسليم ڪيو ويو آهي: {{Blockquote |text=خاندان سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ آهي ۽ ان کي سماج ۽ رياست کان تحفظ حاصل ڪرڻ جو حق آهي. |multiline=yes |source=[https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights انساني حقن جو عالمي پڌرنامو، آرٽيڪل 16.3] }} [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل|جارج هيگل]] خاندان کي [[قانوني شخص]] طور پڻ ڏٺو،<ref name="o509">{{cite book |last=Hegel |first=Georg Wilhelm Fredrich |editor-first1=Allen W. |editor-last1=Wood |title=Hegel: Elements of the Philosophy of Right |publisher=Cambridge University Press |date=25 October 1991 |isbn=978-0-521-34438-8 |doi=10.1017/cbo9780511808012 |page=}}</ref> ۽ ڪجهه ملڪن جي قانوني نظامن ۾ خاندان کي مخصوص قانوني حيثيت يا تحفظ حاصل آهي.<ref name="p817">{{cite journal |last1=Carney |first1=Michael |last2=Gedajlovic |first2=Eric |last3=Strike |first3=Vanessa M. |title=Dead Money: Inheritance Law and the Longevity of Family Firms |url=https://archive.org/details/sim_entrepreneurship-theory-and-practice_2014-11_38_6/page/1261 |journal=Entrepreneurship Theory and Practice |volume=38 |issue=6 |date=2014 |issn=1042-2587 |doi=10.1111/etap.12123 |pages=1261–1283}}</ref> === توليدي حق === {{Main|توليدي حق}} {{Further|جبري نس بندي|جبري حمل|جبري اسقاط حمل}} [[File:Total Fertility Rate Map by Country.svg|thumb|right|upright=1.35|[[پاپوليشن ريفرنس بيورو]] موجب 2020ع ۾ ملڪن جي [[ڪل زرخيزي شرح]]]] '''توليدي حق''' نسل وڌائڻ ۽ [[توليدي صحت]] سان لاڳاپيل قانوني حق ۽ آزاديون آهن. انهن ۾ ٻارن جي تعداد، [[خانداني منصوبابندي]]، حملن جي وچ واري وقفي، [[حمل روڪ]] ۽ نجي زندگيءَ بابت فيصلا [[جبر]] ۽ [[امتيازي سلوڪ]] کان آزاد ٿي ڪرڻ، صحت جون مناسب خدمتون حاصل ڪرڻ ۽ ضروري معلومات تائين رسائي جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20030829044430/http://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-date=August 29, 2003|title=Gender, equity, human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|title=State of World Population 2005|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301232916/http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|title=WHO – Gender and human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223213827/https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|url-status=live}}</ref> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] موجب توليدي حقن ۾ ٻارن جي تعداد، وقت ۽ سندن وچ واري وقفي بابت فيصلو ڪرڻ، رضاڪاراڻي طور شادي ڪرڻ ۽ خاندان قائم ڪرڻ، ۽ صحت جي ممڪن حد تائين اعليٰ معيار حاصل ڪرڻ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|title=Supporting the Constellation of Reproductive Rights|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730095817/http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|url-status=live}}</ref> [[خانداني منصوبابندي]] مان مراد اهي طريقا ۽ فيصلا آهن، جن وسيلي فرد ۽ جوڙا پنهنجي زرخيزي، گهربل ٻارن جي تعداد ۽ سندن پيدائش جي وقت ۽ وقفي بابت منصوبابندي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/topics/family_planning/en/|title=Family planning|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318195523/http://www.who.int/topics/family_planning/en/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/family-planning|title=Family planning|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330132526/https://www.unfpa.org/family-planning|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ رياستن ۽ مذهبي ادارن ڪجهه هنڌن تي خاندان جي قد ۽ توليدي فيصلن تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ پاليسيون اختيار ڪيون آهن. انهن ۾ حمل روڪ يا اسقاط حمل تي پابنديون، [[اولاد وڌائڻ واري پاليسي|اولاد وڌائڻ واريون پاليسيون]]، وڏي خاندان خلاف پابنديون، چين جي 1978ع کان 2015ع تائين لاڳو [[هڪ ٻار واري پاليسي]]، [[جبري اسقاط حمل]] ۽ [[جبري نس بندي]] جهڙا طريقا شامل رهيا آهن. جبري نس بنديءَ جي ڪجهه مهمن ۾ نسلي يا مقامي اقليتن کي خاص طور نشانو بڻايو ويو، جن ۾ اوڀر يورپ جون روما عورتون<ref>{{cite web|url=http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|title=Forced/Coerced Sterilization|website=Stopvaw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=13 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213022059/http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|title=Czech regret over sterilisation|website=BBC News|access-date=12 April 2017|date=2009-11-24|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013150955/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|url-status=live}}</ref> ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پيرو جون مقامي عورتون شامل آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|title=Peru women fight for justice over forced sterilisation|first=Mattia|last=Cabitza|date=6 December 2011|access-date=12 April 2017|work=[[بي بي سي نيوز]]|archive-date=8 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708075032/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|url-status=live}}</ref> === والدين جا حق === [[والدين جي حقن جي تحريڪ]] اهڙي تحريڪ آهي، جنهن جا حامي خانداني قانون تحت والدين ۽ ٻارن سان لاڳاپيل حقن ۽ ذميوارين تي ڌيان ڏين ٿا. [[مائرن جي حقن جي تحريڪ]] [[ماءُ جي صحت]]، ڪم واري هنڌ جا حق، [[کير پيارڻ]] ۽ خانداني قانون ۾ مائرن جي حقن جهڙن معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي. [[پيئرن جي حقن جي تحريڪ]] خاص طور [[ٻارن جي تحويل]]، [[ٻارن جي خرچ]] ۽ پيئرن ۽ سندن [[ٻار|ٻارن]] سان لاڳاپيل ٻين خانداني قانوني معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي.{{sfn|Collier|Sheldon|2006|pp=1–26}} === ٻارن جا حق === {{Main|ٻارن جا حق}} '''ٻارن جا حق''' ٻارن جا انساني حق آهن، جن ۾ نابالغن لاءِ خاص تحفظ ۽ سار سنڀال، والدين سان لاڳاپو، سڃاڻپ، بنيادي ضرورتن جي فراهمي ۽ تشدد ۽ بدسلوڪي کان آزاديءَ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/crc/index_protecting.html|title=Protecting children's rights |website=UNICEF|access-date=23 October 2017 |archive-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162541/https://www.unicef.org/crc/index_protecting.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|title=Children's Rights|website=Hrw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406151206/https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/children|title=Children and human rights|publisher=Amnesty International|access-date=23 October 2017|archive-date=19 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219233024/http://www.amnesty.org/en/children|url-status=live}}</ref> === شاديءَ جا حق === {{Main|شاديءَ جو قانون}} هر قانوني دائري جا پنهنجا [[شاديءَ جو قانون|شاديءَ بابت قانون]] آهن. اهي قانون ملڪن وچ ۾ نمايان طور مختلف آهن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪيترائي معاملا سماجي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن، جن ۾ [[عورتن جا حق]] ۽ [[هم جنس شادي]] شامل آهن. === قانوني سڌارا === ==== صنفي برابري ==== گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ ڪيترن ملڪن جي [[خانداني قانون]] ۾ [[صنفي برابري]] ۽ [[طلاق جو قانون|طلاق جي قانونن]] بابت سڌارا ڪيا ويا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ شاديءَ اندر عورتن کي برابر قانوني حق ڏنا ويا ۽ اهڙا پراڻا قانون تبديل ڪيا ويا، جيڪي مڙس کي غالب قانوني حيثيت ڏيندا هئا. انگلينڊ ۽ آمريڪا جي [[عام قانون]] ۾ صدين تائين موجود [[ڪوورچر]] جو اصول پڻ ختم ڪيو ويو. 1975ع کان 1979ع واري عرصي ۾ [[اٽلي]]،<ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|title=The Policy on Gender Equality in Italy|website=Europarl.europa.eu|access-date=23 October 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924004439/http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|url-status=live}}</ref> [[اسپين]]،<ref>{{cite book |chapter-url=http://countrystudies.us/spain/43.htm |chapter=Social Values and Attitudes |editor-first=Eric |editor-last=Solsten |editor2-first=Sandra W. |editor2-last=Meditz |title=Spain: A Country Study |location=Washington |publisher=Government Printing Office for the Library of Congress |year=1988 |access-date=2016-02-26 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520160528/http://countrystudies.us/spain/43.htm |url-status=live }}</ref> [[آسٽريا]]،<ref name="Contemporary Western European Feminism pp. 133">''Contemporary Western European Feminism'', by [[Gisela Kaplan]], p. 133</ref> [[اولهه جرمني]] ۽ [[پرتگال]] سميت ڪيترن يورپي ملڪن ۾ خانداني قانون ۾ اهم تبديليون ٿيون. 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] شهري قانون ۾ زال مڙس جي برابري بابت قرارداد (78) 37 منظور ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2 |format=PDF|title=On Equality of Spouses in Civil Law|website=Wcd.coe.int|access-date=23 October 2017|archive-date=21 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121025014/https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2|url-status=live}}</ref> [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ 1985ع جي ريفرنڊم ذريعي شاديءَ اندر عورتن ۽ مردن جي قانوني برابري کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو، ۽ نوان سڌارا جنوري 1988ع کان لاڳو ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450 |title=Switzerland profile|date=24 July 2017|access-date=23 October 2017|website=Bbc.com|archive-date=17 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617053429/https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450|url-status=live}}</ref> [[يونان]] ۾ 1983ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن زال مڙس جي برابري کي تسليم ڪيو، ڏاج جي قانوني حيثيت ختم ڪئي ۽ شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن خلاف قانوني امتياز گهٽايو.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html |title=AROUND THE WORLD; Greece Approves Family Law Changes|date=23 October 1983|access-date=23 October 2017|newspaper=The New York Times |archive-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616093929/http://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html|url-status=live}}</ref> ==== طلاق ==== ڪجهه ملڪن، خاص طور تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارن ملڪن، ۾ [[طلاق]] نسبتاً تازو قانوني ٿي. مثالن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽينا]] (1987ع)، [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع) ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترن هنڌن تي اڳ [[شاديءَ جي منسوخي]] يا قانوني علحدگيءَ جا طريقا موجود هئا. [[فلپائن]] ۾ عام سول طلاق بابت قانوني صورتحال ٻين گهڻن ملڪن کان مختلف رهي آهي. {{See also|ملڪن موجب طلاق جو قانون}} شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت قانون پڻ ڪيترن ملڪن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن. == صحت == [[File:Maternal mortality rate worldwide.jpg|thumb|upright=1.35|2010ع ۾ دنيا ۾ هر 100,000 زنده پيدائشن تي ماءُ جي موت جي شرح<ref name=CIA>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html Country Comparison: Maternal Mortality Rate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418113820/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html |date=2015-04-18 }}</ref>]] === خانداني طب === {{Main|خانداني طب}} '''خانداني طب''' طب جي اهڙي تخصصي شاخ آهي، جيڪا هر عمر جي ماڻهن لاءِ جامع صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏئي ٿي. ان ۾ مريض کي سندس خاندان ۽ برادريءَ جي پسمنظر ۾ سمجهڻ، بيمارين جي روڪٿام ۽ صحت جي واڌاري تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|title=What is Family Medicine?|website=Uchicago.edu – Department of Family Medicine|access-date=12 April 2017|archive-date=7 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507232549/http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|url-status=live}}</ref> صحت جي نظامن ۾ خانداني طب جي اهميت کي وڌندڙ طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307030845/http://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-date=March 7, 2014|title=The rising importance of family medicine|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref> [[File:2012 Infant mortality rate per 1000 live births, under-5, world map.svg|thumb|upright=1.35|2012ع ۾ دنيا ۾ ٻارن جي موت جون شرحون<ref>[http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf Infant Mortality Rates in 2012] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140714153724/http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf |date=July 14, 2014 }}, [[يونيسيف]]، 2013ع.</ref>]] === ماءُ جي موت === {{Main|ماءُ جي موت}} [[عالمي صحت تنظيم]] موجب '''ماءُ جي موت''' اهڙي عورت جو موت آهي، جيڪو حمل دوران يا حمل ختم ٿيڻ کان 42 ڏينهن اندر ٿئي ۽ جنهن جو سبب حمل، ان جي انتظام يا انهن سان وڌيل حالت هجي؛ حادثاتي يا اتفاقي سبب ان وصف ۾ شامل ناهن.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507115424/http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |archive-date=May 7, 2013 |title=Maternal mortality ratio (per 100 000 live births)|website=Who.int |access-date=12 April 2017}}</ref> تاريخي طور ماءُ جو موت عورتن جي موت جو اهم سبب رهيو آهي. جديد طبي خدمتن جي ترقيءَ سان ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، ۾ اها شرح تمام گهڻي گهٽجي آهي، پر آفريڪا ۽ ايشيا جي ڪيترن ملڪن ۾ اڃا به اهم صحت جو مسئلو آهي.<ref name="autogenerated1"/> === نون ڄاول ۽ ٻارن جي موت === {{Main|ٻارڙن جي موت|ٻارن جي موت}} '''ٻارڙي جي موت''' هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت کي چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت''' ٻار جي پنجين سالگرهه کان اڳ ٿيندڙ موت کي چيو وڃي ٿو. تاريخي طور اهي شرحون تمام گهڻيون هيون، پر جديد دور ۾ صحت، صفائي، غذائيت ۽ طبي خدمتن ۾ بهتريءَ سان دنيا جي ڪيترن حصن ۾ نمايان طور گهٽيون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324141053/http://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-date=March 24, 2014|title=Infant mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|title=Children: reducing mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418155122/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|url-status=live}}</ref> == سياست == [[File:Parents_with_child_Statue_Hrobakova_street_Bratislava.JPG|thumb|[[براتسلاوا]] جي پيترژالڪا علائقي ۾ والدين ۽ ٻار جو مجسمو]] [[File:The_Family_sculpture_by_Robert_Thomas,_Cardiff_Queen_Street_-_geograph.org.uk_-_624471.jpg|thumb|[[ڪارڊف]]، [[ويلز]] ۾ [[رابرٽ ٿامس (مجسمه ساز)|رابرٽ ٿامس]] جو مجسمو ''خاندان'']] دنيا جي ڪيترن حصن ۾ خانداني پاليسين جو مقصد خانداني زندگيءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ قانون ۽ سرڪاري پاليسي خاندان اندر مرد کي خاص يا سربراهي واري قانوني حيثيت ڏئي ٿي. مثال طور [[ايران]] جي سول ڪوڊ جي آرٽيڪل 1105 ۾ زال مڙس جي لاڳاپن ۾ خاندان جي سربراهيءَ جي حيثيت مڙس سان منسوب ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=11 March 2017 |title=The Civil Code of the Islamic Republic of Iran |url=http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311161504/http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-date=11 March 2017 |access-date=23 October 2017}}</ref> ڪجهه حڪومتون خاندان جي مخصوص نموني کي پاليسين وسيلي هٿي ڏين ٿيون. ''خانداني قدر'' جو اصطلاح ڪجهه ملڪن جي سياسي گفتگو ۾ خاندان جي جوڙجڪ، ڪمن، ڪردارن، عقيدن ۽ سماجي آدرشن سان لاڳاپيل روايتي يا ثقافتي قدرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه حالتن ۾ ان سان اهڙي ''روايتي خاندان'' جو تصور مراد ورتو ويندو آهي، جنهن ۾ پيءُ آمدني ڪمائيندڙ، ماءُ گهر سنڀاليندڙ ۽ سندن حياتياتي ٻار گڏ رهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=N |first=Panasenko |title=Czech and Slovak Family Patterns and Family Values in Historical, Social and Cultural Context |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-family-studies_january-february-2013_44_1/page/79 |journal=Journal of Comparative Family Studies |date=2013 |volume=44 |issue=1 |pages=79–98 |doi=10.3138/jcfs.44.1.79 }}</ref> اهڙن خانداني تصورن کي ڪڏهن [[شاديءَ جي حوصلا افزائي]] جهڙين پاليسين ذريعي هٿي ڏني وڃي ٿي. ڪجهه قانوني دائرن ۾ [[شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق]]، [[غير شادي شده گڏ رهڻ]] يا [[زنا]] جهڙن عملن تي قانوني پابنديون پڻ رهيون آهن. == ڪم ۽ خاندان ۾ توازن == {{Further|آمريڪا ۾ ڪم ۽ خاندان ۾ توازن}} '''ڪم ۽ خاندان ۾ توازن''' مان مراد روزگار يا پيشه ورانه زندگي ۽ خانداني زندگيءَ جي ذميوارين وچ ۾ مناسب توازن قائم ڪرڻ آهي. ان ۾ اهو پڻ شامل آهي تہ ڪم ۽ خاندان هڪ ٻئي تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا. سرڪاري پاليسيءَ جي سطح تي ان جو اظهار [[زچگي موڪل]]، [[پيءُ ٿيڻ جي موڪل]] ۽ ٻين خانداني موڪلن جهڙين پاليسين ۾ ٿئي ٿو. 1950ع واري ڏهاڪي کان سماجي سائنسدانن ۽ نسواني عالمن ڪم ۽ سار سنڀال جي صنفي ورڇ ۽ مرد کي واحد روزي ڪمائيندڙ سمجهڻ واري نموني تي تنقيد ڪئي آهي؛ ڪيترين جديد پاليسين ۾ پيئرن کي ٻارن جي سار سنڀال ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ جي حوصلا افزائي پڻ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bjørnholt |first1=M. |author-link1=Margunn Bjørnholt |year=2014 |title=Changing men, changing times; fathers and sons from an experimental gender equality study |url=http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |journal=[[The Sociological Review]] |volume=62 |issue=2 |pages=295–315 |doi=10.1111/1467-954X.12156 |s2cid=143048732 |access-date=2014-09-11 |archive-date=2018-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021020857/http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |url-status=live }}</ref> === نجي ۽ خانداني زندگيءَ جو تحفظ === [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جو آرٽيڪل 8 هر فرد کي سندس ''نجي ۽ خانداني زندگي، گهر ۽ خط و ڪتابت'' جي احترام جو حق ڏئي ٿو، جنهن تي صرف قانون مطابق ۽ جمهوري سماج ۾ ضروري سمجهيل مخصوص حالتن ۾ پابنديون لاڳو ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=Art. 8 ECHR Right to private life – Introduction |url=http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162524/http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-date=2014-10-21 |access-date=2014-10-20 |website=ECHR online}}</ref> {{cquote|'''آرٽيڪل 8 — نجي ۽ خانداني زندگيءَ جي احترام جو حق''' 1. هر شخص کي پنهنجي نجي ۽ خانداني زندگي، پنهنجي گهر ۽ پنهنجي خط و ڪتابت جي احترام جو حق حاصل آهي. 2. ڪنهن سرڪاري اختيار کي هن حق جي استعمال ۾ مداخلت نه ڪرڻ گهرجي، سواءِ ان حالت جي جڏهن اهڙي مداخلت قانون مطابق هجي ۽ جمهوري سماج ۾ قومي سلامتي، عوامي تحفظ، ملڪ جي معاشي ڀلائي، بدامني يا ڏوهن جي روڪٿام، صحت يا اخلاق جي حفاظت، يا ٻين ماڻهن جي حقن ۽ آزادين جي تحفظ لاءِ ضروري هجي. }} == تنقيد == روسي-آمريڪي [[عقليت پسندي|عقليت پسند]] ۽ [[انفراديت|انفراديت پسند]] فلسفي، ناول نگار ۽ ڊراما نويس [[اين رينڊ]] خوني مائٽيءَ جي بنياد تي جانبداريءَ کي [[نسل پرستي]] سان تشبيهه ڏني ۽ ان کي قبيلائي وابستگيءَ جي ننڍي پيماني واري صورت قرار ڏنو.<ref name="rand">{{Cite book |title=Ayn Rand and the World She Made |last=Heller |first=Anne C. |pages=[https://archive.org/details/aynrandworldshem0000hell/page/320 320–321] |location=New York |publisher=Doubleday |year=2009 |isbn=978-0-385-51399-9 |oclc=2290274371 |title-link=Ayn Rand and the World She Made }}</ref> رينڊ [[رضاڪاراڻي بي اولادي]] واري طرز زندگيءَ جي پڻ حمايت ڪئي ۽ پاڻ به اولاد نه رکيو.<ref name="rand"/> == خاندان ۽ سماجي انصاف == خاندان بابت اهم بحثن مان هڪ [[سماجي انصاف]] جي اصولن کي خانداني لاڳاپن جي نجي دائري تي لاڳو ڪرڻ آهي، خاص طور [[عورتن جا حق|عورتن]] ۽ [[ٻارن جا حق|ٻارن جي حقن]] جي حوالي سان. تاريخ جي وڏي حصي دوران سماجي انصاف بابت ڪيترن فلسفين جو ڌيان عوامي ۽ سياسي ميدان تي رهيو، جڏهن تہ خاندان کي هڪ الڳ نجي دائرو سمجهيو ويندو هو، جنهن کي ٻاهرين رياستي مداخلت کان محفوظ رکڻ گهرجي. هڪ اهم استثنا [[جان اسٽورٽ مل]] هو، جنهن پنهنجي ڪتاب ''[[عورتن جي ماتحتي]]'' ۾ شادي ۽ خاندان اندر عورتن لاءِ وڌيڪ حقن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite book |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |first=Debra |last=Satz|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|date=1 January 2017|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 April 2017|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy|archive-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318120921/https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|url-status=live}}</ref> [[ٻي لهر نسوانيت|ٻي لهر جي نسوانيت]] سان لاڳاپيل عالمن ۽ ڪارڪنن ''ذاتي به سياسي آهي'' واري تصور تحت ذاتي تجربن ۽ وسيع سماجي ۽ سياسي ڍانچن جي لاڳاپي تي زور ڏنو. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان بحث [[مرڪزي خاندان]] ۽ ان وقت رائج [[خانداني قدر|خانداني قدرن]] جي ڪجهه تصورن تي تنقيد کي هٿي ڏني.<ref name="Harutyunyan2009p50">Angela Harutyunyan, Kathrin Hörschelmann, Malcolm Miles (2009) ''Public Spheres After Socialism'' [https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 pp. 50–51] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313153054/https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 |date=2022-03-13 }}</ref> نسواني تحريڪن [[گهريلو تشدد]] تي خاص ڌيان ڏنو ۽ دليل ڏنو تہ خاندان کي مڪمل طور نجي دائرو سمجهڻ سبب رياست طرفان تشدد جو شڪار عورتن کي مناسب قانوني تحفظ نه ڏيڻ سندن [[انساني حق]] متاثر ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/568117|title=Domestic Violence: A Violation of Human Rights of Women by Dr. Vibhuti Patel, Director, P.G.S.R.|first=Vibhuti|last=Patel|website=Academia.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=17 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417101231/https://www.academia.edu/568117|url-status=live}}</ref> == خانداني جوڙجڪ جا عالمي رجحان == اوليويئر بالو جي تيار ڪيل هڪ معلوماتي خاڪي ۾ ڏنل انگن اکرن موجب،<ref name="AEI_2015_Eberstadt">{{citation |url=https://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |title=The global flight from the family |author=Nicholas Eberstadt |date=February 23, 2015 |access-date=February 26, 2017 |publisher=[[American Enterprise Institute]] |location=Washington |quote=مکيه لفظ: معاشي ترقي، پرڏيهي ۽ دفاعي پاليسي، بين الاقوامي معاشيات؛ اوليويئر بالو جو خانداني جوڙجڪ جي عالمي رجحانن بابت معلوماتي خاڪو |archive-date=September 8, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908054850/http://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |url-status=live }}</ref> {{blockquote|2013ع ۾ آمريڪا ۾ 40 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ ٻار شاديءَ کان ٻاهر ڄاوا. مردم شماري بيورو اندازو لڳايو تہ 27 سيڪڙو ٻار پيءُ کان سواءِ گهراڻي ۾ رهندا هئا. يورپ جي ڪجهه ملڪن ۾ بي اولاد بالغن جو تناسب وڌيو. سويڊن ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ هر پنجين عورت، اٽليءَ ۾ هر چوٿين ۽ برلن ۾ هر ٽين عورت بي اولاد هئي. جاپان ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي عورتن ڪڏهن شادي نه ڪئي هئي ۽ ان عمر جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عورتون بي اولاد هيون.|اوليويئر بالو جو معلوماتي خاڪو}} تنهن هوندي بہ، سويڊن جي شماريات دانن 2013ع ۾ ٻڌايو تہ ڪيترن ٻين ملڪن جي ابتڙ، 2000ع واري ڏهاڪي کان سويڊن ۾ والدين جي علحدگيءَ جو تجربو ڪندڙ ٻارن جو تناسب گهٽيو، بي اولادي گهٽجي ۽ شادين ۾ واڌ ٿي. جوڙن لاءِ ٽيون ٻار پيدا ڪرڻ پڻ وڌيڪ عام ٿيو، جنهن مان محققن اهو نتيجو ڪڍيو تہ سويڊن ۾ مرڪزي خاندان کي سادي نموني مسلسل زوال پذير قرار ڏيڻ مناسب نه هو.<ref name="unece_2013">{{cite report |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |series=Joint Eurostat/UNECE Work Session on Demographic Projections |date=October 2013 |location=Rome, Italy |title=Assumptions on future fertility: New family values and increased childbearing in Sweden? |publisher=[[گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن]] |last1=Tollebrant |first1=Johan |last2=Persson |first2=Lotta |access-date=February 26, 2017 |archive-date=February 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228004709/https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|10}} == پڻ ڏسو == * {{anl|ٻارن کان سواءِ پوڙهائپ}} * {{anl|بي اولادي}} * {{anl|خاندانيت}} * {{anl|خانداني معاشيات}} * {{anl|گهراڻو}} * {{anl|اقرباپروري}} * {{anl|والدين}} * {{anl|ٻيهر ٺهيل خاندان}} * {{anl|رضاڪاراڻي بي اولادي}} * [[مائٽي]] * [[شادي]] * [[مرڪزي خاندان]] * [[وسيع خاندان]] * [[مادري مرڪز خاندان]] * [[يڪ زوجيت]] * [[گهڻ زوجيت]] * [[گهڻ زاليت]] * [[گهڻ مڙسيت]] * [[والدين]] * [[ماءُ]] * [[پيءُ]] * [[ٻار]] * [[ڀاءُ]] * [[ڀيڻ]] * [[گود وٺڻ]] * [[نسب]] * [[شجرو]] * [[خانداني قانون]] * [[سماجي تربيت]] * [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |url=https://archive.org/details/socialstructure00murdrich |publisher=Macmillan |location=New York |year=1949}} * {{cite book |last=Lévi-Strauss |first=Claude |author-link=Claude Lévi-Strauss |title=The Elementary Structures of Kinship |url=https://archive.org/details/elementarystruct00levi |publisher=Beacon Press |year=1969}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |title=The Development of the Family and Marriage in Europe |url=https://archive.org/details/developmentoffam0000good |publisher=Cambridge University Press |year=1983}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ گڏيل قومن جو شماريات کاتو — خاندان] * [https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families گڏيل قومون — خاندانن جو عالمي ڏينهن] [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:مائٽي]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:سماجيات]] [[زمرو:بشريات]] 6ivulmxazv5mzvxtueo0r0vrlx8d4sj 0 16777 415074 414912 2026-09-26T18:19:23Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415074 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = نيو يارڪ <!-- نالو بحث کان سواءِ تبديل نه ڪيو وڃي --> | settlement_type = [[نيو يارڪ (رياست) جون انتظامي ورهاستون#شهر|شهر]] | named_for = [[جيمز ٻيون، انگلينڊ جو بادشاهه|جيمز، ڊيوڪ آف يارڪ]]<ref name="homberger400"/> <!-- تصويرون --> | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg | alt1 = مڊ ٽائون مين ھٽن | caption1 = [[مڊ ٽائون مين ھٽن]]؛ وچ ۾ [[ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ]] ۽ پسمنظر ۾ [[لوئر مين ھٽن]] ۽ [[ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر]] | image2 = 67º Período de Sesiones de la Asamblea General de Naciones Unidas (8020913157) (cropped).jpg | alt2 = گڏيل قومن جو هيڊڪوارٽر | caption2 = [[گڏيل قومن جو هيڊڪوارٽر]] | image3 = Statue-of-Liberty-New-York-2014.jpg | alt3 = آزاديءَ جو مجسمو | caption3 = [[آزاديءَ جو مجسمو]] | image4 = New york times square-terabass (cropped).jpg | alt4 = ٽائمز اسڪوائر جون روشن بتيون | caption4 = [[ٽائمز اسڪوائر]] | image5 = UnisphereNYC.jpg | alt5 = يوني اسفيئر | caption5 = [[يوني اسفيئر]] | image6 = Global Citizen Festival Central Park New York City from NYonAir (15351915006).jpg | alt6 = سينٽرل پارڪ | caption6 = [[سينٽرل پارڪ]] | image7 = Spiderweb BB jeh.jpg | alt7 = بروڪلن پل | caption7 = [[بروڪلن پل]] | image8 = Look_out_point_(cropped).jpg | alt8 = ويرا زانو–نيروز پل | caption8 = [[ويرا زانو–نيروز پل]] | image9 = New York Botanical Garden April 2015 010.jpg | alt9 = نيو يارڪ بوٽنيڪل گارڊن لائبريري | caption9 = [[نيو يارڪ بوٽنيڪل گارڊن لائبريري]] }} | image_flag = Flag of New York City.svg | flag_size = 110 | image_seal = Seal of New York City BW.svg | seal_size = 90 | image_blank_emblem = NYC Logo Wolff Olins.svg{{!}}class=skin-invert | blank_emblem_size = 115 | blank_emblem_type = [[ورڊ مارڪ]] <!-- نقشو --> | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-point = none | mapframe-stroke-width = 1 | map_caption = نيو يارڪ شهر جو انٽرايڪٽو نقشو | pushpin_map = New York#USA | pushpin_label_position = top | pushpin_label = {{nowrap|نيو يارڪ شهر}} | pushpin_map_caption = [[نيو يارڪ (رياست)|نيو يارڪ رياست]] ۾ مقام##آمريڪا ۾ مقام | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|region:US-NY_type:city|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <ref name="GR1">{{Cite web |date=February 12, 2011 |title=US Gazetteer files: 2010, 2000, and 1990 |url=https://www.census.gov/geographies/reference-files/time-series/geo/gazetteer-files.html |access-date=April 23, 2011 |publisher=[[United States Census Bureau]] }}</ref> <!-- انتظامي حيثيت --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{Flag|United States}} | subdivision_type2 = [[آمريڪا جون رياستون|رياست]] | subdivision_name2 = {{Flag|New York}} | parts_type = [[آمريڪا جون ڪائونٽيون|جزوي ڪائونٽيون]] ([[نيو يارڪ شهر جا بورو|بورو]]) | parts = {{ubl |[[برونڪس|برونڪس (دي برونڪس)]] |[[بروڪلن|ڪنگز (بروڪلن)]] |[[مين ھٽن|نيو يارڪ (مين ھٽن)]] |[[ڪئينس|ڪئينس (ڪئينس)]] |[[اسٽيٽن آئلينڊ|رچمنڊ (اسٽيٽن آئلينڊ)]] }} <!-- قيام --> | established_title = [[نيو ايمسٽرڊيم#ڊچن جي واپسي|آبادڪاري]] | established_date = {{start date and age|1624|5|20|p=yes}} | established_title1 = [[نيو ايمسٽرڊيم#انگريزن جو قبضو|موجوده نالو]] | established_date1 = {{start date and age|1664|9|8|p=yes}} | established_title2 = [[گريٽر نيو يارڪ شهر|گڏيل شهر جو قيام]] | established_date2 = {{start date and age|1898|1|1|p=yes}} <!-- حڪومت --> | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت|طاقتور ميئر–ڪائونسل نظام]] | governing_body = [[نيو يارڪ سٽي ڪائونسل]] | founder = [[ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني]] | leader_title = [[نيو يارڪ شهر جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[زوهران ممداني]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽ]]) <!-- ايراضي --> | total_type = ڪل | unit_pref = Imperial | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web |title=ArcGIS REST Services Directory |url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer |publisher=United States Census Bureau |access-date=September 20, 2022 }}</ref> | area_total_sq_mi = 472.43 | area_total_km2 = 1223.59 | area_land_sq_mi = 300.46 | area_land_km2 = 778.18 | area_water_sq_mi = 171.97 | area_water_km2 = 445.41 <!-- اوچائي --> | elevation_min_ft = 0 | elevation_max_m = 122 | elevation_max_ft = 401 | elevation_footnotes = <ref name="GR3">{{Cite web |date=June 23, 2018 |title=US Board on Geographic Names |url=http://geonames.usgs.gov/ |access-date=January 31, 2008 |publisher=[[United States Geological Survey]] }} Search for feature ID 975772.</ref> | elevation_max_footnotes = {{Efn|نيو يارڪ شهر جو سڀ کان اوچو مقام [[ٽوڊٽ هِل]] آهي.}} <!-- آبادي --> | population_as_of = [[2020 آمريڪي آدمشماري|2020]] | population_total = 8804190 | population_rank = [[آباديءَ جي لحاظ کان آمريڪي شهرن جي فهرست|آمريڪا ۾ پهريون]] | population_density_sq_mi = 29,302.7 | population_density_km2 = 11313.8 | population_est = {{DecreaseNeutral}} 8,584,629 | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name=NYCQuickFacts/> | population_metro = 20140470 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=[[United States Census Bureau]] |date=August 12, 2021 |access-date=November 24, 2021}}</ref> | population_urban = 19426449 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html |title=List of 2020 Census Urban Areas |website=census.gov |publisher=United States Census Bureau |access-date=January 8, 2023 }}</ref> | population_density_urban_km2 = 2309.2 | population_density_urban_sq_mi = 5980.8 | population_demonym = نيو يارڪر <!-- معيشت --> | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = <ref name="bea.gov" /><ref name="fred.stlouisfed.org">{{citation |title=Total Gross Domestic Product for New York-Newark-Jersey City, NY-NJ-PA (MSA) |url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP35620 |website=fred.stlouisfed.org }}</ref> | demographics2_title1 = شهر | demographics2_info1 = 1.378 ٽريلين آمريڪي ڊالر (2024) | demographics2_title2 = ميٽرو | demographics2_info2 = 2.443 ٽريلين آمريڪي ڊالر (2024) ([[جي ڊي پي جي لحاظ کان آمريڪي ميٽروپوليٽن علائقن جي فهرست|پهريون]]) <!-- وقت --> | timezone1 = [[ايسٽرن ٽائيم زون|EST]] | utc_offset1 = −5 | timezone1_DST = [[ايسٽرن ٽائيم زون|EDT]] | utc_offset1_DST = −4 <!-- پوسٽ ۽ رابطي جا ڪوڊ --> | postal_code_type = [[زپ ڪوڊ]] | postal_code = 100xx–104xx, 11004–05, 111xx–114xx, 116xx | area_codes = [[ايريا ڪوڊ 212، 646 ۽ 332|212/646/332]]، [[ايريا ڪوڊ 718، 347 ۽ 929|718/347/929]]، [[ايريا ڪوڊ 917|917]] <!-- سڃاڻپ --> | blank_name = [[فيڊرل انفارميشن پروسيسنگ اسٽينڊرڊز]] (FIPS ڪوڊ) | blank_info = 36-51000 | blank1_name = [[جيوگرافڪ نيمز انفارميشن سسٽم]](GNIS فيچر آءِ ڊي) | blank1_info = 975772 | blank2_name = اھم ھوائي اڏا | blank2_info = جان ايف. ڪينيڊي انٽرنيشنل ايئرپورٽ، نيوآرڪ لبرٽي انٽرنيشنل ايئرپورٽ، لا گارڊيا ايئرپورٽ | blank4_name = ڪميوٽر ريل | blank4_info = ايل ٽي آر ميٽرو نارٿ، اين جي ٽرانزٽ ريل آپريشن، ٽرانزٽ | blank5_name = ريپڊ ٽرانزٽ | blank5_info = نيو يارڪ شھر جي سب وي، اسٽيٽن آئلينڊ ريلوي، پئٿ ريلوي سسٽم <!-- blank fields (section 2) -->| blank_name_sec2 = نيو يارڪ شھر جي پکيڙ ۾ وڏي ۾ وڏي ڪائونٽي | blank_info_sec2 = ڪئينس – {{convert|109|sqmi|km2}} | blank1_name_sec2 = آبادي ۾ وڏي ۾ وڏي ڪائونٽي | blank1_info_sec2 = بروڪلين (2,636,735 – 2015 est)<ref name=BrooklynQuickFacts>{{cite web |title=State & County QuickFacts – Kings County (Brooklyn Borough), New York |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36047.html |publisher=United States Census Bureau |accessdate=March 24, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160217175357/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36047.html |archivedate=February 17, 2016 |df=}}</ref> | blank2_name_sec2 = جي ڊي پي ۾ وڏي ۾ وڏي ڪائونٽي (2015) | blank2_info_sec2 = مين ھيٽن – US$630 billion<ref name="bea.gov"/> | website = {{URL|www.nyc.gov}} <!-- عرف --> | nicknames = [[دي بگ ايپل|بگ ايپل]]، [[دي سٽي ديٽ نيور سليپس (عرف)|اهو شهر جيڪو ڪڏهن به نٿو سمهِي]]، [[سالماگنڊي (رسالو)|گوٿم]]،<ref>{{cite web |last=Nigro |first=Carmen |url=https://www.nypl.org/blog/2011/01/25/so-why-do-we-call-it-gotham-anyway |title=So, Why Do We Call It Gotham, Anyway? |publisher=[[New York Public Library]] |date=January 25, 2011 |access-date=March 3, 2023 |quote=هتي اسان کي معلوم ٿئي ٿو ته ”گوٿم“ جو اصطلاح ليکڪ واشنگٽن ارونگ سان لاڳاپيل آهي، جيڪو پنهنجي مختصر ڪهاڻين ''The Legend of Sleepy Hollow'' ۽ ''Rip Van Winkle'' لاءِ مشهور آهي. هتي اهو به معلوم ٿئي ٿو ته ارونگ 1807ع ۾ جڏهن شهر کي هي عرف ڏنو هو ته اهو گهڻو ساراهه وارو نالو نه هو.}}</ref> ۽ [[نيو يارڪ شهر جا عرف|ٻيا]] }} ''' نيو يارڪ شھر''' (<small>'''New York City'''</small>) يا مختصر طور تي "<small>'''NYC'''</small>" يا "<small>'''NY'''</small>"، [[آمريڪا]] جو آبادي ۽ پکيڙ ۾ سڀ کان وڏو شھر آھي،<ref name=2014NYCest2>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2018/03/22/nyregion/new-york-city-population.html |title=New York City’s Population Hits a Record 8.6 Million |newspaper=[[The New York Times]] |accessdate=March 22, 2018}}</ref> جنھن جي آبادي سال <small>'''2018'''</small>ع ۾ '''<small>83,98,748</small>''' ھئي.<ref name=2018Estimate>{{Cite web|url=https://www1.nyc.gov/site/planning/data-maps/nyc-population/current-future-populations.page|title=NYC Population: Current and Projected Populations|website=www1.nyc.gov|access-date=2019-05-02}}</ref> ھي شھر لڳ ڀڳ {{convert|302.6|sqmi|km2}} جي پکيڙ تي ڦهليل آهي.<ref>[https://www.census.gov/quickfacts/table/PST045216/3651000 Quick Facts for New York city, New York], [[United States Census Bureau]]. Accessed February 9, 2017.</ref><ref>[http://www.nyc.gov/html/dep/html/stormwater/index.shtml Stormwater] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170125025731/http://www.nyc.gov/html/dep/html/stormwater/index.shtml|date=January 25, 2017}}, [[New York City Department of Environmental Protection]]. Accessed February 9, 2017. "These impervious surfaces cover approximately 72% of New York City's 305 square miles in land area and generate a significant amount of stormwater."</ref> اھو آمريڪا جو سڀ کان گھاٽي آبادي وارو شھر پڻ آهي.<ref name="density2">{{cite web|url=http://www.governing.com/blogs/by-the-numbers/most-densely-populated-cities-data-map.html|title=Mapping the Nation's Most Densely Populated Cities|author=Mike Maciag|date=October 2, 2013|publisher=Governing – The States and Localities|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827080100/http://www.governing.com/blogs/by-the-numbers/most-densely-populated-cities-data-map.html|archivedate=August 27, 2016|accessdate=August 27, 2016|df=}}</ref> [[فائل:New York World's Fair August 1964.jpeg|thumb|right|alt=A spherical sculpture and several attractions line a park during a World's Fair. |<small>ڪرونا پارڪ جتي يوني اسفيئر ڏيکاريل آهي</small>]] [[فائل:Statue of Liberty, NY.jpg|thumb|<small>ازادي جو مجسمو جيڪو لبرٽي ٻيٽ تي واقع آھي</small><ref>{{cite web |title=Statue of Liberty |work=World Heritage |publisher=UNESCO |url=http://whc.unesco.org/en/list/307 |accessdate=July 18, 2015}}</ref>]] ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن آهي<ref>{{cite web|url=http://demographia.com/db-worldua.pdf|title=World Urban Areas|publisher=Demographia|year=2018|accessdate=March 27, 2018}}</ref> ۽ دنيا جي سڀ کان وڏن آبادي وارن شھرن مان ھڪ آھي،<ref>{{cite web |url=http://www.mongabay.com/cities_urban_01.htm |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091009143739/http://www.mongabay.com/cities_urban_01.htm |dead-url=yes |archive-date=October 9, 2009 |title=World's Largest Urban Areas [Ranked by Urban Area Population] |publisher=Rhett Butler |year=2003–2006 |accessdate=April 26, 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.worldatlas.com/citypops.htm |title=Largest Cities of the World – (by metro population) |publisher=Woolwine-Moen Group d/b/a Graphic Maps |accessdate=April 26, 2011}}</ref> جنھن جي آبادي سال 2018ع جي آدمشماري ۾ 1,99,79,477 ھئي. ھن کي دنيا جي معاشي طاقت وارو شھر پڻ چوندا آهن ۽ ھي الفا شھرن ۾ شامل آھي.<ref>{{cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf |title=Global Power City Index 2009 |publisher=The Mori Memorial Foundation |accessdate=June 1, 2012}}</ref> ھن کي ثقافتي شھر پڻ چوندا آهن،<ref name=NYCWorld'sGreatestCity/><ref name="cultural2">{{cite web |url=http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ |title=Consulate General of Iceland New York Culture |publisher=Consulate General of Iceland New York |accessdate=July 1, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130205061848/http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ |archivedate=February 5, 2013 |df=}}</ref><ref name="cultural3">{{cite web |url=http://www.latvia-newyork.org/english/ |title=Consulate of Latvia in New York |publisher=Consulate of Latvia |accessdate=July 1, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130208223706/http://www.latvia-newyork.org/english/ |archivedate=February 8, 2013 |df=}}</ref><ref name="cultural4">{{cite web |url=http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/Culture/intro.htm |title=Introduction to Chapter 14: New York City (NYC) Culture |publisher=The Weissman Center for International Business Baruch College/CUNY 2011 |accessdate=July 1, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505181316/http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/culture/intro.htm |archivedate=May 5, 2013 |df=}}</ref><ref name = "cultural5">{{Cite book |url=http://catalogue.nla.gov.au/Record/371497 |title=New York, Culture Capital of the World, 1940–1965 / edited by Leonard Wallock ; essays by Dore Ashton&nbsp;... [et al.] |publisher=National Library of Australia|accessdate=July 1, 2018|isbn=978-0-8478-0990-5 |year=1988 }}</ref> [[وال اسٽريٽ]] (Wall Street)<ref name=NYCDominantFinancialCenter>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-survey-markets/united-states-top-britain-second-in-financial-activity-think-tank-idUSKCN1LK2TM|title=United States top, Britain second in financial activity: think-tank|author=Huw Jones|publisher=Thomson Reuters|date=September 4, 2018|accessdate=September 4, 2018|quote=Think-tank New Financial's study, which focuses on the “raw” value of actual domestic and international financial activity like managing assets and issuing equity, underscored the overall dominance of New York as the world's top financial center.|newspaper=Reuters}}</ref><ref name=WorldEconomicAndFinancialSuperCenter>{{cite web |url=http://www.businessinsider.com/top-8-cities-by-gdp-china-vs-the-us-2011-8 |title=Top 8 Cities by GDP: China vs. The U.S. |quote=For instance, Shanghai, the largest Chinese city with the highest economic production, and a fast-growing global financial hub, is far from matching or surpassing New York, the largest city in the U.S. and the economic and financial super center of the world. |publisher=Business Insider, Inc |date=July 31, 2011 |accessdate=July 1, 2018}}<br />{{cite web |url=https://www.thejobnetwork.com/new-york-city-the-financial-capital-of-the-world/ |title=New York City: The Financial Capital of the World |publisher=Pando Logic|accessdate=July 1, 2018|date=October 8, 2015 }}</ref> آمريڪا جو مالياتي ۽ نيو يارڪ شھر جو ميڊيا جو عالمي مرڪز آھي.<ref>{{cite web |url=https://www.statista.com/chart/3299/new-york-is-the-worlds-media-capital/ |title=New York Is The World's Media Capital |author=Felix Richter |publisher=Statista |date=March 11, 2015 |accessdate=July 1, 2018}}</ref><ref name="NYCWorld'sMediaCapitalLargestPrideParade">{{cite web |url=https://www.lgbtqnation.com/2017/05/first-nyc-pridefest-will-televised/ |title=ABC will broadcast New York's pride parade live for the first time |author=Dawn Ennis |publisher=LGBTQ Nation |date=May 24, 2017 |accessdate=September 26, 2018|quote=Never before has any TV station in the entertainment and news media capital of the world carried what organizer boast is the world's largest Pride parade live on TV.}}</ref> نيو يارڪ واپار، تفريح، تحقيق، تعليم، ٽيڪنالاجي، سياست، سياحت، فن، فيشن ۽ راندين تي اھم اثر رکندڙ شھر آھي.<ref name="FastPaceNYC1" <ref>{{cite web|url=https://www.fodors.com/world/north-america/usa/new-york/new-york-city/experiences/news/15-things-not-to-do-in-new-york-city|title=15 Things NOT to Do in New York City|author=Kelsy Chauvin|publisher=Fodor's|date=March 15, 2019|accessdate=March 23, 2019|quote=There are more than 8.6 million citizens of New York City, and they're pretty much all in a hurry. They're also shrewd, outspoken, and proudly able to survive in a metropolis that tends to punish the meek. The buzzing subway system alone is a symbol of how this city works: part ballet, part battlefield. Residents and visitors alike can see why New York is considered the greatest city in the world.}}</ref><ref name="FastPaceNYC2">{{cite news |last=Poliak |first=Shira |url=http://articles.sun-sentinel.com/2009-11-19/features/0911180065_1_new-yorkers-fast-paced-big-apple |title=Adjusting To New York City |newspaper=Sun Sentinel |accessdate=November 1, 2015 |quote=Additionally, the fast-paced lifestyle of New York City demands adjusting. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151203093200/http://articles.sun-sentinel.com/2009-11-19/features/0911180065_1_new-yorkers-fast-paced-big-apple |archivedate=December 3, 2015 |df=}}</ref><ref name="FastPaceNYC3">{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=tfsmDAAAQBAJ&pg=PA50&lpg=PA50&dq=hurrying+feverish+electric+crowds+new+york#v=onepage&q=hurrying%20feverish%20electric%20crowds%20new%20york&f=false |title=Walking New York: Reflections of American Writers from Walt Whitman to Teju Cole |pages=46, 50, 131 |author=Stephen Miller |accessdate=May 10, 2017|isbn=978-0-8232-7425-3 |year=2016 }}</ref><ref name="NewYorkMinuteDefinition">{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/new%20york%20minute |title=Dictionary – Full Definition of ''New York Minute'|publisher=Merriam-Webster |accessdate=November 1, 2015}}</ref> ھي شھر گڏيل قومن جي صدر مقام جو گهر پڻ آهي.<ref>[http://visit.un.org/content/plan-your-visit Plan your visit] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170314234417/http://visit.un.org/content/plan-your-visit|date=March 14, 2017}}, [[United Nations]]. Accessed February 9, 2017. "The Headquarters of the United Nations is located in New York City, along the East River. When you pass through the gates of the United Nations visitors' entrance, you enter an international territory. This 18-acre site does not belong to just one country, but to all countries that have joined the Organization; currently, the United Nations has 193 Member States."</ref> ھي شھر بين الاقوامي سفارتڪاري جو پڻ مرڪز آھي.<ref>{{cite web |url=http://www.nyc.gov/html/ia/html/home/home.shtml |title=NYC Mayor's Office for International Affairs |publisher=The City of New York |accessdate=June 24, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150616080757/http://www.nyc.gov/html/ia/html/home/home.shtml |archivedate=June 16, 2015 |df=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.digidiplomats.org/newyork/|title=Digital Diplomacy Coalition |publisher=Digital Diplomacy Coalition, New York|accessdate=August 11, 2018|quote=Established in 2014, DDC New York has partnered with the United Nations, major tech and social media companies, multiple governments, and NGOs to bring unique programs to the area community.}}</ref> ھن شھر جي بندرگاھه، نيويارڪ ھاربر دنيا جي وڏي ۾ وڏي قدرتي بندرگاھه آھي.<ref>{{cite web |url=http://www.history.com/topics/new-york-city/videos/new-york-harbor |title=New York City |publisher=A&E Television Networks, LLC |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110030/http://www.history.com/topics/new-york-city/videos/new-york-harbor |archivedate=March 4, 2016 |df=}}</ref><ref>{{cite web |title=Port in a Storm: The Port of New York in World War II |url=http://www.nysm.nysed.gov/research_collections/research/history/hisportofnewyork.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429044423/http://www.nysm.nysed.gov/research_collections/research/history/hisportofnewyork.html |publisher=New York State Museum |accessdate=August 5, 2015 |archivedate=April 29, 2014}}</ref> ھي شھر پنج ضلعن يا ڪائونٽين تي مشتمل آهي. <ref>{{cite web |url=http://www.worldstatesmen.org/US_NYBOROUGHS.html |title=Boroughs of New York City |publisher=Ben Cahoon |year=2002 |access-date=October 5, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120211145920/http://www.worldstatesmen.org/US_NYBOROUGHS.html |archivedate=February 11, 2012 |df=}}</ref> جن جا نالا؛ بروڪلين، ڪئينس، مين ھيٽن، برونڪس ۽ اسٽيٽن ٻيٽ آھن جيڪي سال 1898ع ۾ ملائي ھڪ شھر ۾ تبديل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.correctionhistory.org/html/chronicl/nycdoc/html/kbd_brnx.html |title=A 5-Borough Centennial Preface for Katharine Bement Davis Mini-History |publisher=The New York City Department of Correction |year=1997 |accessdate=October 26, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111023193440/http://www.correctionhistory.org/html/chronicl/nycdoc/html/kbd_brnx.html |archivedate=October 23, 2011 |df=}}</ref> دنيا ۾ ارب پتي ماڻھن جو شھر سڏجندڙ ھي نيويارڪ سال 1624ع ۾ ھيٺين مينھٽن واري جاء تي "ڊچ ريپلڪ" جي ڪالوني ٺاھيندڙن قائم ڪيو ويو ۽ سال 1626ع ۾ کيس "نيو ايمسٽرڊم" جو نالو ڏنو ويو.<ref name="u-s-history.com">{{cite web |url=http://www.u-s-history.com/pages/h2122.html |title=United States History – History of New York City, New York |accessdate=September 9, 2012}}</ref> سال 1664ع ۾ اھو شھر ۽ ان جي چوڌاري واقع علائقا انگريزن جي قبضي ۾ آيا ۽ ان وقت جي برطانيا جي بادشاھه، [[چارلس ٻيون (انگلينڊ)|چارلس ٻئين]] اھو علائقو پنھنجي ڀاءُ [[جيمز ٻيون (انگلينڊ)|جيمز ٻئين، ڊيوڪ آف يارڪ]] کي ڏئي ڇڏيو جنھن ان شھر کي نيويارڪ جو نئون نالو ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm |title=Kingston: Discover 300 Years of New York History Dutch Colonies|publisher=National Park Service, U.S. Department of the Interior |accessdate=May 10, 2011}}</ref> سال 1785ع کان 1790ع تائين ھي شھر [[آمريڪا]] جو گاديءَ جو هنڌ پڻ رھيو.<ref name=senate>{{cite web |url=https://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm |title=The Nine Capitals of the United States |publisher=[[United States Senate]] |accessdate=September 7, 2008}}</ref> ۽ سال 1790ع کان وٺي ھي شھر ملڪ جو سڀ کان وڏو شھر رھندو آيو آھي.<ref>{{cite web |url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab01.txt |title=Rank by Population of the 100 Largest Urban Places, Listed Alphabetically by State: 1790–1990 |date=June 15, 1998 |publisher=U.S. Census Bureau |accessdate=February 8, 2009}}</ref> اوڻويھين ۽ ويھين صديءَ ۾ ھتي لکين ماڻھو لڏي آيا.<ref>{{cite web |url=http://www.history.com/topics/statue-of-liberty |title=Statue of Liberty |publisher=A&E Television Networks, LLC |accessdate=May 21, 2011}}</ref> ھن شھر ۾ لڳل مجسمو، "اسٽيچو آف لبرٽي" دنيا ۾ ملڪ جي امن ۽ آزادي جي ھڪ سڃاڻپ آهي.<ref>{{cite web |title=Statue of Liberty |work=World Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre 1992–2011 |url=http://whc.unesco.org/en/list/307 |accessdate=October 23, 2011}}</ref> وال اسٽريٽ، مالي ضلعي، مئنهٽن ۾ بيٺل، نيو يارڪ شهر کي دنيا جو سڀ کان وڏو مالياتي ۽ فن ٽيڪ سينٽر ۽ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ اقتصادي طور تي طاقتور شهر بڻائي ٿو. سال 2022ع تائين، نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو دنيا جي سڀ کان وڏي ميٽروپوليٽن معيشت آهي، جنهن جي مجموعي ميٽروپوليٽن پيداوار 2.16 ٽريلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ آهي. نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جي معيشت دنيا جي سڀني نون ملڪن کان وڏي آهي. چوويهه ڪلاڪ تيز ٽرانزٽ سسٽم هجڻ جي باوجود، نيو يارڪ شهري گاڏين جي ٽريفڪ جام ۾ دنيا جي اڳواڻي پڻ ڪري ٿو. هي شهر دنيا جي، انهن جي لسٽ ڪيل ڪمپنين جي مارڪيٽ سرمائيداري ذريعي، ٻن وڏين اسٽاڪ ايڪسچينج؛ نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج (NYSE) ۽ نئسڊڪ (NASDAQ) جو گهر آهي. نيو يارڪ شهر عالمي سيڙپڪارن لاءِ قائم ڪيل محفوظ جنت آهي. سال 2023ع تائين، نيو يارڪ شھر، غير ملڪين لاءِ ۽ وڏي فرق سان ملڪ جي ڪنهن به شهر جي رهائشي ڪرائي جي لحاظ کان، دنيا جو سڀ کان مهانگو شهر تي آهي ۽ پنجين ايونيو دنيا جي سڀ کان مهانگي شاپنگ اسٽريٽ آهي. نيو يارڪ شهر هڪ اهم فرق سان ارب پتي ماڻهن جي وڏي تعداد ۾، انتهائي اعليٰ خالص ماليت (ٽي ڪروڙ آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ) ۽ دنيا جي ڪنهن به شهر کان وڏو ارب پتي ماڻهن جو گهر آهي. ==نالو== {{See_also|نيويارڪ شھر جا نالا }} سال 1664ع ۾، نيويارڪ جو نالو ڊيوڪ آف يارڪ (بعد ۾ انگلينڊ جي بادشاهه جيمس ٻين) جي اعزاز ۾ رکيو ويو. <ref>{{cite web|url=https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html|title=1664 New Amsterdam becomes New York Dutch rulers surrender to England|last=Badoe|first=Etta|date=November 11, 2015|publisher=[[Queens Chronicle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201120328/https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html|archive-date=February 1, 2017|access-date=March 13, 2021|url-status=dead}}</ref> جيمس جو وڏو ڀاءُ، بادشاهه چارلس ٻيون، کيس نيو هالينڊ جي اڳوڻي علائقي جو مالڪ مقرر ڪيو، جنهن ۾ نيو ايمسٽرڊم جو شهر به شامل هو، جڏهن انگلينڊ جي بادشاهت ان کي ڊچ (ولنديزين) جي قبضي کان وٺي ڇڏيو.<ref name="Archdeacon2013a2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9bTxAAAAQBAJ&pg=PT19|title=New York City, 1664–1710: Conquest and Change|last=Archdeacon|first=Thomas J.|publisher=[[Cornell University Press]]|year=2013|isbn=978-0-8014-6891-9|page=19|author-link1=Thomas J. Archdeacon}}</ref> == تاريخ == {{Main|نيو يارڪ شهر جي تاريخ|نيو يارڪ شهر جي وقتوار تاريخ}} {{Further|مينهٽن جي تاريخ|بروڪلن جي وقتوار تاريخ|ڪوئنز جي وقتوار تاريخ|برونڪس جي وقتوار تاريخ|اسٽيٽن آئلينڊ جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === {{Main|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (قديم دور–1664ع)}} [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري دور]] ۾ اڄوڪي نيو يارڪ شهر واري علائقي ۾ [[الگونڪين ماڻهو|الگونڪين]] قومون آباد هيون، جن ۾ [[منسي ٻولي|منسي ٻولي ڳالهائيندڙ]] [[ليناپي]] به شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Grumet |first=Robert Steven |title=The Munsee Indians: a history |url=https://archive.org/details/munseeindianshis0000grum |date=2009 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-4062-9 |series=Civilization of the American Indian series |location=Norman}}</ref> ليناپي ماڻهن جو اباڻو علائقو، جنهن کي [[ليناپيهوڪنگ]] چيو ويندو هو، موجوده [[اسٽيٽن آئلينڊ]]، [[مينهٽن]]، [[برونڪس]]، [[لانگ آئلينڊ]] جي اولهندي حصي، جنهن ۾ [[بروڪلن]] ۽ [[ڪوئنز]] شامل آهن، ۽ [[لوئر هڊسن وادي]] تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |first=Evan T. |last=Pritchard |year=2002 |url=https://books.google.com/books?id=c5hky9f5PgoC&pg=PA27 |title=Native New Yorkers: The Legacy of the Algonquin people of New York |page=27 |publisher=Council Oak Books |isbn=1-57178-107-2 }}</ref> [[نيو يارڪ هاربر]] تي ڪنهن يورپيءَ جي پهرين دستاويزي اچڻ جو واقعو 1524ع ۾ ٿيو، جڏهن [[اطالوي ماڻهو|اطالوي]] سياح [[جيوواني دا ويرازانو]] هتي پهتو.<ref name="Debo2013">{{cite book |first=Angie |last=Debo |url=https://books.google.com/books?id=pLjYpwiuN_wC&pg=PT28 |title=A History of the Indians of the United States |publisher=[[University of Oklahoma Press]] |year=2013 |isbn=978-0-8061-8965-9 |page=28 }}</ref> هن علائقي تي [[فرانس جي بادشاهت|فرانس]] جي دعويٰ ڪئي ۽ ان کي ''نوويل انگوليم''، يعني نئون [[انگوليم]]، نالو ڏنو.<ref name="rodgers">{{cite book |last1=Rankin |first1=Rebecca B. |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.226262 |title=New York: The World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress |last2=Rodgers |first2=Cleveland |publisher=[[Harper (publisher)|Harper]] |year=1948 }}</ref> جنوري 1525ع ۾ پرتگالي ڪپتان [[اِستيوائو گوميش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ اسپيني مهم، جيڪا [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس پنجين]] لاءِ سفر ڪري رهي هئي، نيو يارڪ هاربر پهتي ۽ [[هڊسن درياهه]] جي ڇوڙ جو نقشو تيار ڪيو. گوميش ان کي {{lang|es|Río de San Antonio}}، يعني ”سينٽ اينٿوني جو درياهه“، نالو ڏنو.<ref>{{cite book |author=WPA Writer's Project |title=A Maritime History of New York |url=https://books.google.com/books?id=o08K8jlMI-IC |page=246 |publisher=Going Coastal Productions |year=2004 |isbn=0-9729803-1-8 }}</ref> 1609ع ۾ انگريز سياح [[هينري هڊسن]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ [[اوڀر|مشرق]] ڏانهن [[اتر-اولهه واري سامونڊي رستي]] جي ڳولا دوران، نيو يارڪ هاربر ٻيهر دريافت ڪيو.<ref name="Lankevich2002">{{cite book |first=George J. |last=Lankevich |url=https://archive.org/details/newyorkcity00geor |title=New York City: A Short History |publisher=[[NYU Press]] |year=2002 |isbn=978-0-8147-5186-2 |page=[https://archive.org/details/newyorkcity00geor/page/2 2] |url-access=registration }}</ref> هو ان درياهه ۾ مٿي طرف روانو ٿيو، جنهن کي ڊچ [[نارٿ ريور (هڊسن درياهه)|نارٿ ريور]] چوندا هئا ۽ جيڪو اڄ هڊسن درياهه سڏجي ٿو. هڊسن شروعات ۾ ان کي [[موريس، پرنس آف اورينج]] جي نالي تي ''موريتيوس'' سڏيو.<ref name="hudsonnni">{{cite web |title=The Hudson River |url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/hudson-river/ |access-date=July 10, 2016 |publisher=[[New Netherland Institute]] }}</ref> هڊسن هن علائقي تي ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ دعويٰ ڪئي. 1614ع ۾ [[ڪيپ ڪوڊ]] کان [[ڊيلاويئر بي]] تائين جو علائقو نيدرلينڊز پنهنجي قبضي ۾ قرار ڏنو ۽ ان جو نالو {{lang|nl|Nieuw-Nederland}}، يعني ”[[نيو نيدرلينڊ]]“، رکيو ويو. اڄوڪي نيو يارڪ شهر جو پهريون غير-مقامي آمريڪي رهواسي [[خوان (يان) روڊريگيز|خوان روڊريگيز]] هو، جيڪو [[سينٽو ڊومنگو جي ڪئپٽنسي جنرل|سينٽو ڊومنگو]] جو واپاري هو. هو 1613–14ع جي سياري ۾ مينهٽن آيو، جتي ڊچن جي نمائندي طور کلن لاءِ شڪار ۽ مقامي ماڻهن سان واپار ڪندو رهيو.<ref>{{cite news |last=Roberts |first=Sam |date=October 2, 2012 |title=Honoring a Very Early New Yorker |newspaper=[[The New York Times]] |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2012/10/02/honoring-a-very-early-new-yorker/ |access-date=October 28, 2021 }}</ref><ref>{{cite web |date=May 14, 2013 |title=CUNY DSI Publishes Monograph on New York's First Immigrant |url=https://www.ccny.cuny.edu/news/juan-rodriguez-monograph |access-date=May 16, 2020 |publisher=[[The City College of New York]] }}</ref> === ڊچ حڪمراني === {{Main|نيو ايمسٽرڊيم|فورٽ ايمسٽرڊيم|نيو نيدرلينڊ}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Stad Amsterdam in Nieuw Nederland (City Amsterdam in New Netherland) Castello Plan 1660.jpg | caption1 = [[ڪاسٽيلو پلان]]، 1660ع جو [[نيو ايمسٽرڊيم]] ۽ [[لوئر مينهٽن]] جو نقشو | image2 = GezichtOpNieuwAmsterdam.jpg | caption2 = 1664ع ۾ [[نيو ايمسٽرڊيم]]، جيڪو موجوده لوئر مينهٽن واري علائقي ۾ مرڪوز هو؛ ساڳئي سال [[آمريڪا ۾ برطانوي نوآبادڪاري|انگلينڊ]] شهر تي قبضو ڪري ان جو نالو نيو يارڪ رکيو }} [[نيو يارڪ هاربر]] ڀرسان مستقل [[آمريڪا جي يورپي نوآبادڪاري|يورپي]] موجودگي 1624ع ۾ قائم ٿي، جڏهن [[گورنرز آئلينڊ]] تي ڊچن [[کلن جي واپار]] جي هڪ آبادي قائم ڪئي. انهيءَ ڪري نيو يارڪ [[قيام جي سال موجب اتر آمريڪي آبادين جي فهرست|براعظمي آمريڪا ۾ يورپين پاران قائم ڪيل لڳاتار آباد رهندڙ 12هين قديم ترين آبادي]] شمار ٿئي ٿو. 1625ع ۾ اڄوڪي مينهٽن ٻيٽ تي هڪ [[قلعو]] ۽ [[فورٽ ايمسٽرڊيم]] جي تعمير شروع ٿي، جنهن کي پوءِ ''نيو ايمسٽرڊيم'' چيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Kingston Ubarn Cultural Park |title=Dutch Colonization |url=http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119042901/http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm |archive-date=2012-01-19 |access-date=2026-02-21 |website=www.nps.gov}}</ref><ref name="Tolerance">[http://www.tolerancepark.org/id2.html GovIsland Park-to-Tolerance: through Broad Awareness and Conscious Vigilance]، Tolerance Park. حاصل ڪيل 9 فيبروري 2017ع. ڏسو Legislative Resolutions Senate No. 5476 ۽ Assembly No. 2708.</ref> نيو ايمسٽرڊيم جي آبادي مينهٽن جي ڏاکڻي ڇيڙي کان موجوده [[وال اسٽريٽ]] تائين پکڙيل هئي، جتي 1653ع ۾ مقامي آمريڪي ۽ انگريز حملن کان بچاءَ لاءِ {{Convert|12|ft|adj=on}} اوچي ڪاٺ جي [[قلعي نما ڀت]] ٺاهي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/crash-selected-wall-street-chronology/ |title=Timeline: A selected Wall Street chronology |publisher=[[PBS]] |access-date=October 28, 2021 }}</ref> 1626ع ۾ [[پيٽر مينيوئٽ]]، جيڪو [[ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني]] جي حڪم هيٺ نيو نيدرلينڊ جو ڊائريڪٽر هو، مينهٽن ٻيٽ [[ڪينارسي|ڪينارسي]] نالي هڪ ننڍڙي [[ليناپي]] ٽولي کان خريد ڪيو.<ref>{{cite book |first1=Frederick M. |last1=Binder |first2=David M. |last2=Reimers |url=https://books.google.com/books?id=o08K8jlMI-IC |title=All the Nations Under Heaven: An Ethnic and Racial History of New York City |page=4 |year=1996 |isbn=0-231-07879-X |publisher=[[Columbia University Press]] }}</ref> دستاويزن موجب خريداري جي قيمت ”60 [[ڊچ گلڊر|گلڊرن]] جيتري“ هئي،<ref>{{cite web |url=http://www.s4ulanguages.com/laet2.html |title=Pieter Schaghen Letter |year=1626 |quote="...&nbsp;هنن منهيٽس ٻيٽ مقامي ماڻهن کان 60 گلڊرن جي قيمت عيوض خريد ڪيو؛ ٻيٽ جي ايراضي 11,000 مورگن هئي.&nbsp;..." |access-date=October 28, 2021 |website=S4ulanguages.com }}</ref> جيڪا 2018ع جي قدر موجب لڳ ڀڳ 900 آمريڪي ڊالرن جي برابر هئي.<ref>{{cite web |title=Value of the Guilder versus Euro |url=http://www.iisg.nl/hpw/calculate.php |access-date=July 25, 2019 |publisher=[[International Institute of Social History]] }}</ref> مشهور پر رد ٿيل روايت موجب مينهٽن رڳو 24 ڊالرن جي شيشي جي موتين عيوض خريد ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=Peter Schaghen Letter |url=http://www.nnp.org/nnp/documents/schagen_main.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023083225/http://www.nnp.org/nnp/documents/schagen_main.html |archive-date=October 23, 2010 |access-date=October 28, 2010 |url-status=usurped |publisher=Nnp.org }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=Christopher L. |last2=Hamell |first2=George R. |date=September 1986 |title=A New Perspective on Indian-White Contact: Cultural Symbols and Colonial Trade |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-history_1986-09_73_2/page/311 |journal=[[The Journal of American History]] |volume=73 |issue=2 |pages=311–328 |doi=10.2307/1908224 |jstor=1908224 |issn=0021-8723 }}</ref> خريداري کان پوءِ نيو ايمسٽرڊيم آهستي آهستي وڌڻ لڳو.<ref name="npsnetherland">{{cite web |title=Dutch Colonies |url=https://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071017053514/http://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm |url-status=dead |archive-date=October 17, 2007 |access-date=July 10, 2016 |publisher=[[National Park Service]] }}</ref> وڌيڪ آبادڪارن کي راغب ڪرڻ لاءِ ڊچن 1628ع ۾ [[پيٽرون|پيٽرون نظام]] لاڳو ڪيو، جنهن تحت اهي امير ڊچ ماڻهو، جيڪي [[نيو نيدرلينڊ]] ۾ 50 آبادڪار آڻيندا هئا، تن کي زمين، مقامي سياسي خودمختياري ۽ منافعي بخش کلن جي واپار ۾ حصو وٺڻ جا حق ڏنا ويندا هئا. هي پروگرام گهڻو ڪامياب نه ٿيو.<ref name="locnetherland">{{cite web |title=The Patroon System |url=http://frontiers.loc.gov/intldl/awkbhtml/kb-1/kb-1-2-2.html |access-date=July 10, 2016 |publisher=[[Library of Congress]] |archive-date=March 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319082007/http://frontiers.loc.gov/intldl/awkbhtml/kb-1/kb-1-2-2.html |url-status=dead }}</ref> جون 1621ع ۾ [[ڊچ اسٽيٽس جنرل]] پاران جاري ڪيل چارٽر جي اختيار هيٺ ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپنيءَ نيو نيدرلينڊ ۾ نوآبادڪاري ۽ واپار تي مڪمل اجاره داري قائم ڪئي. 1639–1640ع ۾ معاشي واڌ ويجهه کي تيز ڪرڻ لاءِ ڪمپني کلن جي واپار تي پنهنجي اجاره داري ختم ڪري ڇڏي، جنهن کان پوءِ خوراڪ، ڪاٺ، تمباڪو ۽ غلام بڻايل ماڻهن جي محنت سان لاڳاپيل پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ آئي، خاص ڪري [[ڊچ ويسٽ انڊيز]] سان.<ref name="npsnetherland" /><ref name="nahcnetherland">{{cite web |title=The Story of New Amsterdam |url=http://www.newamsterdamhistorycenter.org/bios/origins.html |access-date=July 10, 2016 |publisher=New Amsterdam History Center }}</ref> 1647ع ۾ [[پيٽر اسٽائيويسنٽ]] نيو نيدرلينڊ جي آخري [[نيو نيدرلينڊ جا ڊائريڪٽر|ڊائريڪٽر جنرل]] طور عهدو سنڀاليو. سندس دور ۾ نيو نيدرلينڊ جي آبادي 2,000 مان وڌي 8,000 ٿي وئي.<ref>{{cite book |last=Jacobs |first=Jaap |url=https://books.google.com/books?id=vgnh3E5Mm0cC |title=The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America |publisher=[[Cornell University Press]] |year=2009 |page=32 |isbn=978-0-8014-7516-0 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Eisenstadt |first1=Peter |url=https://books.google.com/books?id=tmHEm5ohoCUC&q=New+Amsterdam+grew+from+under+2,000+to+8,000&pg=PA1051 |title=The Encyclopedia of New York State |last2=Moss |first2=Laura-Eve |last3=Huxley |first3=Carole F. |publisher=[[Syracuse University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-8156-0808-0 |page=1051 }}</ref> اسٽائيويسنٽ کي قانون ۽ نظم بهتر ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، پر ساڳئي وقت هن جي شهرت هڪ [[آمرانه]] حڪمران طور به ٿي. هن شراب جي وڪري تي ضابطا لاڳو ڪيا، [[ڊچ ريفارمڊ چرچ]] تي وڌيڪ سرڪاري ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ٻين مذهبي گروهن کي عبادتگاهون قائم ڪرڻ کان روڪيو.<ref name="nyhsstuyvesant">{{cite web |title=Peter Stuyvesant |url=http://www.nyhistory.org/peter-stuyvesant |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624011523/http://www.nyhistory.org/peter-stuyvesant |archive-date=June 24, 2016 |access-date=July 11, 2016 |publisher=[[New-York Historical Society]] |url-status=dead }}</ref> === انگريز حڪمراني === {{Main|نيو يارڪ صوبو|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1665–1783ع)}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = The fall of New Amsterdam cph.3g12217.jpg | caption1 = ''[[نيو ايمسٽرڊيم جو زوال]]''، [[جين ليون جيروم فيرس]] جي مصوري، جنهن ۾ [[نيو نيدرلينڊ جي فتح]] ڏيکاريل آهي | image2 = A_view_of_Fort_George_with_the_city_of_New_York,_from_the_SW.jpg | caption2 = [[فورٽ ايمسٽرڊيم|فورٽ جارج]] ۽ نيو يارڪ، برطانوي جنگي جهازن سان، {{Circa|1731}} }} 1664ع ۾ اسٽائيويسنٽ وڏي مزاحمت گڏ ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ ڪرنل [[رچرڊ نڪولس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ انگريز فوجن آڏو نيو ايمسٽرڊيم بنا رت وهائڻ جي هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا.<ref name="nyhsstuyvesant" /><ref name="nnistuyvesant">{{cite web |title=Peter Stuyvesant |url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/dutch_americans/peter-stuyvesant/ |access-date=July 11, 2016 |publisher=[[New Netherland Institute]] }}</ref> هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي شرطن تحت ڊچ رهواسين کي ڪالونيءَ ۾ رهڻ ۽ مذهبي آزادي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name="lehrmanstuyvesant">{{cite web |title=The surrender of New Netherland, 1664 |url=http://www.gilderlehrman.org/history-by-era/early-settlements/resources/surrender-new-netherland-1664 |access-date=July 11, 2016 |publisher=[[Gilder Lehrman Institute of American History]] }}</ref> 1667ع ۾ [[ٻي اينگلو-ڊچ جنگ]] کان پوءِ [[بريدا جو معاهدو (1667ع)|بريدا جي معاهدي]] بابت ڳالهين دوران، ڊچن فيصلو ڪيو تہ هو انگريزن کان حاصل ڪيل موجوده [[سورينام]] واري نئين پوکيءَ واري ڪالوني پاڻ وٽ رکندا،<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/Treaty-of-Breda |title=Treaty of Breda |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=July 10, 2016 }}</ref> جڏهن تہ ان جي بدلي ۾ انگريزن نيو ايمسٽرڊيم پاڻ وٽ رکيو. آباديءَ جو نالو جلد ئي [[جيمس ٻيون، انگلينڊ جو بادشاهه|ڊيوڪ آف يارڪ]]، جيڪو پوءِ بادشاهه جيمس ٻيون ۽ ستين ٿيو، جي نالي تي ”نيو يارڪ“ رکيو ويو.<ref name="homberger400">{{cite book |last=Homberger |first=Eric |title=The Historical Atlas of New York City: A Visual Celebration of 400 Years of New York City's History |url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000homb_v0w4 |publisher=Owl Books |year=2005 |isbn=978-0-8050-7842-8 |page=[https://archive.org/details/historicalatlaso0000homb_v0w4/page/34 34] }}</ref> ڊيوڪ ڪالونيءَ جو ڪجهه حصو [[جارج ڪارٽريٽ]] ۽ [[جان برڪلي]] کي ڏنو.<ref>{{cite book |last=Miller |first=John |url=https://books.google.com/books?id=McEJCAAAQBAJ |title=James II (The English Monarchs Series) |publisher=[[Yale University Press]] |year=2000 |isbn=978-0-300-08728-4 |pages=44–45 }}</ref> 24 آگسٽ 1673ع تي، [[ٽين اينگلو-ڊچ جنگ]] دوران، ڊچ بحري آفيسر [[اينٿوني ڪولوي]]، [[ڪورنيليس ايورٽسن دي ينگسٽ]] جي حڪم تي، [[اتر آمريڪا تي ڊچ حملو|نيو يارڪ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو ۽ [[وليم ٽيون، انگلينڊ جو بادشاهه|وليم ٽئين]]، [[پرنس آف اورينج]]، جي نالي تي شهر جو نالو ”نيو اورينج“ رکيو.<ref name="Roper2017">{{cite book |first=L. H. |last=Roper |url=https://books.google.com/books?id=i8wnDwAAQBAJ&pg=PA215 |title=Advancing Empire |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2017 |isbn=978-1-107-11891-1 |page=215 }}</ref> نومبر 1674ع ۾ [[ويسٽ منسٽر جو معاهدو (1674ع)|ويسٽ منسٽر جي معاهدي]] تحت ڊچن ٻيٽ ٻيهر انگلينڊ حوالي ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite news |last=Van Luling |first=Todd |date=April 17, 2014 |title=8 Things Even New Yorkers Don't Know About New York City |work=[[HuffPost]] |url=https://huffingtonpost.com/2014/04/17/new-york-history-facts_n_5107337.html |access-date=September 13, 2014 }}</ref><ref>{{cite web |first=Peter |last=Douglas |title=The Man Who Took Back New Netherland |url=http://www.newnetherlandinstitute.org/files/2813/5680/0659/Man_Who_Took_Back_NN.pdf |access-date=July 11, 2016 |publisher=[[New Netherland Institute]] |archive-date=July 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708102432/http://www.newnetherlandinstitute.org/files/2813/5680/0659/Man_Who_Took_Back_NN.pdf |url-status=dead }}</ref> مقامي آمريڪي قبيلن وچ ۾ ٿيل ڪيترين جنگين ۽ يورپين سان رابطي سبب ڦهليل وبائن جي نتيجي ۾ 1660ع کان 1670ع جي وچ ۾ ليناپي آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web |url=http://www.penntreatymuseum.org/americans.php |title=Native Americans |publisher=Penn Treaty Museum |access-date=October 29, 2021 }}</ref> 1700ع تائين ليناپي ماڻهن جو انگ گهٽجي رڳو 200 رهجي ويو هو.<ref>[http://www.gothamcenter.org/ "Gotham Center for New York City History"] Timeline 1700–1800</ref> 18هين صديءَ دوران نيو يارڪ ۾ [[پيلو بخار]] جون ڪيتريون وبائون ڦهلجيون؛ رڳو 1702ع واري وبا ۾ شهر جي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{cite web |first=Pedro |last=Nogueira |url=http://jdc.jefferson.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1004&context=yellow_fever_symposium |title=The Early History of Yellow Fever (PDF) |publisher=[[Thomas Jefferson University]] |year=2009 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/fever-timeline-yellow-fever-america/ |title=Timeline – Yellow Fever in America |publisher=[[Public Broadcasting Service]] (PBS) |access-date=October 30, 2021 }}</ref> 18هين صديءَ جي شروعات ۾ نيو يارڪ [[نيو يارڪ صوبو|ڀرپاسي واري ڪالوني]] جو اهم واپاري بندرگاهه بڻجي ويو.<ref name="Foote2004">{{cite book |first=Thelma Wills |last=Foote |url=https://books.google.com/books?id=Cu4VfJPRsl4C&pg=PA68 |title=Black and White Manhattan: The History of Racial Formation in Colonial New York City |publisher=[[Oxford University Press]], US |year=2004 |isbn=978-0-19-508809-0 |page=68 }}</ref> شهر [[نوآبادياتي آمريڪا ۾ غلامي|غلاميءَ]] جو به اهم مرڪز بڻيو ۽ 1730ع تائين 42 سيڪڙو گهراڻن وٽ غلام بڻايل آفريڪي ماڻهو هئا.<ref>{{Cite journal |last=Oltman |first=Adele |date=October 24, 2005 |title=The Hidden History of Slavery in New York |url=http://www.thenation.com/article/hidden-history-slavery-new-york# |journal=[[The Nation]] |access-date=July 9, 2013 |archive-date=November 30, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191130043006/https://www.thenation.com/article/hidden-history-slavery-new-york/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191130043006/https://www.thenation.com/article/hidden-history-slavery-new-york/ |date=November 30, 2019 }}</ref> انهن مان گهڻا [[گهريلو غلام]] هئا، جڏهن تہ ٻين کي مزدوريءَ لاءِ ڀاڙي تي ڏنو ويندو هو. بندرگاهه، بئنڪنگ ۽ جهاز رانيءَ ۾ غلام ماڻهن جي محنت، ۽ [[آمريڪي ڏکڻ]] سان واپار سبب غلامي نيو يارڪ جي معيشت سان گهري نموني ڳنڍجي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[فولي اسڪوائر]] ۾ تعميراتي ڪم دوران [[آفريڪن بريل گرائونڊ]] دريافت ٿيو. هن قبرستان ۾ نوآبادياتي دور جي آفريڪين جون لڳ ڀڳ 10,000 کان 20,000 قبرون هيون، جن مان ڪجهه ماڻهو غلام هئا ۽ ڪجهه آزاد.<ref name="AsanteMazama2005">{{cite book |first1=Molefi Kete |last1=Asante |url=https://books.google.com/books?id=RcBkDlJ7qjwC&pg=PA33 |title=Encyclopedia of Black Studies |first2=Ama |last2=Mazama |first3=Marie-José |last3=Cérol |publisher=[[SAGE Publishing|SAGE]] |year=2005 |isbn=978-0-7619-2762-4 |page=33 }}</ref> 1735ع ۾ مينهٽن ۾ [[جان پيٽر زينگر]] خلاف هلندڙ مقدمي ۽ سندس بريت، جنهن تي [[نيو يارڪ جي نوآبادياتي گورنرن جي فهرست|نوآبادياتي گورنر]] [[وليم ڪازبي]] تي تنقيد ڪرڻ سبب [[بغاوت انگيز توهين]] جو الزام هنيو ويو هو، اتر آمريڪا ۾ [[پريس جي آزادي]] جي تصور کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="zenger">{{cite web |last=Linder |first=Doug |year=2001 |title=The Trial of John Peter Zenger: An Account |url=http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/zenger/zengeraccount.html |publisher=[[University of Missouri–Kansas City]] |access-date=October 30, 2021 }}</ref> 1754ع ۾ [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last=Moore |first=Nathaniel Fish |url=https://archive.org/details/anhistoricalske00univgoog |title=An Historical Sketch of Columbia College, in the City of New York, 1754–1876 |publisher=[[Columbia University]] |year=1876 |page=[https://archive.org/details/anhistoricalske00univgoog/page/n14 8] }}</ref> === آمريڪي انقلاب === {{Further|آمريڪي انقلاب}} [[File:BattleofLongisland.jpg|thumb|[[لانگ آئلينڊ جي جنگ]]، [[آمريڪي انقلابي جنگ]] جي سڀ کان وڏين جنگين مان هڪ، جيڪا 27 آگسٽ 1776ع تي [[بروڪلن]] ۾ وڙهي وئي]] [[اسٽيمپ ايڪٽ ڪانگريس]] آڪٽوبر 1765ع ۾ نيو يارڪ ۾ گڏ ٿي، جڏهن تہ شهر ۾ [[سنز آف لبرٽي]] تنظيم اُڀري آئي ۽ ايندڙ ڏهن سالن دوران اتي موجود برطانوي فوجين سان ڪيترائي جهيڙا ٿيا.<ref name="BoyerClark2009">{{cite book |first1=Paul |last1=Boyer |url=https://books.google.com/books?id=O7NsCgAAQBAJ&pg=PA100 |title=The Enduring Vision: A History of the American People, Volume 1: To 1877, Concise |first2=Clifford |last2=Clark |first3=Sandra |last3=Hawley |first4=Joseph |last4=Kett |first5=Andrew |last5=Rieser |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2009 |isbn=978-1-111-78553-6 |page=100 }}</ref> آگسٽ 1776ع ۾ موجوده بروڪلن واري علائقي ۾ [[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] وڙهي وئي، جيڪا [[آمريڪي انقلابي جنگ]] جي سڀ کان وڏي جنگ هئي.<ref name="Reno2008">{{cite book |first=Linda Davis |last=Reno |url=https://books.google.com/books?id=KvhogpG5154C&pg=PA3 |title=The Maryland 400 in the Battle of Long Island, 1776 |publisher=[[McFarland & Company|McFarland]] |year=2008 |isbn=978-0-7864-5184-5 |page=3 }}</ref> نومبر 1776ع ۾ [[فورٽ واشنگٽن جي جنگ]] ۾ برطانوي فوجن پاران ڪانٽينينٽل آرمي کي شڪست ڏيڻ سان مينهٽن ۾ آمريڪين جو آخري مضبوط مورچو پڻ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ [[جارج واشنگٽن]] ۽ سندس فوجون [[هڊسن درياهه]] پار ڪري [[نيو جرسي]] ڏانهن پوئتي هٽيون، جڏهن تہ برطانوي فوجون سندن پٺيان لڳل رهيون.<ref>[https://www.battlefields.org/learn/revolutionary-war/battles/fort-washington Fort Washington], [[American Battlefield Trust]]. Accessed December 31, 2023. "Fought on November 16, 1776, on the island of Manhattan, the Battle of Fort Washington was the final devastating chapter in General Washington's disastrous New York Campaign.... Seeing how precarious the American position was, Howe launched a three-pronged assault on Fort Washington and its outer defensive works. The combined British-Hessian assault force of 8,000 men grossly outnumbered the fort's 3,000 defenders.... At 3:00 P.M., after a fruitless attempt to gain gentler surrender terms for his men, Magaw surrendered Fort Washington and its 2,800 surviving defenders to the British."</ref><ref>Schenawolf, Harry. [https://revolutionarywarjournal.com/washingtons-retreat-across-new-jersey-a-british-fox-chase/ "Washington's Retreat Across New Jersey: A British Fox Chase"], Revolutionary War Journal, August 5, 2019. Accessed December 31, 2023.</ref> آمريڪين جي شڪست کان پوءِ برطانوي حڪومت نيو يارڪ کي اتر آمريڪا ۾ پنهنجي فوجي ۽ سياسي ڪارروائين جو بنيادي مرڪز بڻايو.<ref>[[Rohit Aggarwala|Aggarwala, Rohit T.]] [https://www.jstor.org/stable/90018770 "'I want a Packet to arrive': Making New York City the headquarters of British North America 1696–1783"], ''New York History'', Winter 2017. Accessed December 29, 2023. "One of New York City's key distinctions in the late colonial period was its role as the headquarters of the British Army in North America, almost continuously from 1755 to 1783."</ref> شهر [[آمريڪي انقلاب جا وفادار|وفادار]] پناهگيرن ۽ انهن غلام بڻايل ماڻهن لاءِ به پناهگاهه بڻيو، جيڪي تاج پاران آزاديءَ جي واعدي سبب برطانوي لشڪر وٽ اچي شامل ٿيا. برطانوي قبضي دوران لڳ ڀڳ 10,000 ڀڄي آيل غلام شهر ۾ گڏ ٿيا، جنهن سان نيو يارڪ اتر آمريڪا ۾ اهڙي قسم جي سڀ کان وڏي آبادي بڻجي ويو.<ref>[https://www.amrevmuseum.org/revolution-stories/finding-freedom-deborah "Finding Freedom: Deborah"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231231230351/https://www.amrevmuseum.org/revolution-stories/finding-freedom-deborah |date=December 31, 2023 }}, [[Museum of the American Revolution]], May 4, 2018. Accessed December 31, 2023. "They ran to the British Army, which offered freedom to enslaved people owned by rebel masters based on the 1779 Philipsburg Proclamation issued by British General Henry Clinton. Historians estimate that 10,000 enslaved people sought freedom by escaping to the British during the Revolutionary War."</ref><ref>Goulet, L.; and Tsaltas-Otoomanelli, Mary. [https://www.gothamcenter.org/blog/black-loyalists-evaculation-zy4la "Black Loyalists In The Evacuation Of New York City, 1783"], [[The Gotham Center for New York City History]], November 15, 2023. Accessed December 31, 2023. "By 1783, New York City had become the largest fugitive slave community in North America.... Free and self-emancipated Black people entered New York City during the British occupation seeking protection."</ref> 1783ع ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ تي جڏهن برطانوي فوجن [[ايويڪيوئيشن ڊي (نيو يارڪ)|نيو يارڪ خالي ڪيو]]، تڏهن انهن هزارين [[آزاد ڪارا ماڻهو|آزاد ٿيل ماڻهن]] کي ٻيهر آبادڪاري لاءِ [[نووا اسڪوٽيا]]، انگلينڊ ۽ [[ڪيريبين]] ڏانهن منتقل ڪيو.<ref name="Hinks2007">{{cite book |first=Peter P. |last=Hinks |url=https://books.google.com/books?id=3UXQs0uO0VMC&pg=PA508 |title=Encyclopedia of Antislavery and Abolition |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2007 |isbn=978-0-313-33144-2 |page=508 }}</ref> جنگ جو پرامن حل ڳولڻ جي هڪ ڪوشش 11 سيپٽمبر 1776ع تي اسٽيٽن آئلينڊ ۾ [[ڪانفرنس هائوس]] تي ٿي، جتي آمريڪي وفد، جنهن ۾ [[بينجمن فرينڪلن]] شامل هو، برطانوي جنرل [[رچرڊ هو، پهريون ارل هو|لارڊ هو]] سان ملاقات ڪئي.<ref>Mattera, John. [https://www.nycgovparks.org/parks/conference-house-park/dailyplant/19934 Conference House Park The Daily Plant: Thursday, September 7, 2006], [[New York City Department of Parks and Recreation]]. Accessed December 29, 2023.</ref> برطانوي قبضي جي شروعات کان ٿوري ئي پوءِ [[نيو يارڪ جي وڏي باهه (1776ع)|نيو يارڪ جي وڏي باهه]] لڳي، جنهن لڳ ڀڳ 500 عمارتون، يعني شهر جي تقريباً چوٿين حصي جي عمارتن کي ساڙي ڇڏيو؛ انهن ۾ [[ٽرينيٽي چرچ (نيو يارڪ شهر)|ٽرينيٽي چرچ]] پڻ شامل هو.<ref>Trinity Church bicentennial celebration, May 5, 1897, By Trinity Church (New York, N.Y.) p. 37, ISBN 978-1-356-90825-7</ref><ref>[https://baruch.cuny.edu/nycdata/disasters/fires-1776.html New York City (NYC) The Great Fire of 1776], [[Baruch College]]. Accessed December 29, 2023. "The fire started in a wooden building near White Hall Slip, called the Fighting Cocks Tavern, a fun house visited by the city's most disreputable residents. It was fanned by winds south west of the city and spread rapidly into the night, demolishing 493 buildings and houses in the process."</ref> === انقلاب کان پوءِ وارو دور ۽ 19هين صديءَ جي شروعات === {{Main|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1784–1854ع)}} [[File:Ramon Elorriaga - Inauguration of George Washington.jpg|thumb|1789ع ۾ [[جارج واشنگٽن جي پهرين حلف برداري]] جي تصوير]] جنوري 1785ع ۾ [[ڪنفيڊريشن ڪانگريس]] جي اسيمبلي نيو يارڪ شهر کي قومي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref>[https://declaration.fas.harvard.edu/blog/january-superintending-1 "January Highlight: Superintending Independence, Part 1"], [[Harvard University]] Declaration Resources Project, January 4, 2017. Accessed December 29, 2023. "From January 11, 1785 through 1789, the Congress of the Confederation met in New York City, at City Hall (which later became Federal Hall) and at Fraunces Tavern."</ref> نيو يارڪ [[آرٽيڪلز آف ڪنفيڊريشن]] تحت گڏيل رياستن جي آخري گادي ۽ [[آمريڪا جو آئين|آمريڪي آئين]] تحت پهرين گادي هئي.<ref name="Post-Revolutionary War"/> گاديءَ جي حيثيت ۾، نيو يارڪ شهر [[وال اسٽريٽ]] تي واقع [[فيڊرل هال]] ۾ پهرين صدر [[جارج واشنگٽن]] جي حلف برداري ۽ پهرين [[آمريڪي ڪانگريس]] جي اجلاس جي ميزباني ڪئي. اتي ئي ڪانگريس [[آمريڪي حقن جو بل|حقن جو بل]] تيار ڪيو.<ref name="Post-Revolutionary War">{{cite magazine |title=The People's Vote: President George Washington's First Inaugural Speech (1789) |url=https://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm |magazine=[[U.S. News & World Report]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080925045133/http://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm |archive-date=September 25, 2008 |access-date=September 1, 2008 |url-status=dead }}</ref> [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] پنهنجا پهريان تنظيمي اجلاس پڻ 1790ع ۾ نيو يارڪ ۾ منعقد ڪيا. 1790ع ۾ پهريون ڀيرو نيو يارڪ شهر آباديءَ جي لحاظ کان [[فلاڊيلفيا]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر بڻجي ويو. ساڳئي سال جي پڄاڻيءَ تي [[ريزيڊنس ايڪٽ|گادي فلاڊيلفيا منتقل ڪئي وئي]]، جتي اها [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي تعمير ٿيڻ تائين قائم رهي.<ref name="residence act">{{cite web |title=Residence Act |url=https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Residence.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222110855/https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Residence.html |archive-date=February 22, 2017 |access-date=April 23, 2017 |work=Web Guides: Primary Documents in American History |publisher=[[Library of Congress]] }}</ref><ref name="senate">{{Cite web |first=Robert |last=Fortenbaugh |url=https://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm |access-date=October 30, 2021 |title=The Nine Capitals of the United States |year=1948 |pages=9 |publisher=[[United States Senate]] }}</ref> 19هين صديءَ دوران نيو يارڪ شهر جي آبادي 60,000 مان وڌي 3.43 ملين ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Smil |first=Vaclav |url=https://books.google.com/books?id=52yuDwAAQBAJ |title=Growth: From Microorganisms to Megacities |publisher=[[The MIT Press]] |year=2019 |isbn=978-0-262-04283-3 |page=336 |author-link=Vaclav Smil }}</ref> 1799ع جي نيو يارڪ رياست جي [[تدريجي غلاميءَ جي خاتمي]] واري قانون تحت غلام بڻايل عورتن مان ڄاول ٻارن کي نيٺ آزادي ملي، پر قانوني طور ڇوڪرن کي 28 سالن ۽ ڇوڪرين کي 25 سالن جي عمر تائين [[معاهدي هيٺ نوڪر|معاهدي هيٺ نوڪري]] ڪرڻي پوندي هئي.<ref>"An Act for the Gradual Abolition of Negro Slavery in New York" ([[Laws of New York|L. 1799, Ch. 62]])</ref><ref>{{cite web |last=Harper |first=Douglas |year=2003 |title=Emancipation in New York |url=http://www.slavenorth.com/nyemancip.htm |work=Slave North |access-date=February 6, 2013 }}</ref> [[آمريڪي انقلابي جنگ]] کان پوءِ پنهنجن مالڪن پاران آزاد ڪيل اڳوڻن غلامن ۽ ڀڄي نڪتل غلامن مان مينهٽن ۾ آهستي آهستي آزاد ڪارن جي هڪ نمايان آبادي ٺهي. [[نيو يارڪ مينيومشن سوسائٽي]] غلاميءَ جي خاتمي لاءِ ڪم ڪيو ۽ ڪارن ٻارن جي تعليم لاءِ [[آفريڪن فري اسڪول]] قائم ڪيو.<ref name="Divided">{{cite web |url=http://www.nydivided.org/VirtualExhibit/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414223102/http://www.nydivided.org/VirtualExhibit/ |title=New York Divided: Slavery and the Civil War Online Exhibit |publisher=New-York Historical Society (physical exhibit) |date=September 3, 2007 |access-date=May 10, 2012 |archive-date=April 14, 2012 |url-status=dead }}</ref> [[نيو يارڪ رياست ۾ غلاميءَ جي تاريخ|رياست ۾ غلامي مڪمل طور 1827ع ۾ ختم ٿي]].<ref>[https://www.nyhistory.org/community/slavery-end-new-york-state When Did Slavery End in New York State?], [[New-York Historical Society]]. Accessed January 16, 2024. "In 1799, New York passed a Gradual Emancipation Act that freed slave children born after July 4, 1799, but indentured them until they were young adults. In 1817, a new law was passed that would free slaves born before 1799, but not until 1827."</ref> آزاد ڪارن کي نسل پرستي ۽ امتيازي سلوڪ کي منهن ڏيڻو پيو، جڏهن تہ بين النسلي [[غلاميءَ جي خاتمي جي تحريڪ|غلامي مخالف]] سرگرميون جاري رهيون. نيو يارڪ شهر جي آبادي 1820ع ۾ 123,706 هئي، جن مان 10,886 ڪارا هئا ۽ انهن مان 518 غلام هئا؛ 1840ع تائين شهر جي آبادي 312,710 ٿي وئي، جنهن ۾ 16,358 ڪارا رهواسي شامل هئا.<ref name=Census1790to1990>Gibson, Campbell; and Jung, Kay. [https://www.census.gov/content/dam/Census/library/working-papers/2005/demo/POP-twps0076.pdf#page=81 ''Historical Census Statistics On Population Totals By Race, 1790 to 1990, and By Hispanic Origin, 1970 to 1990, For Large Cities And Other Urban Places In The United States''], [[United States Census Bureau]], February 2005. Accessed January 16, 2024.</ref> [[File:Hippolyte_Sebron_-_Rue_De_New-York_En_1840.jpg|alt=A painting of a snowy city street with horse-drawn sleds and a 19th-century fire truck under blue sky|thumb|1840ع ۾ [[براڊوي (مينهٽن)|براڊوي]]، جيڪا مينهٽن مان گذرندڙ مقامي آمريڪي [[ويڪويزگيڪ]] پيچري جي رستي جي پيروي ڪري ٿي<ref>{{cite news |last=Shorto |first=Russell |date=February 9, 2004 |title=The Streets Where History Lives |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2004/02/09/opinion/the-streets-where-history-lives.html |access-date=June 19, 2013 }}</ref>]] 19هين صديءَ ۾ نيو يارڪ شهر قومي ۽ بين الاقوامي واپار جي مرڪز طور پنهنجي حيثيت، رهائشي ۽ واپاري ترقي، ۽ يورپي لڏپلاڻ سبب وڏي تبديلي مان گذريو.<ref name="Rosenwaike">{{cite book |last=Rosenwaike |first=Ira |url=https://archive.org/details/populationhistor00irar |title=Population History of New York City |date=1972 |publisher=[[Syracuse University Press]] |isbn=978-0-8156-2155-3 |url-access=registration }}</ref>{{Rp|page=[https://archive.org/details/populationhistor00irar/page/55 55]}} شهر 1811ع ۾ [[ڪمشنرن جو منصوبو 1811ع|ڪمشنرن جو منصوبو]] اختيار ڪيو، جنهن تحت شهر جو [[گرڊ پلان|گهٽيءَ وارو ڄار]] تقريباً سڄي مينهٽن تائين وڌايو ويو. 1825ع ۾ [[ايري ڪئنال]] جي تڪميل سان [[مرڪزي نيو يارڪ]] وسيلي ائٽلانٽڪ بندرگاهه کي هڊسن درياهه ۽ [[گريٽ ليڪس]] ذريعي اتر آمريڪا جي اندروني زرعي مارڪيٽن ۽ واپاري مال سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite book |last=Bridges |first=William |title=Map of the City Of New York And Island Of Manhattan With Explanatory Remarks And References |url=https://archive.org/details/mapofcityofnewyo00brid |year=1811}}; Lankevich (1998), pp. 67–68.</ref> مقامي سياست آهستي آهستي [[ٽيماني هال]] جي قبضي ۾ اچي وئي، جيڪا هڪ [[سياسي مشين]] هئي ۽ جنهن کي [[آئرش ڊائسپورا|آئرش]] ۽ [[جرمن ڊائسپورا|جرمن]] مهاجرن جي وڏي حمايت حاصل هئي.<ref>{{cite book |last=Mushkat |first=Jerome |url=https://archive.org/details/fernandowoodpoli0000mush |title=Fernando Wood: A Political Biography |publisher=[[Kent State University Press]] |year=1990 |isbn=978-0-87338-413-1 |page=[https://archive.org/details/fernandowoodpoli0000mush/page/36 36] |url-access=registration }}</ref> 1831ع ۾ [[نيو يارڪ يونيورسٽي]] قائم ٿي.<ref>{{Cite web |last=Communications |first=NYU Web |title=A Brief History of New York University |url=http://www.nyu.edu/content/nyu/en/faculty/governance-policies-and-procedures/faculty-handbook/the-university/history-and-traditions-of-new-york-university/a-brief-history-of-new-york-university |access-date=March 8, 2024 |website=nyu.edu |language=en }}</ref> 1830ع ۽ 1840ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪيترائي مشهور آمريڪي اديب نيو يارڪ ۾ رهيا، جن ۾ [[وليم ڪولن برائنٽ]]، [[واشنگٽن ارونگ]]، [[هرمن ميلويل]]، [[روفس ولمٽ گريسوالڊ]]، [[جان ڪيز]]، [[نيٿنيئل پارڪر ولس]] ۽ [[ايڊگر ايلن پو]] شامل هئا. واپاري اشرافيه جي ميمبرن [[سينٽرل پارڪ]] جي قيام لاءِ مهم هلائي، جيڪو 1858ع جي سياري ۾ آمريڪي شهر ۾ پهريون [[لينڊ اسڪيپ ڊيزائن|منظرڪشيءَ سان ٺهيل شهري پارڪ]] طور کوليو ويو.<ref>Waxman, Sarah. [https://www.ny.com/articles/centralpark.html "History of Central Park, New York"], NY.com. Accessed January 16, 2024. "New York's Central Park is the first urban landscaped park in the United States."</ref> [[عظيم آئرش ڏڪار]] سبب آئرش مهاجرن جو وڏو وهڪرو شهر ۾ آيو؛ 1860ع تائين نيو يارڪ ۾ 200,000 کان وڌيڪ آئرش رهندا هئا، جيڪي شهر جي ڪل آباديءَ جي چوٿين حصي کان وڌيڪ هئا.<ref>{{cite web |title=Cholera in Nineteenth Century New York |url=http://www.virtualny.cuny.edu/cholera/1866/cholera_1866_set.html |website=Virtual New York |publisher=[[City University of New York]] |access-date=October 31, 2021 }}</ref> جرمن علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1860ع تائين جرمن نيو يارڪ شهر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو هئا.<ref name="Harris">{{cite book |first=Leslie M. |last=Harris |author-link=Leslie M. Harris |url=https://books.google.com/books?id=TZx6A_M0yjQC |title=In the Shadow of Slavery: African Americans in New York City, 1626–1863 |date=2003 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-31775-5 |at=Excerpted from pages 279–288 |section=The New York City Draft Riots |section-url=http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/317749.html }}</ref><ref>{{cite web |author1=M.G. Leonard |title=H. Doc. 29-54 - Paupers and criminals. Memorial of the Corporation of the City of New York, relative to the exportation from abroad of paupers and criminals. January 25, 1847. Read, and referred to the Committee on the Judiciary |url=https://www.govinfo.gov/app/details/SERIALSET-00499_00_00-043-0054-0000 |website=GovInfo.gov |publisher=U.S. Government Printing Office |access-date=June 22, 2023 |pages=8–9 |date=January 20, 1847 |quote='Leaving their homes,' [immigrants] say, 'with the brightest prospects,' alluring representations presented to them of the blessed state of American life, a few scanty coins in their pockets, though feeling in the enjoyment of rugged health, and surrounded by their young and innocent offspring, little did they imagine the trials to which they would be exposed; but at length they discover to their sorrow, and very natural discontent, that the foul steerage of some ocean-tossed ship is to form the filthy receptacle of persons, crowded too with hordes of human beings, with scarcely space enough to contain the half of them—certainly not more than the ''quarter'' of them ''comfortably''; and thus huddled together ''en masse'', they become the "''emigrant passengers''" destined to this country. }}</ref> === آمريڪي گهرو ويڙهه === {{Main|آمريڪي گهرو ويڙهه ۾ نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1855–1897ع)}} [[File:The Departure of the 7th Regiment.jpg|thumb|19 اپريل 1861ع تي واشنگٽن ڊي سي جي بچاءَ لاءِ روانو ٿيندڙ [[ستون نيو يارڪ مليشيا ريجمينٽ]]]] [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جا اميدوار مسلسل مقامي عهدن تي چونڊبا رهيا، جنهن سان شهر جا آمريڪي ڏکڻ ۽ اتان جي غالب سياسي جماعت سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. جنوري 1861ع ۾، [[ڏاکڻي رياستن جي علحدگي]] کان پوءِ، نيو يارڪ شهر جي ميئر [[فرنينڊو وڊ]] [[نيو يارڪ سٽي ڪائونسل|ڪامن ڪائونسل]] آڏو تجويز پيش ڪئي تہ شهر گڏيل رياستن ۽ نيو يارڪ رياست ٻنهي کان الڳ ٿي هڪ آزاد ”فري سٽي“ بڻجي، جيئن منافعي بخش ڪپهه جو واپار جاري رکي سگهجي؛ پر سندس تجويز تي عمل نه ٿيو.<ref name="Divided" /> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران نون [[فوجي ڀرتي|فوجي ڀرتي]] قانونن خلاف شديد ناراضگي پيدا ٿي، ڇاڪاڻ تہ مالدار ماڻهو متبادل سپاهي ڀرتي ڪرڻ جي خرچ جي سگهه رکندا هئا. اها ناراضگي [[1863ع جا ڊرافٽ فساد|1863ع جي ڊرافٽ فسادن]] جو سبب بڻي، جن ۾ سڀ کان نمايان شرڪت آئرش نسل جي پورهيت طبقي جي هئي.<ref name="Divided" /> اهي فساد اڳتي هلي نيو يارڪ جي اشرافيه تي حملن ۽ پوءِ ڪارن نيو يارڪين خلاف تشدد ۾ تبديل ٿي ويا. ان پسمنظر ۾ آئرش مهاجرن ۽ ڪارن ماڻهن وچ ۾ روزگار لاءِ هڪ ڏهاڪي کان سخت مقابلو جاري هو. فسادي ٽولي [[ڪلرڊ آرفن اسائلم]] کي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Harris" /> گهٽ ۾ گهٽ 120 ماڻهو مارجي ويا.<ref name="McPherson">{{cite book |last1=McPherson |first1=James M. |last2=Hogue |first2=James Keith |url=https://books.google.com/books?isbn=0077430352 |title=Ordeal by Fire: The Civil War and Reconstruction |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |year=2001 |isbn=978-0-07-743035-1 |page=399 }}</ref> پنجن ڏينهن دوران يارنهن ڪارن مردن کي [[لنچنگ]] ذريعي قتل ڪيو ويو، ۽ فسادن سبب سوين ڪارن ماڻهن کي شهر ڇڏڻو پيو. 1865ع تائين مينهٽن ۾ ڪارن جي آبادي 10,000 کان به گهٽجي وئي. سفيد پورهيت طبقو مقامي سماجي طاقت ۾ غالب ٿي ويو.<ref name="Harris" /><ref name="McPherson" /> هي واقعو [[آمريڪا ۾ شهري بدامني جي واقعن جي فهرست|آمريڪي تاريخ جي بدترين شهري بدامن واقعاتن]] مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |last=Cook |first=Adrian |url=https://books.google.com/books?id=QNkeBgAAQBAJ |title=The Armies of the Streets: The New York City Draft Riots of 1863 |year=1974 |pages=193–195 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-6255-3 }}</ref> === 19هين صديءَ جي پڇاڙي ۽ 20هين صديءَ جي شروعات === {{Main|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1898–1945ع)|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1946–1977ع)}} [[File:Mulberry Street NYC c1900 LOC 3g04637u edit.jpg|thumb|مينهٽن جو [[لٽل اٽلي، مينهٽن|لٽل اٽلي]]، لڳ ڀڳ 1900ع]] 1886ع ۾ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، جيڪو فرانس طرفان تحفي طور ڏنو ويو هو، نيو يارڪ بندرگاهه ۾ باضابطه طور افتتاح ڪيو ويو. 19هين صديءَ جي پڇاڙي ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ايلس آئلينڊ]] وسيلي جهازن تي پهچندڙ لڳ ڀڳ 14 ملين مهاجرن لاءِ هي مجسمو آمريڪا پهچڻ جي علامت بڻيو، ۽ وقت سان گڏ گڏيل رياستن ۽ آزادي، امن ۽ جمهوريت جي آمريڪي آدرشن جي هڪ نمايان علامت طور سڃاتو ويو.<ref name="Statue of Liberty UNESCO">[https://whc.unesco.org/en/list/307 Statue of Liberty], [[UNESCO]]. Accessed December 28, 2023. "Inaugurated in 1886, the sculpture stands at the entrance to New York Harbour and has welcomed millions of immigrants to the United States ever since."</ref><ref>[https://www.nps.gov/stli/learn/historyculture/the-immigrants-statue.htm The Immigrant's Statue], [[Statue of Liberty National Monument]]. Accessed December 28, 2023. "Between 1886 and 1924, almost 14 million immigrants entered the United States through New York. The Statue of Liberty was a reassuring sign that they had arrived in the land of their dreams."</ref> 1898ع ۾ [[گريٽر نيو يارڪ شهر|شهري انضمام]] جي نتيجي ۾ نيو يارڪ شهر پنهنجي جديد اداري شڪل اختيار ڪئي. ان ۾ بروڪلن، جيڪو ان کان اڳ الڳ شهر هو، نيو يارڪ ڪائونٽي، جنهن ۾ ان وقت برونڪس جا به حصا شامل هئا، رچمنڊ ڪائونٽي ۽ ڪوئنز ڪائونٽي جو اولهه وارو حصو شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=The 100 Year Anniversary of the Consolidation of the 5 Boroughs into New York City |url=http://nyc.gov/html/nyc100/html/classroom/hist_info/100aniv.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011221627/http://nyc.gov/html/nyc100/html/classroom/hist_info/100aniv.html |archive-date=October 11, 2007 |access-date=October 28, 2010 |website=NYC100 Centennial Celebration }}</ref> 1904ع ۾ [[نيو يارڪ سٽي سب وي]] جي شروعات، جيڪا شروع ۾ الڳ نجي نظامن طور تعمير ڪئي وئي هئي، نئين گڏيل شهر کي آمدرفت جي لحاظ کان هڪٻئي سان وڌيڪ ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Cudahy2004">{{cite book |first=Brian J. |last=Cudahy |url=https://books.google.com/books?id=UfodzizzrfQC&pg=PA2 |title=The New York Subway: Its Construction and Equipment: Interborough Rapid Transit, 1904 |publisher=[[Fordham University Press]] |year=2004 |isbn=978-0-8232-2401-2 |page=2 }}</ref> 20هين صديءَ جي شروعات تائين نيو يارڪ صنعت، واپار ۽ مواصلات جو هڪ عالمي مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref name="Blake2009">{{cite book |first=Angela M. |last=Blake |url=https://books.google.com/books?id=v36fyM6qswYC&pg=PT63 |title=How New York Became American, 1890–1924 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-8018-8874-8 |pages=63–66 }}</ref> 1904ع ۾ ٻاڦ واري جهاز ''[[جنرل سلوڪم]]'' کي [[ايسٽ درياهه]] ۾ باهه لڳي وئي، جنهن ۾ 1,021 ماڻهو مارجي ويا.<ref name="Sheard1998">{{cite book |first=Bradley |last=Sheard |url=https://archive.org/details/lostvoyagestwoce0000shea |title=Lost Voyages: Two Centuries of Shipwrecks in the Approaches to New York |publisher=Aqua Quest Publications, Inc. |year=1998 |isbn=978-1-881652-17-5 |page=[https://archive.org/details/lostvoyagestwoce0000shea/page/67 67] |url-access=registration }}</ref> 1911ع ۾ [[ٽرائنگل شرٽ ويسٽ فيڪٽري جي باهه]] لڳي، جيڪا شهر جي تاريخ جي سڀ کان بدترين صنعتي آفتن مان هڪ هئي. ان ۾ 146 ڪپڙي جي ڪارخاني جا مزدور مارجي ويا. هن واقعي [[انٽرنيشنل ليڊيز گارمينٽ ورڪرز يونين]] جي واڌ ۽ عمارتن جي حفاظت بابت اهم سڌارن لاءِ زور پيدا ڪيو.<ref name="cornell1">{{cite web |title=The 1911 Triangle Factory Fire |url=https://trianglefire.ilr.cornell.edu/ |access-date=February 9, 2017 |publisher=Kheel Center, [[Cornell University]] |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20251019102100/https://trianglefire.ilr.cornell.edu/ |archive-date=October 19, 2025 }}</ref> [[File:Old_timer_structural_worker2.jpg|alt=A man working on a steel girder high above a city skyline.|thumb|1930ع ۾ [[ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ]] جي تعمير دوران مٿانهين اسٽيل جي گارڊر تي هڪ [[تعميراتي مزدور]]؛ ساڄي پاسي [[ڪرسلر بلڊنگ]] نظر اچي ٿي]] 1890ع ۾ نيو يارڪ جي غير سفيد آبادي 36,620 هئي.<ref name="Rosenwaike"/>{{Rp|at=Table 30}} 20هين صديءَ جي شروعات ۾ آمريڪي ڏکڻ مان [[عظيم لڏپلاڻ (آفريقي آمريڪي)|عظيم لڏپلاڻ]] دوران ڪارن آمريڪين لاءِ نيو يارڪ هڪ وڏو منزل بڻيو، ۽ 1916ع تائين شهر ۾ اتر آمريڪا جي سڀ کان وڏي شهري [[آفريقي ڊائسپورا]] آبادي موجود هئي.<ref name="GatesHigginbotham2009">{{cite book |first1=Henry Louis Jr. |last1=Gates |url=https://books.google.com/books?id=E_vRLcgEdGoC&pg=PR7 |title=Harlem Renaissance Lives from the African American National Biography |first2=Evelyn Brooks |last2=Higginbotham |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-19-538795-7 |page=7 }}</ref> [[هارلم رينيسانس]] ادبي، موسيقي ۽ [[نيو يارڪ شهر جي ثقافت|ثقافتي زندگي]] جو اهم دور هو، جيڪو [[آمريڪا ۾ شراببندي|پروهيبيشن]] واري زماني دوران عروج تي پهتو.<ref name="Roche2015">{{cite book |first=Linda De |last=Roche |url=https://books.google.com/books?id=cOGOCgAAQBAJ&pg=PR18 |title=The Jazz Age: A Historical Exploration of Literature: A Historical Exploration of Literature |publisher=[[ABC-CLIO]] |year=2015 |isbn=978-1-61069-668-5 |pages=18–19 }}</ref> ساڳئي اقتصادي عروج دوران اوچين عمارتن جي تعمير ۾ سخت مقابلو شروع ٿيو، جنهن نيو يارڪ جي آسماني خاڪي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last1=Willis |first1=Carol |title=Form Follows Finance: Skyscrapers and Skylines in New York and Chicago |url=https://archive.org/details/formfollowsfinan0000will |date=1995 |publisher=Princeton Architectural Press |location=New York |isbn=978-1-56898-044-7 |pages=[https://archive.org/details/formfollowsfinan0000will/page/41 41], 85, 165 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ نيو يارڪ شهر لنڊن کي پوئتي ڇڏي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو [[شهري علائقو]] بڻجي ويو. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ان جي ميٽروپوليٽن آبادي 10 ملين کان وڌي وئي، ۽ ائين اهو دنيا جو پهريون [[ميگاسٽي]] بڻيو.<ref name=":1">{{cite web |title=New York Urbanized Area: Population & Density from 1800 (Provisional) |url=http://www.demographia.com/db-nyuza1800.htm |access-date=July 8, 2009 |publisher=[[Demographia]] }}</ref> [[عظيم معاشي بحران]] دوران سڌار پسند سياستدان [[فيوريلو لا گارڊيا]] ميئر چونڊيو ويو ۽ لڳ ڀڳ اسي سالن جي سياسي بالادستي کان پوءِ [[ٽيماني هال]] جو اثر تيزيءَ سان گهٽيو.<ref>{{cite book |last=Allen |first=Oliver E. |title=The Tiger—The Rise and Fall of Tammany Hall |publisher=[[Addison-Wesley Publishing Company]] |year=1993 |isbn=978-0-201-62463-2 |chapter=Chapter 9: The Decline |chapter-url=https://archive.org/details/tigerrisefalloft00alle }}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] کان موٽندڙ فوجين کان پوءِ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ جنگ کان پوءِ واري اقتصادي واڌ آئي، جڏهن تہ اوڀر ڪوئنز ۽ [[ناسائو ڪائونٽي، نيو يارڪ|ناسائو ڪائونٽي]] ۾ وڏي پيماني تي رهائشي آباديون وڌيون. وال اسٽريٽ آمريڪا کي عالمي اقتصادي طاقت طور مضبوط ڪرڻ ۾ مرڪزي حيثيت رکي. 1952ع ۾ [[گڏيل قومن جو هيڊڪوارٽر]] مڪمل ٿيڻ سان نيو يارڪ جي عالمي [[جيوپوليٽڪس|جيوپوليٽيڪل]] اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي، جڏهن تہ شهر ۾ [[تجريدي اظهار پسندي]] جي عروج سان نيو يارڪ آهستي آهستي پيرس جي جاءِ تي عالمي فن جي مرڪز طور اُڀريو.<ref>{{cite web |last=Burns |first=Ric |date=August 22, 2003 |title=The Center of the World—New York: A Documentary Film (Transcript) |url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |access-date=September 1, 2008 |publisher=PBS |archive-date=June 23, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623065806/http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |url-status=dead }}</ref> === 20هين صديءَ جي پڇاڙي ۽ 21هين صديءَ جي شروعات === {{Main|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1978–هاڻوڪو)|11 سيپٽمبر جا حملا}} [[File:Stonewall_Inn_5_pride_weekend_2016.jpg|alt=A two-story building with brick on the first floor, with two arched doorways, and gray stucco on the second floor, off of which hang numerous rainbow flags.|thumb|[[گرين وچ وليج]] ۾ [[اسٽون وال اِن]]، جتي جون 1969ع ۾ [[اسٽون وال فساد]] ٿيا ۽ جنهن کي جديد [[ايل جي بي ٽي ڪيو+ حقن جي تحريڪ]] جي اهم جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو<ref name="GayGreenwichVillage1">{{cite web |first=Julia |last=Goicichea |date=August 16, 2017 |title=Why New York City Is a Major Destination for LGBT Travelers |url=https://theculturetrip.com/north-america/usa/new-york/articles/why-new-york-city-is-a-major-destination-for-lgbt-travelers/ |access-date=February 2, 2019 |publisher=The Culture Trip }}</ref><ref>{{cite web |title=Workforce Diversity The Stonewall Inn, National Historic Landmark National Register Number: 99000562 |url=https://www.nps.gov/diversity/stonewall.htm |access-date=May 1, 2011 |publisher=[[National Park Service]] }}</ref><ref>{{cite news |first=Eli |last=Rosenberg |date=June 24, 2016 |title=Stonewall Inn Named National Monument, a First for the Gay Rights Movement |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2016/06/25/nyregion/stonewall-inn-named-national-monument-a-first-for-the-gay-rights-movement.html |access-date=June 25, 2016 }}</ref>]] 1969ع ۾ [[اسٽون وال فساد]] هڪ سلسليوار پرتشدد احتجاج هو، جيڪو [[هم جنس پرست برادري]] جي ميمبرن 28 جون 1969ع جي صبح سوير [[گرين وچ وليج]] ۾ [[اسٽون وال اِن]] تي ٿيل [[پوليس ڇاپي]] خلاف ڪيو.<ref name="Murphy2013">{{cite book |first=Timothy |last=Murphy |url=https://books.google.com/books?id=FeWMAQAAQBAJ&pg=PA572 |title=Reader's Guide to Lesbian and Gay Studies |publisher=[[Routledge]] |year=2013 |isbn=978-1-135-94234-2 |page=572 }}</ref> اهي واقعا وڏي پيماني تي [[هم جنس پرست آزاديءَ جي تحريڪ]] جي اهم ترين موڙن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا<ref name="GayGreenwichVillage1"/><ref name="KentuckyStonewall">{{cite web |title=Brief History of the Gay and Lesbian Rights Movement in the U.S. |url=http://www.uky.edu/~lbarr2/gws250spring11_files/Page1186.htm |access-date=September 2, 2017 |publisher=[[University of Kentucky]] |archive-date=November 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118054142/http://www.uky.edu/~lbarr2/gws250spring11_files/Page1186.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="PinkNewsStonewall">{{cite web |first=Nell |last=Frizzell |date=June 28, 2013 |title=Feature: How the Stonewall riots started the LGBT rights movement |url=http://www.pinknews.co.uk/2013/06/28/feature-how-the-stonewall-riots-started-the-gay-rights-movement/ |access-date=August 31, 2017 |publisher=[[PinkNews]] }}</ref><ref name="EncycloStonewall">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/Stonewall-riots |title=Stonewall riots |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=August 31, 2017}}</ref> ۽ جديد [[ايل جي بي ٽي ڪيو+ حقن]] جي جدوجهد لاءِ پڻ مرڪزي اهميت رکن ٿا.<ref name="NPSStonewall">{{cite web |date=June 2016 |title=Civil Rights at Stonewall National Monument |url=https://www.nps.gov/places/stonewall.htm |access-date=August 31, 2017 |publisher=[[National Park Service]] }}</ref><ref name="ObamaStonewall">{{cite web |title=Obama inaugural speech references Stonewall gay-rights riots |url=http://www.northjersey.com/news/2012_Presidential_Election/Obama_inaugural_speech_references_Stonewall_riots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530065722/http://www.northjersey.com/news/2012_Presidential_Election/Obama_inaugural_speech_references_Stonewall_riots.html |date=January 21, 2013 |archive-date=May 30, 2013 |access-date=July 2, 2013 |publisher=[[North Jersey Media Group]] }}</ref> ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف ھوموسيڪسچوئلٽي]]'' جي ليکڪ [[وين آر. ڊائنس]] موجب اسٽون وال فساد جي زماني ۾ ڊريگ ڪوئنز ٽرانسجينڊر ماڻهن جي سڀ کان وڌيڪ نمايان موجودگي هئا. نيو يارڪ جي ٽرانسجينڊر برادري پڻ ايل جي بي ٽي ڪيو+ برابريءَ جي جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="TransEqualityNYC">{{cite web |first=Cristan |last=Williams |date=January 25, 2013 |title=So, what was Stonewall? |url=http://transadvocate.com/so-what-was-stonewall_n_8424.htm |access-date=March 28, 2017 |publisher=The TransAdvocate }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[صنعتي زوال]] ۽ معاشي ڍانچي جي تبديليءَ سبب روزگار گهٽيو، جنهن سان شهر کي سخت معاشي مسئلن ۽ وڌندڙ ڏوهن کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{cite web |last=Tannenbaum |first=Allan |title=New York in the 70s: A Remembrance |url=http://digitaljournalist.org/issue0402/at_intro.html |date=February 2004 |access-date=December 18, 2011 |publisher=[[The Digital Journalist]] |archive-date=March 20, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320194616/http://digitaljournalist.org/issue0402/at_intro.html |url-status=dead }}</ref> 1975ع ۾ وڌندڙ [[سرڪاري بجيٽ خسارو|مالياتي خساري]] سبب نيو يارڪ شهر وفاقي حڪومت کان مالي مدد گهري، پر صدر [[جيرالڊ فورڊ]] اها مدد ڏيڻ کان انڪار ڪيو. سندس تقرير کي ''[[نيو يارڪ ڊيلي نيوز]]'' مشهور سرخي ”[[Ford to City: Drop Dead|FORD TO CITY: DROP DEAD]]“ سان پيش ڪيو، جيتوڻيڪ اهي لفظ فورڊ پاڻ لفظي طور نه چيا هئا.<ref>[[Sam Roberts (journalist)|Roberts, Sam]]. [https://www.nytimes.com/2006/12/28/nyregion/28veto.html "Infamous 'Drop Dead' Was Never Said by Ford"], ''[[The New York Times]]'', December 28, 2006. Accessed February 20, 2024. "Mr. Ford, on Oct. 29, 1975, gave a speech denying federal assistance to spare New York from bankruptcy. The front page of The Daily News the next day read: "FORD TO CITY: DROP DEAD."... Moreover, the speech spurred New York's civic, business, and labor leaders to rally bankers in the United States and abroad, who feared their own investments would be harmed if New York defaulted on its debt."</ref> شهر جي مالياتي استحڪام لاءِ [[ميونسپل اسسٽنس ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي ۽ ان کي شهر جي ماليات تي نگرانيءَ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Chan, Sewell. [https://www.nytimes.com/2019/12/14/nyregion/felix-rohatyn-dead.html "Felix G. Rohatyn, Financier Who Piloted New York's Rescue, Dies at 91"], ''[[The New York Times]]'', December 14, 2019. Accessed February 20, 2024. "For nearly two decades, from 1975 to 1993, as chairman of the state-appointed Municipal Assistance Corporation, Mr. Rohatyn had a say, often the final one, over taxes and spending in the nation's largest city, a degree of influence for an unelected official that rankled some critics. His efforts to meld private profit with the public good defined him: In the perception of many, his name was synonymous with two institutions—the M.A.C., which was hastily created in 1975 to save the city from insolvency, and Lazard (formerly Lazard Frères), the storied investment firm that started as a dry-goods business in New Orleans in 1848."</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مالي صنعت جي بحالي شهر جي معاشي حالت بهتر ڪئي، پر ڏوهن جي شرح ان ڏهاڪي ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين وڌندي رهي.<ref>{{cite web |last=Effgen |first=Christopher |date=September 11, 2001 |title=New York Crime Rates 1960–2009 |url=http://www.disastercenter.com/crime/nycrime.htm |access-date=October 28, 2010 |publisher=Disastercenter.com }}</ref> [[2000ع جي آمريڪي مردم شماري]] ۾ پهريون ڀيرو نيو يارڪ شهر جي آبادي 8 ملين کان وڌي وئي؛<ref>[https://www.nyc.gov/site/planning/planning-level/nyc-population/census-summary-2000.page Population – Decennial Census – Census 2000], [[New York City Department of City Planning]]. Accessed January 27, 2024. "According to the U.S. Census Bureau, the population of New York City as of April 1, 2000, was 8,008,278, the largest enumerated census population in the city's history. The previous peak was in 1970, when the enumerated population stood at 7,894,862."</ref> ان کان پوءِ [[2010ع جي آمريڪي مردم شماري|2010ع]] ۽ [[2020ع جي آمريڪي مردم شماري|2020ع]] ۾ به نوان آباديءَ جا رڪارڊ قائم ٿيا.<ref>[https://www.nyc.gov/site/planning/planning-level/nyc-population/nyc-population.page Population], [[New York City Department of City Planning]]. Accessed January 27, 2024. "The enumerated population of New York City was 8,804,190 as of April 1, 2020, a record high population. This is an increase of 629,057 people since the 2010 Census."</ref> ان دوران [[سليڪن ايلي]] جهڙا نوان معاشي ۽ ٽيڪنالاجي شعبا اُڀريا.<ref name="Waller2013">{{cite book |first=Irvin |last=Waller |url=https://books.google.com/books?id=qQPGAgAAQBAJ&pg=PA38 |title=Smarter Crime Control |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |year=2013 |isbn=978-1-4422-2170-3 |page=38 }}</ref> سال 2000ع جي آمد کي [[ٽائمز اسڪوائر]] ۾ وڏي پيماني تي جشن سان ملهايو ويو.<ref name=NYC-Y2K>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2000/01/02/nyregion/year-2000-overview-2000-draws-rave-reviews-after-opening-night-night-jitters.html |title=THE YEAR 2000: THE OVERVIEW; 2000 Draws Rave Reviews After Opening Night Night Jitters |newspaper=The New York Times |date=January 6, 2000 |access-date=October 28, 2023 }}</ref> [[File:North_face_south_tower_after_plane_strike_9-11.jpg|thumb|upright|2001ع جي [[11 سيپٽمبر جا حملا|11 سيپٽمبر جي حملن]] دوران [[لوئر مينهٽن]] ۾ [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر (1973–2001ع)|ورلڊ ٽريڊ سينٽر]]]] 2001ع جي [[11 سيپٽمبر جا حملا|11 سيپٽمبر جي حملن]] ۾ نيو يارڪ شهر کي تمام وڏو جاني ۽ معاشي نقصان پهتو.<ref name="Dieterle2017">{{cite book |first=David A. |last=Dieterle |url=https://books.google.com/books?id=LmphDgAAQBAJ&pg=PA396 |title=Economics: The Definitive Encyclopedia from Theory to Practice [4 volumes] |publisher=[[ABC-CLIO]] |year=2017 |isbn=978-0-313-39708-0 |page=396 }}</ref> اغوا ڪيل چئن جهازن مان ٻن کي [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر (1973–2001ع)|ورلڊ ٽريڊ سينٽر]] جي ٽوئن ٽاورز سان ٽڪرايو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻئي ٽاور ڊهي پيا. حملن ۾ 2,753 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ [[نيو يارڪ سٽي فائر ڊپارٽمينٽ]] جا 343 پهرين امدادي اهلڪار ۽ 71 قانون لاڳو ڪندڙ آفيسر شامل هئا.<ref>Nelson, Joshua Q. [https://www.foxnews.com/media/former-fdny-commissioner-firefighters-9-11 "Former FDNY commissioner on losing 343 firefighters on 9/11: 'We had the best fire chiefs in the world'"], ''[[Fox News]]'', September 11, 2021. Accessed January 30, 2024. "Of the 2,753 people killed at the World Trade Center, 343 were first responders from the Fire Department of New York, while another 71 were law enforcement officers from 10 different agencies."</ref> ورلڊ ٽريڊ سينٽر واري علائقي کي ٻيهر تعمير ڪيو ويو، جتي [[نئون ورلڊ ٽريڊ سينٽر]]، [[نيشنل سيپٽمبر 11 ميموريل ۽ ميوزيم]] ۽ ٻيون نيون عمارتون ۽ بنيادي ڍانچا تعمير ڪيا ويا.<ref name="Greenspan2013">{{cite book |first=Elizabeth |last=Greenspan |url=https://books.google.com/books?id=DMHzmpTK5rYC&pg=PA152 |title=Battle for Ground Zero: Inside the Political Struggle to Rebuild the World Trade Center |publisher=[[St. Martin's Press]]/[[Harvard University]] |year=2013 |isbn=978-1-137-36547-7 |page=152 }}</ref> انهن منصوبن ۾ [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر ٽرانسپورٽيشن هب]] پڻ شامل آهي، جيڪو شهر جو ٽيون سڀ کان وڏو آمدرفت مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.panynj.gov/wtcprogress/transportation-hub.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103164156/https://old.panynj.gov/wtcprogress/transportation-hub.html |title=World Trade Center Transportation Hub |publisher=[[Port Authority of New York and New Jersey]] |access-date=February 9, 2017 |archive-date=January 3, 2020 |quote=ورلڊ ٽريڊ سينٽر ٽرانسپورٽيشن هب، جيڪو 2016ع ۾ مڪمل ٿيو، روزانو 250,000 پي اي ٽي ايڇ مسافرن ۽ هر سال سڄي دنيا مان ايندڙ لکين سياحن کي سهولت فراهم ڪري ٿو. لڳ ڀڳ 800,000 چورس فوٽ ايراضيءَ تي پکڙيل هي مرڪز، عالمي شهرت يافته معمار سانتياگو ڪالاتراوا طرفان ڊزائين ڪيو ويو، نيو يارڪ شهر جو ٽيون سڀ کان وڏو آمدرفت مرڪز آهي. |url-status=dead }}</ref> نئون [[ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر]] [[مغربي اڌ گولي]] جي سڀ کان اوچي اسڪاءِ اسڪريپر آهي<ref name="OneWTCtallest">{{cite news |last1=Hetter |first1=Katia |last2=Boyette |first2=Chris |date=November 12, 2013 |title=It's official: One World Trade Center to be tallest U.S. skyscraper |publisher=[[CNN]] |url=http://www.cnn.com/2013/11/12/travel/one-world-trade-center-tallest-us-building/index.html?hpt=hp_t2 |access-date=March 1, 2014 }}</ref> ۽ چوٽيءَ جي اوچائيءَ جي لحاظ کان [[دنيا جون سڀ کان اوچيون عمارتون|دنيا جي ستين سڀ کان اوچي عمارت]] آهي. ان جي اسپائر جي اوچائي علامتي طور {{convert|1776|ft|m|1}} آهي، جيڪا [[آمريڪي آزاديءَ جي اعلان]] واري سال 1776ع ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=New York City Skyscraper Diagram |url=http://skyscraperpage.com/diagrams/?cityID=8 |access-date=January 22, 2013 |website=[[SkyscraperPage.com]] |publisher=Skyscraper Source Media }}</ref><ref>{{cite web |title=One World Trade Center |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7788 |access-date=February 9, 2017 |website=[[SkyscraperPage.com]] |publisher=Skyscraper Source Media |quote=ڇت جي اوچائي اصل ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر جيتري آهي. عمارت جي مٿان 124 ميٽر (408 فوٽ) اوچي اسپائر لڳل آهي. اهڙيءَ طرح ٽاور جي ڪل اوچائي 1,776 فوٽ (541 ميٽر) ٿئي ٿي، جيڪا آمريڪي آزاديءَ جي اعلان واري سال جي علامت آهي. }}</ref><ref>{{cite web |last=Lesser |first=Benjamin |date=April 30, 2012 |title=It's official: 1 World Trade Center is now New York's tallest skyscraper |url=https://www.nydailynews.com/life-style/real-estate/official-1-wtc-new-york-new-tallest-building-article-1.1069925 |access-date=January 22, 2013 |work=[[New York Daily News|Daily News]] |location=New York }}</ref> [[فنانشل ڊسٽرڪٽ، مينهٽن|لوئر مينهٽن جي فنانشل ڊسٽرڪٽ]] ۾ [[زڪوٽي پارڪ]] مان [[اوڪيوپائي وال اسٽريٽ]] احتجاج 17 سيپٽمبر 2011ع تي شروع ٿيا. انهن احتجاجن عالمي ڌيان حاصل ڪيو ۽ [[سماجي اڻبرابري|سماجي]] ۽ [[اقتصادي اڻبرابري]] خلاف دنيا جي مختلف ملڪن ۾ [[اوڪيوپائي تحريڪ]] کي مقبول بڻايو.<ref>{{cite web |first=Joe |last=Nocera |author-link=Joe Nocera |url=https://www.nytimes.com/2012/09/15/opinion/nocera-two-days-in-september.html |title=Two Days in September |work=[[The New York Times]] |date=September 14, 2012 |access-date=May 6, 2017 |quote=کاٻي ڌر ۾ اها ڪاوڙ هڪ سال اڳ اوڪيوپائي وال اسٽريٽ تحريڪ جي شروعات جو سبب بڻي. 17 سيپٽمبر 2011ع تي اوڪيوپائي وال اسٽريٽ لوئر مينهٽن جي زڪوٽي پارڪ تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ ملڪ جي ٻين شهرن ۾ به ساڳيون ڪارروايون ٿيون. تحريڪ جو مرڪزي مسئلو آمدنيءَ جي اڻبرابري هو، ۽ سندن مشهور نعرو هو: "اسان 99 سيڪڙو آهيون". }}</ref> آڪٽوبر 2012ع ۾ [[هريڪين سينڊي]] سبب [[نيو يارڪ ۾ هريڪين سينڊي جا اثر|نيو يارڪ شهر سخت متاثر ٿيو]]. سينڊي جي نتيجي ۾ شهر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 43 ماڻهو فوت ٿيا ۽ معاشي نقصان جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 19 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو.<ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-10-13/nyc-still-vulnerable-to-hurricanes-10-years-after-sandy "NYC Still Vulnerable to Hurricanes 10 Years After Sandy"], ''[[Bloomberg Businessweek]]'', October 13, 2022. Accessed January 15, 2024. "هريڪين سينڊي آڪٽوبر 2012ع ۾ نيو يارڪ شهر مان گذري، جنهن سبب 43 ماڻهو فوت ٿيا ۽ لڳ ڀڳ 19 ارب ڊالر جو نقصان ٿيو.... نيو يارڪ کي پنهنجي ڪوششن ۾ تيزي آڻڻ ۽ بحاليءَ لاءِ مليل 15 ارب ڊالر جي وفاقي امداد خرچ ڪرڻ جي ضرورت آهي، نيو يارڪ شهر جي ڪنٽرولر برئڊ لينڊر جي خميس تي جاري ڪيل رپورٽ موجب." </ref> ٻوڏ سبب [[نيو يارڪ سٽي سب وي]] ڪيترن ڏينهن لاءِ بند رهيو،<ref>Flegenheimer, Matt. [https://www.nytimes.com/2012/10/31/nyregion/subways-may-be-shut-for-several-days-after-hurricane-sandy.html "Flooded Tunnels May Keep City's Subway Network Closed for Several Days"], ''[[The New York Times]]'', October 30, 2012. Accessed January 15, 2024. "جڏهن هريڪين سينڊي جا باقي اثر اڱاري تي شهر مان نڪري ويا، تڏهن ٽرانزٽ عملدارن نظام جي نقصان جو جائزو ورتو. کين بي مثال تباهي نظر آئي: ٻوڏ هيٺ آيل سرنگهون، متاثر اسٽيشنون، سوئچ ۽ ممڪن طور خراب ٿيل سگنل." </ref> جڏهن تہ [[1888ع جو وڏو برفاني طوفان]] کان پوءِ پهريون ڀيرو [[نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج]] موسم جي ڪري بند ٿيو.<ref>Strasburg, Jenny; Cheng, Jonathan; and Bunge, Jacob. [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204789304578087131092892180 "Behind Decision to Close Markets"], ''[[The Wall Street Journal]]'', October 29, 2012. Accessed January 15, 2024. "سپر اسٽارم سينڊي آمريڪي شيئر مارڪيٽن کي ٻئي ڏينهن به بند رکڻ تي مجبور ڪيو، جيڪو 1888ع جي برفاني طوفان کان پوءِ هڪ ڏينهن کان وڌيڪ عرصي لاءِ موسم سبب پهريون بندش وارو واقعو هو." </ref> سينڊي سبب ڪيترين سب وي، ريلوي ۽ روڊ سرنگهن کي ڊگهي مدي وارو نقصان پهتو.<ref>[https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-112shrg81827/html/CHRG-112shrg81827.htm ''Superstorm Sandy: The Devastating Impact On The Nation's Largest Transportation Systems''], [[United States Senate Commerce Subcommittee on Surface Transportation, Maritime, Freight, and Ports]], December 6, 2012. Accessed January 15, 2024. "ٽرانسپورٽ جي لحاظ کان طوفان جو سڀ کان وڏو اثر مينهٽن ۾ اچ وڃ ڪندڙ شاهراهه، ٽرانزٽ ۽ ريل سرنگهن تي پيو. ايسٽ درياهه هيٺان سڀ ست سب وي سرنگهون، هڊسن درياهه واري سب وي سرنگهه، ايسٽ ۽ هڊسن درياهه جي ڪميُوٽر ريل سرنگهون، ۽ لوئر مينهٽن جون سب وي سرنگهون ٻوڏ هيٺ اچي ويون." </ref> ان کان پوءِ [[موسمي تبديلي]] ۽ وڌندڙ سمنڊ جي سطح کي منهن ڏيڻ لاءِ شهر ۾ ڊگهي مدي وارا بنيادي ڍانچي ۽ لچڪداريءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا، جن لاءِ 2022ع تائين وفاقي حڪومت طرفان لڳ ڀڳ 15 ارب ڊالر مختص ڪيا ويا.<ref name=ClimateResiliency2/><ref>[https://comptroller.nyc.gov/reports/ten-years-after-sandy/ ''Ten Years After Sandy; Barriers to Resilience''], [[New York City Comptroller]] [[Brad Lander]], October 13, 2022. Accessed January 15, 2024. "سينڊي کان پوءِ بحالي ۽ لچڪداريءَ لاءِ مختص ڪيل 15 ارب ڊالر جي وفاقي گرانٽن مان شهر جون 2022ع تائين 11 ارب ڊالر، يعني 73 سيڪڙو رقم خرچ ٿي چڪي هئي." </ref> مارچ 2020ع ۾ شهر ۾ [[نيو يارڪ شهر ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19]] جو پهريون تصديق ٿيل ڪيس سامهون آيو.<ref>{{Cite news |last=West |first=Melanie Grayce |date=March 1, 2020 |title=First Case of Coronavirus Confirmed in New York State |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/first-case-of-coronavirus-confirmed-in-new-york-state-11583111692 |access-date=July 10, 2020 |issn=0099-9660 }}</ref> شهر جي گهڻي آباديءَ جي ڪثافت ۽ عالمي مسافرن سان وڏي رابطي سبب وبا جي شروعاتي مرحلي ۾ نيو يارڪ تيزيءَ سان [[ووهان]] کان پوءِ عالمي وبائي مرڪز بڻجي ويو، جنهن شهر جي صحت جي نظام تي سخت دٻاءُ وڌو.<ref>{{Cite journal |date=August 2022 |title=When New York City was the COVID-19 pandemic epicenter: The impact on trauma care |journal=[[The Journal of Trauma and Acute Care Surgery]] |pmc=9322893 |quote=2020ع جي بهار جي شروعات ۾ نيو يارڪ شهر تيزيءَ سان آمريڪا ۾ ڪووڊ-19 وبا جو پهريون وڏو مرڪز بڻجي ويو. |last1=Liveris |first1=A. |last2=Stone Jr |first2=M. E. |last3=Markel |first3=H. |last4=Agriantonis |first4=G. |last5=Bukur |first5=M. |last6=Melton |first6=S. |last7=Roudnitsky |first7=V. |last8=Chao |first8=E. |last9=Reddy |first9=S. H. |last10=Teperman |first10=S. H. |last11=Meltzer |first11=J. A. |volume=93 |issue=2 |pages=247–255 |doi=10.1097/TA.0000000000003460 |pmid=35881035 }}</ref><ref>Robinson, David. [https://www.lohud.com/story/news/coronavirus/2020/03/27/how-new-york-city-became-coronavirus-pandemic-epicenter-what-know/2924735001/ "COVID-19: How New York City became epicenter of coronavirus pandemic, what that means"], ''[[The Journal News]]'', March 27, 2020. Accessed January 13, 2024. "نيو يارڪ شهر جو مارچ ۾ نئين ڪورونا وائرس وبا جو مرڪز بڻجڻ سڄي رياست لاءِ پري رس نتيجا کڻي آيو. ووهان، چين مان شروع ٿيل وائرس نيو يارڪ رياست جي سڄي طبي نظام کي دٻاءُ هيٺ آڻڻ لڳو." </ref> مارچ 2023ع تائين نيو يارڪ شهر ۾ ڪووڊ-19 سان لاڳاپيل پيچيدگين سبب 80,000 کان وڌيڪ فوتگيون رڪارڊ ڪيون ويون.<ref>[https://www.nytimes.com/interactive/2021/us/new-york-covid-cases.html "Tracking Coronavirus in New York: Latest Map and Case Count"], ''[[The New York Times]]'', March 23, 2023. Accessed January 13, 2024. "وبا جي شروعات کان وٺي مجموعي طور 6,805,271 ڪيس رپورٽ ٿيا. هر 243 رهواسين مان گهٽ ۾ گهٽ هڪ شخص ڪورونا وائرس سبب فوت ٿيو، ۽ مجموعي فوتگيون 80,109 تائين پهتيون." </ref> == جاگرافي == {{Main|نيو يارڪ شهر جي جاگرافي|نيو يارڪ–نيو جرسي بندرگاهه واري سامونڊي ڇوڙ جي جاگرافي}} [[File:Core_of_New_York_City_by_Sentinel-2.jpg|alt=|thumb|[[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو|نيو يارڪ شهر جي ميٽروپوليٽن علائقي]] جو هوائي منظر، جنهن جي مرڪز ۾ [[مينهٽن]] نظر اچي ٿو]] نيو يارڪ شهر [[آمريڪا]] جي اتر-اوڀر حصي ۾، [[نيو يارڪ رياست]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، لڳ ڀڳ [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] ۽ [[بوسٽن]] جي وچ تي واقع آهي. [[هڊسن درياهه]] جي ڇوڙ وٽ هن شهر جي جڳهه، جتي درياهه هڪ قدرتي طور محفوظ بندرگاهه وسيلي [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، شهر کي هڪ اهم واپاري بندرگاهه طور ترقي ڪرڻ ۾ مدد ڏني. شهر جو گهڻو حصو ٽن ٻيٽن، [[لانگ آئلينڊ]]، [[مينهٽن]] ۽ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] تي آباد آهي. [[وسڪونسن برفاني دور]] دوران، لڳ ڀڳ 75,000 کان 11,000 سال اڳ، موجوده نيو يارڪ شهر وارو علائقو هڪ وڏي [[برفاني چادر]] جي ڪناري تي واقع هو.<ref name="JacksonKeller2010a">{{cite book |first1=Kenneth T. |last1=Jackson |url=https://books.google.com/books?id=lI5ERUmHf3YC&pg=PT2384 |title=The Encyclopedia of New York City: Second Edition |first2=Lisa |last2=Keller |first3=Nancy |last3=Flood |publisher=[[Yale University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-300-18257-6 |page=2384 }}</ref> برف جي اڳتي وڌڻ واري ڪٽائي ڪندڙ حرڪت ۽ پوءِ ان جي پٺتي هٽڻ جي نتيجي ۾ موجوده [[لانگ آئلينڊ]] ۽ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] الڳ ٿيا. انهيءَ عمل سبب [[بنيادي پٿر]] نسبتاً گهٽ کوٽائي تي موجود رهيو، جيڪو [[مينهٽن]] جي گهڻن اوچين عمارتن لاءِ مضبوط [[بنياد (انجنيئرنگ)|بنياد]] فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Remnants of an Ice Age, The Wisconsin Ice Sheet Continues Its Journey |url=http://www.nycgovparks.org/about/history/geology |access-date=August 8, 2015 |publisher=[[New York City Department of Parks and Recreation]] }}</ref> [[هڊسن درياهه]]، [[هڊسن وادي]] مان وهندي [[نيو يارڪ خليج]] ۾ داخل ٿئي ٿو. نيو يارڪ شهر ۽ [[ٽروي، نيو يارڪ]] جي وچ وارو درياهه [[سامونڊي ڇوڙ]] آهي.<ref>{{cite web |title=The Hudson River Estuary |url=http://life.bio.sunysb.edu/marinebio/fc.1.estuaries.html |access-date=August 20, 2011 |website=Life.bio.sunysb.edu |publisher=[[Stony Brook University]] |archive-date=June 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170604154033/http://life.bio.sunysb.edu/marinebio/fc.1.estuaries.html |url-status=dead }}</ref> هڊسن درياهه شهر کي [[نيو جرسي]] کان جدا ڪري ٿو. [[ايسٽ درياهه]]—جيڪو هڪ [[مدوجزر وارو سامونڊي لنگهه]] آهي—[[لانگ آئلينڊ سائونڊ]] کان وهي [[برانڪس]] ۽ [[مينهٽن]] کي لانگ آئلينڊ کان جدا ڪري ٿو. [[هارلم درياهه]]، جيڪو ايسٽ ۽ هڊسن درياهن جي وچ ۾ هڪ ٻيو مدوجزر وارو سامونڊي لنگهه آهي، مينهٽن جي گهڻي حصي کي برانڪس کان جدا ڪري ٿو. [[برانڪس درياهه]]، جيڪو برانڪس ۽ [[ويسٽ چيسٽر ڪائونٽي]] مان وهي ٿو، شهر جو واحد مڪمل طور [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ وارو]] درياهه آهي.<ref name="nytimes">{{cite news |last=Berger |first=Joseph |date=July 19, 2010 |title=Reclaimed Jewel Whose Attraction Can Be Perilous |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2010/07/20/nyregion/20river.html |access-date=July 21, 2010 }}</ref> شهر جي زمين ۾ انساني مداخلت وسيلي وڏيون تبديليون آنديون ويون آهن، خاص ڪري [[سامونڊي ڪنارو|سامونڊي ڪنارن]] تي ڊچ نوآبادياتي دور کان وٺي وڏي پيماني تي [[زمين ڀرائي]] ڪئي وئي آهي. هي عمل خاص طور [[لوئر مينهٽن]] ۾ نمايان آهي، جتي 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[بيٽري پارڪ سٽي]] جهڙا منصوبا ٺاهيا ويا.<ref name="gillespie-p71">{{cite book |last=Gillespie |first=Angus K. |url=https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill |title=Twin Towers: The Life of New York City's World Trade Center |publisher=[[Rutgers University Press]] |year=1999 |isbn=978-0-7838-9785-1 |page=[https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill/page/71 71] |url-access=registration }}</ref> شهر جي قدرتي زميني اوچاهين ۽ هيٺاهين کي پڻ ڪافي حد تائين هموار ڪيو ويو آهي، خاص طور مينهٽن ۾.<ref>{{cite book |last=Lopate |first=Phillip |url=https://books.google.com/books?id=QR69izwr9dcC |title=Waterfront: A Walk Around Manhattan |publisher=Anchor Press |year=2005 |isbn=978-0-385-49714-5 }}</ref> شهر جي ڪل پکيڙ {{convert|468.484|sqmi}} آهي. ان مان {{cvt|302.643|sqmi}} زمين ۽ {{cvt|165.841|sqmi}} پاڻي آهي.<ref name="CensusGazetteer">[http://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2010_place_list_36.txt New York State Gazetteer from 2010 United States Census], [[United States Census Bureau]]. Retrieved February 9, 2017.</ref><ref name="NYT Land Estimate">{{cite news |last=Roberts |first=Sam |date=May 22, 2008 |title=It's Still a Big City, Just Not Quite So Big |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2008/05/22/nyregion/22shrink.html |access-date=May 22, 2008 }}</ref> شهر جو سڀ کان اوچو هنڌ [[ٽوڊٽ هل]]، اسٽيٽن آئلينڊ تي آهي، جيڪو سامونڊي سطح کان {{convert|409.8|ft}} مٿي آهي ۽ [[مين]] کان ڏکڻ طرف اوڀر آمريڪي سامونڊي ڪناري جو سڀ کان اوچو هنڌ آهي.<ref>{{cite book |last=Lundrigan |first=Margaret |url=https://books.google.com/books?id=-p4lHNbJfE8C |title=Staten Island: Isle of the Bay |publisher=[[Arcadia Publishing]] |year=2004 |isbn=978-0-7385-2443-6 |page=10 }}</ref> ان ٽڪريءَ جي چوٽي جو گهڻو حصو [[اسٽيٽن آئلينڊ گرين بيلٽ]] ۾ شامل [[ٻيلو|ٻيلي]] سان ڍڪيل آهي.<ref>{{cite book |last=Howard |first=David |url=https://books.google.com/books?id=ZfCcxk4OcwkC |title=Outside Magazine's Urban Adventure New York City |publisher=[[W.W. Norton & Company]] |year=2002 |isbn=978-0-393-32212-5 |page=35 }}</ref> === بورو === {{main|نيو يارڪ شهر جا بورو|نيو يارڪ شهر جا پاڙا}} [[File:5_Boroughs_Labels_New_York_City_Map.svg|alt=هڪ نقشو، جنهن ۾ پنج بورو مختلف رنگن سان ڏيکاريل آهن.|thumb|{{legend|#4DAF4A|1. [[مينهٽن]] (نيو يارڪ ڪائونٽي)}}{{legend|#FFFF33|2. [[بروڪلن]] (ڪنگز ڪائونٽي)}}{{legend|#FF7F00|3. [[ڪوئنز]] (ڪوئنز ڪائونٽي)}}{{legend|#E41A1C|4. [[برانڪس]] (برانڪس ڪائونٽي)}}{{legend|#984EA3|5. [[اسٽيٽن آئلينڊ]] (رچمنڊ ڪائونٽي)}}]] {{nowrap|نيو يارڪ شهر}} کي گڏيل طور ڪڏهن ڪڏهن '''پنج بورو''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=October 7, 2017 |title=The Five Boroughs of the City of New York: A Brief Historical Description |url=http://www.thehistorybox.com/ny_city/nycity_5_boros_historical_descrip__article00598.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171007144725/http://www.thehistorybox.com/ny_city/nycity_5_boros_historical_descrip__article00598.htm |url-status=dead |publisher=The History Box |archive-date=October 7, 2017 |access-date=July 10, 2020 }}</ref> هر بورو نيو يارڪ رياست جي هڪ لاڳاپيل [[نيو يارڪ (رياست) جون انتظامي ورهاستون#ڪائونٽي|ڪائونٽي]] سان هم حد آهي، جنهن ڪري نيو يارڪ شهر انهن آمريڪي بلدياتي علائقن مان هڪ آهي جيڪي ڪيترين ڪائونٽين تي پکڙيل آهن. [[مينهٽن]] (نيو يارڪ ڪائونٽي) جاگرافيائي لحاظ کان سڀ کان ننڍو ۽ سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد بورو آهي. هتي [[سينٽرل پارڪ]] ۽ شهر جون گهڻيون فلڪ بوس عمارتون واقع آهن، ۽ علائقائي طور ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''دي سٽي''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref name="ManhattanTheCity">{{cite web |first=Jen |last=Carlson |date=May 21, 2012 |title=Do You Refer To Manhattan As "The City"? |url=http://gothamist.com/2012/05/21/do_you_refer_to_manhattan_as_the_ci.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025130428/http://gothamist.com/2012/05/21/do_you_refer_to_manhattan_as_the_ci.php |archive-date=October 25, 2016 |access-date=August 20, 2017 |publisher=[[Gothamist]] }}</ref> 2022ع ۾ مينهٽن جي آباديءَ جي گهاٽائي {{Convert|70450.8|PD/sqmi}} هئي، جيڪا [[آمريڪا ۾ ڪائونٽين جي آباديءَ جي گهاٽائي|آمريڪا جي ڪنهن به ڪائونٽي کان وڌيڪ]] ۽ [[آمريڪا جي شهرن جي آباديءَ جي گهاٽائي جي فهرست#نيو يارڪ شهر جا بورو|ڪنهن به انفرادي آمريڪي شهر جي گهاٽائيءَ کان وڌيڪ]] هئي.<ref name=CensusDensity2022/> مينهٽن نيو يارڪ شهر جو ثقافتي، انتظامي ۽ [[مالي مرڪز]] آهي، جتي ڪيترين وڏين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن]]ن جا هيڊڪوارٽر، [[گڏيل قومن جو هيڊڪوارٽر]]، [[وال اسٽريٽ]] ۽ ڪيترائي اهم يونيورسٽيون واقع آهن. هن بورو کي اڪثر دنيا جو مالي ۽ ثقافتي مرڪز پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite news |author=Barry, Dan |date=October 11, 2001 |title=A Nation challenged: in New York; New York Carries On, but Test of Its Grit Has Just Begun |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2001/10/11/nyregion/nation-challenged-new-york-new-york-carries-but-test-its-grit-has-just-begun.html |access-date=March 27, 2016 |quote=هتي دنيا جي مالي مرڪز ۾ هڪ وڏو خال پيدا ٿيو آهي. }}</ref><ref>{{cite news |author=Sorrentino, Christopher |date=September 16, 2007 |title=When He Was Seventeen |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2007/09/16/nyregion/thecity/16toug.html |access-date=March 27, 2016 |quote=1980ع ۾ به شهر جي هيٺين حصي ۾ انهن مختلف انقلابن جا اثر موجود هئا، جن نيو يارڪ جي موسيقي ۽ فن جي دنيا کي نئين حياتي ڏني ۽ مينهٽن کي اها حيثيت برقرار رکڻ ۾ مدد ڪئي، جيڪا هن 1940ع واري ڏهاڪي کان دنيا جي ثقافتي مرڪز طور حاصل ڪئي هئي. }}</ref> [[بروڪلن]] (ڪنگز ڪائونٽي)، [[لانگ آئلينڊ]] جي اولهندي ڇيڙي تي، شهر جو سڀ کان وڌيڪ آباد بورو آهي. بروڪلن پنهنجي ثقافتي، سماجي ۽ نسلي تنوع، آزاد موسيقي ۽ فني منظرنامي، [[بروڪلن جي پاڙن جي فهرست|الڳ الڳ پاڙن]] ۽ نمايان اڏاوتي ورثي سبب مشهور آهي. [[ڊائون ٽائون بروڪلن]] ٻاهرين بوروز جو سڀ کان وڏو مرڪزي ڪاروباري علائقو آهي. بورو وٽ ڊگهو سامونڊي ڪنارو پڻ آهي، جنهن ۾ [[ڪوني آئلينڊ]] شامل آهي، جيڪو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا جي ابتدائي تفريحي ماڳن مان هڪ طور ترقي ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last=Immerso |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=i4POVzmwY9cC |title=Coney Island: The People's Playground |publisher=[[Rutgers University Press]] |year=2002 |isbn=978-0-8135-3138-0 |page=3 }}</ref> [[مرين پارڪ (بروڪلن)|مرين پارڪ]] ۽ [[پراسپيڪٽ پارڪ (بروڪلن)|پراسپيڪٽ پارڪ]] بروڪلن جا ٻه وڏا پارڪ آهن.<ref>{{cite news |last=Hughes |first=C.J. |date=August 17, 2016 |title=Marine Park, Brooklyn: Block Parties, Bocce and Salt Air |website=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2016/08/21/realestate/marine-park-brooklyn-block-parties-bocce-and-salt-air.html |access-date=October 29, 2017 |quote=مرين پارڪ پاڙو، ڏکڻ-اوڀر بروڪلن جو هڪ ننڍو علائقو، پنهنجي ڀرسان واقع بورو جي سڀ کان وڏي پارڪ، مرين پارڪ، سبب مشهور آهي. }}</ref> 2010ع کان پوءِ بروڪلن [[ڪاروباريت]]، [[اعليٰ ٽيڪنالاجي]] واري [[نئين ڪمپني|اسٽارٽ اپ]] شعبي،<ref>{{cite web |date=October 19, 2015 |title=19 Reasons Why Brooklyn Is New York's New Startup Hotspot |url=https://www.cbinsights.com/blog/brooklyn-hot-startup-list-investments/ |access-date=August 27, 2017 |publisher=CB Insights }}</ref><ref name="BrooklynDesignHub">{{cite news |first=Vanessa |last=Friedman |date=April 30, 2016 |title=Brooklyn's Wearable Revolution |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2016/05/01/fashion/brooklyn-wearables-revolution.html |access-date=August 27, 2017 }}</ref> ۽ [[پوسٽ ماڊرن فن]] ۽ ڊيزائن جو هڪ سرگرم مرڪز بڻجي چڪو آهي.<ref name="BrooklynDesignHub" /><ref name="BrooklynArt1">{{cite news |first=Alexandria |last=Symonds |date=April 29, 2016 |title=One Celebrated Brooklyn Artist's Futuristic New Practice |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2016/04/29/t-magazine/art/dustin-yellin-vr-google-tilt-brush-art.html |access-date=August 27, 2017 }}</ref> بروڪلن ۾ [[فورٽ هئملٽن]] پڻ واقع آهي، جيڪو نيو يارڪ شهر اندر [[آمريڪي هٿياربند فوجون|آمريڪي فوج]] جو واحد فعال ڊيوٽي تنصيب آهي،<ref>{{cite web |title=Military Bases in the Continental United States |url=http://www.nps.gov/nagpra/documents/BASES.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20110902235300/http://www.nps.gov/nagpra/documents/BASES.PDF |archive-date=September 2, 2011 |access-date=February 20, 2012 |publisher=[[Nps.gov]] |url-status=dead }}</ref> سواءِ [[آمريڪي ڪوسٽ گارڊ]] جي ڪاررواين جي. هي فوجي ماڳ 1825ع ۾ ان هنڌ تي قائم ڪيو ويو، جتي [[آمريڪي انقلاب]] دوران هڪ [[توپخاني جي مورچي]] موجود هئي، ۽ اهو آمريڪا جي سڀ کان پراڻن مسلسل استعمال ٿيندڙ فوجي قلعن مان هڪ آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lI5ERUmHf3YC&q=encyclopedia+of+new+york |title=The History of New York City |edition=2nd |publisher=[[Yale University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-300-11465-2 |editor1-last=Jackson |editor1-first=Kenneth T. |page=30 }}</ref> [[ڪوئنز]] (ڪوئنز ڪائونٽي)، لانگ آئلينڊ تي بروڪلن جي اتر ۽ اوڀر ۾، جاگرافيائي لحاظ کان سڀ کان وڏو بورو، آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ [[نسلي تنوع|نسلي طور متنوع]] ڪائونٽي،<ref name="queensdiverse">{{cite news |last=O'Donnell |first=Michelle |date=July 4, 2006 |title=In Queens, It's the Glorious 4th, and 6th, and 16th, and 25th&nbsp;... |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2006/07/04/nyregion/04fourth.html |access-date=July 20, 2014 }}</ref> ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ نسلي طور متنوع شهري علائقن مان هڪ آهي.<ref name="QueensMostDiverseWorld1">{{cite news |first1=Christine |last1=Kim |title=Queens, New York, Sightseeing |newspaper=[[USA Today]] |url=http://traveltips.usatoday.com/queens-new-york-sightseeing-107156.html |access-date=March 20, 2016 }}</ref><ref name="QueensMostDiverseWorld2">{{cite web |first=Andrew |last=Weber |date=April 30, 2013 |title=Queens |url=http://www.newyork.com/articles/neighborhoods/queens-72876/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150513065643/http://www.newyork.com/articles/neighborhoods/queens-72876/ |archive-date=May 13, 2015 |access-date=March 20, 2016 |publisher=NewYork.com }}</ref> ڪوئنز ۾ [[سٽي فيلڊ]]، [[نيو يارڪ ميٽس]] جو گهر، ۽ [[فلشنگ ميڊوز–ڪورونا پارڪ]] ۾ [[يو ايس ٽي اي بلي جين ڪنگ نيشنل ٽينس سينٽر]] واقع آهن، جتي ساليانو [[يو ايس اوپن (ٽينس)|يو ايس اوپن ٽينس ٽورنامينٽ]] منعقد ٿئي ٿو. هتي [[نيو يارڪ سٽي ايف سي]] لاءِ مخصوص فٽبال اسٽيڊيم [[اتحاد پارڪ]] ٺاهڻ جا منصوبا پڻ آهن.<ref>[https://abc7ny.com/metropolitan-park-casino-nyc-new-york-mets/14021998/ "Mets owner Steve Cohen proposes $8 billion casino complex at Citi Field"], [[WABC-TV]], November 7, 2023. Accessed January 15, 2024. "The property surrounding Citi Field is home to Flushing Corona Park, the US Open Tennis Center, and a planned soccer stadium for New York City FC."</ref> ان کان سواءِ نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي کي خدمت ڏيندڙ ٽن مصروف ترين هوائي اڏن مان ٻه، [[جان ايف ڪينيڊي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[لاگارڊيا ايئرپورٽ]]، ڪوئنز ۾ آهن.<ref>Rizzo, Cailey. [https://www.travelandleisure.com/airlines-airports/new-york-city-airports "What to Know About NYC Airports Before Your Next Trip; New York City has three major airports, so which should you choose? Here's everything you need to know before booking your flight."], ''[[Travel and Leisure]]'', January 10, 2024. Accessed January 15, 2024. "NYC's main airport, John F. Kennedy International, is in Queens. It's the largest and busiest of the three major airports serving the city, seeing more than 55 million passengers per year... LaGuardia is the smallest of the NYC area's three major airports, but it has been called the most efficient in the world. It's located in Queens, about 10 miles north of JFK, and is most accessible from Queens, Manhattan's Upper East Side, the Bronx, and northern Brooklyn."</ref> [[برانڪس]] (برانڪس ڪائونٽي) نيو يارڪ شهر جو سڀ کان اتر وارو بورو آهي ۽ اهو واحد بورو آهي جنهن جو گهڻو حصو [[آمريڪي مکيه زمين]] تي واقع آهي. هتي [[يانڪي اسٽيڊيم]]، [[نيو يارڪ يانڪيز]] جي بيس بال ٽيم جو ميدان، ۽ آمريڪا جو سڀ کان وڏو [[هائوسنگ ڪوآپريٽو|ڪوآپريٽو ملڪيت وارو رهائشي]] منصوبو [[ڪوآپ سٽي]] واقع آهي.<ref>{{cite news |last=Frazier |first=Ian |date=June 26, 2006 |title=Utopia, the Bronx |magazine=[[The New Yorker]] |url=https://www.newyorker.com/archive/2006/06/26/060626fa_fact_frazier |access-date=September 1, 2008 }}</ref> برانڪس ۾ [[برانڪس زو]] پڻ آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن چڙيا گهر سڏيو ويندو آهي،<ref name="BronxZoo">{{cite web |title=Animals & Exhibits |url=http://www.bronxzoo.com/animals-and-exhibits.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114073313/http://bronxzoo.com/animals-and-exhibits.aspx |archive-date=January 14, 2015 |access-date=March 20, 2016 |work=[[Bronx Zoo]] |publisher=[[Wildlife Conservation Society]] }}</ref> جيڪو {{convert|265|acre|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 6,000 کان وڌيڪ جانورن جو گهر آهي.<ref>{{cite book |last=Ward |first=Candace |url=https://books.google.com/books?id=FuWKuHbWnvIC |title=New York City Museum Guide |publisher=[[Dover Publications]] |year=2000 |isbn=978-0-486-41000-5 |page=72 }}</ref> برانڪس [[هپ هاپ موسيقي]] ۽ ان سان لاڳاپيل [[هپ هاپ ثقافت]] جي جنم ڀومي پڻ آهي.<ref name="Toop-1992">{{cite book |last=Toop |first=David |url=https://books.google.com/books?id=9KuRQgAACAAJ |title=Rap Attack 2: African Rap to Global Hip Hop |publisher=[[Serpent's Tail]] |year=1992 |isbn=978-1-85242-243-1 }}</ref> [[پيلهم بي پارڪ]] {{convert|2772|acre|ha}} ايراضيءَ سان نيو يارڪ شهر جو سڀ کان وڏو پارڪ آهي.<ref name="nyt20130601">{{cite news |author=Foderaro, Lisa W. |date=May 31, 2013 |title=How Big Is That Park? City Now Has the Answer |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/06/01/nyregion/surveying-effort-alters-sizes-of-some-new-york-parks.html |access-date=May 31, 2013 }}</ref> [[اسٽيٽن آئلينڊ]] (رچمنڊ ڪائونٽي) پنجن ئي بوروز مان سڀ کان وڌيڪ مضافاتي نوعيت رکندڙ آهي. اهو [[ويرازانو–نيروز پل]] وسيلي بروڪلن سان ۽ مفت [[اسٽيٽن آئلينڊ فيري]] وسيلي مينهٽن سان ڳنڍيل آهي. اسٽيٽن آئلينڊ کي ان جي 12,300 ايڪڙ محفوظ پارڪ زمين ۽ 170 کان وڌيڪ پارڪن سبب "'''پارڪن جو بورو'''"<ref>{{Cite web |title=Parks You Must Visit on Staten Island : NYC Parks |url=https://www.nycgovparks.org/highlights/parks-you-must-visit-on-staten-island |access-date=2025-12-27 |website=www.nycgovparks.org}}</ref> ۽ "'''سڀ کان سائو بورو'''" پڻ چيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Staten Island Parks - The Peopling of New York City |url=https://eportfolios.macaulay.cuny.edu/seminars/bellamy10/articles/s/t/a/Staten_Island_Parks_55d6.html |access-date=2025-12-27 |website=eportfolios.macaulay.cuny.edu}}</ref> مرڪزي اسٽيٽن آئلينڊ ۾ [[اسٽيٽن آئلينڊ گرين بيلٽ]] لڳ ڀڳ {{cvt|2500|acres|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي، جنهن ۾ {{convert|28|mi|km}} پيادل رستا ۽ شهر جي آخري بچيل نسبتاً اڻڇهيل ٻيلن مان هڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Staten Island Greenbelt |url=http://www.nynjtc.org/park/staten-island-greenbelt |access-date=October 28, 2010 |website=NYNJTC.org |publisher=[[New York–New Jersey Trail Conference]] }}</ref> 1984ع ۾ ٻيٽ جي قدرتي زمينن جي تحفظ لاءِ مقرر ڪيل هي گرين بيلٽ ست شهري پارڪن تي مشتمل آهي. ان ۾ تعليمي ۽ تفريحي مقصدن لاءِ ماحولياتي مرڪز پڻ شامل آهن.<ref name=":0" /> === آبهوا === {{main|نيو يارڪ شهر جي آبهوا}} {{climate chart | New York | 27.9 | 39.5 | 3.64 | 29.5 | 42.2 | 3.19 | 35.8 | 49.9 | 4.29 | 45.5 | 61.8 | 4.09 | 55.0 | 70.8 | 3.96 | 64.4 | 79.7 | 4.54 | 70.1 | 84.9 | 4.60 | 68.9 | 83.3 | 4.56 | 62.3 | 76.2 | 4.31 | 51.4 | 64.5 | 4.38 | 42.0 | 54.0 | 3.58 | 33.8 | 44.3 | 4.38 | units = imperial | float = right | clear = right | source = "New York City Weatherbox NOAA" }} [[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] موجب، نيو يارڪ شهر ۾ [[مرطوب نيم-اُستوائي آبهوا]] (''Cfa'') آهي، ۽ اهو اتر آمريڪا جي کنڊ تي هن درجي بندي وارو سڀ کان اتر ۾ واقع وڏو شهر آهي. شهر جي بلڪل اتر ۽ اولهه وارا مضافاتي علائقا مرطوب نيم-اُستوائي ۽ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] (''Dfa'') جي وچ واري عبوري خطي ۾ اچن ٿا.<ref name="Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A">{{cite web |last1=Peel |first1=M.C. |last2=Finlayson |first2=B.L. |last3=McMahon |first3=T.A |title=World Map of Köppen-Geiger climate classification |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bb/Koppen_World_Map_%28retouched_version%29.png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113015116/http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bb/Koppen_World_Map_%28retouched_version%29.png |archive-date=January 13, 2015 |access-date=April 26, 2013 |publisher=[[The University of Melbourne]] }}</ref><ref name="newyorkpolonia.com">{{cite web |title=New York Polonia Polish Portal in New York |url=http://www.newyorkpolonia.com/index.php?sitelg=en&p=localinfo |access-date=April 26, 2013 |publisher=NewYorkPolonia.com |archive-date=May 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530180028/http://www.newyorkpolonia.com/index.php?sitelg=en&p=localinfo |url-status=dead }}</ref> شهر ۾ سالياني اوسط برسات {{convert|49.5|in|sigfig=3}} ٿئي ٿي، جيڪا سال جي مختلف مهينن ۾ نسبتاً هڪجهڙي نموني ورهايل رهي ٿي. نيو يارڪ ۾ سراسري طور هر سال [[نيو يارڪ شهر جي آبهوا#ٻيا مظاهر|2,500 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني]] ملي ٿي.<ref name=NYCSunshine>{{cite web |title=Average monthly hours of sunshine in New York City (NY) |url=https://weather-and-climate.com/average-monthly-hours-Sunshine,New-York,United-States-of-America |publisher=World Weather & Climate Information |access-date=January 1, 2024 |quote=سراسري طور سڄي سال دوران سج جي روشنيءَ جو ڪل مدو 2540 ڪلاڪ آهي. }}</ref> سياري ۾ موسم ٿڌي ۽ گهميل هوندي آهي، ۽ غالب هوائون، جيڪي [[سامونڊي هير]] کي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر ڌڪينديون آهن، [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي گرمي معتدل رکڻ واري اثر کي ڪنهن حد تائين گهٽائينديون آهن. ائٽلانٽڪ سمنڊ ۽ [[اپليچين جبل]]ن طرفان ٿڌي هوا کان جزوي رڪاوٽ شهر کي سياري ۾ اهڙن اندروني اتر آمريڪي شهرن کان وڌيڪ گرم رکن ٿا، جيڪي ساڳئي يا ان کان به گهٽ ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهن.<ref>[http://www.climateandweather.com/weather-in-new-york Weather in New York], Climate and Weather. Accessed December 31, 2023. "هڊسن درياهه جي ڇوڙ وٽ ٽن ٻيٽن تي پکڙيل نيو يارڪ شهر جي آبهوا ائٽلانٽڪ سمنڊ جي گرم گلف اسٽريم مان فائدو وٺي ٿي. ان سان گڏ اندروني اپليچين جبلن جي تحفظ سبب شهر ساڳين ويڪرائي ڦاڪن تي واقع ٻين وڏن آمريڪي شهرن کان وڌيڪ گرم رهي ٿو."</ref> جنوري، جيڪو علائقي جو سڀ کان ٿڌو مهينو آهي، ان ۾ روزاني سراسري گرمي پد {{convert|33.3|°F|1}} آهي.<ref name="NOAA txt">{{cite web |title=New York, NY |url=http://w2.weather.gov/climate/local_data.php?wfo=okx |publisher=United States [[National Weather Service]] |access-date=July 30, 2022 }}</ref> سياري ۾ گرمي پد عام طور ڪيترائي ڀيرا {{convert|10|°F|0}} تائين ڪري ٿو،<ref name="NYC climate">{{cite web |title=The Climate of New York |url=https://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080412104922/http://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html |archive-date=April 12, 2008 |access-date=July 6, 2012 |publisher=[[Cornell University]] }}</ref> جڏهن تہ سياري جي سڀ کان ٿڌي مهيني ۾ به ڪجهه ڏينهن گرمي پد {{convert|60|°F}} تائين پهچي سگهي ٿو. بهار ۽ سرءُ جي موسم غير يقيني هوندي آهي ۽ ٿڌي کان گرم تائين ٿي سگهي ٿي، جيتوڻيڪ عام طور اهي موسمون نرم ۽ گهٽ نمي واريون هونديون آهن. اونهاري ۾ موسم عام طور گرم ۽ گهميل هوندي آهي، ۽ جولاءِ ۾ روزاني سراسري گرمي پد {{convert|77.5|°F|1}} آهي.<ref name="NOAA txt" /> [[شهري گرمي ٻيٽ]] واري اثر سبب، جيڪو پٿريل رستن ۽ اوچين عمارتن سان پيدا ٿئي ٿو، شهر جي سراسري رهواسي لاءِ رات جو گرمي پد {{Convert|9.5|F-change}} ڊگري وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref>Maldonando, Samantha. [https://www.thecity.nyc/2023/07/26/heat-island-hot-map-temperature/ "How Much Hotter Is NYC's Heat Island Effect Making Your Neighborhood?"], [[The City (website)|The City]], July 26, 2023. Accessed December 30, 2023. "سڄي شهر ۾ سراسري نيو يارڪ واسي لاءِ گرمي لڳ ڀڳ 9.5 ڊگري وڌيڪ محسوس ٿئي ٿي. ان جو سبب انسان ٺهيل شهري ماحول آهي: اوچيون عمارتون جيڪي هوا جي گردش کي محدود ڪن ٿيون، گهڻو اسفالٽ ۽ پٿر، ۽ گرمي پيدا ڪندڙ انساني سرگرميون جهڙوڪ اوزار هلائڻ ۽ گاڏيون هلائڻ."</ref> اونهاري ۾ سراسري طور 17 ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد {{convert|90|°F|0}} کان وڌي وڃي ٿو، ۽ ڪجهه سالن ۾ {{convert|100|°F|0}} کان به مٿي وڃي ٿو، جيتوڻيڪ اهو تمام گهٽ ٿيندو آهي؛<ref name = "New York City Weatherbox NOAA" >{{cite web |url=https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=okx |title=NowData – NOAA Online Weather Data |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=May 4, 2021 |archive-date=May 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150527215410/http://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=okx |url-status=dead }}</ref><ref name="New York City Weatherbox NOAA txt">{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504224841/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00094728&format=pdf |archive-date=May 4, 2021 |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00094728&format=pdf |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |title=Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date=May 4, 2021 |url-status=live }}</ref><ref name = noaasun>{{cite web |title=New York Central Park, NY Climate Normals 1961–1990 |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP2/00305801.TXT |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525073803/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP2/00305801.TXT |archive-date=May 25, 2017 |url-status=dead |access-date=July 18, 2020 }}</ref><ref name="Weather Atlas NYC">{{cite web |url=https://www.weather-us.com/en/new-york-usa/new-york-climate |title=New York, New York, USA – Monthly weather forecast and Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=July 4, 2019 }}</ref> سڀ کان تازو اهڙو واقعو 2 جولاءِ 2026ع تي [[سينٽرل پارڪ]] جي [[بيلويڊيئر ڪاسل]] ۾ ماپيو ويو، جيڪو 2012ع کان پوءِ پهريون ڀيرو هو.<ref>Fahy, Claire. [https://www.nytimes.com/2026/07/02/weather/new-york-heat-record-100-degrees-central-park.html "New York City Has Its Hottest Day in Nearly 14 Years"], ''[[The New York Times]]'', July 2, 2026. accessed August 2, 2026. "خميس ڏينهن سينٽرل پارڪ ۾ گرمي پد 100 ڊگري فارن هائيٽ رڪارڊ ٿيو، جڏهن 4 جولاءِ جي موڪل کان اڳ اتر-اوڀر آمريڪا ۾ گرميءَ جي لهر پکڙجي وئي. پارڪ ۾ آخري ڀيرو 100 ڊگري گرمي پد 18 جولاءِ 2012ع تي رڪارڊ ڪيو ويو هو. اها ماپ منجهند 1:51 تي بيلويڊيئر ڪاسل ۾ لڳل ٿرماميٽر تان ورتي وئي، جيڪو شهر جو سرڪاري موسمي مرڪز آهي."</ref> {{convert|0|°F|0}} جيترو گهٽ گرمي پد انتهائي ناياب آهي، ۽ آخري ڀيرو 14 فيبروري 2016ع تي رڪارڊ ٿيو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.weather2000.com/NY_Cold.html |title=Days below 0&nbsp;°F in New York City |publisher=Weather 2000 |access-date=June 24, 2021 |archive-date=March 26, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326153735/http://weather2000.com/NY_Cold.html |url-status=dead }}</ref> انتهائي گرمي پدن ۾ سڀ کان وڌيڪ {{convert|106|°F|0}}، 9 جولاءِ 1936ع تي، ۽ سڀ کان گهٽ {{convert|−15|°F|0}}، 9 فيبروري 1934ع تي، رڪارڊ ٿيو.<ref name="NOAA txt" /> سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل محسوس ٿيندڙ هوا جي ٿڌ {{convert|−37|°F|0}} هئي، جيڪا ساڳئي ڏينهن رڪارڊ ٿي جڏهن تاريخ جو سڀ کان گهٽ گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Pollak |first=Michael |date=January 10, 2014 |title=Determining New York City's Record Wind Chill |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2014/01/12/nyregion/determining-new-york-citys-record-wind-chill.html |access-date=November 5, 2021 }}</ref> 1991ع کان 2020ع تائين سياري ۾ سراسري برفباري {{convert|29.8|in|cm|0}} هئي، جيڪا مختلف سالن ۾ تمام گهڻي بدلجندي رهي ٿي. سڀ کان ٿڌي ڏينهن جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{convert|2|°F|0}}، 30 ڊسمبر 1917ع تي رڪارڊ ٿيو، جڏهن تہ سڀ کان گرم ڏينهن جو گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{convert|87|°F|0}}، 2 جولاءِ 1903ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name="New York City Weatherbox NOAA" /> ويجهي ائٽلانٽڪ سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد فيبروري ۾ {{convert|39.7|°F|1}} کان آگسٽ ۾ {{convert|74.1|°F|1}} تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=New York City Sea Temperature—United States—Sea Temperatures |url=https://www.seatemperature.org/north-america/united-states/new-york-city.htm |website=World Sea Temperatures |access-date=November 5, 2021 }}</ref> نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جو سامونڊي ڪنارو دنيا جي انهن شهري سامونڊي ڪنارن مان هڪ آهي جيڪي [[عالمي گرمائش|تمام تيزيءَ سان گرم ٿي رهيا آهن]].<ref name=NYCFastestWarmingUrbanShorelineWorld>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/sep/23/atlantic-ocean-warming-climate-change|title=US north-east faces rapid warming amid global climate crisis|author=Oliver Milman|publisher=The Guardian|access-date=June 11, 2026}}</ref> [[سامونڊي طوفان]] ۽ [[اُستوائي طوفان]] نيو يارڪ واري علائقي ۾ ناياب آهن.<ref>{{cite news |last=Dolnick |first=Sam |date=August 28, 2011 |title=Damage From Irene Largely Spares New York—Recovery Is Slower in New York Suburbs |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/08/29/nyregion/wind-and-rain-from-hurricane-irene-lash-new-york.html?pagewanted=all |access-date=November 5, 2021 }}</ref> 29 آڪٽوبر 2012ع جي شام [[هريڪين سينڊي]] نيو يارڪ شهر ۾ تباهي آڻيندڙ [[طوفاني سامونڊي چاڙهه]] پيدا ڪيو، جنهن سبب لوئر مينهٽن ۽ شهر جي ٻين علائقن ۾ ڪيترائي رستا، سرنگهون ۽ سب وي لائينون ٻڏي ويون ۽ شهر توڙي ان جي مضافات جي ڪيترن حصن ۾ بجلي بند ٿي وئي.<ref>{{cite web |date=October 29, 2012 |title=Superstorm Sandy blamed for at least 11 U.S. deaths as it slams East Coast |url=http://news.blogs.cnn.com/2012/10/29/hurricane-sandy-strengthens-to-85-mph/ |access-date=January 22, 2013 |publisher=[[CNN]] |archive-date=January 20, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120072118/http://news.blogs.cnn.com/2012/10/29/hurricane-sandy-strengthens-to-85-mph/ |url-status=dead }}</ref> طوفان ۽ ان جي شديد اثرن کان پوءِ مستقبل ۾ اهڙي قسم جي واقعي جي تباهه ڪندڙ نتيجن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ شهر ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي سامونڊي ڪنارن تي [[سامونڊي ڀت]]ن ۽ ٻين ساحلي حفاظتي رڪاوٽن جي تعمير بابت بحث تيز ٿيو.<ref name=ClimateResiliency2>{{cite web |last=Eshelman |first=Robert S. |date=November 15, 2012 |title=Adaptation: Political support for a sea wall in New York Harbor begins to form |url=http://www.eenews.net/public/climatewire/2012/11/15/1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702082031/http://www.eenews.net/stories/1059972561 |archive-date=July 2, 2015 |access-date=July 23, 2015 |publisher=[[Environment & Energy Publishing]], LLC |url-status=dead }}</ref> {{Weather box | name = نيو يارڪ شهر جي موسم | location = نيو يارڪ ([[بيلويڊيئر ڪاسل]]، [[سينٽرل پارڪ]])، 1991–2020 جا معمول،{{efn|مهيني جا سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ قدر، يعني سال يا ڏنل مهيني دوران ڪنهن به وقت متوقع سڀ کان وڌيڪ ۽ سڀ کان گهٽ گرمي پد، 1991ع کان 2020ع تائين انهيءَ هنڌ جي انگن اکرن جي بنياد تي حساب ڪيا ويا آهن.}} انتهائي قدر 1869ع کان موجوده وقت تائين{{efn|سينٽرل پارڪ لاءِ سرڪاري موسمي مشاهدا 1869ع کان 1919ع تائين ففٿ ايوينيو ۽ 64هين اسٽريٽ تي آرسنل وٽ ڪيا ويندا هئا، جڏهن تہ 1919ع کان بيلويڊيئر ڪاسل تي ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.nycgovparks.org/parks/centralpark/highlights/11956 |title=Belvedere Castle at NYC Parks |access-date=January 26, 2024 |archive-date=July 2, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702010127/http://www.nycgovparks.org/parks/centralpark/highlights/11956 |url-status=live }}</ref>}} | single line = Y | Jan record high F = 72 | Feb record high F = 78 | Mar record high F = 86 | Apr record high F = 96 | May record high F = 99 | Jun record high F = 101 | Jul record high F = 106 | Aug record high F = 104 | Sep record high F = 102 | Oct record high F = 94 | Nov record high F = 84 | Dec record high F = 75 | year record high F = 106 | Jan avg record high F = 60.4 | Feb avg record high F = 60.7 | Mar avg record high F = 70.3 | Apr avg record high F = 82.9 | May avg record high F = 88.5 | Jun avg record high F = 92.1 | Jul avg record high F = 95.7 | Aug avg record high F = 93.4 | Sep avg record high F = 89.0 | Oct avg record high F = 79.7 | Nov avg record high F = 70.7 | Dec avg record high F = 62.9 | year avg record high F = 97.0 | Jan high F = 39.5 | Feb high F = 42.2 | Mar high F = 49.9 | Apr high F = 61.8 | May high F = 71.4 | Jun high F = 79.7 | Jul high F = 84.9 | Aug high F = 83.3 | Sep high F = 76.2 | Oct high F = 64.5 | Nov high F = 54.0 | Dec high F = 44.3 | year high F = 62.6 | Jan mean F = 33.7 | Feb mean F = 35.9 | Mar mean F = 42.8 | Apr mean F = 53.7 | May mean F = 63.2 | Jun mean F = 72.0 | Jul mean F = 77.5 | Aug mean F = 76.1 | Sep mean F = 69.2 | Oct mean F = 57.9 | Nov mean F = 48.0 | Dec mean F = 39.1 | year mean F = 55.8 | Jan low F = 27.9 | Feb low F = 29.5 | Mar low F = 35.8 | Apr low F = 45.5 | May low F = 55.0 | Jun low F = 64.4 | Jul low F = 70.1 | Aug low F = 68.9 | Sep low F = 62.3 | Oct low F = 51.4 | Nov low F = 42.0 | Dec low F = 33.8 | year low F = 48.9 | Jan avg record low F = 9.8 | Feb avg record low F = 12.7 | Mar avg record low F = 19.7 | Apr avg record low F = 32.8 | May avg record low F = 43.9 | Jun avg record low F = 52.7 | Jul avg record low F = 61.8 | Aug avg record low F = 60.3 | Sep avg record low F = 50.2 | Oct avg record low F = 38.4 | Nov avg record low F = 27.7 | Dec avg record low F = 18.0 | year avg record low F = 7.7 | Jan record low F = −6 | Feb record low F = −15 | Mar record low F = 3 | Apr record low F = 12 | May record low F = 32 | Jun record low F = 44 | Jul record low F = 52 | Aug record low F = 50 | Sep record low F = 39 | Oct record low F = 28 | Nov record low F = 5 | Dec record low F = −13 | year record low F = -15 | precipitation colour = green | Jan precipitation inch = 3.64 | Feb precipitation inch = 3.19 | Mar precipitation inch = 4.29 | Apr precipitation inch = 4.09 | May precipitation inch = 3.96 | Jun precipitation inch = 4.54 | Jul precipitation inch = 4.60 | Aug precipitation inch = 4.56 | Sep precipitation inch = 4.31 | Oct precipitation inch = 4.38 | Nov precipitation inch = 3.58 | Dec precipitation inch = 4.38 | year precipitation inch = 49.52 | Jan snow inch = 8.8 | Feb snow inch = 10.1 | Mar snow inch = 5.0 | Apr snow inch = 0.4 | May snow inch = 0.0 | Jun snow inch = 0.0 | Jul snow inch = 0.0 | Aug snow inch = 0.0 | Sep snow inch = 0.0 | Oct snow inch = 0.1 | Nov snow inch = 0.5 | Dec snow inch = 4.9 | year snow inch = 29.8 | unit precipitation days = 0.01 in | Jan precipitation days = 10.8 | Feb precipitation days = 10.0 | Mar precipitation days = 11.1 | Apr precipitation days = 11.4 | May precipitation days = 11.5 | Jun precipitation days = 11.2 | Jul precipitation days = 10.5 | Aug precipitation days = 10.0 | Sep precipitation days = 8.8 | Oct precipitation days = 9.5 | Nov precipitation days = 9.2 | Dec precipitation days = 11.4 | year precipitation days = 125.4 | unit snow days = 0.1 in | Jan snow days = 3.7 | Feb snow days = 3.2 | Mar snow days = 2.0 | Apr snow days = 0.2 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.2 | Dec snow days = 2.1 | year snow days = 11.4 | humidity colour = green | Jan humidity = 61.5 | Feb humidity = 60.2 | Mar humidity = 58.5 | Apr humidity = 55.3 | May humidity = 62.7 | Jun humidity = 65.2 | Jul humidity = 64.2 | Aug humidity = 66.0 | Sep humidity = 67.8 | Oct humidity = 65.6 | Nov humidity = 64.6 | Dec humidity = 64.1 | year humidity = 63.0 | Jan sun = 162.7 | Feb sun = 163.1 | Mar sun = 212.5 | Apr sun = 225.6 | May sun = 256.6 | Jun sun = 257.3 | Jul sun = 268.2 | Aug sun = 268.2 | Sep sun = 219.3 | Oct sun = 211.2 | Nov sun = 151.0 | Dec sun = 139.0 | year sun = | Jan percentsun = 54 | Feb percentsun = 55 | Mar percentsun = 57 | Apr percentsun = 57 | May percentsun = 57 | Jun percentsun = 57 | Jul percentsun = 59 | Aug percentsun = 63 | Sep percentsun = 59 | Oct percentsun = 61 | Nov percentsun = 51 | Dec percentsun = 48 | year percentsun = 57 | Jan dew point C = −7.8 | Feb dew point C = −7.2 | Mar dew point C = −3.4 | Apr dew point C = 1.1 | May dew point C = 8.5 | Jun dew point C = 14.1 | Jul dew point C = 16.6 | Aug dew point C = 16.7 | Sep dew point C = 13.1 | Oct dew point C = 6.7 | Nov dew point C = 1.1 | Dec dew point C = −4.1 | year dew point C = 4.6 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 8 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[NOAA]] (نسبتي نمي ۽ سج جي روشني 1961–1990؛ اوس نقطو 1965–1984)<ref name = "New York City Weatherbox NOAA" /><ref name="New York City Weatherbox NOAA txt"/><ref name = noaasun/> }} {{Queens airports weatherbox}} === پارڪ === {{main|نيو يارڪ سٽي ڊپارٽمينٽ آف پارڪس اينڊ ريڪريئيشن|نيو يارڪ شهر جي پارڪن جي فهرست}} [[File:Statue_of_Liberty,_NY.jpg|thumb|[[نيو يارڪ بندرگاهه]] ۾ [[لبرٽي ٻيٽ]] تي واقع [[مجسمو آزادي]]، آمريڪا ۽ [[آمريڪي طرز زندگي|ان جي آزادي، حريت ۽ موقعن جي آدرشن]] جي عالمي علامت آهي.<ref name="Statue of Liberty UNESCO" />]] [[File:Central Park - The Pond (48377220157).jpg|thumb|[[سينٽرل پارڪ]] ۾ [[گيپسٽو پل]] تان ڏسجندڙ [[The Pond and Hallett Nature Sanctuary|دي پانڊ]] ۽ [[مڊٽائون مينهٽن]]]] نيو يارڪ شهر جو پارڪن وارو نظام گهڻ-سطحي ۽ پيچيده آهي، جنهن ۾ مختلف زمينون [[نيشنل پارڪ سروس]]، [[New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation|نيو يارڪ اسٽيٽ آفيس آف پارڪس، ريڪريئيشن اينڊ هسٽارڪ پريزرويشن]] ۽ [[New York City Department of Parks and Recreation|نيو يارڪ سٽي ڊپارٽمينٽ آف پارڪس اينڊ ريڪريئيشن]] جي انتظام هيٺ آهن. 2023ع جي پنهنجي ''ParkScore'' درجابندي ۾ [[Trust for Public Land|ٽرسٽ فار پبلڪ لينڊ]] نيو يارڪ شهر جي پارڪ نظام کي آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن مان ڏهين بهترين پارڪ نظام قرار ڏنو؛ ان جائزي ۾ شهر جي پارڪن جي ايراضي، پارڪن تي سيڙپڪاري ۽ اها حقيقت شامل هئي تہ 99 سيڪڙو رهواسي ڪنهن پارڪ کان {{Convert|1/2|mi}} جي اندر رهن ٿا.<ref>[https://parkserve.tpl.org/downloads/pdfs/New%20York%20City_NY.pdf 2023 ParkScore Index New York, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240115145230/https://parkserve.tpl.org/downloads/pdfs/New%20York%20City_NY.pdf |date=January 15, 2024 }}, [[Trust for Public Land]]. Accessed January 15, 2024.</ref> [[Gateway National Recreation Area|گيٽ وي نيشنل ريڪريئيشن ايريا]] ۾ {{convert|26000|acres|km2}} کان وڌيڪ ايراضي شامل آهي، جنهن جو گهڻو حصو نيو يارڪ شهر اندر اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Discover the truly wild side of New York's metropolitan area |url=https://www.nps.gov/gate/index.htm |access-date=June 11, 2012 |publisher=[[nps.gov]] }}</ref> بروڪلن ۽ ڪوئنز ۾ هن علائقي اندر {{convert|9000|acre|km2}} کان وڌيڪ [[لوڻا دلدل]]، [[آبي دلدل]]، ٻيٽ ۽ آبي علائقا آهن، جن ۾ [[جميڪا بي]] جو گهڻو حصو ۽ [[Jamaica Bay Wildlife Refuge|جميڪا بي وائلڊ لائيف ريفيوج]] شامل آهن. ڪوئنز ۾ ان ۾ اولهه [[راڪاوي اپٻيٽ]] جو اهم حصو، خاص ڪري [[Jacob Riis Park|جيڪب رِيس پارڪ]] ۽ [[Fort Tilden|فورٽ ٽلڊن]]، شامل آهن.<ref>[https://www.nps.gov/gate/planyourvisit/map_jbu.htm Maps for Jamaica Bay Unit], [[Gateway National Recreation Area]]. Accessed January 15, 2024. "Within the Jamaica Bay Unit, there are several places to visit. Floyd Bennett Field, Jamaica Bay Wildlife Refuge, Canarsie Pier, Breezy Point, Fort Tilden, and Jacob Riis Park."</ref> اسٽيٽن آئلينڊ ۾ [[Fort Wadsworth|فورٽ واڊس ورٿ]]، گهرو ويڙهه کان اڳ واري دور جا تاريخي [[Battery Weed|بيٽري ويڊ]] ۽ [[Fort Tompkins Quadrangle|فورٽ ٽامپڪنز]]، ۽ [[Great Kills Park|گريٽ ڪِلز پارڪ]] شامل آهن.<ref>[https://www.nps.gov/gate/planyourvisit/maps_siu.htm Maps for Staten Island Unit], [[Gateway National Recreation Area]]. Accessed January 15, 2024. "The Staten Island Unit is made of three different areas, Fort Wadsworth, Miller Field, and Great Kills Park."</ref> [[Statue of Liberty National Monument|اسٽيچو آف لبرٽي نيشنل مونومينٽ]] ۽ [[Ellis Island Immigration Museum|ايلس آئلينڊ اميگريشن ميوزيم]] نيشنل پارڪ سروس جي انتظام هيٺ آهن ۽ نيو يارڪ ۽ نيو جرسي ٻنهي ۾ واقع آهن. بندرگاهه ۾ انهن سان گڏ [[Governors Island National Monument|گورنرز آئلينڊ نيشنل مونومينٽ]] پڻ واقع آهي. مينهٽن تي وفاقي انتظام هيٺ تاريخي ماڳن ۾ [[Stonewall National Monument|اسٽون وال نيشنل مونومينٽ]]، [[Castle Clinton National Monument|ڪاسل ڪلنٽن نيشنل مونومينٽ]]، [[Federal Hall National Memorial|فيڊرل هال نيشنل ميموريل]]، [[Theodore Roosevelt Birthplace National Historic Site|ٿيوڊور روزويلٽ برٿ پليس نيشنل هسٽارڪ سائيٽ]]، [[General Grant National Memorial|جنرل گرانٽ نيشنل ميموريل]] (گرانٽ جو مقبرو)، [[African Burial Ground National Monument|آفريڪن بيريئل گرائونڊ نيشنل مونومينٽ]] ۽ [[Hamilton Grange National Memorial|هيملٽن گرينج نيشنل ميموريل]] شامل آهن. [[List of National Historic Landmarks in New York City|سوين عمارتون ۽ ماڳ]] [[National Register of Historic Places|نيشنل رجسٽر آف هسٽارڪ پليسز]] يا [[National Historic Landmark|نيشنل هسٽارڪ لينڊمارڪ]] طور درج ٿيل آهن. نيو يارڪ شهر اندر ست اسٽيٽ پارڪ آهن. انهن ۾ [[Clay Pit Ponds State Park Preserve|ڪلي پِٽ پانڊز اسٽيٽ پارڪ پريزرو]]، جنهن ۾ وسيع [[Trail riding|گهوڙي سواري وارا پيچرا]] شامل آهن؛ [[Riverbank State Park|ريور بينڪ اسٽيٽ پارڪ]]، جيڪو {{convert|28|acre|ha|adj=on}} سهولت آهي؛<ref>{{cite web |title=New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation, New York City Region |url=http://www.nysparks.state.ny.us/parks/93/details.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215035615/http://www.nysparks.state.ny.us/parks/93/details.aspx |archive-date=February 15, 2011 |access-date=October 28, 2010 |publisher=[[New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation|Nysparks.state.ny.us]] }}</ref> ۽ [[Marsha P. Johnson State Park|مارشا پي. جانسن اسٽيٽ پارڪ]] شامل آهن، جيڪو ايسٽ ريور جي ڪناري بروڪلن ۾ واقع آهي ۽ [[Marsha P. Johnson|مارشا پي. جانسن]] جي نالي تي رکيل آهي.<ref>{{cite web |title=Marsha P. Johnson State Park (East River State Park) |url=https://www.parks.ny.gov/parks/155/details.aspx |website=[[New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation]] |access-date=October 4, 2021 }}</ref> نيو يارڪ شهر وٽ {{convert|28000|acre|km2}} کان وڌيڪ [[شهري پارڪ|ميونسپل پارڪ زمين]] ۽ {{convert|14|mi|km}} عوامي ساحل آهن.<ref>{{cite web |date=February 3, 1999 |title=Mayor Giuliani Announces Amount of Parkland in New York City has Passed {{convert|28000|acre|km2 |adj=on}} Mark |url=http://www.nyc.gov/html/om/html/99a/pr042-99.html |access-date=September 1, 2008 |publisher=New York City Mayor's Office }}; {{cite web |title=Beaches |url=http://www.nycgovparks.org/facilities/beaches |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[New York City Department of Parks & Recreation]] }}</ref> شهر جو سڀ کان وڏو ميونسپل پارڪ برونڪس ۾ [[Pelham Bay Park|پيلهم بي پارڪ]] آهي، جنهن جي ايراضي {{cvt|2772|acres|0}} آهي،<ref name="nyt20130601" /><ref>{{cite web |title=Pelham Bay Park |url=http://www.nycgovparks.org/parks/pelham-bay-park |access-date=June 8, 2012 |publisher=[[New York City Department of Parks and Recreation]] }}</ref> جڏهن تہ [[سينٽرل پارڪ]] سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ شهري پارڪ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمايل ۽ گهميل جڳهن مان هڪ آهي، جنهن کي 2023ع ۾ 42 ملين سياحن گهميو.<ref name=NYCvisitors/> === ماحول === {{main|نيو يارڪ شهر جا ماحولياتي مسئلا}} [[File:Recycling_combine_-_Sunset_Pk,_NYC_05.jpg|thumb|[[Sunset Park Material Recovery Facility|سن سيٽ پارڪ ميٽيريل ريڪوري فيسيلٽي]] آمريڪا جي سڀ کان وڏي [[Single-stream recycling|گڏيل ري سائيڪلنگ سهولت]] آهي.<ref>{{Cite web |last=Szczepanski |first=Mallory |date=July 21, 2017 |title=Behind the Scenes of Sims Municipal Recycling's MRF in Brooklyn |url=https://www.waste360.com/mrfs/behind-scenes-sims-municipal-recyclings-mrf-brooklyn |access-date=January 5, 2022 |website=Waste360 |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Paben |first=Jared |date=January 11, 2022 |title=Closed Loop picks up an MRF operator with strong financials – Resource Recycling |url=https://resource-recycling.com/recycling/2022/01/11/closed-loop-picks-up-an-mrf-operator-with-strong-financials/ |access-date=February 21, 2022 |website=Resource Recycling News |language=en-US }}</ref>]] نيو يارڪ شهر جا ماحولياتي مسئلا شهر جي وڏي پکيڙ، تمام گهڻي آباديءَ جي ڪثافت، [[نيو يارڪ شهر ۾ ٽرانسپورٽ|وسيع عوامي ٽرانسپورٽ ڍانچي]] ۽ هڊسن درياهه جي ڇوڙ وٽ ان جي جاگرافيائي هنڌ سان ڳنڍيل آهن. شهر ملڪ جي وڏن مجموعي آلودگي ذريعن مان هڪ آهي، پر في فرد [[گرين هائوس گيس]] اخراج ۽ بجلي استعمال جي شرح آمريڪا جي ڪيترن وڏن شهرن کان گهٽ آهي. [[Governors Island|گورنرز آئلينڊ]] تي هڪ ارب آمريڪي ڊالرن جو تحقيق ۽ تعليمي مرڪز قائم ڪرڻ جي رٿا آهي، جنهن جو مقصد نيو يارڪ کي [[موسمي تبديلي]] جي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ عالمي اڳواڻ بڻائڻ آهي.<ref name="NYCGlobalClimateLeader">{{cite web |date=October 26, 2022 |title=Mayor Adams, Trust For Governors Island Unveil Finalist Proposals For Climate Solutions Center |url=https://www1.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/781-22/mayor-adams-trust-governors-island-finalist-proposals-climate-solutions-center#/0 |access-date=October 28, 2022 |publisher=City of New York }}</ref> هڪ [[بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهي]] شهر هئڻ سبب نيو يارڪ [[عالمي گرمائش]] جي ڊگهي مدي وارن اثرن، جهڙوڪ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] ۽ ان کي وڌيڪ شديد ڪندڙ [[زمين جو ويهڻ]]، لاءِ حساس آهي.<ref>{{cite news |last1=Prisco |first1=Jacopo |title=New York City is sinking due to its million-plus buildings, study says |url=https://edition.cnn.com/2023/05/23/world/nyc-sinking-sea-level-climate-scn/index.html |access-date=January 22, 2024 |agency=CNN |publisher=Earth's Future |date=May 23, 2023 }}</ref> موسمي تبديلي شهر ۾ [[سبز معيشت|موسمي لچڪ]] ۽ [[ماحولياتي پائيداري]] سان لاڳاپيل هڪ اهم معيشت جي واڌ کي جنم ڏنو آهي. نيو يارڪ شهر پنهنجي [[انساني ماحولياتي اثر|ماحولياتي اثر]] ۽ [[ڪاربن فوٽ پرنٽ]] گهٽائڻ تي ڌيان ڏنو آهي.<ref name="NYCCarbonFootprint">{{cite web |date=September 21, 2014 |title=Mayor de Blasio Commits to 80 Percent Reduction of Greenhouse Gas Emissions by 2050, Starting with Sweeping Green Buildings Plan |url=http://www1.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/451-14/mayor-de-blasio-commits-80-percent-reduction-greenhouse-gas-emissions-2050-starting-with#/0 |access-date=October 31, 2014 |publisher=City of New York }}</ref> آمريڪا ۾ [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو استعمال هتي سڀ کان وڌيڪ آهي. نيو يارڪ ۾ [[List of U.S. cities with high transit ridership|عوامي ٽرانسپورٽ جو بلند استعمال]]، 2022ع تائين روزانو 610,000 کان وڌيڪ سائيڪل سفر،<ref name=NYCcycling/> ۽ [[List of U.S. cities with most pedestrian commuters|پيدل سفر ڪندڙن]] جو وڏو انگ شهر کي آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ توانائي-موثر وڏو شهر بڻائي ٿو.<ref name="NYC energy consumption">{{cite book |last=Jervey |first=Ben |url=https://archive.org/details/biggreenappleyou00jerv |title=The Big Green Apple: Your Guide to Eco-Friendly Living in New York City |publisher=[[Globe Pequot Press]] |year=2006 |isbn=978-0-7627-3835-9 }}</ref> شهر اندر ڪُل سفرن مان 21 سيڪڙو پيدل يا سائيڪل ذريعي ٿين ٿا؛ قومي سطح تي ميٽرو علائقن لاءِ اها شرح لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |date=December 2004 |title=2001 National Household Travel Survey: Summary of Travel Trends |url=http://nhts.ornl.gov/2001/pub/STT.pdf |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[U.S. Department of Transportation]] }}</ref> 2011ع ۽ 2015ع ٻنهي ۾ [[Walk Score|واڪ اسڪور]] نيو يارڪ کي آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ [[walkable|پيدل هلڻ لاءِ سازگار]] وڏو شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite news |last=Florida |first=Richard |date=April 7, 2015 |title=2015's Most Walkable U.S. Cities |newspaper=[[The Atlantic]] |publisher=[[MSN]] |url=https://www.msn.com/en-us/travel/news/2015s-most-walkable-us-cities/ar-AAayJRg |url-status=dead |access-date=April 12, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150411013021/http://www.msn.com/en-us/travel/news/2015s-most-walkable-us-cities/ar-AAayJRg |archive-date=April 11, 2015 }}</ref><ref>{{cite web |title=NYC tops list of most walkable cities in America—video narrative by Mara Montalbano |url=https://www.msn.com/en-us/video/travel/nyc-tops-list-of-most-walkable-cities-in-america/vi-AAaEJMr |archive-url=https://web.archive.org/web/20151024120549/https://www.msn.com/en-us/video/travel/nyc-tops-list-of-most-walkable-cities-in-america/vi-AAaEJMr |archive-date=October 24, 2015 |access-date=April 11, 2015 |publisher=Buzz60, on [[MSN]] |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |year=2011 |title=The 10 Most Walkable U.S. Cities |url=http://www.marketwatch.com/story/the-10-most-walkable-us-cities-2011-07-20?link=MW_popular |access-date=July 20, 2011 |work=[[MarketWatch]] }}</ref> ۽ 2018ع ۾ ''Stacker'' پڻ نيو يارڪ کي آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ پيدل هلڻ لاءِ سازگار شهر قرار ڏنو.<ref>{{cite web |first=Betsy |last=Ladyzhets |date=April 18, 2018 |title=Most walkable cities in America |url=https://www.msn.com/en-us/lifestyle/smart-living/most-walkable-cities-in-america/ss-AAw27Ti?li=BBnb7Kz&ocid=iehp |access-date=May 18, 2018 |publisher=Stacker, via [[MSN]] }}</ref> 2013ع ۾ [[Citibank|سٽي بئنڪ]] جي مالي سهڪار سان شهر جو عوامي سائيڪل شيئرنگ منصوبو شروع ٿيو، جيڪو [[Citi Bike|سٽي بائيڪ]] جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite web |last=Hamblin |first=James |date=June 28, 2013 |title=The Summer Bicycles Took Control |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2013/06/the-summer-bicycles-took-control/277166/ |access-date=June 28, 2013 |work=[[The Atlantic Monthly]] |publisher=The Atlantic Monthly Group }}</ref> 2014ع ۾ شهر جو عددي ''in-season cycling indicator'' 437 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتو.<ref>{{cite web |title=2014 NYC In-Season Cycling Indicator |url=http://www.nyc.gov/html/dot/downloads/pdf/2014-isci.pdf |access-date=March 15, 2019 |publisher=City of New York }}</ref> نيو يارڪ شهر جي پيئڻ واري پاڻيءَ جي فراهمي محفوظ [[ڪيٽسڪل جبل]]ن جي واٽرشيڊ مان حاصل ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Current Reservoir Levels |url=http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/maplevels_wide.shtml |access-date=August 15, 2014 |publisher=[[New York City Department of Environmental Protection]] }}</ref> واٽرشيڊ جي قدرتي حالت ۽ قدرتي [[پاڻي ڇاڻڻ]] واري نظام جي سالميت سبب نيو يارڪ آمريڪا جي انهن صرف چار وڏن شهرن مان هڪ آهي، جتي پيئڻ واري پاڻيءَ جو وڏو حصو ايترو صاف آهي جو ان لاءِ مڪمل فلٽريشن علاج جي ضرورت نٿي پوي.<ref>{{cite news |last=Lustgarten |first=Abrahm |date=August 6, 2008 |title=City's Drinking Water Feared Endangered; $10B Cost Seen |work=[[The New York Sun]] |url=http://www.nysun.com/new-york/citys-drinking-water-feared-endangered-0b-cost/83288/ |access-date=August 9, 2008 |archive-date=August 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820001437/http://www.nysun.com/new-york/citys-drinking-water-feared-endangered-0b-cost/83288/ |url-status=dead }}</ref> شهر جو ميونسپل پاڻي نظام ملڪ جو سڀ کان وڏو آهي، جيڪو {{Convert|1900|sqmi}} ايراضيءَ واري واٽرشيڊ مان روزانو {{Convert|1|e9gal|e9l|abbr=off|sp=us}} کان وڌيڪ پاڻي منتقل ڪري ٿو.<ref name="NYTimes-Water-Investment-2018">{{cite news |first=Winnie |last=Hu |date=January 18, 2018 |title=A Billion-Dollar Investment in New York's Water |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2018/01/18/nyregion/new-york-city-water-filtration.html |access-date=January 18, 2018 }}</ref><ref>[https://www.epa.gov/sites/default/files/2017-02/documents/ws-ourwater-new-york-state-fact-sheet.pdf ''New York Water Fact Sheet''], [[United States Environmental Protection Agency]]. June 2010. Accessed December 29, 2023. "New York City is home to the largest engineered water system in the nation, supplying more than 1 billion gallons of water each day to approximately 9 million people, representing half of the state's population. The city draws its water from reservoirs upstate, supplied by a 1,900-square-mile watershed—that's about the size of Delaware."</ref> 2016ع جي [[عالمي صحت تنظيم]] جي ''Global Urban Ambient Air Pollution Database'' موجب، نيو يارڪ شهر جي هوا ۾ 2.5 مائيڪرو ميٽر يا ان کان ننڍڙن ذرن (PM_2.5) جي سالياني سراسري مقدار 7.0 مائيڪروگرام في ڪعبي ميٽر هئي، جيڪا ان وقت جي WHO جي سالياني PM_2.5 سفارش ڪيل حد کان 3.0 مائيڪروگرام گهٽ هئي.<ref>{{cite web |title=WHO Global Ambient Air Quality Database (update 2018) |url=https://www.who.int/airpollution/data/cities/en/ |website=[[World Health Organization]] |access-date=January 16, 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=Ambient (outdoor) air quality and health |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ambient-(outdoor)-air-quality-and-health |website=[[World Health Organization]] |access-date=January 16, 2022 }}</ref> [[New York City Department of Health and Mental Hygiene|نيو يارڪ سٽي ڊپارٽمينٽ آف هيلٿ اينڊ مينٽل هائيجين]]، [[Queens College|ڪوئنز ڪاليج]] سان گڏجي، لڳ ڀڳ 150 هنڌن تي هوا جي آلودگي ماپڻ لاءِ ''New York Community Air Survey'' هلائي ٿو.<ref>{{cite web |title=Air Pollution Monitoring |url=http://www.nyc.gov/html/dep/html/air/air_pollution_monitoring.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305195347/http://www.nyc.gov/html/dep/html/air/air_pollution_monitoring.shtml |archive-date=March 5, 2019 |access-date=January 16, 2022 |website=[[New York City Department of Environmental Protection]] |url-status=dead }}</ref> == آبادي ۽ سماجي بناوت == {{Main|نيو يارڪ شهر جي آبادي|نيو يارڪ شهر جي آباديءَ جي تاريخ}} {{Historical populations|type=USA | 1698|4937 | 1712|5840 | 1723|7248 | 1737|10664 | 1746|11717 | 1756|13046 | 1771|21863 | 1790|33131 | 1800|60515 | 1810|96373 | 1820|123706 | 1830|202589 | 1840|312710 | 1850|515547 | 1860|813669 | 1870|942292 | 1880|1206299 | 1890|1515301 | 1900|3437202 | 1910|4766883 | 1920|5620048 | 1930|6930446 | 1940|7454995 | 1950|7891957 | 1960|7781984 | 1970|7894862 | 1980|7071639 | 1990|7322564 | 2000|8008288 | 2010|8175133 | 2020|8804190 | 2025 est.|8584629 | footnote={{efn|1880ع ۽ 1890ع جا انگ برونڪس جي هڪ حصي کي به شامل ڪن ٿا. 1900ع کان پوءِ جا انگ گڏيل پنجن [[نيو يارڪ شهر جا بورو|بورن]] واري شهر لاءِ آهن. '''ذريعا:''' 1698–1771،<ref>{{cite book |last=Greene and Harrington |title=American Population Before the Federal Census of 1790 |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-BDY-089 |location=New York |publisher=Columbia University Press |year=1932}}, as cited in: {{cite book |last=Rosenwaike |first=Ira |title=Population History of New York City |publisher=[[Syracuse University Press]] |location=Syracuse, N.Y. |year=1972 |isbn=0-8156-2155-8 |page=[https://archive.org/details/populationhistor00irar/page/8 8] |url=https://archive.org/details/populationhistor00irar/page/8 }}</ref> 1790–1990<ref name=Census1790to1990/> 2000 ۽ 2010<ref name="2010 Census pop est">{{cite web |title=Table PL-P1 NYC: Total Population New York City and Boroughs, 2000 and 2010 |url=http://www1.nyc.gov/assets/planning/download/pdf/data-maps/nyc-population/census2010/t_pl_p1_nyc.pdf |website=nyc.gov |access-date=May 16, 2016 }}</ref> 2020 ۽ 2025<ref name=NYCQuickFacts/>}} }} نيو يارڪ شهر آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. [[2020ع آمريڪي مردم شماري]] موجب شهر جي آبادي 8,804,190 هئي، جيڪا ان وقت تائين شهر جي سڀ کان وڏي ڏهاڪي واري سرڪاري ڳڻپ هئي.<ref name="QuickFacts">[https://www.census.gov/quickfacts/table/3651000,36,00 QuickFacts for New York city, New York; New York; United States], [[United States Census Bureau]]. Accessed January 12, 2024.</ref><ref>{{cite news |last=Sherry |first=Virginia N. |date=March 27, 2014 |title=Staten Island population at all-time high of 473,000; NYC's soars to record 8.4&nbsp;million |newspaper=[[Staten Island Advance]] |url=http://www.silive.com/news/index.ssf/2014/03/staten_island_residents_number.html |access-date=March 27, 2014 }}</ref><ref name="nytimes_a">{{cite news |last=Roberts |first=Sam |date=March 14, 2013 |title=Fewer People Are Abandoning the Bronx, Census Data Show |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/03/14/nyregion/more-people-moving-to-bronx-census-shows.html |access-date=March 27, 2014 }}</ref> شهر ۾ رهندڙ ماڻهن جو انگ [[لاس اينجلس]]، جيڪو آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڏو شهر آهي، کان ٻيڻو کان به وڌيڪ آهي.<ref name="estimate2023a">{{cite web |title=Population Rebounds for Many Cities in Northeast and Midwest |url=https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2024/subcounty-population-estimates.html |website=[[United States Census Bureau]] |access-date=May 16, 2024}}</ref> 2020ع ۾ نيو يارڪ شهر جي آباديءَ ۾ 35.9٪ [[اڇا آمريڪي|اڇا]]، 22.7٪ [[افريقي آمريڪي|ڪارا يا افريقي آمريڪي]]، 14.6٪ [[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]]، 10.5٪ هڪ کان وڌيڪ نسلن سان لاڳاپيل، 0.7٪ اصلي آمريڪي ۽ 0.1٪ [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن سان واسطو رکندڙ]] هئا؛ جڏهن ته 28.4٪ ماڻهن پاڻ کي [[هسپانوي ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانوي يا لاطيني]] طور سڃاتو.<ref name=QuickFacts/> 2010ع کان 2020ع جي وچ ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 629,000 ماڻهن سان وڌي، جيڪا ان عرصي دوران آمريڪا جي ايندڙ چئن وڏن شهرن—[[لاس اينجلس]]، [[شڪاگو]]، [[هيوسٽن]] ۽ [[فينڪس، ايريزونا|فينڪس]]—جي گڏيل واڌ کان به وڌيڪ هئي.<ref name=2010to2020CensusGrowth1>{{cite web |first=Celine |last=Castronuovo |url=https://thehill.com/homenews/state-watch/567611-all-10-largest-cities-grew-phoenix-supplants-philly-as-5th-largest-in-us |title=All 10 largest cities grew, Phoenix supplants Philly as 5th largest in US |date=August 12, 2021 |access-date=August 28, 2021 |work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]] }}</ref><ref name=2010to2020CensusGrowth2>{{cite web |first=John L. |last=Dorman |url=https://www.businessinsider.com/census-10-largest-cities-united-states-population-growth-reapportionment-2021-8 |title=Census: The 10 most populous US cities are led by NYC, Los Angeles, and Chicago; Phoenix leapfrogs Philadelphia to claim the No. 5 spot |access-date=August 27, 2021 |date=August 16, 2021 |work=[[Business Insider]] }}</ref> شهر جي آباديءَ جي گهاٽائي {{Convert|27744.1|PD/sqmi}} آهي، جيڪا 100,000 کان وڌيڪ آبادي رکندڙ آمريڪي ميونسپلٽين ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name=CensusDensity2022>[https://www.census.gov/popclock/embed.php?component=density Highest Density States, Counties and Cities (2022)], [[United States Census Bureau]]. Accessed December 30, 2023.</ref> [[مينهٽن]] جي آباديءَ جي گهاٽائي {{Convert|70450.8|PD/sqmi}} آهي، جيڪا آمريڪا جي ڪنهن به ڪائونٽي کان وڌيڪ آهي.<ref name=CensusDensity2022/> 2020ع جي انگن موجب نيو يارڪ شهر، نيو يارڪ رياست جي ڪل 20,202,320 آباديءَ جو لڳ ڀڳ 43.6٪ حصو هو،<ref name=QuickFacts/> ۽ [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو|نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 39٪ شهر ۾ رهندو هو.<ref name="PopHousingEstMetro">{{cite web |year=2016 |title=ACS Demographic and Housing Estimates—2012–2016 American Community Survey 5-Year Estimates—City Versus Metro |url=https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/15_5YR/DP05/1600000US3651000%7C330M200US408 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711031203/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/15_5YR/DP05/1600000US3651000&#124;330M200US408 |archive-date=2020-07-11 |access-date=2026-02-21 |website=American Fact Finder, [[United States Census Bureau]] }}</ref> ساڳئي سال شهر جي اڪثريت، يعني 5,141,539 ماڻهو يا 58.4٪، [[بروڪلن]] يا [[ڪوئنز]] ۾ رهندا هئا.<ref name=QuickFactsFiveBoroughs>[https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/newyorkcitynewyork,bronxcountynewyork,kingscountynewyork,newyorkcountynewyork,queenscountynewyork,richmondcountynewyork/ QuickFacts New York city, New York; Bronx County, New York; Kings County, New York; New York County, New York; Queens County, New York; Richmond County, New York], [[United States Census Bureau]]. Accessed January 14, 2024.</ref> نيو يارڪ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ لساني طور متنوع شهرن مان هڪ آهي. هتي اندازاً 800 ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون،<ref name="NYCWorld'sMostCulturallyLinguisticallyDiverseCityTop"/><ref name="QueensMostLinguisticallyDiverseTop"/><ref>{{cite web |url=http://elalliance.org/ |title=Endangered Language Alliance |year=2012 |access-date=September 7, 2013 }}</ref><ref name=800source3>{{cite news |url=https://www.msn.com/en-us/news/us/new-yorkers-self-assured-and-opinionated-defend-their-values/ar-BBog5Ms?li=BBnb7Kz&ocid=iehp |title=New Yorkers, Self-Assured and Opinionated, Defend Their Values |author=N. R. Kleinfield |newspaper=[[The New York Times]] |date=January 15, 2016 |access-date=January 15, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160118134043/http://www.msn.com/en-us/news/us/new-yorkers-self-assured-and-opinionated-defend-their-values/ar-BBog5Ms?li=BBnb7Kz&ocid=iehp |archive-date=January 18, 2016 |url-status=dead }}</ref> ۽ ميٽروپوليٽن علائقو دنيا جي سڀ کان وڏي پرڏيهي ڄاول آبادي رکندڙ ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ آهي. نيو يارڪ آمريڪا ۾ قانوني مهاجرن جي داخل ٿيڻ جو اهم ترين مرڪز پڻ رهيو آهي، جنهن جو انگ لاس اينجلس ۽ [[ميامي ميٽروپوليٽن علائقو|ميامي]] جي گڏيل انگ کان نمايان طور وڌيڪ آهي.<ref name="Immigrants2022est">{{cite web |title=Yearbook of Immigration Statistics LPRSupplemental Table 2d Persons Obtaining Lawful Permanent Resident Status by Leading Core Based Statistical Areas (CBSAs) of Residence and Region and Country of Birth: Fiscal Year 2022 |url=https://www.dhs.gov/sites/default/files/2023-12/2023_0818_plcy_yearbook_lawful_permanent_residents_fy2022.xlsx |access-date=May 16, 2024 |publisher=[[U.S. Department of Homeland Security]] }}</ref> 2023ع ۾ نوجوان پيشه ور ماڻهن پاران نيو يارڪ شهر ۾ نوڪرين لاءِ درخواستن جو انگ 2019ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ست ڀيرا وڌي ويو، جنهن سبب شهر تازو گريجوئيٽ ٿيل نوجوانن لاءِ سڀ کان وڌيڪ پسنديده منزلن مان هڪ بڻيو.<ref name=NYCMostPopularDestinationCollegeGrads>{{cite web |url=https://www.cnbc.com/amp/2023/10/10/this-is-the-no-1-city-where-young-people-want-to-work-most.html |title=This is the No. 1 city attracting young professionals—demand grew nearly 7 times since 2019 |author=Jennifer Liu |publisher=[[CNBC]] |date=October 10, 2023 |access-date=May 16, 2024 }}</ref> [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو]] 1925ع ۾ [[لنڊن]] کي پوئتي ڇڏي دنيا جو سڀ کان وڏو شهري علائقو بڻيو.<ref>{{Cite web |title=Exhibition Text—New York at Its Core: World City |url=https://www.mcny.org/nyaic-worldcity-online |access-date=2026-04-13 |website=www.mcny.org |language=en}}</ref><ref name="Chandler">{{Cite book |last=Chandler|first=Tertius|title=Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census|url=https://archive.org/details/fourthousandyear0000chan|publisher=Edwin Mellen Press|year=1987|isbn=0-88946-207-0|location=Lewiston, New York|author-link=Tertius Chandler}} Chandler defines a city as a continuously built-up area (urban) with suburbs but without farmland inside the municipality. Figures in main tables are preferentially cited. Part of Chandler's estimates are summarized or modified at: (a) {{Cite web |last=Chase-Dunn|first=Christopher|title=Polities and Settlements Research Working Group|url=https://irows.ucr.edu/research/citemp/citemtoc.htm|website=The Institute for Research on World-Systems|access-date=14 October 2022|archive-date=24 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424173719/https://irows.ucr.edu/research/citemp/citemtoc.htm|url-status=live}} (b) {{Cite web |last=Rosenberg|first=Matt|date=4 November 2019|title=Largest Cities Throughout History: Determining population prior to census-taking was no easy task|url=https://www.thoughtco.com/largest-cities-throughout-history-4068071|website=ThoughtCo|access-date=28 December 2020|archive-date=18 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818124242/http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm|url-status=live}} (c) {{Cite web |title=Populations of Largest Cities in PMNs from 2000BCE to 1988AD|url=http://www.etext.org/Politics/World.Systems/datasets/citypop/civilizations/citypops_2000BCE-1988AD|archive-url=https://web.archive.org/web/20080211233018/http://www.etext.org/Politics/World.Systems/datasets/citypop/civilizations/citypops_2000BCE-1988CE|archive-date=11 February 2008|website=Etext Archives}}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ميٽروپوليٽن آبادي 10 ملين کان وڌي وئي، جنهن سان اهو دنيا جو پهريون [[ميگا شهر]] بڻيو.<ref name=":1" /><ref name="Chandler" /> 1955ع ۾ [[ٽوڪيو جو وڏو علائقو]] نيو يارڪ کان اڳتي نڪري ويو.<ref>{{Cite web |title=Focusing on World Megacities: Demographia World Urban Areas, 2021 {{!}} Newgeography.com |url=https://www.newgeography.com/content/007127-focusing-world-megacities-demographia-world-urban-areas-2021 |access-date=2026-04-13 |website=www.newgeography.com}}</ref><ref name="Chandler" /> === نسل، قوميت ۽ آبائي اصل === {{Main|نيو يارڪ شهر ۾ نسل ۽ قوميت|نيو يارڪ شهر جون نسلي آباديون}} [[آمريڪن ڪميونٽي سروي]] جي 2022ع وارن تخمينن مطابق نيو يارڪ شهر ۾ پاڻ ڄاڻايل وڏن آبائي يا قومي پسمنظرن ۾ [[ڊومينيڪن آمريڪي|ڊومينيڪن]] 8.7٪، [[چيني آمريڪي|چيني]] 7.5٪، [[پورٽو ريڪن]] 6.9٪، [[اطالوي آمريڪي|اطالوي]] 5.5٪، [[ميڪسيڪي آمريڪي|ميڪسيڪي]] 4.4٪، [[آئرش آمريڪي|آئرش]] 4.4٪، [[ڀارتي آمريڪي|ڀارتي]] 3.1٪، [[جرمن آمريڪي|جرمن]] 2.9٪، [[جميڪائي آمريڪي|جميڪائي]] 2.4٪، [[ايڪواڊوري آمريڪي|ايڪواڊوري]] 2.3٪، [[انگريزي آمريڪي|انگريزي]] 2.1٪، [[پولش آمريڪي|پولش]] 1.9٪، [[روسي آمريڪي|روسي]] 1.7٪، [[عرب آمريڪي|عرب]] 1.4٪، [[هيٽيائي آمريڪي|هيٽيائي]] 1.4٪، [[گياني آمريڪي|گياني]] 1.3٪، [[فلپائني آمريڪي|فلپائني]] 1.1٪ ۽ [[ڪوريائي آمريڪي|ڪوريائي]] 1.1٪ شامل هئا.<ref name="United States Census Bureau">{{cite web |title=QuickFacts for New York City / New York State / United States |url=https://www.census.gov/quickfacts/table/PST045216/3651000,36,00 |access-date=February 14, 2022 |publisher=[[United States Census Bureau]]}}</ref><ref name="The City of New York" /><ref name="Digital Diplomacy Coalition, New York" /> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:90%; text-align:center;" ! style="background:#dbeafe;" | تاريخي نسلي بناوت ! style="background:#dcfce7;" | 2020<ref>{{cite web |url=https://data.census.gov/cedsci/table?g=1600000US3651000&y=2020 |publisher=US Census Bureau |title=2020: DEC Redistricting Data (PL 94-171) }}</ref> ! style="background:#fef3c7;" | 2010<ref name="United States Census Bureau" /> ! style="background:#fce7f3;" | 1990<ref name="pop">{{cite web |title=Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990 |url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120812191959/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html |access-date=November 7, 2021 |archive-date=August 12, 2012 |publisher=[[U.S. Census Bureau]] }}</ref> ! style="background:#ede9fe;" | 1970<ref name="pop" /> ! style="background:#fee2e2;" | 1940<ref name="pop" /> |- | style="text-align:left;" | [[غير هسپانوي اڇا|اڇا]] (غير هسپانوي) |30.9% |33.3% |43.4% |64.0% |92.1% |- | style="text-align:left;" | [[هسپانوي ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانوي يا لاطيني]] |28.3% |28.6% |23.7% |15.2% |1.6% |- | style="text-align:left;" | [[نيو يارڪ شهر جا افريقي آمريڪي|ڪارا يا افريقي آمريڪي]] (غير هسپانوي) |20.2% |22.8% |28.8% |21.1% |6.1% |- | style="text-align:left;" | [[نيو يارڪ شهر جا ايشيائي|ايشيائي]] ۽ [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن وارا]] (غير هسپانوي) |15.6% |12.6% |7.0% |1.2% |0.2% |- | style="text-align:left;" | اصلي آمريڪي (غير هسپانوي) |0.2% |0.2% |0.4% |0.1% |لاڳو نه ٿو ٿئي |- | style="text-align:left;" | [[ٻه يا وڌيڪ نسل]] (غير هسپانوي) |3.4% |1.8% |لاڳو نه ٿو ٿئي |لاڳو نه ٿو ٿئي |لاڳو نه ٿو ٿئي |} 2018ع کان 2022ع تائين جي آمريڪن ڪميونٽي سروي جي انگن موجب شهر جي لڳ ڀڳ 36.3٪ آبادي پرڏيهي ڄاول هئي، جڏهن ته سڄي آمريڪا لاءِ اهو انگ 13.7٪ هو.<ref name=QuickFacts/> اندازاً شهر جي 40٪ ٻارن جون مائرون مهاجر آهن.<ref>Camarota, Steven A.; Zeigler, Karen; and Richwine, Jason. [https://cis.org/Report/Births-Legal-and-Illegal-Immigrants-US ''Births to Legal and Illegal Immigrants in the U.S; A look at health insurance coverage among new mothers by legal status at the state and local level''], [[Center for Immigration Studies]], October 9, 2018. Accessed January 14, 2024.</ref> پنهنجي تاريخ جي وڏي حصي دوران نيو يارڪ مهاجرن لاءِ آمريڪا جو اهم [[داخلا جو بندرگاهه]] رهيو آهي.<ref name="CityDiversity">{{cite news |last=Semple |first=Kirk |date=June 8, 2013 |title=City's Newest Immigrant Enclaves, From Little Guyana to Meokjagolmok it |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/interactive/2013/06/09/nyregion/new-york-citys-newest-immigrant-enclaves.html?pagewanted=all |access-date=June 12, 2013 }}</ref><ref name="NYC immigration">[https://www1.nyc.gov/assets/planning/download/pdf/data-maps/nyc-population/nny2013/nny_2013.pdf ''The Newest New Yorkers: 2013''], [[New York City Department of City Planning]], December 2013. Retrieved February 9, 2017. "The immigrant share of the population has also doubled since 1965, to 37 percent. With foreign-born mothers accounting for 51 percent of all births, approximately 6-in-10 New Yorkers are either immigrants or the children of immigrants."</ref> ڪنهن هڪ ملڪ يا علائقي مان آيل ماڻهو اڪثريت ۾ ناهن، جنهن ڪري شهر جي سماجي بناوت انتهائي گهڻ قومي ۽ گهڻ ثقافتي آهي.<ref name="CityDiversity" /> [[ڪوئنز]] آمريڪا ۾ ايشيائي آمريڪن ۽ اينڊيز علائقي سان واسطو رکندڙ آبادين جا اهم مرڪز رکي ٿو، ۽ ان کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني طور متنوع شهري علائقن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="QueensMostLinguisticallyDiverseTop"/><ref name="QueensMostDiverseWorld2"/> وڌيڪ وسيع نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو 2023ع ۾ اندازاً 5.9 ملين پرڏيهي ڄاول رهاڪن سان دنيا جي سڀ کان وڏي پرڏيهي ڄاول ميٽروپوليٽن آبادين مان هڪ هو. {{multiple image | title = [[نيو يارڪ شهر جون نسلي آباديون]] | align = right | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | image1 = Chinatown,_New_York_(18076448908).jpg | caption1 = [[لِٽل فُوزو]]، مينهٽن | image2 = Little Italy NY Street.JPG | caption2 = [[لِٽل اٽلي، مينهٽن|لِٽل اٽلي]]، مينهٽن | image3 = Brighton_beach_(7434138858).jpg | caption3 = [[برائيٽن بيچ#روسي ٻولي ڳالهائيندڙ ثقافت|لِٽل رشيا]]، بروڪلن | image4 = 74th St shopping Jax Hts jeh.jpg | caption4 = [[جيڪسن هائٽس، ڪوئنز|لِٽل انڊيا]]، ڪوئنز }} نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي [[نيو يارڪ شهر ۾ ايشيائي|ايشيائي]] آبادي رهي ٿي، جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 2.6 ملين آهي.<ref name=NYCMetroLargestAsianPopulation>{{cite web|url=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/fact-sheet/asian-americans-in-the-u-s/|title=آمريڪا ۾ ايشيائي ماڻهن بابت حقيقتون|author=Carolyne Im|publisher=[[Pew Research Center]]|access-date=May 22, 2026}}</ref> نيو يارڪ ۾ ايشيا کان ٻاهر سڀ کان وڏي [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ چيني ماڻهو|چيني]] آبادي ۽ مغربي اڌ گولي ۾ سڀ کان وڏي [[ايشيائي ڀارتي]] آبادي رهي ٿي،<ref name="NYCLargestChinesePopulation">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2015/02/23/nyregion/in-new-york-indictment-of-officer-peter-liang-divides-chinese-americans.html|title=نيو يارڪ جي پوليس آفيسر جي فرد جرم چيني آمريڪين کي ورهائي ڇڏيو |author=Vivian Yee |newspaper=The New York Times |date=February 22, 2015 |access-date=November 17, 2023 |quote=هاڻي اهي چيني ٻوليءَ جي پريس سان رابطا ڪري رهيا آهن، آفيسر ليانگ کي صلاح ڏيڻ لاءِ وڪيلن سان رابطو ڪري رهيا آهن ۽ نيو يارڪ ۾ احتجاجي مارچ جي رٿابندي ڪري رهيا آهن، جيڪو ايشيا کان ٻاهر سڀ کان وڏي چيني آبادي رکندڙ شهر آهي.}}</ref> ۽ گڏوگڏ هتي سڀ کان وڏيون [[روسي آمريڪي]]، اطالوي آمريڪي ۽ افريقي آمريڪي آباديون پڻ رهن ٿيون. نيو يارڪ آمريڪا ۾ سڀ کان وڏي [[ڊومينيڪن آمريڪي]]، [[نيو يارڪ شهر ڏانهن پورٽو ريڪن لڏپلاڻ|پورٽو ريڪن–آمريڪي]] ۽ [[ڏکڻ آمريڪي آمريڪي|ڏکڻ آمريڪي]] آباديءَ جو گهر پڻ آهي،<ref name="U.S. Department of Homeland Security">{{cite web |title=اميگريشن انگن اکرن جو ساليانو ڪتاب: 2011، ضمني جدول 2 |url=https://www.dhs.gov/files/statistics/publications/LPR11.shtm |access-date=July 18, 2014 |publisher=[[U.S. Department of Homeland Security]] }}</ref> ۽ ملڪ ۾ مجموعي طور ٻي سڀ کان وڏي [[هسپانوي ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانوي]] آبادي به هتي رهي ٿي، جنهن جو انگ 5 ملين کان وڌيڪ آهي. نيو يارڪ شهر واري علائقي ڏانهن ايندڙ ڏکڻ آمريڪي مهاجرن ۾ [[وينزويلا جا آمريڪي|وينزويلا]]، [[ايڪواڊوري آمريڪي|ايڪواڊور]]، [[ڪولمبيائي آمريڪي|ڪولمبيا]]، [[گياني آمريڪي|گيانا]]، [[پيرووي آمريڪي|پيرو]] ۽ [[برازيلي آمريڪي|برازيل]] اهم ماخذ ملڪ آهن؛ [[نيو يارڪ شهر ۾ ڪيريبين|ڪيريبين]] مان [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]، [[جميڪا]]، [[هيٽي]] ۽ [[ٽرينيڊيڊ ۽ ٽوباگو جا آمريڪي|ٽرينيڊيڊ ۽ ٽوباگو]]؛ [[آفريڪا مان آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ|آفريڪا]] مان [[نائجيرين آمريڪي|نائيجيريا]]، [[مصري آمريڪي|مصر]]، [[گهانيائي آمريڪي|گهانا]]، [[تنزانيائي آمريڪي|تنزانيا]]، [[ڪينيائي آمريڪي|ڪينيا]] ۽ [[ڏکڻ آفريقي آمريڪي|ڏکڻ آفريڪا]]؛ ۽ وچ آمريڪا مان [[ايل سلواڊور جا آمريڪي|ايل سلواڊور]]، [[هونڊوراسي آمريڪي|هونڊوراس]] ۽ [[گوئٽي مالا جا آمريڪي|گوئٽي مالا]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=مالي سال 2013 ۾ قانوني مستقل رهائشي حيثيت حاصل ڪندڙ ماڻهن جو رهائش واري اهم ميٽروپوليٽن علائقي ۽ ڄمڻ واري ملڪ موجب انگ |url=https://www.dhs.gov/sites/default/files/publications/immigration-statistics/yearbook/2013/LPR/immsuptable2d.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712214124/https://www.dhs.gov/sites/default/files/publications/immigration-statistics/yearbook/2013/LPR/immsuptable2d.xls |access-date=March 6, 2015 |archive-date=July 12, 2014 |publisher=[[United States Department of Homeland Security]] |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر آمريڪا جي ڪنهن به شهر کان وڌيڪ مجموعي ايشيائي آبادي رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=ايشيائي آمريڪي انگ اکر |url=http://www.ameredia.com/resources/demographics/asian_american.html |access-date=July 5, 2011 |publisher=Améredia Incorporated }}</ref> [[نيو يارڪ شهر ۾ ايشيائي آمريڪي]]، 2010ع جي مردم شماري موجب، 1.2 ملين کان وڌيڪ هئا،<ref name=QuickFacts/> جيڪو سان فرانسسڪو ۽ لاس اينجلس جي گڏيل ايشيائي آبادي کان به وڌيڪ هو.<ref>{{cite news |last=Semple |first=Kirk |date=June 23, 2011 |title=ايشيائي نيو يارڪ واسي پنهنجي انگ مطابق سياسي طاقت جا خواهشمند |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/24/nyregion/asian-new-yorkers-asian-new-yorkers-seek-power-to-match-surging-numbers.html |access-date=July 5, 2011 |quote=ايشيائي، جيڪي عام طور اولهه سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا آهن، نيو يارڪ ۾ تيزيءَ سان وڌي رهيا آهن. مردم شماري جي انگن موجب پهريون ڀيرو سندن انگ هڪ ملين کان مٿي ويو، يعني هر اٺن نيو يارڪ واسين مان لڳ ڀڳ هڪ، ۽ اهو سان فرانسسڪو ۽ لاس اينجلس جي گڏيل ايشيائي آبادي کان به وڌيڪ آهي. }}</ref> [[مينهٽن جو چائنا ٽائون]] [[مغربي اڌ گولو|مغربي اڌ گولي]] ۾ چيني ماڻهن جي سڀ کان وڏي مرڪزي آبادي رکي ٿو،<ref name="fact-sheet">* {{cite web |url=http://www.explorechinatown.com/PDF/FactSheet.pdf |title=چائنا ٽائون نيو يارڪ شهر حقيقتي ورق |publisher=www.explorechinatown.com |access-date=August 28, 2022}} * {{cite web |url=http://www.ny.com/articles/chinatown.html |title=نيو يارڪ جي چائنا ٽائون جي تاريخ |first=Sarah |last=Waxman |publisher=Mediabridge Infosystems, Inc |access-date=August 28, 2022 |quote=مينهٽن جو چائنا ٽائون آمريڪا جو سڀ کان وڏو چائنا ٽائون ۽ مغربي اڌ گولي ۾ چيني ماڻهن جي سڀ کان وڏي مرڪزي آباديءَ جو هنڌ آهي، جيڪو لوئر ايسٽ سائڊ ۾ واقع آهي.}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NagJFMxtkAcC&q=Flushing+Chinatown+Little+Taiwan&pg=PA104 |title=Still the golden door: the Third ...&nbsp;– Google Books |first=David M. |last=Reimers |access-date=August 28, 2022 |isbn=978-0-231-07681-4 |year=1992 |publisher=Columbia University Press }} * {{cite web |url=http://geographyplanning.buffalostate.edu/MSG%202002/13_McGlinn.pdf |title=چائنا ٽائون کان اڳتي: ٻٽي لڏپلاڻ ۽ ميٽروپوليٽن نيو يارڪ شهر جي چيني آبادي، 2000، صفحو 4 |author=Lawrence A. McGlinn, Department of Geography SUNY-New Paltz |publisher=Middle States Geographer, 2002, 35: 110–119, Journal of the Middle States Division of the Association of American Geographers |access-date=August 28, 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029075400/http://geographyplanning.buffalostate.edu/MSG%202002/13_McGlinn.pdf |archive-date=October 29, 2012 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NagJFMxtkAcC&q=Flushing+Chinatown+Little+Taiwan&pg=PA104 |title=Still the golden door: the Third ...&nbsp;– Google Books |first=David M. |last=Reimers |access-date=August 28, 2022 |isbn=978-0-231-07681-4 |year=1992 |publisher=Columbia University Press }}</ref> جڏهن ته ڪوئنز ۾ ايشيا کان ٻاهر سڀ کان وڏي [[تبتي ماڻهو|تبتي]] آبادي رهي ٿي.<ref name="UnreachedNY">{{cite web |date=July 17, 2012 |title=ميٽرو نيو يارڪ ۾ اهم غير رسائي ٿيل نسلي گروهن جون آباديون |url=http://www.globalgates.info/church-plant-needs-among-unreached/ |access-date=October 27, 2014 |publisher=GLOBAL GATES |archive-date=October 27, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141027192509/http://www.globalgates.info/church-plant-needs-among-unreached/ |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ [[عرب آمريڪي]] 160,000 کان وڌيڪ آهن،<ref>{{cite web |title=گهڻين دنيائن جي هڪ برادري: نيو يارڪ شهر جا عرب آمريڪي |url=http://www.allied-media.com/Arab-American/NY-Arabs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108212113/http://www.allied-media.com/Arab-American/NY-Arabs.htm |archive-date=November 8, 2014 |access-date=October 9, 2014 |publisher=Allied Media Corp }}</ref> جن جي سڀ کان وڏي مرڪزي آبادي بروڪلن ۾ آهي. نيو يارڪ شهر آمريڪا ۾ سڀ کان وڏي [[فلسطيني آمريڪي|فلسطيني]] آباديءَ جو گهر پڻ آهي،<ref name=NYCLargestPalestinianPopulation>{{Cite web |title=آمريڪا ۾ شهر موجب سڀ کان وڏيون فلسطيني برادريون |url=https://zipatlas.com/us/city-comparison/largest-palestinian-community.htm |access-date=May 24, 2024 |website=zipatlas.com }}</ref> ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڏين [[ازبڪ آمريڪي|ازبڪ]] ۽ [[البانوي آمريڪي|البانوي]] پرڏيهي آبادين مان پڻ هڪ هتي رهي ٿي؛<ref name=NYCWhiteMuslimDiasporas>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2026/04/10/nyregion/eric-adams-albania-citizen.html?smid=nytcore-ios-share|title=ايرڪ ايڊمز، دنيا جو شهري، هاڻي البانيا جو به باقاعده شهري بڻجي ويو|author=Emma Goldberg|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 10, 2026|access-date=April 12, 2026}}</ref> جڏهن ته [[ترڪي آمريڪي|ترڪي]]، [[آرمينيائي آمريڪي|آرمينيائي]] ۽ [[آذربائيجاني آمريڪي|آذربائيجاني]] برادريون به شهر جي غير هسپانوي اڇي آباديءَ جا تيزيءَ سان وڌندڙ حصا آهن.<ref name=NYCLittleIstanbul>{{cite news|url=https://brooklyndowntownstar.com/restaurants/2024/03/06/meet-the-turkish-immigrants-of-south-brooklyn/|title=ڏکڻ بروڪلن جي ترڪي مهاجرن سان ملاقات: ترڪي جي ثقافت ۽ ذائقي جو تجربو|author=Yasin Akdag|newspaper=Brooklyn Star|date=March 6, 2024|access-date=April 12, 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=اميگريشن انگن اکرن جو ساليانو ڪتاب: 2013، قانوني مستقل رهواسي، ضمني جدول 2 |url=https://www.dhs.gov/yearbook-immigration-statistics-2013-lawful-permanent-residents |access-date=July 19, 2014 |publisher=[[U.S. Department of Homeland Security]] }}</ref><ref>{{Cite web |last=Zunitch |first=Victoria |date=2018-10-04 |title=شهر ڪوئنز ۾ آرمينيائي ثقافت کي ساراهيو |url=https://www.qchron.com/editions/queenswide/city-lauds-armenian-culture-in-queens/article_b2885ecf-d09f-5d9b-b84d-5b2955d3cc83.html |access-date=2025-12-04 |website=Queens Chronicle |language=en}}</ref> ميٽروپوليٽن علائقي ۾ سڄي آمريڪا جي [[نيو يارڪ شهر ميٽروپوليٽن علائقي ۾ ڀارتي آمريڪي|ڀارتي آمريڪين]] جو لڳ ڀڳ 20٪ ۽ گهٽ ۾ گهٽ ويهه [[لِٽل انڊيا]] آباديون آهن، جڏهن ته سڀني [[نيو يارڪ شهر ۾ ڪوريائي آمريڪي|ڪوريائي آمريڪين]] جو لڳ ڀڳ 15٪ ۽ چار [[ڪوريا ٽائون، مينهٽن|ڪوريا ٽائون]] پڻ هتي واقع آهن.<ref name=NYCAmericanCommunitySurvey>{{cite web |url=https://data.census.gov/ |title=مردم شماري جي انگن جي ڳولا |publisher=United States Census Bureau |access-date=October 31, 2023 }}</ref> نيو يارڪ شهر ۽ ان جو ميٽروپوليٽن علائقو ملڪ ۾ سڀ کان وڏي [[نيو يارڪ شهر ۾ افريقي آمريڪي|ڪاري يا افريقي آمريڪي]] آبادي رکن ٿا.<ref>{{cite web | title=آمريڪا جي ڪاري آبادي بابت حقيقتون | date=January 23, 2025 | url=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/fact-sheet/facts-about-the-us-black-population/ }}</ref> نيو يارڪ شهر 2012ع ۾ 2.7 ملين ماڻهن سان آمريڪا جي ڪنهن به شهر کان وڏي [[يورپي آمريڪي|يورپي]] ۽ [[غير هسپانوي اڇي]] آبادي رکندڙ شهر هو.<ref>{{cite web |title=American FactFinder—نتيجا |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_DP05&prodType=table |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200315193522/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_DP05&prodType=table |archive-date=2020-03-15 |access-date=2026-02-21 |publisher=[[U.S. Department of Commerce]] }}</ref> شهر ۾ رهندڙ [[يورپي ڊائسپورا|يورپي پرڏيهي آبادي]] انتهائي متنوع آهي ۽ ڪيترين [[نيو يارڪ شهر جون نسلي آباديون#يورپي|يورپي نسلي برادرين]] پنهنجا الڳ پاڙا يا مرڪز قائم ڪيا آهن.<ref name=BrightonBeachRussianSpeakingEpicenter>{{cite web |url=http://untappedcities.com/2014/01/23/nyc-micro-neighborhoods-little-odessa-brighton-beach-brooklyn/ |title=نيو يارڪ جا ننڍڙا پاڙا: بروڪلن جي برائيٽن بيچ ۾ لِٽل اوڊيسا |author=Brennan Ortiz |year=2014 |work=Untapped Cities (online, January 23) |access-date=October 22, 2023 }}</ref><ref name=AstoriaNYCGreektown1>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/11/15/arts/astoria-a-greek-isle-in-the-new-york-city-sea.html |title=ايسٽوريا، نيو يارڪ شهر جي سمنڊ ۾ هڪ يوناني ٻيٽ |author=Richard F. Shepard |newspaper=The New York Times |date=November 15, 1991 |access-date=October 22, 2023 }}</ref><ref name=AstoriaNYCGreektown2>{{cite web |url=https://greekreporter.com/2022/06/18/the-ever-changing-face-of-greektown-in-astoria-queens-video/ |title=ايسٽوريا: نيو يارڪ جو بدلجندڙ يوناني پاڙو |author=Kerry Kolasa-Sikiaridi |publisher=Greek Reporter |date=June 18, 2022 |access-date=October 22, 2023 }}</ref> 2023ع تائين 960,000 يهودي رهاڪن سان نيو يارڪ شهر دنيا جي ڪنهن به شهر کان وڏي [[شهر موجب يهودي آبادي|يهودي آبادي]] رکي ٿو،<ref name="Gergely-2024">{{Cite web |last=Gergely |first=Julia |date=May 9, 2024 |title=نئين مطالعي موجب نيو يارڪ شهر ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين يهودي رهن ٿا |url=https://www.jta.org/2024/05/09/ny/nearly-1-million-jews-live-in-nyc-new-study-finds |access-date=July 10, 2024 |website=Jewish Telegraphic Agency |language=en-US }}</ref> جڏهن ته 2021ع تائين ان جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ 2 ملين کان وڌيڪ يهودي رهندا هئا، جيڪا اسرائيل جي [[تل ابيب ميٽروپوليٽن علائقو|تل ابيب ميٽروپوليٽن علائقي]] کان پوءِ دنيا جي ٻي سڀ کان وڏي يهودي آبادي هئي.<ref>{{cite report |editor1-last=Dashefsky |editor1-first=Arnold |editor-link1=Arnold Dashefsky |editor2-last=Della-Pergola |editor2-first=Sergio |editor-link2=Sergio Della Pergola |editor3-last=Sheskin |editor3-first=Ira |date=2021 |title=دنيا جي يهودي آبادي |url=https://www.jewishdatabank.org/api/download/?studyId=1185&mediaId=bjdb%5c2021_World_Jewish_Population_AJYB_(DellaPergola)_DB_Public.pdf |publisher=[[Berman Jewish DataBank]] |access-date=September 4, 2023 }}</ref> 2018ع جي اندازن موجب بروڪلن ۾ هر چئن رهاڪن مان لڳ ڀڳ هڪ يهودي هو.<ref name=BrookynTheMostJewishSpotOnEarth/> === جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ === {{main|نيو يارڪ شهر ۾ ايل جي بي ٽي ڪيو ثقافت|نيو يارڪ شهر جي ٽرانسجينڊر ثقافت|نيو يارڪ ۾ هم جنس شادي|نيو يارڪ شهر پرائيڊ مارچ}} {{further|نيو يارڪ شهر ڊريگ مارچ|ڪوئنز پرائيڊ پريڊ|نيو يارڪ شهر سان لاڳاپيل ايل جي بي ٽي ماڻهن جي فهرست|ايل جي بي ٽي جي وڏين تقريبن جي فهرست}} نيو يارڪ شهر کي دنيا جي [[نيو يارڪ شهر ۾ ايل جي بي ٽي ثقافت|هم جنس پرست ثقافت جي گاديءَ]] مان هڪ ۽ [[هم جنس پرست مردن، هم جنس پرست عورتن، ٻه جنسي ۽ ٽرانسجينڊر]] (LGBT) سماجي ۽ سياسي ماحول جو اهم عالمي مرڪز قرار ڏنو ويو آهي، ۽ اهو دنيا جي وڏين LGBT آبادين مان هڪ جو گهر آهي.<ref name=NYCGayCapitalOfTheWorld1>{{cite web |url=https://gayexpress.co.nz/2018/04/new-york-worlds-gay-capital/ |title=نيو يارڪ – دنيا جي هم جنس پرست ثقافت جي گادي |first=Peter |last=Minkoff |publisher=Your LGBTQ+ Voice |date=April 5, 2018 |access-date=January 4, 2023 }}</ref> نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ پاڻ کي [[نيو يارڪ شهر جا هم جنس پرست مرد|هم جنس پرست]] يا [[ٻه جنسي]] سڃاڻيندڙ لڳ ڀڳ 570,000 ماڻهو رهن ٿا، جيڪا ملڪ ۾ سڀ کان وڏي اهڙي آبادي آهي.<ref>{{cite web |last=Gates |first=Gary J. |title=ساڳئي جنس وارا جوڙا ۽ هم جنس پرست، ليزبيئن ۽ ٻه جنسي آبادي: آمريڪن ڪميونٽي سروي مان نوان تخمينا |url=http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-Same-Sex-Couples-GLB-Pop-ACS-Oct-2006.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609015224/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-Same-Sex-Couples-GLB-Pop-ACS-Oct-2006.pdf |archive-date=June 9, 2013 |date=October 2006 |access-date=December 7, 2013 |publisher=[[Williams Institute|The Williams Institute on Sexual Orientation Law and Public Policy]] }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Silverman |first1=Brian |url=https://books.google.com/books?id=fIAuxa6ic9EC&q=new+york+one+of+the+largest+world+gay+population&pg=PT703 |title=Frommer's New York City 2013 |last2=Chauvin |first2=Kelsy |year=2013 |isbn=978-1-118-33144-6 |access-date=March 24, 2015 |publisher=[[John Wiley & Sons]] }}</ref> بالغن جي باهمي رضامندي سان هم جنس جنسي عمل نيو يارڪ ۾ 1980ع واري ''[[New York v. Onofre]]'' فيصلي کان قانوني آهي، جنهن رياست جي [[آمريڪا ۾ سوڊومي قانون#Lawrence v. Texas کان اڳ رياستي ۽ علائقائي قانون|سوڊومي قانون]] کي غيرقانوني قرار ڏنو.<ref>{{cite court |litigants=People v. Ronald Onofre |vol=51 |reporter=N.Y.2d |opinion=476 |court=[[New York Court of Appeals|N.Y. Court of Appeals]] |date=December 18, 1980 |url=https://scholar.google.com/scholar_case?case=8178620795596160936 |access-date=March 30, 2022 }}</ref> [[نيو يارڪ ۾ هم جنس شادي]] 24 جون 2011ع تي قانوني ڪئي وئي ۽ نئون قانون 23 جولاءِ 2011ع کان لاڳو ٿيو.<ref>{{cite news |last1=Confessore |first1=Nicholas |last2=Barbaro |first2=Michael |date=June 24, 2011 |title=نيو يارڪ هم جنس شاديءَ جي اجازت ڏني، اهڙو قانون پاس ڪندڙ سڀ کان وڏي رياست بڻجي وئي |url=https://www.nytimes.com/2011/06/25/nyregion/gay-marriage-approved-by-new-york-senate.html?_r=1&hp |access-date=September 2, 2012 |work=[[The New York Times]] }}</ref> [[File:NYC_Pride_2019_26.jpg|thumb|[[نيو يارڪ شهر پرائيڊ مارچ]] دنيا جي [[ايل جي بي ٽي جي وڏين تقريبن جي فهرست|سڀ کان وڏي پرائيڊ پريڊ]] آهي.<ref name="NYCWorld'sLargestPrideParade"/>]] ساليانو [[نيو يارڪ شهر پرائيڊ مارچ]] [[ففٿ ايونيو]] تان ڏکڻ طرف ٿيندو [[گرين وچ وليج]]، لوئر مينهٽن ۾ ختم ٿيندو آهي. اها دنيا جي [[ايل جي بي ٽي جي وڏين تقريبن جي فهرست|سڀ کان وڏي پرائيڊ پريڊ]] آهي ۽ هر جون ۾ ڏهه هزارين شرڪت ڪندڙن سان گڏ لکين تماشائي رستن جي ڪنارن تي ان کي ڏسندا آهن.<ref name="NYCWorld'sLargestPrideParade">{{cite web |date=June 25, 2017 |title=48هين سالياني نيو يارڪ شهر پرائيڊ مارچ لاءِ ماڻهو رستن تي نڪري آيا |url=http://newyork.cbslocal.com/2017/06/25/48th-nyc-pride-march/ |access-date=June 26, 2017 |publisher=[[CBS New York]] |quote=آچر تي دنيا جي سڀ کان وڏي پرائيڊ پريڊ لاءِ بگ ايپل قوس قزح جي رنگن سان ڀرجي ويو. }}</ref><ref name=NYCWorld>{{Cite web |last=Gleason |first=Will |date=March 11, 2019 |title=تنوع ۽ ثقافت جي بنياد تي نئين عالمي سروي ۾ نيو يارڪ کي دنيا جو بهترين شهر قرار ڏنو ويو |url=https://www.timeout.com/newyork/news/new-york-voted-best-city-in-the-world-in-massive-worldwide-survey-031119 |access-date=May 19, 2019 |website=[[Time Out (magazine)|Time Out]] |quote=30,000 کان وڌيڪ ماڻهن جي راين کي گڏ ڪرڻ کان پوءِ نيو يارڪ کي 2019ع لاءِ دنيا جو بهترين شهر قرار ڏنو ويو. ان سروي ۾ اهو سڀ کان وڌيڪ متنوع ميٽروپولس ۽ بهترين ثقافت جي زمرن ۾ به اڳڀرو رهيو. }}</ref> ساليانو [[ڪوئنز پرائيڊ پريڊ]] [[جيڪسن هائٽس]] ۾ منعقد ٿيندو آهي ۽ ان سان گڏ ''گهڻ ثقافتي پريڊ'' پڻ ٿيندي آهي.<ref name="NYCTrans">{{cite news |first=Bill |last=Parry |date=July 10, 2018 |title=ايلمهرسٽ جي تقريب تشدد ۽ نفرت سبب مارجي ويل ٽرانسجينڊر ماڻهن کي ياد ڪيو |newspaper=[[TimesLedger]] |location=New York |url=https://www.timesledger.com/stories/2016/48/transvigil_2016_11_25_q.html |url-status=dead |access-date=April 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213003206/https://www.timesledger.com/stories/2016/48/transvigil_2016_11_25_q.html |archive-date=February 13, 2019 }}</ref> [[Stonewall 50 – WorldPride NYC 2019]] تاريخ جي سڀ کان وڏي [[ايل جي بي ٽي جي وڏين تقريبن جي فهرست|عالمي پرائيڊ تقريب]] هئي، جيڪا اسٽون وال بغاوت جي 50هين سالگرهه جي ياد ۾ منعقد ڪئي وئي. صرف مينهٽن ۾ 150,000 شرڪت ڪندڙن ۽ لڳ ڀڳ پنج ملين تماشائين ان ۾ شرڪت ڪئي.<ref name="Authorities1">{{cite news |first=Karma |last=Allen |url=https://abcnews.go.com/US/million-people-crowed-nyc-worldpride-mayor/story?id=64090338 |title=ميئر موجب نيو يارڪ شهر جي ورلڊ پرائيڊ ۾ لڳ ڀڳ پنج ملين ماڻهن شرڪت ڪئي |date=July 3, 2019 |access-date=July 3, 2019 |work=[[ABC News (United States)|ABC News]] }}</ref> نيو يارڪ شهر دنيا جي سڀ کان وڏي [[ٽرانسجينڊر]] آبادين مان هڪ جو گهر آهي؛ 2018ع ۾ ان جو انگ 50,000 کان وڌيڪ ڄاڻايو ويو هو، ۽ اها آبادي خاص طور مينهٽن، بروڪلن ۽ ڪوئنز ۾ مرڪوز هئي. جون 1969ع جي اسٽون وال فسادن کان اڳ هن برادري کي هم جنس پرست برادريءَ اندر به حاشيي تي رکيل محسوس ڪيو ويندو هو.<ref name="NYCTrans" /><ref name="TransEqualityNYC" /> [[بروڪلن لبريشن مارچ]]، ايل جي بي ٽي تاريخ ۾ [[ٽرانسجينڊر حق|ٽرانسجينڊر حقن]] لاءِ سڀ کان وڏن مظاهرن مان هڪ، 14 جون 2020ع تي ٿيو. اهو [[گرانڊ آرمي پلازا]] کان [[فورٽ گرين، بروڪلن]] تائين هليو ۽ ڪاري ٽرانسجينڊر ماڻهن جي زندگين جي حمايت تي مرڪوز هو. ان ۾ اندازاً 15,000 کان 20,000 ماڻهن شرڪت ڪئي.<ref>{{cite news |first=Anushka |last=Patil |date=June 15, 2020 |title=ڪاري ٽرانس زندگين لاءِ مارچ ڪيئن هڪ وڏي تقريب بڻجي ويو |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2020/06/15/nyregion/brooklyn-black-trans-parade.html |access-date=June 28, 2020 }}</ref><ref>{{cite web |first=Shannon |last=Keating |date=June 16, 2020 |title=ڪارپوريٽ پرائيڊ تقريبون هن سال نٿيون ٿي سگهن؛ اچو ته ائين ئي رهڻ ڏيون |website=[[BuzzFeed News]] |url=https://www.buzzfeednews.com/article/shannonkeating/pride-protest-black-trans-rally-brooklyn-liberation-lgbtq |access-date=June 28, 2020 }}</ref> === مذهب === {{further|سينٽ پيٽرڪ ڪيٿيڊرل، مڊٽائون مينهٽن|راڪفيلر سينٽر ڪرسمس وڻ|نيو يارڪ شهر ۾ يهودين جي تاريخ|نيو ايمسٽرڊيم ۾ يهودين جي آمد|نيو يارڪ شهر ۾ اسلام|اتر آمريڪا جي هندو مندر سوسائٽي|اتر آمريڪا ۾ مهايانا ٻڌمت|فالون گونگ}} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | header = نيو يارڪ شهر جون نمايان مذهبي عمارتون | image1 = Emanu-elNYjeh.JPG | image2 = At New York, USA 2017 119.jpg | image3 = Islamic Cultural Center E96 jeh.JPG | image4 = Hindu Temple Society of North America (Flushing, Queens - exterior).jpg | footer = مٿان کاٻي کان ساڄي: [[ٽيمپل ايمانوئيل آف نيو يارڪ (1930)|ٽيمپل ايمانوئيل]]؛ [[سينٽ پيٽرڪ ڪيٿيڊرل، نيو يارڪ شهر|سينٽ پيٽرڪ ڪيٿيڊرل]]؛ [[اسلامڪ ڪلچرل سينٽر آف نيو يارڪ]]؛ ۽ [[اتر آمريڪا جي هندو مندر سوسائٽي]] }} [[آمريڪا ۾ عيسائيت|عيسائيت]] نيو يارڪ شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 59٪ آبادي وابسته آهي.<ref name="NYCReligion1">{{cite web |first=Michael |last=Lipka |url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2015/07/29/major-u-s-metropolitan-areas-differ-in-their-religious-profiles/ |title=آمريڪا جا وڏا ميٽروپوليٽن علائقا پنهنجي مذهبي جوڙجڪ ۾ هڪ ٻئي کان مختلف آهن |publisher=[[Pew Research Center]] |date=July 29, 2015 |access-date=July 30, 2015 }}</ref> نيو يارڪ کي دنيا جي ڪنهن به شهر کان وڌيڪ گرجا گهرن وارو شهر پڻ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NYCTheCapitaloftheWorld"/> [[ڪيٿولڪ ازم]] سڀ کان وڏو عيسائي فرقو آهي، جنهن سان 33٪ آبادي وابسته آهي، ان کان پوءِ [[پروٽيسٽنٽ ازم]] 23٪ ۽ [[عيسائي فرقن جي فهرست|ٻيا عيسائي فرقا]] 3٪ آهن. [[لاطيني ڪيٿولڪ]] آبادي بنيادي طور [[رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائوسس آف نيو يارڪ]] ۽ [[ڊائوسس آف بروڪلن]] جي مذهبي انتظام هيٺ آهي، جڏهن ته [[اوڀر جا ڪيٿولڪ]] شهر اندر ڪيترين جدا مذهبي عملدارين ۾ ورهايل آهن. [[انجيلي پروٽيسٽنٽ ازم]] شهر اندر پروٽيسٽنٽ ازم جي سڀ کان وڏي شاخ آهي، جنهن سان 9٪ آبادي وابسته آهي، جڏهن ته [[مين لائين پروٽيسٽنٽ ازم]] 8٪ آهي؛ آمريڪا جي ٻين ڪيترن شهرن ۽ ميٽروپوليٽن علائقن ۾ عام طور ان جي ابتڙ ترتيب ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref name="NYCReligion2">{{Cite web |title=آمريڪا ۾ مذهب: آمريڪي مذهبي انگ اکر، آبادي ۽ شماريات |url=https://www.pewforum.org/religious-landscape-study/ |access-date=July 11, 2020 |website=[[Pew Research Center]]'s Religion & Public Life Project |language=en-US }}</ref> 2023ع تائين [[نيو يارڪ شهر جا يهودي|960,000 يهودي رهاڪن]] سان [[يهوديت]] نيو يارڪ شهر جو ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي.<ref name="Gergely-2024" /> شهر ۾ [[تل ابيب]] کان ٻاهر دنيا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهي ٿي. شهر جي يهودي آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو بروڪلن ۾ رهي ٿو.<ref name="BrooklynJewish">{{cite news |last=Weichselbaum |first=Simone |date=June 26, 2012 |title=نئين مطالعي موجب بروڪلن جي لڳ ڀڳ هر چئن رهاڪن مان هڪ يهودي آهي |newspaper=[[New York Daily News]] |location=New York |url=http://www.nydailynews.com/new-york/brooklyn/brooklyn-residents-jews-new-study-finds-article-1.1100080 |url-status=live |access-date=May 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704130656/http://www.nydailynews.com/new-york/brooklyn/brooklyn-residents-jews-new-study-finds-article-1.1100080 |archive-date=July 4, 2018 }}</ref><ref name=BrookynTheMostJewishSpotOnEarth>{{Cite web |first=Hilary |last=Danailova |date=January 11, 2018 |title=بروڪلن، زمين تي سڀ کان وڌيڪ يهودي آبادي وارو هنڌ |url=https://www.hadassahmagazine.org/2018/01/11/brooklyn-jewish-spot-earth/ |access-date=July 29, 2020 |website=[[Hadassah Magazine]] |language=en-US }}</ref> [[اسلام]] عيسائيت ۽ يهوديت کان پوءِ نيو يارڪ شهر جو ٽيون سڀ کان وڏو مذهب آهي. شهر ۾ مسلمانن جو اندازي مطابق انگ 600,000 کان 1,000,000 جي وچ ۾ آهي، ۽ شهر جي سرڪاري اسڪولن جي ٻارن مان لڳ ڀڳ 10٪ مسلمان آهن.<ref>{{cite news |last1=Grynbaum |first1=Michael M. |last2=Otterman |first2=Sharon |date=March 4, 2015 |title=نيو يارڪ شهر سرڪاري اسڪولن جي ڪئلينڊر ۾ ٻه مسلمان مذهبي موڪلون شامل ڪيون |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2015/03/05/nyregion/new-york-to-add-two-muslim-holy-days-to-public-school-calendar.html|access-date=March 4, 2015 }}</ref> آمريڪي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 22.3٪ نيو يارڪ شهر ۾ رهن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ وسيع [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو|نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ لڳ ڀڳ 1.5 ملين مسلمان آهن، جيڪا [[مغربي اڌ گولو|مغربي اڌ گولي]] جي سڀ کان وڏي ميٽروپوليٽن مسلمان آبادي آهي.<ref>{{Cite web |title=نيو يارڪ شهر ۾ مسلمانن جي خدمتن بابت اثرائتي رپورٽ |url=https://www.ispu.org/wp-content/uploads/2018/08/MAP-NY-Key-Findings-Web.pdf |access-date=May 17, 2021 |website=Institute for Social Policy and Understanding }}</ref> شهر جي مسلمان آبادي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ [[نسلي تنوع|نسلي طور متنوع]] مسلمان شهري آبادين مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=NYCMostDiverseMuslimPopulationWorld>{{Cite web |date=February 29, 2016 |title=ميٽرو نيو يارڪ جا مسلمان، حصو 2 – مخصوص مسلمان گروهن جا تخمينا |url=https://globalgates.info/resources-information/muslims-in-metro-new-york-part-2-specific-muslim-group-estimates/ |access-date=September 16, 2022 |website=Global Gates |language=en-US }}</ref> بروڪلن جي [[پاورز اسٽريٽ مسجد]] آمريڪا ۾ لڳاتار ڪم ڪندڙ سڀ کان پراڻين مسجدن مان هڪ آهي، ۽ نيو يارڪ شهر توڙي نيو يارڪ رياست جي ابتدائي اسلامي تنظيمن مان هڪ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |first=Tharik |last=Hussain |title=آمريڪا جي قديم ترين مسجد بالٽڪ علائقي جي مسلمانن ڪيئن تعمير ڪئي |url=https://www.baltictimes.com/how_america___s_oldest_mosque_was_built_by_muslims_from_the_baltic/ |date=May 19, 2016 |access-date=July 29, 2020 |website=[[The Baltic Times]] }}</ref><ref>{{Cite web |first=Zuha |last=Siddiqui |date=December 26, 2018 |title=آمريڪا جي سڀ کان پراڻي موجود مسجد وليئمزبرگ ۾ آهي |url=https://bedfordandbowery.com/2018/12/americas-oldest-surviving-mosque-is-in-williamsburg/ |access-date=July 29, 2020 |website=Bedford + Bowery |language=en-US }}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ انهن ٽن وڏن مذهبي گروهن کان پوءِ [[هندومت]]، [[ٻڌمت]]، [[سک مت]]، [[زرتشتي مذهب]] ۽ ٻيا مذهب پڻ موجود آهن. 2023ع تائين گريٽر نيو يارڪ جي 24٪ بالغ آبادي پاڻ کي ڪنهن منظم مذهبي وابستگي کان سواءِ سڃاتو، جڏهن ته 4٪ پاڻ کي [[دهريو|دهريو]] قرار ڏنو.<ref name=NYCReligion3>{{cite web |url=https://www.pewresearch.org/religion/religious-landscape-study/metro-area/new-york-city-metro-area/ |title=نيو يارڪ شهر ميٽروپوليٽن علائقي جي بالغ آباديءَ جي مذهبي جوڙجڪ |publisher=[[Pew Research Center]] |access-date=February 1, 2023 }}</ref> == معيشت == {{Main|نيو يارڪ شهر جي معيشت}} [[File:Midtown_Manhattan_from_Weehawken_September_2021_001.jpg|thumb|[[مڊٽائون مينهٽن]] دنيا جو سڀ کان وڏو مرڪزي ڪاروباري ضلعو آهي.]] [[File:Luchtfoto_van_Lower_Manhattan.jpg|thumb|[[لوئر مينهٽن]]، جنهن ۾ [[وال اسٽريٽ]]، دنيا جو اهم ترين مالي مرڪز، ۽ [[ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر]]، [[آمريڪا جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|آمريڪا جي سڀ کان اوچي فلڪ بوس عمارت]]، شامل آهن]] نيو يارڪ شهر ڪاروبار ۽ واپار جو هڪ عالمي مرڪز آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان کي ”دنيا جي گاديءَ جو هنڌ“ پڻ چيو ويندو آهي.<ref name="NewYorkCapitaloftheWorld1">{{cite news |first=Kenneth T. |last=Jackson |date=April 2, 2021 |title=ڇا نيو يارڪ اڃا به دنيا جي گاديءَ جو هنڌ بڻجڻ چاهي ٿو؟ |newspaper=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/does-new-york-still-want-to-be-the-capital-of-the-world-11617400766 |access-date=October 12, 2022 }}</ref> گريٽر نيو يارڪ [[جي ڊي پي موجب شهرن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي ميٽروپوليٽن معيشت]] آهي، جنهن جي [[مجموعي ميٽروپوليٽن پيداوار]] 2022ع ۾ اندازاً 2.16 ٽريلين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="bea.gov">{{citation |title=ڪائونٽي ۽ ميٽروپوليٽن علائقي موجب مجموعي گهريلو پيداوار |url=https://fred.stlouisfed.org/release?et=&pageID=2&rid=397&t= |website=fred.stlouisfed.org }}</ref><ref name="fred.stlouisfed.org" /> نيو يارڪ عالمي بئنڪنگ ۽ ماليات، صحت جي سار سنڀال ۽ [[حياتي سائنس|حياتي سائنسن]]،<ref name="NYCHealthCareLifeSciences">{{cite web |url=https://www.governor.ny.gov/news/governor-hochul-mayor-adams-announce-plan-sparc-kips-bay-first-its-kind-job-and-education-hub |title=گورنر هوڪل ۽ ميئر ايڊمز صحت ۽ حياتياتي سائنسن ۾ جدت لاءِ SPARC ڪپس بي روزگار ۽ تعليمي مرڪز جو منصوبو پيش ڪيو |publisher=[[State of New York]] |date=October 13, 2022 |access-date=October 13, 2022 }}</ref> [[طبي ٽيڪنالاجي]] ۽ تحقيق، پرچون واپار، عالمي واپار، آمدرفت، سياحت، جائداد، [[نئون ميڊيا|نئين ميڊيا]]، [[روايتي ميڊيا]]، اشتهارسازي، [[قانوني خدمتون]]، [[حسابداري]]، انشورنس ۽ آمريڪا ۾ فنون جو اهم مرڪز آهي؛ جڏهن ته نيو يارڪ جي اعليٰ ٽيڪنالاجي شعبي لاءِ مجازي نالي طور استعمال ٿيندڙ [[سلڪان ايلي]] مسلسل وڌي رهي آهي. [[نيو يارڪ ۽ نيو جرسي جي بندرگاهه]] شهر جي معيشت جو هڪ اهم محرڪ آهي، جنهن کي [[پاناما ڪئنال]] جي توسيع کان پوءِ [[پاناميڪس|پوسٽ-پاناميڪس]] جهازن مان فائدو حاصل ٿيو آهي.<ref>{{Cite web |last=LaRocco |first=Lori Ann |date=September 24, 2022 |title=آمريڪا ڏانهن ويندڙ واپار ۾ تاريخي تبديلي کان پوءِ نيو يارڪ ملڪ جي مصروف ترين بندرگاهه بڻجي ويو |url=https://www.cnbc.com/2022/09/24/new-york-now-no-1-port-in-us-as-sea-change-in-trade-hits-west-coast.html |access-date=May 21, 2023 |website=CNBC |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |title=نيو يارڪ ۽ نيو جرسي جي بندرگاهه 2023ع جي سڀ کان وڌيڪ مقدار سان اولهه سامونڊي ڪناري جي حريفن کي پوئتي ڇڏي ڏنو |url=https://maritime-executive.com/article/port-of-nynj-beats-west-coast-rivals-with-highest-2023-volumes |access-date=May 21, 2023 |website=The Maritime Executive |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |title=نيو يارڪ ۽ نيو جرسي جي بندرگاهه آمريڪا جو سڀ کان وڏو ڪنٽينر بندرگاهه برقرار |url=https://www.marinelink.com/news/port-new-york-new-jersey-remains-us-top-501852 |access-date=May 21, 2023 |website=Marinelink.com |date=December 28, 2022 }}</ref> ڪيترين ئي [[فارچون 500|''فارچون'' 500]] ڪمپنين جا مرڪزي دفتر نيو يارڪ شهر ۾ آهن،<ref>{{Cite web |title=فارچون 500، 2011: سڀ کان وڌيڪ ڪمپنين وارا شهر |url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/cities/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506212133/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/cities/ |archive-date=2011-05-06 |access-date=2026-05-22 |website=FORTUNE on CNNMoney.com}}</ref> ۽ وڏي تعداد ۾ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪارپوريشنون]] پڻ هتي قائم آهن. [[سرمايو (معاشيات)|سرمائي]]، ڪاروبار ۽ سياحن کي راغب ڪرڻ جي لحاظ کان نيو يارڪ شهر کي دنيا جي شهرن ۾ پهريون درجو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Kennedy |first=Simon |date=April 13, 2014 |title=اي ٽي ڪيرني جي درجابنديءَ ۾ بيجنگ پهريون ڀيرو مٿين ڏهن شهرن ۾ شامل |website=[[Bloomberg.com]] |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-13/beijing-breaks-into-top-ten-in-rankings-by-a-t-kearney.html |access-date=April 13, 2014 |publisher=[[Bloomberg L.P]] }}</ref><ref>{{cite news |last=Kaske |first=Michelle |archive-url=https://web.archive.org/web/20120312173905/http://www.bloomberg.com/news/2012-03-12/new-york-city-tops-global-competitiveness-london-is-no-2-economist-says.html |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2012-03-12/new-york-city-tops-global-competitiveness-london-is-no-2-economist-says |title=اڪانومسٽ رپورٽ موجب نيو يارڪ شهر عالمي مقابلي واري درجابنديءَ ۾ پهرين نمبر تي |publisher=[[Bloomberg L.P.]] |date=March 12, 2012 |archive-date=March 12, 2012 |access-date=February 9, 2017 }}</ref> عالمي [[اشتهارسازي|اشتهارسازي جي صنعت]] جي اهم ترين مرڪز طور نيو يارڪ شهر جي حيثيت کي مجازي طور ''[[ميڊيسن ايونيو#اشتهارسازي جي صنعت|ميڊيسن ايونيو]]'' جي نالي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي.<ref name="MadisonAveMetonym">{{cite web |title=مجاز مرسل جي وصف |url=https://www.chegg.com/homework-help/definitions/metonymy-39 |publisher=[[Chegg]] |access-date=November 23, 2021 |archive-date=July 31, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731204559/https://www.chegg.com/homework-help/definitions/metonymy-39 |url-status=dead }}</ref> شهر جي [[فيشن صنعت]] لڳ ڀڳ 180,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪري ٿي، جن کي ساليانو مجموعي طور 11 بلين آمريڪي ڊالر اجرت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite news |last=Fermino |first=Jennifer |date=February 7, 2014 |title=ميئر ڊي بلاسيو نيو يارڪ شهر جي فيشن صنعت لاءِ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ جو اعلان ڪيو |newspaper=[[New York Daily News]] |location=New York |url=http://www.nydailynews.com/news/politics/de-blasio-announces-3m-grants-city-fashion-industry-article-1.1605556 |url-status=live |access-date=February 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011005433/http://www.nydailynews.com/news/politics/de-blasio-announces-3m-grants-city-fashion-industry-article-1.1605556 |archive-date=October 11, 2017 }}</ref> ٻين اهم معاشي شعبن ۾ يونيورسٽيون ۽ غير منافع بخش ادارا شامل آهن. [[آمريڪا ۾ صنعتڪاري|صنعتڪاري]] ويهين صديءَ دوران گهٽجي وئي، پر اڃا تائين وڏي تعداد ۾ روزگار فراهم ڪري ٿي. شهر جي لباس ۽ [[گارمينٽ صنعت]]، جيڪا تاريخي طور مينهٽن جي [[گارمينٽ ڊسٽرڪٽ، مينهٽن|گارمينٽ ڊسٽرڪٽ]] ۾ مرڪوز هئي، 1950ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتي، جڏهن نيو يارڪ ۾ هن صنعت ۾ 323,000 کان وڌيڪ ماڻهو ڪم ڪندا هئا. 2015ع تائين شهر جي 23,000 کان به گهٽ رهواسين کي هن صنعت ۾ روزگار مليل هو، جيتوڻيڪ صنعت جي بحاليءَ لاءِ ڪوششون جاري هيون،<ref>{{cite news |first=Winnie |last=Hu |date=February 7, 2017 |title=نيو يارڪ گارمينٽ ڊسٽرڪٽ کان ٻاهر لباس جي صنعت کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2017/02/07/nyregion/new-york-garment-industry-brooklyn.html |access-date=October 14, 2022 }}</ref> ۽ آمريڪي فيشن صنعت لاءِ اڃا تائين مجازي نالي طور ''[[سيونٿ ايونيو (مينهٽن)|سيونٿ ايونيو]]'' استعمال ٿيندو آهي.<ref>[[Geoff Nunberg|Nunberg, Geoff]]. [https://www.npr.org/2011/12/07/143265669/occupy-geoff-nunbergs-2011-word-of-the-year "'Occupy': Geoff Nunberg's 2011 Word Of The Year"], [[WNPR]], December 7, 2011. Accessed January 6, 2026. "پر مجاز مرسل جي جادوءَ کي به داد ڏيڻ گهرجي. اهو ئي علم بيان جو طريقو آهي جيڪو اسان کي وال اسٽريٽ، هالي ووڊ يا سيونٿ ايونيو جهڙا نالا اتي ٿيندڙ سرگرمين لاءِ استعمال ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو."</ref> 2024ع ۾ نيو يارڪ شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار 1.3 ٽريلين آمريڪي ڊالر کان وڌي وئي، جنهن مان هڪ ٽريلين ڊالر کان وڌيڪ، يعني 77٪، [[جي ڊي پي موجب آمريڪي ڪائونٽين جي فهرست|اڪيلو مينهٽن]] پيدا ڪيو.<ref name=ManhattanGDP>{{citation|title=نيو يارڪ ڪائونٽي، نيو يارڪ ۾ سڀني صنعتن جي مجموعي گهريلو پيداوار|url=https://fred.stlouisfed.org/series/GDPALL36061|website=fred.stlouisfed.org|access-date=March 27, 2026}}</ref><ref name="bea.gov" /> ٻين وڏن شهرن وانگر نيو يارڪ شهر ۾ به [[آمدني جي اڻبرابري]] موجود آهي، جنهن جو اندازو 2022ع ۾ 0.55 جي [[گيني کوٽائي]] مان لڳائي سگهجي ٿو.<ref>[https://data.census.gov/table?q=B19083:%20GINI%20INDEX%20OF%20INCOME%20INEQUALITY&g=160XX00US3651000 B19083 آمدني جي اڻبرابريءَ جو گيني انڊيڪس، آمريڪن ڪميونٽي سروي، گهراڻا 2022: ACS هڪ سال جا تخمينا]، [[United States Census Bureau]]. Accessed January 12, 2024.</ref><ref>{{Cite news |last=Honan |first=Katie |date=September 11, 2019 |title=رپورٽ موجب نيو يارڪ شهر ۾ آمدني جي اڻبرابريءَ جو فرق تبديل نه ٿيو آهي |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/new-york-citys-income-inequality-gap-hasnt-changed-report-says-11568174460 |access-date=October 27, 2020 |issn=0099-9660 }}</ref> نومبر 2023ع ۾ شهر ۾ ڪل روزگار 4.75 ملين کان وڌيڪ هو، جنهن مان چوٿين حصي کان وڌيڪ ماڻهو تعليم ۽ صحت جي خدمتن ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>[https://www.bls.gov/regions/northeast/summary/blssummary_newyorkcity.pdf نيو يارڪ شهر جو معاشي خلاصو]، [[Bureau of Labor Statistics]]، updated January 8, 2024. Accessed January 12, 2024.</ref> مينهٽن، جتي شهر جي اڌ کان وڌيڪ نوڪرين جو مرڪز هو، ۾ 2023ع جي ٻي ٽه ماهي دوران سراسري هفتيوار اجرت 2,590 آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ملڪ جي 360 وڏين ڪائونٽين مان چوٿين سڀ کان وڌيڪ هئي.<ref name="BLS2023Q3">[https://www.bls.gov/news.release/pdf/cewqtr.pdf ڪائونٽي روزگار ۽ اجرتون – 2023ع جي ٻي ٽه ماهي]، [[Bureau of Labor Statistics]]، November 21, 2023. Accessed January 12, 2024.</ref> نيو يارڪ شهر آمريڪا جي انهن نسبتاً ٿورن شهرن مان هڪ آهي، جيڪي پنهنجن رهواسين کان [[آمدني ٽيڪس]]، لڳ ڀڳ 3٪، وصول ڪن ٿا؛<ref name="Localities_with_INCOME_tax">{{cite web |last=Moreno |first=Tonya |date=February 2, 2017 |title=آمريڪي شهر جيڪي آمدني ٽيڪس وصول ڪن ٿا |url=https://www.thebalance.com/cities-that-levy-income-taxes-3193246 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308014312/https://www.thebalance.com/cities-that-levy-income-taxes-3193246 |archive-date=March 8, 2017 |access-date=December 20, 2017 |publisher=[[The Balance (website)|The Balance]] |quote=چوڏهن رياستون ۽ ڊسٽرڪٽ آف ڪولمبيا شهرن، ڪائونٽين ۽ ميونسپلٽين کي رياستي آمدني ٽيڪس کان علاوه پنهنجو الڳ انفرادي آمدني ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. }}</ref><ref name="NYCTax">{{cite web |title=ذاتي آمدني ٽيڪس ۽ غير رهواسي نيو يارڪ شهر ملازمن جون ادائيگيون |url=http://www1.nyc.gov/site/finance/taxes/personal-income-tax-and-non-resident-employees.page |access-date=December 19, 2017 |publisher=[[New York City Department of Finance]] |archive-date=August 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827134650/https://www1.nyc.gov/site/finance/taxes/personal-income-tax-and-non-resident-employees.page |url-status=dead }}</ref><ref name="NYC_tax_schedule">{{cite web |year=2016 |title=نيو يارڪ شهر جي ٽيڪس شرح جو شيڊول |url=https://www.tax.ny.gov/pdf/current_forms/it/nyc_tax_rate_schedule.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308234704/https://www.tax.ny.gov/pdf/current_forms/it/nyc_tax_rate_schedule.pdf |archive-date=March 8, 2017 |access-date=December 15, 2017 |publisher=[[New York State Department of Taxation and Finance]] }}</ref> ان ٽيڪس باوجود 2024ع ۾ نيو يارڪ شهر دنيا جي ڪنهن به شهر جي ڀيٽ ۾ نمايان فرق سان سڀ کان وڌيڪ ارب پتي ماڻهن جو گهر هو، جن جو ڪل انگ 110 هو.<ref name="NYCHighestNumberBillionaires" /> === وال اسٽريٽ === {{main|وال اسٽريٽ|فنانشل ڊسٽرڪٽ، مينهٽن}} [[File:Gaming-Wall-Street BTS Prodigium-266.jpg|thumb|[[نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج]] ان تي درج ڪمپنين جي مجموعي [[مارڪيٽ سرمائيداري]] جي لحاظ کان [[اسٽاڪ ايڪسچينجن جي فهرست#وڏيون اسٽاڪ ايڪسچينجون|دنيا جي سڀ کان وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref name="NYSElargest" /><ref name="NYSEhighestcap" />|alt=هڪ وڏي عمارت جي اڳيان رومي طرز جي ٿنڀن مٿان هڪ وڏو جهنڊو پکڙيل آهي.]] نيو يارڪ شهر جي معيشت جو سڀ کان اهم [[معاشي شعبو]] هڪ جامع [[مالي مرڪز]] طور ان جو ڪردار آهي، جنهن کي مجازي طور ''وال اسٽريٽ'' چيو وڃي ٿو. [[لوئر مينهٽن]] ۾ [[نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[نيزڊيڪ]] واقع آهن، جيڪي 2013ع ۾ مجموعي سراسري روزاني واپاري مقدار ۽ درج ٿيل ڪمپنين جي مجموعي [[مارڪيٽ سرمائيداري]] ٻنهي جي لحاظ کان ترتيبوار دنيا جون سڀ کان وڏي ۽ ٻي وڏي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] هيون.<ref name="NYSElargest">{{cite web |title=نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج تي درج ڪمپنين جي ڊائريڪٽري |url=https://www.nyse.com/about/listed/lc_ny_overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621174531/http://www.nyse.com/about/listed/lc_ny_overview.html |archive-date=June 21, 2013 |access-date=June 23, 2014 |publisher=[[New York Stock Exchange]] }}</ref><ref name="NYSEhighestcap">{{cite web |title=2013ع جون عالمي اسٽاڪ ايڪسچينج مارڪيٽ جون نمايان ڳالهيون |url=http://www.world-exchanges.org/files/2013_WFE_Market_Highlights.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327112731/http://www.world-exchanges.org/files/2013_WFE_Market_Highlights.pdf |date=January 28, 2014 |archive-date=March 27, 2014 |access-date=July 20, 2014 |publisher=[[World Federation of Exchanges]] }}</ref> مالي سال 2013–14ع ۾ وال اسٽريٽ جي [[سيڪيورٽيز صنعت]] نيو يارڪ رياست جي ٽيڪس آمدنيءَ جو 19٪ پيدا ڪيو.<ref>{{cite web |date=March 11, 2015 |title=ڊي نيپولي: 2014ع ۾ وال اسٽريٽ بونس ۾ معمولي واڌ |url=https://www.osc.state.ny.us/press/releases/mar15/031115.htm |access-date=July 15, 2015 |publisher=Office of the [[New York State Comptroller]] }}</ref> نيو يارڪ شهر [[عوامي حصيداري]] ۽ [[سيڪيورٽي (ماليات)|قرض]] جي سرمائي مارڪيٽن ۾ واپار لاءِ دنيا جو سڀ کان وڏو مرڪز برقرار آهي.<ref name="CNY2007">{{cite report |url=http://www.nyc.gov/html/om/pdf/ny_report_final.pdf |title=نيو يارڪ ۽ آمريڪا جي عالمي مالي خدمتن واري اڳواڻي برقرار رکڻ |publisher=[[New York City Economic Development Corporation]] |access-date=July 19, 2015 }}</ref>{{rp|31–32}}<ref>{{cite web |date=June 2013 |title=مجموعي قرضي سيڪيورٽيز |url=http://www.bis.org/statistics/r_qa1306_hanx18.pdf |access-date=July 19, 2015 |publisher=[[Bank for International Settlements]] }}</ref> نيو يارڪ [[هيج فنڊ]] انتظام، [[خانگي حصيداري ڪمپنين جي فهرست|پرائيويٽ ايڪوٽي]] ۽ [[انضمام ۽ حصول]] جي مالي مقدار ۾ پڻ اڳواڻي ڪري ٿو. مينهٽن ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ ڪيترائي [[سيڙپڪاري بئنڪ]] ۽ [[سيڙپڪاري منتظم]] ٻين عالمي مالي مرڪزن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="CNY2007" />{{rp|34–35}} نيو يارڪ آمريڪا جو بنيادي [[تجارتي بئنڪ]]نگ مرڪز آهي.<ref>{{cite news |last=Chaudhuri |first=Saabira |date=September 15, 2014 |title=آمريڪا جي وڏين بئنڪن جي درجابندي: مٿين پنجن ۾ هڪ نئين بئنڪ |newspaper=[[The Wall Street Journal]] |url=https://blogs.wsj.com/moneybeat/2014/09/15/ranking-the-biggest-u-s-banks-a-new-entrant-in-top-5/ |access-date=July 19, 2015 }}</ref> 2018ع ۾ مينهٽن ۾ 500 ملين چورس فوٽ (46.5 ملين m²) کان وڌيڪ آفيس جاءِ موجود هئي،<ref name="ManhattanOfficeSpace">{{cite web |first=Cynthia |last=Foster |date=December 7, 2018 |title=2018ع جي ٽين ٽه ماهي: آمريڪي آفيس مارڪيٽ جو جائزو |url=https://www2.colliers.com/en/Research/2018-Q3-US-Office-Market-Outlook-Report |access-date=April 13, 2019 |publisher=[[Colliers International]] |archive-date=April 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414022654/https://www2.colliers.com/en/Research/2018-Q3-US-Office-Market-Outlook-Report |url-status=dead }}</ref> جنهن نيو يارڪ شهر کي دنيا جي سڀ کان وڏي آفيس مارڪيٽ بڻايو،<ref>{{cite news |url=https://www.ft.com/content/f2849309-f490-47e8-abe6-2aa6bfcc69fc |title=قانوني فرم پال ويس مينهٽن ۾ 2023ع جو آمريڪا جو سڀ کان وڏو آفيس ليز معاهدو ڪيو |author=Joe Miller and Joshua Chaffin |newspaper=Financial Times |date=December 21, 2023 |access-date=April 30, 2024 |quote=نيو يارڪ شهر جي آفيس مارڪيٽ، جيڪا دنيا جي سڀ کان وڏي آهي... }}</ref><ref>{{cite web |title=مينهٽن جي آفيس جڳهه واري مارڪيٽ کي سمجهڻ |url=http://www.officespaceseeker.com/manhattan-office-space-market.html |access-date=July 20, 2014 |publisher=Officespaceseeker.com |archive-date=July 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713071533/http://www.officespaceseeker.com/manhattan-office-space-market.html |url-status=dead }}</ref> جڏهن ته [[مڊٽائون مينهٽن]] ۾ 2018ع ۾ 400 ملين چورس فوٽ (37.2 ملين m²) آفيس جاءِ هئي،<ref name="ManhattanOfficeSpace" /> ۽ اهو دنيا جو سڀ کان وڏو مرڪزي ڪاروباري ضلعو آهي.<ref>{{cite web |title=مارڪيٽ بيٽ آمريڪا مرڪزي ڪاروباري ضلعو آفيس رپورٽ، 2011ع جي ٻي ٽه ماهي |url=http://www.cushwake.com/cwmbs2q11/PDF/off_us_cbd_2q11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508231043/http://www.cushwake.com/cwmbs2q11/PDF/off_us_cbd_2q11.pdf |archive-date=May 8, 2013 |access-date=July 20, 2014 |publisher=[[Cushman & Wakefield|Cushman & Wakefield, Inc]] }}</ref> === ٽيڪنالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي === {{further|ٽيڪ:نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ شهر جون ٽيڪنالاجي ڪمپنيون|نيو يارڪ شهر جون حياتياتي ٽيڪنالاجي ڪمپنيون|سلڪان ايلي}} [[File:Flatiron District.jpg|thumb|[[فليٽ آئرن ڊسٽرڪٽ]] سلڪان ايلي جي شروعاتي مرڪزن مان هڪ آهي؛ سلڪان ايلي شروعات ۾ نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جي اعليٰ ٽيڪنالاجي شعبي لاءِ مجازي نالو هو.]] [[File:Cornell_Tech_buildings_(41991).jpg|thumb|[[روزويلٽ ٻيٽ]] تي [[ڪارنيل ٽيڪ]]]] نيو يارڪ دنيا جي اعليٰ درجي جي ٽيڪنالاجي مرڪزن مان هڪ آهي.<ref name=NewYorkCityDestinationNumberOneTechHub>{{cite news |url=https://www.crainsnewyork.com/technology/new-york-closer-ever-beating-bay-area-tech |title=ٽيڪنالاجيءَ ۾ نيو يارڪ بي ايريا کي پوئتي ڇڏڻ جي اڳ کان وڌيڪ ويجهو |first=Cara |last=Eisenpress |newspaper=[[Crain Communications]] |date=April 28, 2023 |access-date=June 17, 2023 }}</ref><ref name="NYCTopTierTechHub">{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/bradthomas/2021/09/11/silicon-alley-provides-path-to-prosperity-for-new-york-city/?sh=728c3b7b5465 |title='سلڪان ايلي' نيو يارڪ شهر لاءِ خوشحاليءَ جو رستو فراهم ڪري ٿي |first=Brad |last=Thomas |magazine=Forbes |date=September 11, 2021 |access-date=August 23, 2023 |quote=موجوده صورتحال ۾ شهر دنيا جي سڀ کان وڏي ٽيڪنالاجي ماحولياتي نظام جي حيثيت سان رڳو سلڪان ويلي کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي. }}</ref> 2025ع تائين [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو]] دنيا جو سڀ کان وڏو [[سافٽ ويئر انجنيئرنگ|ٽيڪنالاجي صلاحيتن]] جو مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref name = NYCLargestTechTalentHubWorld>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/amp/2026/08/21/new-york-san-francisco-tech-talent-cbre.html|title=سي بي آر اي موجب نيو يارڪ سان فرانسسڪو کي پوئتي ڇڏي ٽيڪنالاجي صلاحيتن جي سڀ کان وڏي مارڪيٽ بڻجي ويو|author=Diana Olick|publisher=CNBC|access-date=August 27, 2026}}</ref> سلڪان ايلي، جيڪو اڳ نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جي [[اعليٰ ٽيڪنالاجي]] صنعتن جي مجموعي شعبي لاءِ مجازي نالو هو،<ref name="Dickey2013">{{cite web |url=http://www.businessinsider.com/silicon-alley-100-2013-2013-10?op=1 |title=SA 100، 2013: نيو يارڪ ٽيڪنالاجيءَ جا نمايان ماڻهو |first1=Megan Rose |last1=Dickey |first2=Jillian |last2=D'Onfro |website=[[Business Insider]] |date=October 24, 2013 |access-date=July 30, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722170340/http://www.businessinsider.com/silicon-alley-100-2013-2013-10?op=1 |archive-date=July 22, 2014 |url-status=live }}</ref> هاڻي اڳ وانگر مناسب اصطلاح نه رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ ۾ گهٽ 2003ع کان شهر جو ٽيڪنالاجي ماحول جاگرافيائي توڙي شعبائي لحاظ کان تمام گهڻو وسيع ٿي چڪو آهي. ان دور کان ٽيڪنالاجي ڪاروبار مينهٽن جي وڌيڪ علائقن ۽ ٻين بوروئن ۾ پکڙجي ويا ۽ انهن مان گهڻن جو حقيقي [[سلڪان]] سان ڪو خاص واسطو نه رهيو.<ref name="Dickey2013" /><ref name="Ward2018">{{cite news |url=https://theculturetrip.com/north-america/usa/new-york/articles/the-history-of-new-yorks-silicon-alley |title=نيو يارڪ جي سلڪان ايلي جي تاريخ |first=Peter |last=Ward |work=The Culture Trip |date=March 8, 2018 |access-date=August 23, 2023 |quote=جڏهن 2003ع ۾ بحالي شروع ٿي ته ٽيڪنالاجي ڪمپنيون ساڳين علائقن تائين محدود نه رهيون. |archive-date=February 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250225083249/https://theculturetrip.com/north-america/usa/new-york/articles/the-history-of-new-yorks-silicon-alley |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر جو موجوده ٽيڪنالاجي شعبو [[مصنوعي ذهانت]] (AI) جي وسيع استعمال،<ref name="AI-NYC1A">{{cite web |url=https://www.nyc.gov/assets/cto/downloads/ai-strategy/nyc_ai_strategy.pdf |title=مصنوعي ذهانت جي حڪمت عملي |work=City of New York |access-date=July 27, 2023 }}</ref><ref name="AI-NYC1B">{{cite web |url=https://www.cnbc.com/2023/08/24/google-amazon-nvidia-amd-other-tech-giants-invest-in-hugging-face.html |title=گوگل، ايمازون، اين ويڊيا ۽ ٻين ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي AI اسٽارٽ اپ هگنگ فيس ۾ سيڙپڪاري، ڪمپني جي قدر 4.5 بلين ڊالر تائين پهتي |author=Kif Leswing |publisher=[[CNBC]] |date=August 24, 2023 |access-date=August 27, 2023 |quote=نيو يارڪ ۾ قائم مصنوعي ذهانت ڪمپني هگنگ فيس ٽيڪنالاجيءَ جي ڪجهه وڏين ڪمپنين کان 235 ملين ڊالر گڏ ڪيا آهن، جنهن کان پوءِ ان جي قدر 4.5 بلين ڊالر ٿي وئي آهي. }}</ref> براڊبينڊ انٽرنيٽ،<ref>{{cite web |url=https://www.nyc.gov/assets/cto/downloads/internet-master-plan/NYC_IMP_1.7.20_FINAL-2.pdf |title=نيو يارڪ شهر جو انٽرنيٽ ماسٽر پلان |work=City of New York |access-date=July 27, 2023 }}</ref> [[نئون ميڊيا|نئين ميڊيا]]، [[مالي ٽيڪنالاجي]] (''فن ٽيڪ'') ۽ [[ڪرپٽو ڪرنسي]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[راند ڊزائين]] ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي ٻين شعبن تي مشتمل آهي، جن کي شهر جي [[ڪاروباري ماحولياتي نظام]] ۽ [[وينچر ڪيپيٽل]] سيڙپڪاري جي سهائتا حاصل آهي. ٽيڪنالاجي تي ٻڌل [[اسٽارٽ اپ ڪمپنيون]] ۽ ڪاروباري روزگار نيو يارڪ شهر ۽ ان جي علائقي ۾ وڌي رهيا آهن. 2010ع کان وٺي ٽيڪنالاجي شعبو نيو يارڪ شهر جي معيشت ۾ وڌندڙ حصو حاصل ڪندو رهيو آهي.<ref name="TechNYC1">{{cite news |first1=Ben |last1=Casselman |first2=Keith |last2=Collins |first3=Karl |last3=Russell |date=February 15, 2019 |title=ايمازون کان سواءِ به ٽيڪنالاجي نيو يارڪ ۾ وڌيڪ مضبوط ٿي سگهي ٿي |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/interactive/2019/02/15/business/economy/nyc-tech-startups-amazon.html |access-date=February 16, 2019 }}</ref> [[ٽيڪ:نيو يارڪ شهر]]، جيڪا 2016ع ۾ قائم ٿي، هڪ غير منافع بخش تنظيم آهي جيڪا حڪومت، شهري ادارن، ڪاروباري دنيا ۽ ميڊيا آڏو نيو يارڪ شهر جي ٽيڪنالاجي صنعت جي نمائندگي ڪري ٿي. ان جا بنيادي مقصد نيو يارڪ جي وڏي ٽيڪنالاجي صلاحيتن واري بنياد کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ اهڙين پاليسين جي حمايت ڪرڻ آهن، جيڪي شهر ۾ ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ ويجهه لاءِ سازگار هجن.<ref>{{cite news |first=Jonathan |last=Schieber |date=May 24, 2017 |title=قيام کان هڪ سال پوءِ ٽيڪ اين واءِ سي نيو يارڪ جي سياست ۾ هڪ اثرائتي قوت بڻجي وئي |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2017/05/24/a-year-after-its-launch-technyc-has-become-a-force-in-new-york-politics/ |access-date=March 15, 2019 }}</ref> نيو يارڪ شهر جي مصنوعي ذهانت واري شعبي 2022ع ۾ 483.6 ملين آمريڪي ڊالر جي وينچر ڪيپيٽل سيڙپڪاري حاصل ڪئي.<ref name="NYCArtificialIntelligenceHub">{{cite web |url=https://www.crainsnewyork.com/technology/new-york-artificial-intelligence-firms-raised-whopping-4836m-2022 |title=شهر جي مصنوعي ذهانت ڪمپنين وينچر ڪيپيٽل جي لاٿ باوجود 2022ع ۾ 483.6 ملين ڊالر گڏ ڪيا |author=Cara Eisenpress |publisher=Crain Communications |date=March 22, 2023 |access-date=November 8, 2023 }}</ref> 2023ع ۾ نيو يارڪ شهر شهري حڪومت ۾ مصنوعي ذهانت جي استعمال کي ضابطي هيٺ آڻڻ لاءِ قاعدن جو فريم ورڪ ۽ هڪ [[چيٽ بوٽ]] تيار ڪرڻ واري پهرين جامع منصوبي جو اعلان ڪيو.<ref name="NYCArtificialIntelligenceGovernment">{{cite web |url=https://www.pymnts.com/artificial-intelligence-2/2023/new-york-city-unveils-ai-action-plan-that-develops-rules-framework/ |title=نيو يارڪ شهر قاعدن جو فريم ورڪ تيار ڪندڙ مصنوعي ذهانت ايڪشن پلان متعارف ڪرايو |publisher=PYMNTS |date=October 16, 2023 |access-date=November 8, 2023 |quote=هي جامع منصوبو آمريڪا جي ڪنهن وڏي شهر لاءِ پنهنجي نوعيت جو پهريون منصوبو آهي. منصوبي جي حصي طور شهر ڪاروباري مالڪن کي حڪومت سان لاڳاپيل معاملن ۾ رهنمائي ڏيڻ لاءِ پهريون شهرگير مصنوعي ذهانت چيٽ بوٽ آزمائشي طور شروع ڪيو آهي. }}</ref> [[نيو جرسي/نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جون حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ دواسازي ڪمپنيون|حياتياتي ٽيڪنالاجي]] جو شعبو نيو يارڪ شهر ۾ تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي، جنهن جو بنياد شهر جي علمي [[سائنسي تحقيق]] ۽ سرڪاري توڙي تجارتي مالي سهائتا جي قوت تي آهي. 19 ڊسمبر 2011ع تي ميئر مائيڪل آر. بلومبرگ [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۽ [[ٽيڪنيون – اسرائيل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] کي [[روزويلٽ ٻيٽ]] تي [[اطلاقي سائنس|اطلاقي سائنسن]] جو 2 بلين آمريڪي ڊالرن جو گريجوئيٽ اسڪول، [[ڪارنيل ٽيڪ]]، تعمير ڪرڻ لاءِ چونڊڻ جو اعلان ڪيو، جنهن جو مقصد نيو يارڪ شهر کي دنيا جي اهم ترين ٽيڪنالاجي گاديءَ ۾ تبديل ڪرڻ هو.<ref>{{cite news |last=Pérez-Peña |first=Richard |date=December 19, 2011 |title=شهر ۾ سائنس اسڪول تعمير ڪرڻ لاءِ 350 ملين ڊالر جي تحفي پٺيان ڪارنيل جو اڳوڻو شاگرد |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/12/20/nyregion/cornell-and-technion-israel-chosen-to-build-science-school-in-new-york-city.html?scp=3&sq=cornell&st=cse |access-date=August 1, 2014 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ju |first=Anne |date=December 19, 2011 |title='راند بدلائيندڙ' ٽيڪنالاجي ڪيمپس ڪارنيل ۽ ٽيڪنيون کي مليو |url=https://news.cornell.edu/stories/2011/12/nyc-chooses-cornell-technion-build-tech-campus |access-date=August 1, 2014 |publisher=[[Cornell University]] }}</ref> === جائداد === [[File:5th Avenue 9304.JPG|thumb|[[مڊٽائون مينهٽن]] ۾ [[ففٿ ايونيو]] دنيا جي سڀ کان مهانگي شاپنگ اسٽريٽ آهي.<ref name=FifthAvenueMostExpensiveStreetOnEarth>{{cite web |url=https://ir.cushmanwakefield.com/news/press-release-details/2023/New-Yorks-Fifth-Avenue-Retains-its-Top-Ranking-as-the-Worlds-Most-Expensive-Retail-Destination/default.aspx#:~:text=around%20the%20world.-,New%20York's%20Fifth%20Avenue%20retains%20its%20top%20ranking%20as%20the,which%20placed%20third%20in%202023. |title=نيو يارڪ جي ففٿ ايونيو دنيا جي سڀ کان مهانگي پرچون منزل طور پنهنجي پهرين درجي واري حيثيت برقرار رکي |publisher=Cushman & Wakefield |date=November 20, 2023 |access-date=July 31, 2024 }}</ref>]] نيو يارڪ شهر جي جائداد عالمي سيڙپڪارن لاءِ محفوظ سيڙپڪاريءَ جي اهم مرڪزن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name="NYCSafeHavenGlobalInvestors" /> مالي سال 2017ع لاءِ نيو يارڪ شهر جي سموري ملڪيت جي ڪل قيمت 1.479 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳائي وئي، جيڪا گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 6.1٪ وڌيڪ هئي. ڪل مارڪيٽ قيمت مان هڪ خاندان وارن گهرن جو حصو 765 بلين ڊالر (51.7٪)، [[ڪنڊومينيم]]، [[هائوسنگ ڪوآپريٽو|ڪوآپريٽو گهرن]] ۽ اپارٽمينٽ عمارتن جو گڏيل قدر 351 بلين ڊالر (23.7٪)، جڏهن ته تجارتي ملڪيتن جي قيمت 317 بلين ڊالر (21.4٪) هئي.<ref>[https://www.nyc.gov/site/finance/about/press/press-release-fy24-tentative-assessment-roll.page ''مالي کاتي طرفان مالي سال 2024ع جي عبوري ملڪيت ٽيڪس اسيسمينٽ رول جي اشاعت'']، [[نيو يارڪ شهر جو مالي کاتو]]، پريس رليز 17 جنوري 2023ع. Accessed July 28, 2023. "The tentative assessment roll for FY24 shows the total market value of all New York City properties is $1.479 trillion, a 6.1 percent increase from Fiscal Year 2023. Property values for FY24 reflect real estate activity between January 6, 2022, to January 5, 2023, the taxable status date."</ref><ref name="NYC real estate">{{cite news |url=https://www1.nyc.gov/assets/finance/downloads/pdf/press_release/fy2017_tentative_assessment_roll.pdf |title=مالي کاتي طرفان مالي سال 2017ع جو عبوري اسيسمينٽ رول جاري |publisher=[[New York City Department of Finance]] |date=January 15, 2016 |access-date=November 26, 2021 |quote=اڄ مالي کاتي جي ڪمشنر جيڪس جيها مالي سال 2017ع لاءِ عبوري ملڪيت اسيسمينٽ رول جاري ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جنهن موجب ايندڙ سال لاءِ ڪل مارڪيٽ قيمت لڳ ڀڳ 1.072 ٽريلين ڊالر آهي، جيڪا مالي سال 2016ع جي ڀيٽ ۾ 102.5 بلين ڊالر يا 10.6 سيڪڙو وڌيڪ آهي. }}</ref> مڊٽائون مينهٽن جي [[ففٿ ايونيو]] تي دنيا جا سڀ کان وڌيڪ پرچون ڀاڙا وصول ڪيا وڃن ٿا، جيڪي 2023ع ۾ {{convert|2000|$/ft2|$/m2}} هئا.<ref>Boonshoft, Michael. [https://www.cushmanwakefield.com/en/news/2023/11/ny-fifth-avenue-retains-its-top-ranking-as-the-worlds-most-expensive-retail-destination "نيو يارڪ جي ففٿ ايونيو دنيا جي سڀ کان مهانگي پرچون منزل طور پهرين نمبر تي برقرار"], [[Cushman & Wakefield]], November 20, 2023. Accessed January 13, 2024. "نيو يارڪ جي ففٿ ايونيو سال بہ سال ڀاڙن ۾ واڌ نه ٿيڻ باوجود دنيا جي سڀ کان مهانگي پرچون منزل طور پنهنجي پهرين درجي واري حيثيت برقرار رکي ٿي."</ref> نيو يارڪ شهر دنيا جي سڀ کان مهانگن شهرن مان هڪ آهي، ۽ شهر ۾ گهرن جي کوٽ هن مسئلي کي وڌيڪ شديد بڻائي ٿي.<ref>Horowitz, Alex; and Staveski, Adam. [https://www.pewtrusts.org/en/research-and-analysis/articles/2023/05/25/new-yorks-housing-shortage-pushes-up-rents-and-homelessness "نيو يارڪ ۾ گهرن جي کوٽ ڀاڙا ۽ بي گهري وڌائي ٿي"], [[The Pew Charitable Trusts]], May 25, 2023. Accessed March 17, 2024. "نيو يارڪ شهر ۽ ان جي مضافات ۾ گهرن جي تعمير ٻين وڏن شهرن ۽ انهن جي مضافات جي ڀيٽ ۾ تمام پوئتي رهي آهي، جنهن سبب رهائشي جڳهه جي دستيابي گهٽ ۽ خالي گهرن جي شرح صرف 3 سيڪڙو رهي آهي. 2010ع کان نيو يارڪ شهر جي هائوسنگ اسٽاڪ ۾ رڳو 4 سيڪڙو واڌ ٿي آهي، جيڪا نوڪرين ۾ 22 سيڪڙو واڌ سان هم آهنگ ٿيڻ لاءِ ڪافي نه هئي."</ref><ref>Morabito, Charlotte (June 24, 2024). [https://www.cnbc.com/2023/06/24/how-new-york-citys-sky-high-cost-of-living-stacks-up-to-london.html نيو يارڪ شهر جي انتهائي بلند رهڻي ڪهڻي جي خرچ جو لنڊن سان مقابلو], [[CNBC]]. Retrieved January 12, 2024.</ref> 2023ع ۾ مينهٽن ۾ هڪ ڪمري وارن اپارٽمينٽن جو وچولو ماهوار ڀاڙو 4,443 آمريڪي ڊالر هو.<ref>Duddridge, Natalie (August 11, 2023). [https://www.cbsnews.com/newyork/news/manhattans-average-rent-soared-to-record-5588-in-july/ مينهٽن جو سراسري ڀاڙو جولاءِ ۾ رڪارڊ 5,588 ڊالر تائين پهتو]. CBS New York. Retrieved January 12, 2024.</ref> 2023ع تائين سڄي شهر ۾ گهر جي وچولي قيمت هڪ ملين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي.<ref>Barrett, George (August 2, 2023). [https://www.nyrealestatetrend.com/home-prices-and-property-values-in-new-york/ نيو يارڪ ۾ گهرن جون قيمتون ۽ ملڪيتن جا قدر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260825193116/https://www.nyrealestatetrend.com/home-prices-and-property-values-in-new-york/ |date=2026-08-25 }}. NY Real Estate Trend. Retrieved January 12, 2024.</ref> 2023ع ۾ شهر جي 2.3 ملين ڀاڙي وارن اپارٽمينٽن مان رڳو 33,000 يونٽ دستياب هئا، جنهن سبب خالي رهائشي يونٽن جي شرح 1.4٪ رهي؛ اها 1968ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ شرح هئي. 1,650 ڊالر ماهوار ڀاڙي کان گهٽ وارن اپارٽمينٽن ۾ اها کوٽ وڌيڪ شديد هئي، جتي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ يونٽ دستياب هئا.<ref>Zaveri, Mihir. [https://www.nytimes.com/2024/02/08/nyregion/apartment-vacancy-rate-housing-crisis.html "نيو يارڪ شهر جو هائوسنگ بحران پنجاهه سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ بدترين سطح تي؛ 2023ع ۾ رڳو 1.4 سيڪڙو ڀاڙي وارا گهر دستياب"], ''[[The New York Times]]'', February 8, 2024. Accessed February 9, 2024. "2023ع ۾ خالي ۽ دستياب ڀاڙي وارن گهرن جو حصو 1.4 سيڪڙو تائين گهٽجي ويو، جيڪو 1968ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ هو..."</ref> مسلسل وڌندڙ طلب سبب نيو يارڪ شهر ۾ هڪ ڪمري وارن اپارٽمينٽن جا وچولا ماهوار ڀاڙا 4,000 ڊالر ۽ ٻن ڪمرا وارن جا 5,000 ڊالر کان مٿي پهچي ويا آهن، جيڪي آمريڪا ۾ نمايان فرق سان سڀ کان وڌيڪ آهن.<ref name="NYCMostExpensiveRents" /> === سياحت === {{main|نيو يارڪ شهر ۾ سياحت}} [[File:Times_Square,_Broadway,_May_2016.jpg|thumb|[[ٽائيمز اسڪوائر]] دنيا جي اهم سياحتي هنڌن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 50 ملين سياح اچن ٿا.<ref name="NYCvisitors" />]] سياحت نيو يارڪ شهر جي معيشت جو هڪ اهم شعبو آهي، ۽ [[نيو يارڪ سٽي ٽوئرزم + ڪنوينشنز]] شهر جو سرڪاري سياحت بيورو آهي.<ref>[https://www.travelweekly.com/Travel-News/Travel-Agent-Issues/NYC-and-Company-changes-its-name "NYC & Company هاڻي New York City Tourism + Conventions آهي"], ''Travel Weekly'', March 28, 2023. Accessed January 17, 2024. "نيو يارڪ شهر جي سرڪاري منزل-مارڪيٽنگ اداري پنهنجو نالو تبديل ڪري New York City Tourism + Conventions رکيو آهي، ۽ 1999ع کان استعمال ٿيندڙ NYC & Company نالو ڇڏي ڏنو آهي."</ref> شهر ۾ گهريلو ۽ بين الاقوامي سياحن جي گڏيل تعداد ۾ ڊگهي عرصي تائين واڌ رهي آهي؛ ساليانو سياحن جو انگ 66.6 ملين تائين پهتو، جن مان 13.5 ملين تائين بين الاقوامي سياح هئا. پرڏيهي سياحن ۾ برطانيا، ڪينيڊا، برازيل ۽ چين اهم ذريعا رهيا آهن.<ref name="Tourism2021" /> ڪيترن ذريعن نيو يارڪ کي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل شهر قرار ڏنو آهي.<ref name="NYCMostPhotographed1">{{cite web |date=January 19, 2022 |title=تصويرن ۾ تاريخ: نيو يارڪ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل شهر |url=https://nycity.media/history/history-in-photos-new-york-is-the-most-photographed-city-in-the-world.html |access-date=December 4, 2022 |quote=نيو يارڪ کي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل شهر سمجهيو وڃي ٿو. }}</ref><ref name="NYCMostPhotographed2">{{cite web |last1=McNeely |first1=Jamie |title=سياحن جي ڊيٽا موجب دنيا جا سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل هنڌ |work=Expedia Travel Blog |date=June 25, 2018 |url=https://www.expedia.com/stories/most-photographed-places-in-the-world/ |access-date=December 3, 2022 |publisher=Expedia |quote=سياحن طرفان بگ ايپل جون بي شمار تصويرون پاڻ سان کڻي وڃڻ کي ڏسندي، اها حيرت جي ڳالهه ناهي ته نيو يارڪ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل شهر آهي. }}</ref><ref name="NYCMostPhotographed3">{{cite news |last1=Swanson |first1=Ana |date=August 26, 2015 |title=دنيا جا سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل هنڌ |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/08/26/the-worlds-most-photographed-places/ |access-date=September 25, 2022 }}</ref> ''[[آءِ لو نيو يارڪ]]''، جنهن کي I <span style="color:red;">❤</span> NY جي صورت ۾ لکيو ويندو آهي، هڪ لوگو ۽ گيت ٻنهي جو نالو آهي، جيڪي 1977ع کان نيو يارڪ شهر جي سياحت کي فروغ ڏيڻ واري [[اشتهاري مهم]] جي بنياد طور استعمال ٿيا،<ref>{{cite web |url=http://www.believermag.com/issues/200309/?read=interview_glaser |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619204157/http://www.believermag.com/issues/200309/?read=interview_glaser |title=چپ ڪڊ جي ملٽن گليزر سان ڳالهه ٻولهه |work=[[The Believer (magazine)|The Believer]] |date=September 2003 |access-date=July 8, 2015 |archive-date=June 19, 2015 }}</ref> ۽ پوءِ نيو يارڪ رياست جي تشهير لاءِ پڻ استعمال ڪيا ويا. ٽريڊ مارڪ ٿيل لوگو [[نيو يارڪ اسٽيٽ ايمپائر اسٽيٽ ڊولپمينٽ]] جي ملڪيت آهي.<ref>{{cite web |date=September 26, 2013 |title=آءِ لو نيو يارڪ لوگو |url=http://www.nysl.nysed.gov/emblems/iluvny.htm |access-date=July 8, 2015 |publisher=[[New York State Education Department]] |archive-date=September 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906091226/http://www.nysl.nysed.gov/emblems/iluvny.htm |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر جا ڪيترائي [[نيو يارڪ شهر جي اهم نشانين جون فهرستون|ضلع ۽ يادگار]] عالمي سطح جا سياحتي ماڳ آهن، ۽ 2023ع ۾ دنيا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي ماڳن مان ٽي نيو يارڪ شهر ۾ هئا.<ref>{{Cite web |title=دنيا جا سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي ماڳ، درجابندي سان |url=https://www.farandwide.com/s/most-visited-tourist-destinations-bc849c0424864219 |access-date=April 22, 2023 |website=Farandwide.com |language=en }}</ref> 2019ع ۾ رڪارڊ 66.6 ملين سياحن نيو يارڪ شهر جو دورو ڪيو، جنهن مان 47.4 بلين ڊالر سياحتي خرچن جي صورت ۾ حاصل ٿيا. وبا دوران 2020ع ۾ سياحن جو انگ تقريباً ٻه ڀاڱي ٽن تائين گهٽجي ويو، پر 2023ع ۾ اهو ٻيهر 63.3 ملين تائين پهچي ويو.<ref name="Tourism2021">[https://www.osc.ny.gov/reports/osdc/tourism-industry-new-york-city ''نيو يارڪ شهر ۾ سياحت جي صنعت: واپسي جي بحالي''], [[New York State Comptroller]] [[Thomas DiNapoli]], April 2021. Accessed December 29, 2023. "2019ع ۾ 66.6 ملين سياحن جي رڪارڊ ۽ 47.4 بلين ڊالر خرچ کان پوءِ 2020ع ۾ سياحن جو انگ 67 سيڪڙو گهٽجي ويو..."</ref><ref>David, Greg. [https://www.thecity.nyc/2023/09/05/tourists-china-hotel-rates/ "سياح وڏي انگ ۾ ٻيهر نيو يارڪ شهر ڏانهن موٽي آيا"], [[The City (website)|The City]], September 5, 2023. Accessed December 29, 2023. "سرڪاري سياحتي اداري جي اڳڪٿي موجب 2023ع ۾ 63.3 ملين سياح اچڻا هئا، جيڪي گذريل سال کان 12 سيڪڙو وڌيڪ هئا."</ref> شهر جي اهم سياحتي نشانين ۾ [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[مجسمو آزادي]]، [[ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ]] ۽ [[سينٽرل پارڪ]] شامل آهن.<ref>[https://www.lux-review.com/most-popular-landmarks-in-new-york/ نيو يارڪ جا سڀ کان مشهور نشان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240909073305/https://www.lux-review.com/most-popular-landmarks-in-new-york/ |date=September 9, 2024 }}, ''LUXlife Magazine'', November 5, 2021</ref> [[ٽائيمز اسڪوائر]] [[براڊوي ٿيٽر ڊسٽرڪٽ]] جو روشنين سان ڀريل مرڪز آهي،<ref>{{Cite encyclopedia |title=ٽائيمز اسڪوائر |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/596253/Times-Square |access-date=May 10, 2011 }}</ref> ۽ دنيا جي [[تفريحي صنعت]] جو پڻ اهم مرڪز آهي.<ref>{{Cite web |title=نيو يارڪ آرڪيٽيڪچر تصويرون — مڊٽائون ٽائيمز اسڪوائر |url=http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125164419/http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm |archive-date=January 25, 2017 |access-date=May 10, 2011 |url-status=usurped |publisher=2011 nyc-architecture }}</ref> اهو دنيا جي مصروف ترين پيادل چوراهن مان هڪ آهي، جتي ساليانو لڳ ڀڳ 50 ملين ماڻهو اچن ٿا.<ref name="NYCvisitors">Alikpala, Gidget. [https://en.as.com/latest_news/the-top-10-most-visited-tourist-attractions-in-the-usa-n/ "آمريڪا جا ڏهه سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي ماڳ"], ''[[As (newspaper)|As]]'', September 4, 2023. Accessed January 13, 2024. "سينٽرل پارڪ، نيو يارڪ — ساليانو 42 ملين سياح... ٽائيمز اسڪوائر، نيو يارڪ — ساليانو 50 ملين سياح."</ref> [[دي براڊوي ليگ]] موجب [[براڊوي ٿيٽر|براڊوي]] شوز 2022–2023 ۽ 2023–2024 ٻنهي موسمن ۾ لڳ ڀڳ 1.54 بلين آمريڪي ڊالر جا ٽڪيٽ وڪرو ڪيا، جڏهن ته ٻنهي موسمن ۾ ٿيٽر حاضري لڳ ڀڳ 12.3 ملين رهي.<ref name="BroadwayLeagueStatistics">{{cite web |url=https://www.broadwayleague.com/research/statistics-broadway-nyc/ |title=براڊوي موسم جا انگ اکر |publisher=The Broadway League |access-date=August 3, 2024 }}</ref> === ميڊيا ۽ تفريح === {{Main|نيو يارڪ شهر ۾ ميڊيا}} {{further|صحافت ۾ نيو يارڪ واسي}} [[File:New_York,_2019_(48621790492).jpg|thumb|[[راڪفيلر سينٽر]]، مينهٽن جي اهم [[نيو يارڪ شهر ۾ ميڊيا|ميڊيا ۽ تفريح]] مرڪزن مان هڪ]] [[File:Freedom_Of_Speech_(256854761).jpeg|thumb|[[دي نيو يارڪ ٽائيمز بلڊنگ|مرڪزي دفتر]] [[دي نيو يارڪ ٽائيمز ڪمپني]] جو، جيڪا ''[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]'' شايع ڪري ٿي]] نيو يارڪ شهر کي دنيا جي [[شو بزنس|تفريح]]<ref name="NYCTheCapitaloftheWorld" /><ref name="NYCTheEntertainmentCapitaloftheWorld">{{cite book |title=نيو يارڪ شهر جون فلڪ بوس عمارتون |first=Richard |last=Panchyk |publisher=Arcadia Publishing |year=2010 |isbn=978-1-4396-3862-0 |url=https://books.google.com/books?id=01rPeuHXpeQC&pg=PT180 }}</ref><ref>{{cite book |title=نيو يارڪ: فلم شوقينن لاءِ رهنما — فلمي نيو يارڪ جو اندروني دورو |first=Richard |last=Alleman |publisher=Crown/Archetype |year=2013 |page=95 |isbn=978-0-8041-3778-2 |url=https://books.google.com/books?id=f_0Z5SxTKLkC&pg=PA95 }}</ref> ۽ [[ڊجيٽل ميڊيا]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.lgbtqnation.com/2017/05/first-nyc-pridefest-will-televised/ |title=اي بي سي پهريون ڀيرو نيو يارڪ جي پرائيڊ پريڊ سڌي نشر ڪندي |first=Dawn |last=Ennis |publisher=[[LGBTQ Nation]] |date=May 24, 2017 |access-date=December 21, 2020 |quote=تفريحي ۽ خبرن واري ميڊيا جي دنيا جي گاديءَ واري هنڌ ۾ اڳ ڪنهن ٽي وي اسٽيشن دنيا جي سڀ کان وڏي پرائيڊ پريڊ کي سڌي ٽي وي تي نشر نه ڪيو هو. }}</ref> اهو اشتهارسازي، [[نيو يارڪ شهر جي موسيقي|موسيقي]]، [[نيو يارڪ شهر جي اخبارن ۽ رسالن جي فهرست|اخبارن]]، ڊجيٽل ميڊيا ۽ اشاعتي صنعتن جو وڏو مرڪز آهي، ۽ اتر آمريڪا جي سڀ کان وڏي ميڊيا مارڪيٽ آهي.<ref>{{cite press release |title=ٽمپا بي هاڻي ٻارهين وڏي ميڊيا مارڪيٽ |publisher=Tampa Bay Partnership |date=August 26, 2005 |url=http://www.tampabay.org/press.asp?rls_id=991& |access-date=September 1, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080928205103/http://www.tampabay.org/press.asp?rls_id=991& |archive-date=September 28, 2008 }}</ref> دنيا جي ڪيترن وڏن [[ميڊيا ڪارپوريشنن]] جا مرڪزي دفتر شهر ۾ آهن، جن ۾ [[وارنر برادرز ڊسڪوري]]، [[ٿامسن رائٽرز ڪارپوريشن]]، [[ايسوسيئيٽڊ پريس]]، [[بلومبرگ ايل پي]]، [[نيوز ڪارپ]]، [[دي نيو يارڪ ٽائيمز ڪمپني]]، [[اين بي سي يونيورسل]]، [[هرسٽ ڪارپوريشن]]، [[اي او ايل]] ۽ [[فاڪس ڪارپوريشن]] شامل آهن. دنيا جي مٿين اٺن عالمي [[اشتهاري ايجنسي]] نيٽ ورڪن مان ستن جا مرڪزي دفتر نيو يارڪ ۾ آهن.<ref>{{cite web |url=http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070602212322/http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 |title=مٿيان ڏهه گڏيل اشتهاري ايجنسي نيٽ ورڪ: 2006ع جي عالمي آمدني موجب درجابندي |work=[[Advertising Age]] |access-date=June 8, 2007 |archive-date=June 2, 2007 }}</ref> شهر ۾ 200 کان وڌيڪ اخبارن ۽ 350 کان وڌيڪ صارف رسالن جون آفيسون آهن،<ref name="NYC Media" /> جڏهن ته اشاعتي صنعت لڳ ڀڳ 11,500 ماڻهن کي روزگار ڏئي ٿي ۽ ان جو معاشي اثر 9.2 بلين آمريڪي ڊالر آهي.<ref>Milliot, Jim. [https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/industry-news/financial-reporting/article/91028-new-report-finds-nyc-publishing-bookselling-jobs-fell-between-2010-and-2020.html "نئين رپورٽ موجب 2010ع کان 2020ع تائين نيو يارڪ شهر ۾ پبلشنگ ۽ ڪتاب وڪرو ڪندڙ نوڪريون گهٽيون"], ''[[Publishers Weekly]]'', December 1, 2022. Accessed January 30, 2024. "مطالعي موجب ڪتاب شايع ڪندڙن 2020ع ۾ 9.2 بلين ڊالر جي معاشي پيداوار پيدا ڪئي... نيو يارڪ جي اشاعتي ادارن ۾ ملازمن جو انگ 11,500 تائين گهٽجي ويو."</ref> آمريڪا ۾ روزاني گردش جي لحاظ کان ٻن وڏين قومي روزاني اخبارن، ''[[دي وال اسٽريٽ جرنل]]'' ۽ ''[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]''، جي اشاعت نيو يارڪ مان ٿيندي آهي.<ref>Majid, Aisha. [https://pressgazette.co.uk/media-audience-and-business-data/media_metrics/top-25-us-newspaper-circulations-down-march-2023/ "آمريڪا جون مٿيون 25 اخبارون: مارچ 2023ع تائين وڏن ڇاپي وارن عنوانن جي گردش ۾ 14٪ گهٽتائي"], ''[[Press Gazette]]'', June 26, 2023. Accessed January 13, 2024. "نيوز ڪارپ جي ڪاروباري اخبار ''دي وال اسٽريٽ جرنل'' (609,654) ۽ ''دي نيو يارڪ ٽائيمز'' (296,329) آمريڪا جون سڀ کان وڏيون روزانيون رهيون."</ref> 2022ع تائين 132 انعامن سان ''دي ٽائيمز'' صحافت ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پلٽزر انعام]] حاصل ڪيا آهن،<ref>[[David Folkenflik|Folkenflik, David.]] [https://www.npr.org/2022/05/08/1097097620/new-york-times-pulitzer-ukraine-walter-duranty "''دي نيو يارڪ ٽائيمز'' 90 سال پراڻي پلٽزر انعام جي ڇانوَ کان ڇوٽڪارو حاصل نه ڪري سگهي"], [[NPR]], May 8, 2022. Accessed January 13, 2024. "''دي نيو يارڪ ٽائيمز'' پنهنجي 132 پلٽزر انعامن جي فهرست ۾ واڌ جو منتظر آهي — جيڪا ڪنهن به خبرن واري اداري کان گهڻي آهي."</ref> ۽ ان کي آمريڪي ميڊيا جي [[اخبارِ رڪارڊ]] طور به ڏٺو وڃي ٿو.<ref>[https://ropercenter.cornell.edu/new-york-times دي نيو يارڪ ٽائيمز], [[Roper Center for Public Opinion Research]]. Accessed January 13, 2024. "دي گري ليڊي جي نالي سان مشهور، دي ٽائيمز کي صنعت اندر ڊگهي عرصي کان قومي 'اخبارِ رڪارڊ' طور ڏٺو ويو آهي."</ref> شهر جي [[ٽيبلوئڊ (اخبار)|ٽيبلوئڊ]] اخبارن ۾ ''[[نيو يارڪ ڊيلي نيوز]]'' شامل آهي، جيڪا 1919ع ۾ [[جوزف ميڊل پيٽرسن]] قائم ڪئي،<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/412434/New-York-Daily-News |title=نيو يارڪ ڊيلي نيوز |encyclopedia=[[Britannica.com]] |access-date=May 4, 2013 }}</ref> ۽ ''[[نيو يارڪ پوسٽ]]''، جيڪا 1801ع ۾ [[اليگزينڊر هيملٽن]] قائم ڪئي.<ref>Allan Nevins, ''The Evening Post: Century of Journalism'', Boni and Liveright, 1922, p. 17.</ref><ref>[https://www.loc.gov/item/lcwaN0011417/ ''نيو يارڪ پوسٽ''], [[Library of Congress]]. Accessed January 13, 2024. "نيو يارڪ پوسٽ هڪ آمريڪي روزاني اخبار آهي... اها 1801ع ۾ فيڊرلسٽ ۽ باني پيءُ اليگزينڊر هيملٽن قائم ڪئي."</ref> {{As of|2019}}، نيو يارڪ شهر آمريڪا ۾ فلم ۽ ٽيليويزن پيداوار جو ٻيو سڀ کان وڏو مرڪز هو، جتي هر سال لڳ ڀڳ 200 فيچر فلمون ٺهنديون هيون. 2019ع ۾ هن صنعت 100,000 کان وڌيڪ ماڻهن کي روزگار ڏنو، 12.2 بلين ڊالر اجرت پيدا ڪئي، ۽ ان جو ڪل معاشي اثر 64.1 بلين ڊالر هو.<ref>[https://www.nyc.gov/assets/mome/pdf/mome-nyc-film-tv-industry-study-executive-summary.pdf ''نيو يارڪ شهر فلم ۽ ٽيليويزن صنعت معاشي اثر جو مطالعو 2021''], New York City Mayor's Office of Media and Entertainment. Accessed January 30, 2024. "2019ع ۾ نيو يارڪ شهر جي فلم ۽ ٽيليويزن صنعت سڌي طرح 100,200 نوڪرين، 12.2 بلين ڊالر اجرت ۽ 64.1 بلين ڊالر سڌي معاشي پيداوار جي ذميوار هئي."</ref> مقدار جي لحاظ کان نيو يارڪ [[آزاد فلم]] پيداوار ۾ دنيا جو اڳواڻ آهي؛ آمريڪا جي سڀني آزاد فلمن مان لڳ ڀڳ هڪ ٽيون هتي ٺهي ٿي.<ref>{{cite web |title=نيو يارڪ فلم اڪيڊمي، نيو يارڪ شهر |url=http://www.nyfa.edu/filmschools/newyork.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126210946/http://www.nyfa.edu/filmschools/newyork.php |archive-date=January 26, 2012 |access-date=February 8, 2012 |publisher=[[New York Film Academy]] }}</ref><ref name="NYC Media">{{cite web |year=2005 |title=اظهارِ دلچسپي جي درخواست |url=http://www.govisland.com/PDFs/RFEI/RFEI.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080802030053/http://www.govisland.com/PDFs/RFEI/RFEI.pdf |archive-date=August 2, 2008 |access-date=February 11, 2014 |publisher=[[Governors Island|Governors Island Preservation and Education Corporation]] }}</ref> نيو يارڪ [[غير تجارتي تعليمي]] ميڊيا جو به اهم مرڪز آهي. [[اين واءِ سي ميڊيا]] نيو يارڪ شهر جو سرڪاري عوامي ريڊيو، ٽيليويزن ۽ آن لائن ميڊيا نيٽ ورڪ ۽ نشرياتي خدمت آهي،<ref>{{cite web |title=اين واءِ سي ميڊيا بابت |url=https://www1.nyc.gov/site/media/about/about.page |access-date=July 23, 2019 |website=[[NYC Media]] |publisher=City of New York }}</ref> ۽ هن شهر جي پاڙن، موسيقي، ثقافت ۽ شهري حڪومت بابت ڪيترائي اصل [[ايمي انعام]] ماڻيندڙ پروگرام تيار ڪيا آهن. آمريڪا جو سڀ کان پراڻو [[عوامي رسائي ٽيليويزن]] چينل [[مينهٽن نيبرهوڊ نيٽ ورڪ]] آهي، جيڪو 1971ع ۾ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=برادري عوامي رسائي ٽي وي جي 35هين سالگرهه ملهائي ٿي |url=http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825122105/http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive |archive-date=August 25, 2010 |access-date=October 28, 2010 |publisher=[[Mnn.org]] }}</ref> [[ڊبليو اين اي ٽي]] شهر جو اهم عوامي ٽيليويزن اسٽيشن آهي ۽ آمريڪا جي قومي [[پبلڪ براڊڪاسٽنگ سروس]] (PBS) جي تقريباً هڪ ٽئين ٽيليويزن پروگرامنگ تيار ڪري ٿو.<ref>[https://www.nyc-arts.org/organizations/thirteen-wnet/ Thirteen/WNET], [[NYC Arts]]. Accessed January 30, 2024. "چينل ٿرٽين پبلڪ براڊڪاسٽنگ سروس جو فليگ شپ ٽيليويزن اسٽيشن آهي... Thirteen/WNET آمريڪا ۾ نشر ٿيندڙ پرائم ٽائيم عوامي ٽيليويزن پروگرامنگ جو تقريباً هڪ ٽيون تيار ڪري ٿو."</ref> [[ڊبليو اين واءِ سي]]، جيڪا 1997ع تائين شهر جي ملڪيت ۾ هڪ [[عوامي ريڊيو]] اسٽيشن هئي،<ref>Darrow, Peter H. [https://www.wnyc.org/story/going-public-story-wnycs-journey-independence/ "عوامي ٿيڻ: ڊبليو اين واءِ سي جي آزادي ڏانهن سفر جي ڪهاڻي"], [[WNYC]], May 10, 2018. Accessed January 30, 2024. "جولاءِ 1924ع کان جنوري 1997ع تائين WNYC نيو يارڪ شهر جي ملڪيت ۽ انتظام هيٺ هئي."</ref> آمريڪا ۾ سڀ کان وڏي عوامي ريڊيو ٻڌندڙن واري سامعين رکي ٿي.<ref>{{cite web |date=August 28, 2006 |title=مٿيان 30 عوامي ريڊيو سبسڪرائبر — بهار 2006ع Arbitron |url=http://www.rrconline.org/reports/pdf/Sp06%20eRanks.pdf |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[Radio Research Consortium]] |archive-date=January 13, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130113222054/http://www.rrconline.org/reports/pdf/Sp06%20eRanks.pdf |url-status=dead }}</ref> == ثقافت == {{Main|نيو يارڪ شهر جي ثقافت}} [[File:NYC_-_Guggenheim_Museum.jpg|thumb|ففٿ ايونيو تان نظر ايندڙ [[سولومن آر. گگنهايم ميوزيم]]]] نيو يارڪ شهر ناولن، فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن لاءِ بار بار [[نيو يارڪ شهر ۾ ٺهيل فلمن جي فهرست|پسمنظر ۽ مرڪزي هنڌ]] طور استعمال ٿيندو رهيو آهي، ۽ هن شهر کي دنيا جي ثقافتي راڄڌاني پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="cultura1">{{cite web |url=http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ |title=Consulate General of Iceland New York Culture |publisher=Consulate General of Iceland New York |access-date=July 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130205061848/http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ |archive-date=February 5, 2013 }}</ref><ref name="culture2">{{cite web |url=http://www.latvia-newyork.org/english/ |title=Consulate of Latvia in New York |publisher=Consulate of Latvia |access-date=July 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208223706/http://www.latvia-newyork.org/english/ |archive-date=February 8, 2013 }}</ref><ref name="culture3">{{cite web |url=http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/Culture/intro.htm |title=Introduction to Chapter 14: New York City (NYC) Culture |publisher=The Weissman Center for International Business Baruch College/CUNY 2011 |access-date=July 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505181316/http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/culture/intro.htm |archive-date=May 5, 2013 }}</ref><ref name="cultural4">{{Cite book |url=http://catalogue.nla.gov.au/Record/371497 |title=New York, Culture Capital of the World, 1940–1965 / edited by Leonard Wallock; essays by Dore Ashton&nbsp;... [et al.] |publisher=[[نيشنل لائبريري آف آسٽريليا]] |year=1988 |isbn=978-0-8478-0990-5 |access-date=July 23, 2023 }}</ref> شهر ڪيترين ئي اهم ثقافتي تحريڪن جي جنم ڀومي رهيو آهي. ادب ۽ بصري فنن ۾ [[هارلم رينيسانس]]،<ref>{{cite news |date=February 8, 1987 |title=Harlem in the Jazz Age |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/1987/02/08/magazine/harlem-in-the-jazz-age.html?src=pm |access-date=May 31, 2012 }}</ref><ref>{{cite news |first=Holland |last=Cotter |date=May 24, 1998 |title=ART; A 1920's Flowering That Didn't Disappear |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/1998/05/24/arts/art-a-1920-s-flowering-that-didn-t-disappear.html?src=pm |access-date=May 31, 2012 }}</ref> مصوري ۾ [[تجريدي اظهار پسندي]]، جيڪا [[نيو يارڪ اسڪول (فن)|نيو يارڪ اسڪول]] جي نالي سان پڻ مشهور آهي، ۽ موسيقي ۾ [[هپ هاپ]]،<ref name="Toop-1992" /><ref name="BPOHPINY">{{cite news |first=David |last=Gonzalez |date=May 21, 2007 |title=Will Gentrification Spoil the Birthplace of Hip-Hop? |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2007/05/21/nyregion/21citywide.html?pagewanted=all |access-date=June 1, 2012 }}</ref> [[پنڪ راڪ|پنڪ]]،<ref>{{cite book |last=Harrington |first=Joe S. |url=https://books.google.com/books?id=lw9Ccboc5OcC |title=Sonic Cool: The Life & Death of Rock 'N' Roll |pages=324–30 |year=2002 |isbn=978-0-6340-2861-8 |publisher=[[هال ليونارڊ]] }}</ref> [[هارڊڪور پنڪ|هارڊڪور]]،<ref>{{cite magazine |first1=Sam |last1=McPheeters |first2=Christy |last2=Karacas |date=September 1, 2009 |title=Survival of the Streets |url=https://www.vice.com/en/article/survival-of-the-streets-137-v16n9/ |magazine=[[وائيس (رسالو)|وائيس]] |access-date=June 1, 2012 }}</ref> [[سالسا موسيقي|سالسا]]، [[فري اسٽائل موسيقي|فري اسٽائل]]، [[ٽِن پين ايلي]]، جاز جون ڪجهه صورتون،<ref name="Jazzzz">{{cite web |title=Harlem Renaissance Music in the 1920s |url=http://www.1920s-fashion-and-music.com/Harlem-Renaissance-music.html |access-date=June 1, 2012 |publisher=1920s Fashion & Music }}</ref> ۽ [[فلاڊلفيا]] سان گڏ [[ڊسڪو]] شامل آهن. نيو يارڪ شهر کي دنيا جي ناچ جي راڄڌاني پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Free To Dance—About The Film |url=https://www.pbs.org/wnet/freetodance/about/episodes.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414045804/https://www.pbs.org/wnet/freetodance/about/episodes.html |archive-date=April 14, 2010 |access-date=July 10, 2011 |publisher=[[پبلڪ براڊڪاسٽنگ سروس]] |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Group Visits |url=http://www.alvinailey.org/about/visit-us/group-visits |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513030823/http://www.alvinailey.org/about/visit-us/group-visits |archive-date=May 13, 2011 |access-date=July 10, 2011 |publisher=[[ايلون ايلي آمريڪن ڊانس ٿيٽر|ايلون ايلي ڊانس فائونڊيشن]] }}</ref> === زندگيءَ جي رفتار === [[File:Broadway (9075158922).jpg|thumb|نيو يارڪ پنهنجي تيز رفتار شهري زندگيءَ لاءِ مشهور آهي،<ref name=FastPaceNYC1/><ref name=FastPaceNYC2/><ref name=FastPaceNYC3/> جنهن مان ''[[wiktionary:New York minute|نيو يارڪ منٽ]]'' وارو اصطلاح پيدا ٿيو.<ref name="NewYorkMinuteDefinition"/>]] نيو يارڪ شهر سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل خاصيتن مان هڪ ان جي تيز رفتار زندگي آهي.<ref name=FastPaceNYC1/><ref name=FastPaceNYC2/><ref name=FastPaceNYC3/> انهيءَ سبب انگريزيءَ ۾ ''[[wiktionary:New York minute|نيو يارڪ منٽ]]'' وارو اصطلاح وجود ۾ آيو، جيڪو تمام مختصر وقت يا ترت ڪم ٿيڻ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="NewYorkMinuteDefinition">{{cite encyclopedia |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/new%20york%20minute |title=Dictionary—Full Definition of ''New York Minute'' |dictionary=[[ميريام-ويبستر]] |access-date=November 1, 2015 }}</ref> شهر جا رهواسي تاريخي طور مشڪل حالتن مان جلد سنڀالڻ ۽ بحاليءَ جي صلاحيت لاءِ پڻ مشهور رهيا آهن؛ جديد دور ۾ اها ڳالهه خاص طور [[11 سيپٽمبر جا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] ۽ [[نيو يارڪ شهر ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا]] کان پوءِ شهر جي ردعمل سان جوڙي وئي آهي.<ref>{{Cite magazine |date=September 7, 2021 |title=The City That Endures |url=https://time.com/6094319/new-york-after-sept-11/ |access-date=April 22, 2023 |magazine=[[ٽائيم (رسالو)|ٽائيم]] |language=en |archive-date=February 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250223082931/https://time.com/6094319/new-york-after-sept-11/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Weaver-2022">{{cite web |last1=Weaver |first1=Shaye |title=New York is the most resilient city in the world, according to locals |url=https://www.timeout.com/newyork/news/new-york-is-the-most-resilient-city-in-the-world-according-to-locals-072222#:~:text=New%20York%20is%20the%20most,isn't%20just%20a%20phrase.&text=Throughout%20its%20history%2C%20New%20York,to%20whatever%20comes%20their%20way. |website=[[ٽائيم آئوٽ (رسالو)|ٽائيم آئوٽ]] |date=July 22, 2022 |access-date=April 22, 2023 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Moynihan |first=Colin |date=May 3, 2020 |title=On Subways as Riders Return: Odes to Their Resilience |language=en-US |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2020/05/03/arts/virus-subway-riders-poems.html |access-date=April 22, 2023 |issn=0362-4331 }}</ref> [[ٽائيم آئوٽ (رسالو)|''ٽائيم آئوٽ'']] جي عالمي شهري سروي موجب 2021ع ۽ 2022ع ۾ نيو يارڪ کي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ مضبوط بحاليءَ وارو شهر قرار ڏنو ويو.<ref name="Weaver-2022" /> === ٿيٽر === {{Further|براڊوي ٿيٽر|ٿيٽر ڊسٽرڪٽ، مينهٽن}} [[File:Various Pictures from New York City - September, 2025.jpg|thumb|[[ٿيٽر ڊسٽرڪٽ، مينهٽن|ٿيٽر ڊسٽرڪٽ]] ۾ [[جان گولڊن ٿيٽر|گولڊن]]، [[برنارڊ بي. جيڪبس ٿيٽر|جيڪبس]]، [[جيرالڊ شونفيلڊ ٿيٽر|شونفيلڊ]] ۽ [[بوٿ ٿيٽر|بوٿ]] ٿيٽر]] آمريڪي ٿيٽر منظر جو مرڪزي مرڪز [[مينهٽن]] آهي، جتي [[براڊوي ٿيٽر|براڊوي]]، [[آف-براڊوي]] ۽ [[آف-آف-براڊوي]] جا الڳ الڳ ٿيٽر حلقا موجود آهن.<ref name="LondréWatermeier1998">{{cite book |first1=Felicia Hardison |last1=Londré |first2=Daniel J. |last2=Watermeier |date=1998 |title=The History of North American Theater: From Pre-Columbian Times to the Present |url=https://archive.org/details/historyofnortham0000lond |publisher=Continuum |pages= |isbn=978-0-8264-1079-5 |oclc=1024855967 }}</ref> ڪيترن ئي مشهور اسٽيج ۽ اسڪرين فنڪارن پنهنجي فني سفر ۾ شروعاتي ڪاميابي نيو يارڪ جي ٿيٽر پروڊڪشنن مان حاصل ڪئي آهي.<ref>Stephen Watt, and Gary A. Richardson, ''American Drama: Colonial to Contemporary'' (1994).</ref> [[براڊوي ٿيٽر]] انگريزي ٻوليءَ جي دنيا جي اهم ترين ٿيٽر روايتن مان هڪ آهي. ان جو نالو [[براڊوي (مينهٽن)|براڊوي]] روڊ تان ورتل آهي، جيڪو [[ٽائيمز اسڪوائر]] مان گذري ٿو.<ref>{{cite news |last=Welsh |first=Anne Marie |date=June 6, 2004 |title=2 plays + 9 nominations = good odds for locals |newspaper=[[سان ڊيگو يونين-ٽربيون]] |url=http://www.signonsandiego.com/news/features/20040606-9999-1a6tony.html |url-status=dead |access-date=September 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081005110339/http://www.signonsandiego.com/news/features/20040606-9999-1a6tony.html |archive-date=October 5, 2008 }}</ref> براڊوي کي ڪڏهن ڪڏهن “[[دي گريٽ وائيٽ وي]]” پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |last=McBeth |first=VR |url=http://timessquare.com/NYC__/Times_Square_History/The_Great_White_Way/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504160457/http://timessquare.com/NYC__/Times_Square_History/The_Great_White_Way/ |title=The Great White Way |website=TimesSquare.com |quote=1901ع ۾ او. جي. گيوڊ، جيڪو ڪيترن ئي مشهور اشتهاري ڊسپليز جو ڊزائنر هو، براڊوي تي نئين روشنين جي ڏيک لاءِ “دي گريٽ وائيٽ وي” اصطلاح استعمال ڪيو؛ اهو نالو پوءِ ٽائيمز اسڪوائر جي براڊوي ٿيٽرن لاءِ عالمي طور مشهور ٿيو. |archive-date=May 4, 2011 |date=September 25, 2006 |access-date=December 4, 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book |last=Tell |first=Darcy |url=https://books.google.com/books?id=NwaLWFSG3rcC&pg=PA41 |title=Times Square Spectacular: Lighting Up Broadway |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |year=2007 |isbn=978-0-0608-8433-8 }}</ref><ref>{{cite book |last=Allen |first=Irving Lewis |url=https://books.google.com/books?id=j41z0yeKbeIC&pg=PA59 |title=The City in Slang: New York Life and Popular Speech |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=1995 |quote=1910ع تائين 42هين گهٽي کان ٿورو مٿي براڊوي جا بلاڪ “دي گريٽ وائيٽ وي” جي دل بڻجي چڪا هئا. ٽائيمز اسڪوائر جي چمڪ نيو يارڪ، جيڪڏهن دنيا نه به، ته به ان جي مرڪز جي علامت بڻجي وئي هئي. |isbn=978-0-1953-5776-9 }}</ref> [[براڊوي ٿيٽرن جي فهرست|41 ٿيٽر]]، جن مان گهڻا [[ٿيٽر ڊسٽرڪٽ، مينهٽن|مينهٽن جي ٿيٽر ڊسٽرڪٽ]] ۾ آهن ۽ هر هڪ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 500 سيٽون آهن، براڊوي ٿيٽر طور درجه بندي ڪيا وڃن ٿا.<ref>[https://www.playbill.com/broadway-theatres براڊوي جي 41 ٿيٽرن بابت ڄاڻ], ''[[پلي بل]]''. Accessed January 15, 2024.</ref> 2018–19ع جي براڊوي سيزن ۾ 14.8 ملين حاضرين ۽ 1.83 ارب آمريڪي ڊالرن جي آمدني سان رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>[https://www.broadwayleague.com/press/press-releases/2018-2019-broadway-end-of-season-statistics/ "2018 – 2019 Broadway End-of-Season Statistics"], [[براڊوي ليگ]], May 28, 2019. Accessed November 13, 2022.</ref> [[ڪووڊ-19 وبا جو پرفارمنگ آرٽس تي اثر#لائيو موسيقي ۽ ٿيٽر|ڪووڊ-19 سبب بندش]] کان پوءِ 2022–23ع ۾ آمدني ٻيهر وڌي 1.58 ارب ڊالر ۽ حاضري 12.3 ملين تائين پهتي.<ref>[https://www.broadwayleague.com/press/press-releases/20222023-broadway-end-of-season-statistics-show-that-broadway-had-attendance-of-123-million-and-grosses-of-158-billion/ "2022–2023 Broadway End-Of-Season Statistics Show That Broadway Had Attendance Of 12.3 Million And Grosses Of $1.58 Billion"], [[براڊوي ليگ]], press release dated May 23, 2023. Accessed January 1, 2024. "ڪووڊ-19 وبا کان پوءِ پهرين مڪمل براڊوي سيزن ۾ مجموعي حاضري 12,283,399 رهي ۽ مجموعي آمدني 1,577,586,897 آمريڪي ڊالر رهي." </ref><ref name="BroadwayLeagueStatistics" /> [[ٽوني اوارڊز]] براڊوي ٿيٽر ۾ نمايان ڪارڪردگي کي تسليم ڪرڻ لاءِ ڏنا وڃن ٿا ۽ هر سال [[آمريڪن ٿيٽر ونگ]] ۽ [[براڊوي ليگ]] پاران پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>Gans, Andrew (December 18, 2007). [http://www.playbill.com/news/article/113654.html "League of American Theatres and Producers Announces Name Change"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221090634/http://www.playbill.com/news/article/113654.html|date=December 21, 2007}}. ''[[پلي بل]]''. Retrieved September 13, 2013.</ref> ٽوني اوارڊ لاءِ رڳو مينهٽن ۾ مقرر ڪيل براڊوي ٿيٽرن ۾ کليل پروڊڪشنون اهل هونديون آهن.<ref>[https://www.tonyawards.com/about/faq/ Frequently Asked Questions], [[ٽوني اوارڊز]]. Accessed January 15, 2024. "رڳو اهي براڊوي پروڊڪشنون جيڪي مينهٽن جي مقرر براڊوي ٿيٽرن ۾ کُلن ٿيون، ٽوني اوارڊز لاءِ اهل آهن."</ref> === لهجو ۽ ٻوليائي روپ === {{Main|نيو يارڪ شهر جي انگريزي|نيو يارڪ لهجو}} نيو يارڪ علائقي ۾ انگريزيءَ جو هڪ نمايان علائقائي لهجو ۽ ڳالهائڻ جو انداز رائج آهي، جنهن کي [[نيو يارڪ لهجو]]، ''بروڪلنيس'' يا ''نيو يارڪيز'' پڻ چيو ويندو آهي. ان کي [[آمريڪي انگريزي]] جي سڀ کان آسانيءَ سان سڃاڻپ ٿيندڙ لهجن مان هڪ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Newman |first=Michael |title=American Voices |url=https://archive.org/details/americanvoicesho0000unse |publisher=Blackwell |year=2005 |isbn=978-1-4051-2109-5 |editor1-last=Wolfram |editor1-first=Walt |pages=[https://archive.org/details/americanvoicesho0000unse/page/82 82]–87 |chapter=New York Talk |editor2-last=Ward |editor2-first=Ben }}</ref> روايتي نيو يارڪ ڳالهائڻ جو انداز تيز ادائگيءَ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو لهجو [[نان-روٽڪ]] خاصيت رکي ٿو، جنهن ۾ {{IPA|[ɹ]}} آواز لفظ يا هجاءَ جي آخر ۾، يا ڪنهن وينجن کان اڳ، گهڻو ڪري ادا نه ٿيندو آهي؛ انهيءَ ڪري “New York” جو روايتي تلفظ اڪثر “New Yawk” جهڙو ٻڌبو آهي.<ref name="NYT19930214">{{cite news |last=Sontag |first=Deborah |date=February 14, 1993 |title=Oy Gevalt! New Yawkese: An Endangered Dialect? |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D61438F937A25751C0A965958260 |access-date=July 19, 2014 }}</ref> هن لهجي جي ڪلاسيڪي صورت خاص طور وچولي ۽ پورهيت طبقي سان لاڳاپيل رهي آهي. گذريل ڏهاڪن ۾ غير يورپي مهاجرن جي وڏي آمد سبب ان لهجي ۾ تبديليون آيون آهن ۽ ان جي روايتي صورت هاڻي اڳ جيتري عام نه رهي آهي.<ref name="NYT19930214" /> === اڏاوتي فن === {{Main|نيو يارڪ شهر جي اڏاوت}} {{Further|نيو يارڪ شهر جي عمارتن، ماڳن ۽ يادگارن جي فهرست|نيو يارڪ شهر جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست}} [[File:1232-42 Dean Street Crown Heights.jpg|thumb|بروڪلن جي [[ڪرائون هائيٽس نارٿ هسٽورڪ ڊسٽرڪٽ]] ۾ قطاروار گهر]] نيو يارڪ ۾ مختلف دورن ۽ ڪيترن ئي اڏاوتي اسلوبن سان تعلق رکندڙ قابل ذڪر عمارتون موجود آهن. انهن ۾ بروڪلن جو ڊچ نوآبادياتي [[وائيڪوف هائوس|پيٽر ڪليسن وائيڪوف هائوس]]، جنهن جو قديم ترين حصو 1656ع جو آهي، ۽ لوئر مينهٽن جي [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر ماڳ|گرائونڊ زيرو]] تي واقع جديد [[ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر]] شامل آهن؛ تعميراتي خرچ جي لحاظ کان ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر کي دنيا جي سڀ کان مهانگين آفيس عمارتن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |first=Marisa |last=Taylor |title=As One World Trade Center soars, so do its costs |url=http://bottomline.msnbc.msn.com/_news/2012/01/31/10279406-as-one-world-trade-center-soars-so-do-its-costs |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201180547/http://bottomline.msnbc.msn.com/_news/2012/01/31/10279406-as-one-world-trade-center-soars-so-do-its-costs |archive-date=February 1, 2012 |access-date=February 1, 2012 |publisher=[[ايم ايس اين بي سي]] }}</ref> مينهٽن جي ڪيترن ئي فلڪ بوس عمارتن سان ٺهيل [[اسڪاءِ لائن]] شهر جي هڪ علامتي سڃاڻپ بڻجي چڪي آهي،<ref>Fazzare, Elizabeth. [https://www.architecturaldigest.com/gallery/what-makes-nycs-skyline-so-iconic "What Makes NYC's Skyline So Iconic? 17 Buildings to Know"], ''[[آرڪيٽيڪچرل ڊائجسٽ]]'', May 23, 2023. Accessed February 13, 2024.</ref><ref>Dobnik, Verena for [[ايسوسيئيٽيڊ پريس]]. [https://www.newspapers.com/article/the-indianapolis-star-iconic-skyline-of/140916473/ "NYC sizing up its iconic skyline; Empire State Building's owner objects to tower he says would spoil view"], ''[[دي انڊياناپولس اسٽار]]'', August 25, 2010. Accessed February 13, 2024, via [[Newspapers.com]].</ref><ref>Hakela, Deepti. [https://www.newspapers.com/article/the-day-new-skyscrapers-changing-new-yor/140916613/ "Rising to new heights; Skinny skyscrapers are transforming NYC's iconic skyline"], ''[[دي ڊي (نيو لنڊن)|دي ڊي]]'', February 28, 2016. Accessed February 13, 2024, via [[Newspapers.com]].</ref> ۽ شهر مختلف دورن ۾ دنيا جي ڪيترين ئي سڀ کان اوچين عمارتن جو گهر رهيو آهي. {{As of|2019}} نيو يارڪ شهر ۾ 6,455 بلند عمارتون هيون، جنهن سان اهو [[هانگ ڪانگ]] ۽ [[سيول]] کان پوءِ دنيا ۾ ٽئين نمبر تي هو.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20121106210644/http://www.emporis.com/statistics/skyline-ranking Skyline Ranking]}}, [[ايمپورس]]. Accessed February 9, 2017.</ref> نيو يارڪ جي ڪيترن رهائشي علائقن جي سڃاڻپ سهڻن [[برائون اسٽون]] قطاروار گهرن، [[ٽائون هائوس]]ن ۽ گهاٽن [[ٽينمينٽ]] رهائشي عمارتن سان ٿيندي آهي، جيڪي خاص طور 1870ع کان 1930ع جي تيز شهري واڌ دوران تعمير ٿيون.<ref>{{cite book |last=Plunz |first=Richard A. |title=History of Housing in New York City: Dwelling Type and Change in the American Metropolis |publisher=[[ڪولمبيا يونيورسٽي پريس]] |year=1990 |isbn=978-0-231-06297-8 |chapter=Chapters 3 [Rich and Poor] & 4 [Beyond the Tenement] }}</ref> 1835ع جي [[نيو يارڪ جي وڏي باهه|وڏي باهه]] کان پوءِ ڪاٺ جي فريم وارن گهرن تي پابنديون وڌڻ سبب پٿر ۽ سرن شهر جي اهم تعميراتي مواد بڻجي ويا.<ref name="lankevich-p82">Lankevich (1998), pp. 82–83; {{cite book |last=Wilson |first=Rufus Rockwell |url=https://archive.org/details/newyorkoldnewit01wilsgoog |title=New York: Old & New: Its Story, Streets, and Landmarks |publisher=[[جي. بي. لپنڪاٽ]] |year=1902 |page=[https://archive.org/details/newyorkoldnewit01wilsgoog/page/n375 354] }}</ref> ان جي ابتڙ، شهر ۾ گهٽ گنجان آباديءَ وارا پاڙا پڻ آهن، جتي الڳ بيٺل رهائشي گهر عام آهن. [[ريورڊيل، برونڪس|ريورڊيل]]، [[ڊٽمس پارڪ]] ۽ [[ڊگلسٽن]] جهڙن علائقن ۾ وڏا هڪ-خانداني گهر [[ٽيودر ريوائول]] ۽ [[وڪٽورين اڏاوت|وڪٽورين]] سميت مختلف اڏاوتي اسلوبن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite news |first=Margaret |last=Garb |date=March 1, 1998 |title=If You're Thinking of Living In/Riverdale, the Bronx; A Community Jealous of Its Open Space |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/1998/03/01/realestate/if-you-re-thinking-living-riverdale-bronx-community-jealous-its-open-space.html |access-date=February 10, 2012 }}</ref><ref>{{cite web |date=September 17, 2001 |title=New York Metro: 6 Affordable Neighborhoods |url=https://nymag.com/realestate/articles/affordable/ditmaspark.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204145438/https://nymag.com/realestate/articles/affordable/ditmaspark.htm |access-date=February 10, 2012 |archive-date=February 4, 2012 |work=[[نيو يارڪ (رسالو)|نيو يارڪ]] |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |first=Diana |last=Shaman |date=February 8, 2004 |title=If You're Thinking of Living In/Douglaston, Queens; Timeless City Area, With a Country Feel |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2004/02/08/realestate/if-you-re-thinking-living-douglaston-queens-timeless-city-area-with-country-feel.html |access-date=February 10, 2012 }}</ref> {{Wide image|Midtown Manhattan from Weehawken September 2021 HDR panorama.jpg|1000px|3=سيپٽمبر 2021ع ۾ [[ويهائوڪن، نيو جرسي]] تان ورتل [[مڊٽائون مينهٽن]] جو اعليٰ ريزوليوشن پينوراما}} === فنون === {{Further|نيو يارڪ شهر جي عجائب گهرن ۽ ثقافتي ادارن جي فهرست|نيو يارڪ شهر جي موسيقي}} [[File:Lincoln Center at dawn.jpg|thumb|[[لنڪن سينٽر]]: کاٻي پاسي [[ڊيوڊ ايڇ. ڪوچ ٿيٽر]]، وچ ۾ [[ميٽروپوليٽن اوپيرا هائوس (لنڪن سينٽر)|ميٽروپوليٽن اوپيرا هائوس]] ۽ ساڄي پاسي [[ڊيوڊ گيفن هال]]]] [[File:Metropolitan Museum of Art (The Met) - Central Park, NYC.jpg|thumb|[[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، آمريڪاز جو سڀ کان وڏو [[فن جو عجائب گهر]]]] [[لنڪن سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]]، مينهٽن جي اپر ويسٽ سائڊ تي [[لنڪن اسڪوائر، مينهٽن|لنڪن اسڪوائر]] جو مرڪزي ثقافتي ادارو، ڪيترين ئي بااثر فني تنظيمن جو گهر آهي. انهن ۾ [[ميٽروپوليٽن اوپيرا]]، [[نيو يارڪ سٽي اوپيرا]]، [[نيو يارڪ فلهارمونڪ]]، [[نيو يارڪ سٽي بيلٽ]]، [[ويوين بيومونٽ ٿيٽر]]، [[جوليارڊ اسڪول]]، [[جاز ايٽ لنڪن سينٽر]] ۽ [[ايلس ٽلي هال]] شامل آهن. [[لي اسٽراسبرگ ٿيٽر اينڊ فلم انسٽيٽيوٽ]] [[يونين اسڪوائر (نيو يارڪ شهر)|يونين اسڪوائر]] ۾ واقع آهي، جڏهن ته [[ٽش اسڪول آف دي آرٽس]] نيو يارڪ يونيورسٽي سان لاڳاپيل آهي. [[سينٽرل پارڪ سمر اسٽيج]] سينٽرل پارڪ ۾ مفت ڪنسرٽ پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=About Summer Stage |url=http://www.cityparksfoundation.org/summerstage/about/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016075818/http://www.cityparksfoundation.org/summerstage/about/ |archive-date=October 16, 2012 |access-date=June 14, 2012 |publisher=[[سٽي پارڪس فائونڊيشن]] }}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ 2,000 کان وڌيڪ فني ۽ ثقافتي تنظيمون ۽ 500 کان وڌيڪ [[آرٽ گيلريون]] آهن.<ref name="NYC arts">{{cite web |date=December 2005 |title=Creative New York |url=http://www.nycfuture.org/images_pdfs/pdfs/CREATIVE_NEW_YORK.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080831013443/http://www.nycfuture.org/images_pdfs/pdfs/CREATIVE_NEW_YORK.pdf |archive-date=August 31, 2008 |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[سينٽر فار اين اربن فيوچر]] |url-status=dead }}</ref> شهر جي حڪومت فنون لاءِ اهڙو ساليانو بجيٽ فراهم ڪري ٿي جيڪو [[نيشنل اينڊائومينٽ فار دي آرٽس]] جي بجيٽ کان به وڏو رهيو آهي.<ref name="NYC arts" /> شهر ۾ سوين ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ موجود آهن. [[ففٿ ايونيو|ميوزيم مائل]] مينهٽن جي [[اپر ايسٽ سائڊ]] تي ففٿ ايونيو جي 82هين کان 105هين گهٽي تائين واري حصي کي چيو ويندو آهي،<ref name="festival">{{cite web |title=Museum Mile Festival |url=http://www.museummilefestival.org/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804102650/http://museummilefestival.org/ |archive-date=August 4, 2012 |access-date=August 23, 2014 |website=museummilefestival.org }}</ref> جيڪو [[ڪارنيگي هل]] جي مٿئين حصي مان گذري ٿو.<ref>{{cite news |last=Kusisto |first=Laura |date=October 21, 2011 |title=Reaching High on Upper 5th Avenue |work=[[وال اسٽريٽ جرنل]] |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204618704576643022038133998 |url-status=live |access-date=August 23, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023171126/http://online.wsj.com/article/SB10001424052970204618704576643022038133998.html |archive-date=October 23, 2011 }}</ref> ففٿ ايونيو جي هن حصي تي نو عجائب گهر واقع آهن، جن ۾ [[سولومن آر. گگنهايم ميوزيم|گگنهايم ميوزيم]]، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[نوئي گيلري نيو يارڪ]]، [[جيوش ميوزيم (مينهٽن)|جيوش ميوزيم]] ۽ [[دي آفريڪا سينٽر]] شامل آهن، جنهن سبب اهو دنيا ۾ [[اعليٰ ثقافت]] جي سڀ کان گهاٽن مرڪزن مان هڪ آهي.<ref name="mmilemus">{{cite web |title=Museums on the Mile |url=http://www.museummilefestival.org/museums/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120101013336/http://www.museummilefestival.org/museums/ |archive-date=January 1, 2012 |access-date=August 23, 2014 |website=museummilefestival.org }}</ref> اهي عجائب گهر هر سال جون مهيني ۾ ٿيندڙ ''ميوزيم مائل فيسٽيول'' لاءِ پڻ گڏجي ڪم ڪن ٿا، جنهن جو مقصد عجائب گهرن جي سڃاڻپ ۽ سياحن جي حاضري وڌائڻ آهي.<ref name="drv">{{Cite news |date=June 27, 1979 |title=New Drive Promoting 5th Ave.'s 'Museum Mile' |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F1FFA395D12728DDDAE0A94DE405B898BF1D3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140506150805/https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F1FFA395D12728DDDAE0A94DE405B898BF1D3 |archive-date=May 6, 2014 |access-date=August 23, 2014 }}</ref> دنيا جون ڪيتريون ئي سڀ کان مهانگيون ۽ وڏي آمدني واريون [[فن نيلاميون]] پڻ نيو يارڪ شهر ۾ ٿين ٿيون.<ref name="NYCArtAuction1">{{cite news |first1=Robin |last1=Pogrebin |first2=Scott |last2=Reyburn |date=November 15, 2017 |title=Leonardo da Vinci Painting Sells for $450.3 Million, Shattering Auction Highs |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2017/11/15/arts/design/leonardo-da-vinci-salvator-mundi-christies-auction.html |access-date=November 16, 2017 }}</ref><ref name="NYCArtAuction2">{{cite web |date=November 15, 2017 |title=Christ painting by Leonardo da Vinci sells for record $450M |url=https://www.msn.com/en-us/news/us/christ-painting-by-leonardo-da-vinci-sells-for-record-dollar450m/ar-BBEYwDu?li=BBnbfcL&ocid=iehp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116083413/http://www.msn.com/en-us/news/us/christ-painting-by-leonardo-da-vinci-sells-for-record-dollar450m/ar-BBEYwDu?li=BBnbfcL&ocid=iehp |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 15, 2017 |agency=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] |publisher=[[ايم ايس اين]] }}</ref> [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]] آمريڪاز جو سڀ کان وڏو [[فن جو عجائب گهر]] آهي. 2022ع ۾ هن عجائب گهر 3.2 ملين سياحن جي ميزباني ڪئي، جنهن سان اهو آمريڪا جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ گهميل عجائب گهر ۽ دنيا جو اٺون سڀ کان وڌيڪ گهميل فن جو عجائب گهر بڻيو.<ref>''The Art Newspaper'', "Visitors Survey 2022", March 27, 2023</ref> ان جي مستقل مجموعي ۾ 17 ڪيوريٽوريل شعبن تحت ٻه ملين کان وڌيڪ فن پارا شامل آهن.<ref name="Metropolitan Museum Launches New and Expanded Web Site">[https://www.metmuseum.org/press/exhibitions/2000/metropolitan-museum-launches-new-and-expanded-web-site "Metropolitan Museum Launches New and Expanded Web Site"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161128201035/https://www.metmuseum.org/press/exhibitions/2000/metropolitan-museum-launches-new-and-expanded-web-site |date=November 28, 2016 }}, press release, The Met, January 25, 2000.</ref> انهن ۾ [[قديم ڪلاسيڪي دور]] ۽ [[قديم مصر جو فن|قديم مصري فن]]، لڳ ڀڳ سڀني وڏن يورپي استادن جون مصوريون ۽ مجسما، ۽ [[آمريڪي بصري فن|آمريڪي]] ۽ جديد فن جا وسيع مجموعا شامل آهن. ميوزيم وٽ [[آفريقي فن|آفريقي]]، [[ايشيائي فن|ايشيائي]]، [[اوشيانيائي فن|اوشيانيائي]]، [[بازنطيني فن|بازنطيني]] ۽ [[اسلامي فن]] جا پڻ وڏا مجموعا موجود آهن.<ref>{{cite book |last=de Montebello |first=Philippe |author-link=فلپ ڊي مونٽيبلو |title=Masterpieces of the Metropolitan Museum of Art |year=1997 |publisher=Metropolitan Museum of Art |location=New York |pages=[https://archive.org/details/masterpiecesofme0000unse/page/6 6–7] |isbn=0-300-10615-7 |url=https://archive.org/details/masterpiecesofme0000unse/page/6 }}</ref> === کاڌ خوراڪ === {{Main|نيو يارڪ شهر جو کاڌو|نيو يارڪ شهر جي ريسٽورنٽن جي فهرست|نيو يارڪ شهر جي مشيلن اسٽار ريسٽورنٽن جي فهرست}} [[File:Lox-and-bagel-02.jpg|thumb|[[نيو يارڪ طرز جو بيگل]]، [[لاڪس]] سان]] نيو يارڪ شهر جي خوراڪي ثقافت تي شهر جي ڊگهي مهاجرتي تاريخ جو گهرو اثر آهي، جنهن ڪري هتي دنيا جي ڪيترن ئي علائقن جا کاڌا گڏجي هڪ انتهائي متنوع شهري کاڌي جي روايت ٺاهي چڪا آهن. [[مرڪزي يورپ|مرڪزي]] ۽ اوڀر يورپ کان آيل مهاجرن، خاص طور [[يهودي آمريڪي|يهودي مهاجرن]]، شهر ۾ [[نيو يارڪ طرز جو بيگل|نيو يارڪ طرز جا بيگل]]، [[چيز ڪيڪ#اتر آمريڪا|چيز ڪيڪ]]، [[هاٽ ڊاگ]]، [[ڪنِش]] ۽ [[ڊيليڪيٽيسن]] (ڊيلي) جي روايت کي عام ڪيو. [[اطالوي ڊائيسپورا|اطالوي مهاجرن]] [[نيو يارڪ طرز جو پيزا]] ۽ [[اطالوي کاڌو]] متعارف ڪرايو، جڏهن ته يهودي ۽ آئرش مهاجرن ترتيبوار [[پاسٽرامي]]<ref>{{cite web |title=Pastrami On Rye: A Full-length History Of The Jewish Deli |work=[[پبلڪ ريڊيو انٽرنيشنل]] |date=March 31, 2016 |publisher=[[دي ورلڊ (ريڊيو پروگرام)|دي ورلڊ]] |url=https://theworld.org/stories/2016/03/31/pastrami-rye-full-length-history-new-york-jewish-deli |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402133541/https://www.pri.org/stories/2016-03-31/pastrami-rye-full-length-history-new-york-jewish-deli |archive-date=April 2, 2016 |access-date=November 27, 2020 |url-status=live }}</ref> ۽ [[ڪورنڊ بيف]]<ref>{{cite web |first=Shaylyn |last=Esposito |title=Is Corned Beef Really Irish? |work=[[سمٿسونين (رسالو)|سمٿسونين]] |url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/is-corned-beef-really-irish-2839144/ |date=March 15, 2013 |access-date=November 27, 2020 }}</ref> کي شهر جي عام خوراڪ جو حصو بڻايو. [[چيني ريسٽورنٽ|چيني]] ۽ ٻين ايشيائي ريسٽورنٽن، سينڊوچ دڪانن، [[ٽراٽوريا]]، [[ڊائنر]]ن ۽ [[ڪافي هائوس]]ن جو شهر جي لڳ ڀڳ هر علائقي ۾ وڏي پيماني تي وجود آهي. شهر طرفان لائسنس يافته لڳ ڀڳ 4,000 موبائل کاڌي وڪڻندڙن، جن مان ڪيترائي مهاجرن جي ملڪيت آهن، وچ اوڀر جي کاڌن جهڙوڪ [[فلافل]] ۽ [[ڪباب]] کي جديد نيو يارڪ جي [[گهٽيءَ جي کاڌي]] جو نمايان حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite news |last=Bleyer |first=Jennifer |date=May 14, 2006 |title=Kebabs on the Night Shift |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2006/05/14/nyregion/thecity/14vend.html |access-date=January 17, 2014 }}</ref> [[مشيلن گائيڊ]] مطابق نيو يارڪ دنيا جي بهترين ۽ سڀ کان وڌيڪ متنوع [[اعليٰ درجي جي کاڌي|هائوٽ ڪُزين]] ريسٽورنٽن جي وڏي تعداد جو گهر آهي.<ref>{{cite web |title=27,479 restaurants selected by the Michelin Guide—Top Destinations |url=http://www.viamichelin.com/web/Restaurants |access-date=August 24, 2014 |publisher=[[مشيلن گائيڊ]] |archive-date=April 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412002700/http://www.viamichelin.com/web/Restaurants |url-status=dead }}</ref> [[نيو يارڪ شهر جو صحت ۽ ذهني صفائي کاتو]] معائنن جي نتيجن جي بنياد تي شهر جي ريسٽورنٽن کي اکرن جي صورت ۾ درجا ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Restaurant Inspection Results (Letter Grades) |url=http://www.nyc.gov/html/doh/html/services/restaurant-inspection.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140122123431/http://www.nyc.gov/html/doh/html/services/restaurant-inspection.shtml |archive-date=January 22, 2014 |access-date=January 19, 2014 |publisher=[[نيو يارڪ شهر جو صحت ۽ ذهني صفائي کاتو]] }}</ref> 2019ع تائين شهر ۾ 27,043 ريسٽورنٽ هئا، جڏهن ته 2017ع ۾ انهن جو انگ 24,865 هو.<ref>{{cite web |first=Jennifer |last=Tiedemann |title=$15-Per-Hour Minimum Wage Isn't What NYC Restaurant Workers Ordered |url=https://indefenseofliberty.blog/2019/04/08/15-per-hour-minimum-wage-isnt-what-nyc-restaurant-workers-ordered/ |work=[[گولڊ واٽر انسٽيٽيوٽ]] |publisher=In Defense of Liberty |date=April 8, 2019 |access-date=June 1, 2019 }}</ref> [[فلشنگ ميڊوز–ڪورونا پارڪ]] ۾ لڳندڙ [[ڪوئنز نائيٽ مارڪيٽ]] هر رات ڏهه هزار کان وڌيڪ ماڻهن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جتي 85 کان وڌيڪ ملڪن جي کاڌن جا نمونا ملي سگهن ٿا.<ref name="NYCWorld" /> === فيشن === {{Further|نيو يارڪ فيشن ويڪ|ميٽ گالا}} [[File:Carolina Herrera AW14 12.jpg|thumb|[[نيو يارڪ فيشن ويڪ]] دوران [[هائوٽ ڪُتور]] ماڊلز [[ڪيٽ واڪ|رن وي]] تي]] نيو يارڪ شهر دنيا جي اهم [[فيشن راڄڌاني]]ن مان هڪ آهي، ۽ [[فيشن صنعت]] شهر جي خانگي شعبي جي افرادي قوت جو لڳ ڀڳ 4.6٪ روزگار فراهم ڪري ٿي.<ref name="NYCFashionCapital">{{cite web |url=https://edc.nyc/industry/fashion |title=Global Center of Fashion |publisher=NYCEDC |access-date=November 10, 2024 |quote=فيشن صنعت شهر جي خانگي شعبي جي افرادي قوت جو 4.6 سيڪڙو روزگار فراهم ڪري ٿي ۽ نيو يارڪ جي معيشت جو اهم محرڪ آهي. }}</ref> [[نيو يارڪ فيشن ويڪ]] (NYFW) هر سال ٻه ڀيرا ٿيندڙ هڪ نمايان عالمي تقريب آهي، جنهن ۾ [[فيشن ماڊل|ماڊل]] دنيا جي مشهور ڊزائنرن جا جديد لباس مارڪيٽ ۾ اچڻ کان اڳ پيش ڪن ٿا.<ref name="NewYorkFashionWeekRetailTrendsetter">{{cite web |url=https://www.lightspeedhq.com/blog/new-york-fashion-week/ |title=New York Fashion Week 2023 {{!}} Retailers bring the runway to real-life |author=Naeme Elzein |work=Lightspeed |date=August 22, 2023 |access-date=November 26, 2023 |quote=نيو يارڪ فيشن ويڪ عالمي فيشن چڪر جي انهن ابتدائي وڏن واقعن مان هڪ آهي جيڪي ايندڙ موسمي رجحانن تي اثرانداز ٿين ٿا. }}</ref> NYFW کي عالمي فيشن صنعت جي رجحانن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم تقريبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="NewYorkFashionWeekGlobalAndEconomicImpact">{{cite news |url=https://thefordhamram.com/93053/news/fashion-week/ |title=The Economic Impact of New York Fashion Week |author=Diana Juarez |newspaper=The Fordham Ram |date=October 4, 2023 |access-date=November 26, 2023 |quote=نيو يارڪ فيشن ويڪ نه رڳو عالمي فيشن صنعت جي لهجي ۽ رجحانن تي اثر وجهي ٿي، پر سياحت، پرچون واپار، مهمان نوازي ۽ ميڊيا سميت شهر جي معيشت جي ڪيترن ئي شعبن تي به اثرانداز ٿئي ٿي. }}</ref> نيو يارڪ جو فيشن ڊسٽرڪٽ [[مڊٽائون مينهٽن]] جي لڳ ڀڳ 30 شهري بلاڪن تي پکڙيل آهي،<ref name="NYCFashionDistrict">{{cite web |url=https://www.allartschools.com/fashion-design/fashion-design-new-york/ |title=New York: Fashion Design Capital of the U.S. |publisher=All Art Schools |access-date=November 26, 2023 |quote=نيو يارڪ ۽ فيشن ڊزائن جو تاريخي ۽ معاشي تعلق تمام گهرو آهي. }}</ref> ۽ ان جو مرڪز [[سيونٿ ايونيو (مينهٽن)|سيونٿ ايونيو]] جي ان حصي تي آهي، جنهن کي ''[[سيونٿ ايونيو (مينهٽن)#نمايان ضلعا ۽ عمارتون|فيشن ايونيو]]'' پڻ سڏيو وڃي ٿو.<ref name="NYCFashionAvenue">Nemy, Enid.(June 8, 1972) [https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B06E5DD1F3EE63BBC4053DFB0668389669EDE "Everybody – Well, Almost – Attended A Mammoth Party on 'Fashion Ave.'"] ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]''</ref> شهر جي فيشن ڪئلينڊر ۾ [[هائوٽ ڪُتور]] اسلوب پيش ڪندڙ ''ڪُتور فيشن ويڪ'' پڻ شامل آهي.<ref name="NYCHauteCouture">{{cite web |url=https://www.couturefashionweek.com/designers/ |title=Couture Fashion Week |publisher=Couture Fashion Week |quote=ڪُتور فيشن ويڪ نيو يارڪ ۾ جديد هائوٽ ڪُتور ڊزائنرن جا ڪم پيش ڪري ٿو. |access-date=November 26, 2023 }}</ref> هر سال [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]] سان لاڳاپيل [[ميٽ گالا]] کي عام طور “فيشن جي سڀ کان وڏي رات” طور بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="MetGalaFashion'sBiggestNight">{{cite web |url=https://www.cbsnews.com/newyork/news/met-gala-2023-red-carpet/ |title=Met Gala 2023: Fashion's biggest night honors Karl Lagerfeld |author=Ali Bauman |publisher=[[سي بي ايس نيوز]] |date=May 1, 2023 |access-date=November 26, 2023 }}</ref> === پريڊون === {{Further|زمرو:نيو يارڪ شهر جون پريڊون{{!}}نيو يارڪ شهر جي پريڊن جي فهرست}} [[File:Macy's Thanksgiving Day Parade 2022 New York City (52523112564).jpg|thumb|سالياني [[ميسي جي ٿئنڪس گيونگ ڊي پريڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڏي پريڊن مان هڪ<ref name="NYCThanksgivingParadeLargestWorld" />]] نيو يارڪ شهر پنهنجي وڏين گهٽي پريڊن لاءِ مشهور آهي، جن مان اڪثريت [[مينهٽن]] ۾ ٿيندي آهي. سالياني پريڊن جي عام رخ اتر کان ڏکڻ طرف هوندي آهي ۽ اهي اڪثر شهر جي وڏين ايونيوز تان گذرن ٿيون. سالياني [[ميسي جي ٿئنڪس گيونگ ڊي پريڊ]] دنيا جي سڀ کان وڏي پريڊ طور بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="NYCThanksgivingParadeLargestWorld">{{cite web |date=November 24, 2016 |title=Millions Of Revelers Marvel Over Macy's Thanksgiving Day Parade |url=http://newyork.cbslocal.com/2016/11/24/macys-thanksgiving-day-parade-2016/ |access-date=December 28, 2025 |publisher=[[سي بي ايس براڊڪاسٽنگ]]|quote=دنيا جي سڀ کان وڏي پريڊ صبح جو لڳ ڀڳ 9 وڳي مڊٽائون ۾ شروع ٿي. }}</ref> اها [[سينٽرل پارڪ]] جي ڀرسان شروع ٿي ڏکڻ طرف [[ميسي هيرالڊ اسڪوائر]] جي مرڪزي اسٽور تائين پهچي ٿي.<ref>{{cite web |first=Hilarey |last=Wojtowicz |title=Guide to the 2016 Macy's Thanksgiving Day Parade |url=http://www.familyvacationcritic.com/guide-to-2016-macys-thanksgiving-day-parade/art/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329144025/http://www.familyvacationcritic.com/guide-to-2016-macys-thanksgiving-day-parade/art/ |archive-date=March 29, 2017 |access-date=March 28, 2017 |publisher=The Independent Traveler, Inc }}</ref> پريڊ جي ٽيليويزن نشريات دنيا جي ڪيترن ئي هنڌن تي ڏٺي ويندي آهي ۽ لکين ماڻهو ان کي شهر ۾ سڌو سنئون ڏسڻ لاءِ گڏ ٿين ٿا.<ref name="NYCThanksgivingParadeLargestWorld"/> ٻين نمايان پريڊن ۾ مارچ ۾ ٿيندڙ [[نيو يارڪ شهر سينٽ پيٽرڪ ڊي پريڊ]]، جون ۾ [[نيو يارڪ سٽي پرائيڊ مارچ]]، آڪٽوبر ۾ [[گرين وچ وليج هالووين پريڊ]] ۽ ڪيترن ئي ملڪن جي آزاديءَ جي ڏينهن جي ياد ۾ ٿيندڙ پريڊون شامل آهن. [[نيو يارڪ شهر ۾ ٽڪر-ٽيپ پريڊن جي فهرست|ٽڪر-ٽيپ پريڊون]] راندين جي ٽيمن جي چيمپيئن شپ يا ٻين اهم ڪاميابين جي جشن لاءِ ڪڍيون وينديون آهن. اهي عام طور [[لوئر مينهٽن]] ۾ [[براڊوي (مينهٽن)|براڊوي]] سان گڏ [[بولنگ گرين (نيو يارڪ شهر)|بولنگ گرين]] کان [[سٽي هال پارڪ]] تائين [[ڪينين آف هيروز]] جي رستي تي اتر طرف هلنديون آهن. === رانديون === {{Main|نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ رانديون|نيو يارڪ شهر جون روايتي رانديون}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Arthur ashe stadium interior.jpg | caption1 = [[ڪوئنز]] جي [[فلشنگ ميڊوز–ڪورونا پارڪ]] ۾ ٿيندڙ [[يو ايس اوپن ٽينس چيمپيئن شپ]] | image2 = Citi Field 2011.JPG | caption2 = [[سيٽي فيلڊ]]، جيڪو فلشنگ ميڊوز–ڪورونا پارڪ ۾ واقع آهي ۽ 2009ع کان [[نيو يارڪ ميٽس]] جو هوم گرائونڊ آهي. | image3 = Yankee_Stadium_overhead_2010.jpg | caption3 = [[دي برونڪس]] ۾ واقع [[يانڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو [[نيو يارڪ يانڪيز]] ۽ [[نيو يارڪ سٽي ايف سي]] جو هوم گرائونڊ آهي. | image4 = Barclays_Center_1.jpg | caption4 = [[بارڪليز سينٽر]]، [[اين بي اي]] جي [[بروڪلن نيٽس]] ۽ [[ڊبليو اين بي اي]] جي [[نيو يارڪ لبرٽي]] جو هوم گرائونڊ | image5 = Madison Square Garden (MSG) - Full (48124330357).jpg | caption5 = [[ميڊيسن اسڪوائر گارڊن]]، [[اين بي اي]] جي [[نيو يارڪ نِڪس]] ۽ [[اين ايڇ ايل]] جي [[نيو يارڪ رينجرز]] جو هوم گرائونڊ }} نيو يارڪ شهر ڪيترين ئي وڏين آمريڪي پيشاور راندين جي ليگن جي مرڪزي آفيسن جو گهر آهي، جن ۾ [[نيشنل فٽبال ليگ]]،<ref>{{cite web |title=National Football League Company Information |url=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Football_League.f36bd60db3fbcb01.html |access-date=May 18, 2013 |publisher=[[Hoover's, Inc.]] }}</ref> [[ميجر ليگ بيس بال]]،<ref>{{cite web |title=Major League Baseball Company Information |url=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.Major_League_Baseball.690243a73fc37ae4.html |access-date=May 18, 2013 |publisher=[[Hoover's, Inc.]] }}</ref> [[نيشنل باسڪيٽ بال ايسوسيئيشن]]،<ref>{{cite web |title=National Basketball Association, Inc. Company Information |url=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Basketball_Association_Inc.9752d99632cf8a45.html |access-date=May 18, 2013 |publisher=[[Hoover's, Inc.]] }}</ref> [[نيشنل هاڪي ليگ]]،<ref>{{cite web |title=National Hockey League Company Information |url=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Hockey_League.6eb8cbd895fc6ce9.html |access-date=May 18, 2013 |publisher=[[Hoover's, Inc.]] }}</ref> ۽ [[ميجر ليگ ساڪر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Major League Soccer, L.L.C. Company Information |url=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.Major_League_Soccer_LLC.0432cbf68c309307.html |access-date=May 18, 2013 |publisher=[[Hoover's, Inc.]] }}</ref> نيو يارڪ شهر [[1984ع جون اونهاري پيرالمپڪس]]<ref>[https://www.paralympicheritage.org.uk/new-york-1984-paralympic-summer-games New York 1984 Paralympic Summer Games]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, National Paralympic Heritage Trust. Accessed January 18, 2024. "The New York Games were set to run from 17th – 29th June and the Stoke Mandeville Games from 22nd July – 1st August."</ref> ۽ [[1998ع گُڊ وِل گيمز]]<ref>Bondy Filip. [https://www.nytimes.com/1992/10/16/us/new-york-city-and-environs-land-goodwill-games-for-98.html "New York City and Environs Land Goodwill Games for '98"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', October 16, 1992. Accessed January 18, 2024.</ref> جي ميزباني پڻ ڪري چڪو آهي. شهر جي [[2012ع اونهاري اولمپڪس لاءِ نيو يارڪ شهر جي بولي|2012ع اونهاري اولمپڪس جي ميزباني لاءِ بولي]] آخري پنج اميدوارن ۾ شامل هئي، پر ميزباني جو حق [[لنڊن]] کي مليو.<ref>Zinser, Lynn. [https://www.nytimes.com/2005/07/06/sports/othersports/olympic-committee-chooses-london-for-2012-summer-games.html "Olympic Committee Chooses London for 2012 Summer Games"],''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', July 6, 2005. Accessed January 19, 2023.</ref> شهر ۽ ان جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ پنجن وڏين راندين جي مختلف ليگن سان لاڳاپيل 40 کان وڌيڪ اهم پيشاور ٽيمون رهيون آهن. دنيا ۾ تعمير ٿيل ڏهن سڀ کان مهانگن اسٽيڊيمز مان چار—[[ميٽ لائيف اسٽيڊيم]]، نئون [[يانڪي اسٽيڊيم]]، [[ميڊيسن اسڪوائر گارڊن]] ۽ [[سيٽي فيلڊ]]—نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ واقع آهن.<ref>{{cite web |author=Esteban |date=October 27, 2011 |title=11 Most Expensive Stadiums in the World |url=http://www.totalprosports.com/2011/10/27/11-most-expensive-stadiums-in-the-world/ |access-date=September 2, 2012 |publisher=Total Pro Sports |archive-date=August 27, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120827201315/http://www.totalprosports.com/2011/10/27/11-most-expensive-stadiums-in-the-world/ |url-status=dead }}</ref> [[نيشنل فٽبال ليگ]] ۾ شهر جي نمائندگي [[نيو يارڪ جائنٽس]] ۽ [[نيو يارڪ جيٽس]] ڪن ٿا، پر ٻنهي جا هوم ميچ ويجهي [[ايسٽ ردر فورڊ، نيو جرسي]] ۾ [[ميٽ لائيف اسٽيڊيم]] ۾ ٿين ٿا.<ref>{{cite news |date=December 22, 2011 |title=Preparations Different for a Home-and-Home Contest |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2011/12/23/sports/football/for-giants-jets-game-metlife-stadium-preparations-differ.html?pagewanted=all |access-date=May 31, 2012 }}</ref> انهيءَ اسٽيڊيم 2014ع ۾ [[سپر باؤل XLVIII]] جي ميزباني ڪئي.<ref>{{cite news |date=May 26, 2010 |title=Owners warm up to New York/New Jersey as Super Bowl XLVIII host |publisher=[[نيشنل فٽبال ليگ]] |agency=[[Associated Press]] |url=http://www.nfl.com/news/story?id=09000d5d8184fc83&template=with-video-with-comments&confirm=true |access-date=May 27, 2010 }}</ref> شهر جون ٻه [[ميجر ليگ بيس بال]] ٽيمون [[نيو يارڪ ميٽس]] ۽ [[نيو يارڪ يانڪيز]] آهن. ميٽس [[ڪوئنز]] ۾ 41,800 تماشائين جي گنجائش واري [[سيٽي فيلڊ]] ۾، جڏهن ته يانڪيز [[دي برونڪس]] ۾ 47,400 کان وڌيڪ گنجائش واري [[يانڪي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏن ٿا.<ref>[https://www.nytimes.com/2018/07/11/nyregion/stadiums-arenas-funding-nyc.html "So Many Seats, So Many Tax Breaks"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', July 11, 2018. Accessed January 18, 2024.</ref> ٻنهي جي وچ ۾ هر باقاعده سيزن دوران ٿيندڙ مقابلي کي [[سب وي سيريز]] چيو ويندو آهي.<ref>[[Lupica, Mike]]. [https://www.mlb.com/news/subway-series-2023-a-time-to-hit-reset "Subway Series still as intriguing a ticket as there is in town"], [[MLB.com]], June 12, 2023. Accessed January 18, 2024.</ref> يانڪيز ميجر ليگ بيس بال جو رڪارڊ 27 چيمپيئن شپ کٽي چڪا آهن،<ref>{{cite web |title=New York Yankees: Facts, History, Stats, and Resources |url=http://www.thefreeresource.com/new-york-yankees-facts-history-stats-and-resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605211426/http://www.thefreeresource.com/new-york-yankees-facts-history-stats-and-resources |archive-date=June 5, 2012 |access-date=May 31, 2012 |publisher=The free sources }}</ref> جڏهن ته ميٽس ٻه ڀيرا [[ورلڊ سيريز]] کٽي چڪا آهن.<ref>{{cite news |date=October 8, 1986 |title=How Mets, Colt .45s Grew Up To Beat The Bullies |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |url=https://www.chicagotribune.com/1986/10/08/how-mets-colt-45s-grew-up-to-beat-the-bullies/ |access-date=May 31, 2012 }}</ref> شهر اڳ [[بروڪلن ڊاجرز]]، جيڪي هاڻي [[لاس اينجلس ڊاجرز]] آهن، ۽ [[نيو يارڪ جائنٽس (اين ايل)|نيو يارڪ جائنٽس]]، جيڪي هاڻي [[سان فرانسسڪو جائنٽس]] آهن، جو پڻ گهر هو. بروڪلن ڊاجرز نيو يارڪ ۾ هڪ ڀيرو ورلڊ سيريز کٽي،<ref>{{cite web |title=Dodgers Timeline |url=http://losangeles.dodgers.mlb.com/la/history/timeline01.jsp |access-date=September 22, 2008 |publisher=Los Angeles Dodgers |archive-date=July 4, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080704170220/http://losangeles.dodgers.mlb.com/la/history/timeline01.jsp |url-status=dead }}</ref> جڏهن ته جائنٽس پنج ڀيرا کٽي. ٻئي ٽيمون 1958ع ۾ ڪيليفورنيا منتقل ٿي ويون.<ref>{{cite web |title=Historical Moments |url=http://www.dodgers-giants.com/ |access-date=May 31, 2012 |publisher=Dodgers Giants }}</ref> شهر ۾ [[مائنر ليگ بيس بال]] جي [[بروڪلن سائيڪلونز]] پڻ موجود آهي، جيڪا ميٽس سان لاڳاپيل آهي،<ref>{{cite news |date=May 30, 2012 |title=Major League Baseball, Police Athletic League and the Brooklyn Cyclones to host free MLB Umpire Camp |newspaper=MLB Press Release |url=http://mlb.mlb.com/news/article.jsp?ymd=20120530&content_id=32491896&vkey=pr_mlb&c_id=mlb |access-date=May 31, 2012 }}</ref> جڏهن ته [[اسٽيٽن آئلينڊ فيري هاڪس]] 2022ع کان آزاد [[اٽلانٽڪ ليگ]] ۾ کيڏڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Introducing Your Ferryhawks!! |work=Staten Island Entertainment |url=https://ferryhawks.com/news/2021/11/17/Your_FerryHawks_2.aspx |access-date=November 18, 2021 |date=November 17, 2021 }}</ref> [[نيشنل باسڪيٽ بال ايسوسيئيشن]] ۾ شهر جون ٽيمون [[نيو يارڪ نِڪس]] ۽ [[بروڪلن نيٽس]] آهن. نِڪس [[ميڊيسن اسڪوائر گارڊن]] ۽ نيٽس [[بارڪليز سينٽر]] ۾ پنهنجي هوم ميچون کيڏن ٿا. [[نيو يارڪ لبرٽي]] شهر جي [[وومينز نيشنل باسڪيٽ بال ايسوسيئيشن]] ٽيم آهي. آمريڪا جي پهرين قومي ڪاليج سطح جي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپ، [[نيشنل انويٽيشن ٽورنامينٽ]]، 1938ع ۾ نيو يارڪ ۾ شروع ٿي ۽ اڄ به شهر سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Postseason Overview |url=http://www.nit.org/history/nit-postseason.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724155001/http://www.nit.org/history/nit-postseason.html |archive-date=July 24, 2008 |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[نيشنل انويٽيشن ٽورنامينٽ]] }}</ref> نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو [[نيشنل هاڪي ليگ]] جي ٽن ٽيمن جو گهر آهي. [[نيو يارڪ رينجرز]]، جيڪا ليگ جي [[اوريجنل سِڪس]] مان هڪ آهي، مينهٽن ۾ [[ميڊيسن اسڪوائر گارڊن]] ۾ کيڏي ٿي. [[نيو يارڪ آئلينڊرز]]، جيڪا روايتي طور [[لانگ آئلينڊ]] جي نمائندگي ڪري ٿي، [[ايلمنٽ، نيو يارڪ]] جي [[يو بي ايس ارينا]] ۾ کيڏي ٿي؛ 2015ع کان 2020ع تائين هن ٽيم بروڪلن جي بارڪليز سينٽر ۾ پڻ ميچون کيڏيون. [[نيو جرسي ڊيولز]] ويجهي [[نيوارڪ، نيو جرسي]] جي [[پروڊينشل سينٽر]] ۾ کيڏي ٿي. [[ميجر ليگ ساڪر]] ۾ شهر جي نمائندگي [[نيو يارڪ سٽي ايف سي]] ڪري ٿي، جيڪا پنهنجا هوم ميچ [[يانڪي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏندي رهي آهي،<ref>{{cite web |url=https://www.nycfc.com/schedule |title=nycfc.com |access-date=May 10, 2017 }}</ref> جڏهن ته [[نيو يارڪ ريڊ بُلز]] ويجهي [[هيريسن، نيو جرسي]] جي [[اسپورٽس اليسٽريٽيڊ اسٽيڊيم]] ۾ کيڏن ٿا.<ref>{{cite news |date=March 20, 2010 |title=Picture-perfect opening for $200M Red Bull Arena in Harrison |agency=[[Associated Press]] |url=http://www.nj.com/hudson/index.ssf/2010/03/picture-perfect_opening_for_20.html }}</ref> [[نيشنل وومينز ساڪر ليگ]] جي [[گوٿم ايف سي]] پڻ انهيءَ اسٽيڊيم ۾ کيڏي ٿي ۽ 2028ع ۾ نيو يارڪ شهر جي [[اتحاد پارڪ]] منتقل ٿيڻ جو منصوبو رکي ٿي.<ref>{{Cite news |last=Anzidei |first=Melanie |date=2026-07-07 |title=Gotham FC to move to NYCFC's Etihad Park in Queens in 2028 |url=https://www.nytimes.com/athletic/7427005/2026/07/07/gotham-nycfc-etihad-park-move-queens-2028/ |access-date=2026-07-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[بروڪلن ايف سي (2024)|بروڪلن ايف سي]] بروڪلن تي ٻڌل پيشاور فٽبال ڪلب آهي، جنهن جي عورتن جي ٽيم 2024ع کان پهرين ڊويزن [[يو ايس ايل سپر ليگ]] ۽ مردن جي ٽيم 2025ع کان ٻئي ڊويزن [[يو ايس ايل چيمپيئن شپ]] ۾ کيڏڻ شروع ڪيو.<ref name="shared">{{cite web |title=Brooklyn FC reveal "shared identity" for USL Super League brand |url=https://www.uslsuperleague.com/news/2024/04/12/brooklyn-fc-reveal-shared-identity-for-usl-super-league-brand/ |website=uslsuperleague.com |publisher=United Soccer League |access-date=April 15, 2024 |date=April 12, 2024 }}</ref> نيو يارڪ علائقو ٻه ڀيرا [[فيفا ورلڊ ڪپ]] جو ميزبان رهيو آهي، جيتوڻيڪ سڀ ميچون [[ايسٽ ردر فورڊ، نيو جرسي]] ۾ کيڏيون ويون. [[1994ع فيفا ورلڊ ڪپ]] دوران [[جائنٽس اسٽيڊيم]] ۾ ست ميچون ٿيون، جن ۾ هڪ سيمي فائنل به شامل هو.<ref>{{Cite web|url=https://www.stadiumguide.com/fifa-world-cup-1994-stadiums/|title=FIFA 1994 World Cup Stadiums - USA - The Stadium Guide}}</ref><ref>Erminio, Vinessa. [https://www.nj.com/sports/2026/07/10-parking-and-plenty-of-tailgating-heres-what-the-world-cup-looked-like-when-it-came-to-nj-32-years-ago.html "$10 parking and plenty of tailgating. Here's what the World Cup looked like when it came to N.J. 32 years ago."], [[NJ.com]], July 18, 2026. Accessed July 19, 2026.</ref> [[2026ع فيفا ورلڊ ڪپ]] لاءِ نيو يارڪ آمريڪا جي ميزبان علائقن مان هڪ هو، ۽ ڪيترن ميچن سميت [[2026ع فيفا ورلڊ ڪپ فائنل|فائنل]] [[ميٽ لائيف اسٽيڊيم]] ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-to-announce-host-cities-for-fifa-world-cup-2026 |title=FIFA announces hosts cities for FIFA World Cup 2026 |website=Fifa.com |access-date=November 24, 2023 }}</ref><ref>[https://www.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/096-24/mayor-adams-governor-murphy-celebrate-new-york-new-jersey-selection-host-biggest "Mayor Adams and Governor Murphy Celebrate New York New Jersey Selection as Host for Biggest Sporting Event in World History: FIFA World Cup 26 Final"], [[نيو يارڪ شهر جو ميئر]]، February 4, 2024. Accessed February 14, 2024.</ref> سالياني [[يو ايس اوپن (ٽينس)|يو ايس اوپن]] دنيا جي چئن [[گرينڊ سلم (ٽينس)|گرينڊ سلم]] ٽينس مقابلن مان هڪ آهي ۽ [[فلشنگ ميڊوز–ڪورونا پارڪ]] ۾ [[يو ايس ٽي اي نيشنل ٽينس سينٽر|نيشنل ٽينس سينٽر]] ۾ منعقد ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=US Open 2015 |url=http://www.usopen.org/ |access-date=July 6, 2015 |publisher=[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ٽينس ايسوسيئيشن]] }}</ref> [[نيو يارڪ سٽي ميراٿن]] جو رستو شهر جي سڀني پنجن بورو مان گذري ٿو. 2025ع ۾ ان جا 59,226 مقابلي باز ريس مڪمل ڪري چڪا هئا، جيڪو دنيا ۾ ڪنهن ميراٿن لاءِ رڪارڊ هو؛ انهن جو تعلق 132 ملڪن سان هو.<ref>Dutch, Taylor. [https://www.runnersworld.com/news/a69252211/amazing-stats-2025-new-york-city-marathon/ "The Amazing Stats from the 2025 NYC Marathon—the Largest Marathon in History"], ''[[رنرز ورلڊ]]'', November 4, 2025. Accessed August 2, 2026.</ref> [[ملروز گيمز]] سالياني ٽريڪ ۽ فيلڊ مقابلو آهي، جيڪو [[فورٽ واشنگٽن ايونيو آرمري]] ۾ ٿيندو آهي؛ ان جو مشهور مقابلو [[واناميڪر مائل]] آهي.<ref>Metzler, Brian. [https://www.outsideonline.com/running/news/millrose-games-records-and-wanamaker-mile/ "The Famous Millrose Games Delivers Speed, Records, and the Wanamaker Mile"], ''[[Outside (magazine)|Outside]]'', February 13, 2023. Accessed January 17, 2024.</ref> [[باڪسنگ]] پڻ شهر جي راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهي آهي. [[نيو يارڪ گولڊن گلوز]] جهڙا مقابلا تاريخي طور [[ميڊيسن اسڪوائر گارڊن]] سان ويجهي لاڳاپيل رهيا آهن.<ref>[https://www.nydailynews.com/2021/12/31/daily-news-golden-gloves-amateur-boxing-tournament-may-return-in-2022/ "Daily News Golden Gloves amateur boxing tournament may return in 2022"], ''[[نيو يارڪ ڊيلي نيوز]]'', December 13, 2021. Accessed July 17, 2024.</ref> == انساني خدمتون == === صحت === {{main|نيو يارڪ شهر ۾ صحت جون خدمتون|اين واءِ سي هيلٿ + هاسپيٽلز|نيو يارڪ سٽي ڊپارٽمينٽ آف هيلٿ اينڊ مينٽل هائيجين}} [[File:NewYorkPresbyterian-Cornell.jpg|thumb|[[نيو يارڪ-پريسبيٽيرين اسپتال]]، جيڪا [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] ۽ [[ڪارنيل يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهي، نيو يارڪ شهر جي سڀ کان وڏي اسپتال ۽ سڀ کان وڏي خانگي ملازمت ڏيندڙ اداري طور سڃاتي وڃي ٿي، ۽ دنيا جي مصروف ترين اسپتالن مان پڻ هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=About Us: Locations |url=http://careers.nyp.org/about-us/locations/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812212715/http://careers.nyp.org/about-us/locations/ |archive-date=August 12, 2014 |access-date=August 12, 2014 |publisher=[[NewYork-Presbyterian Hospital]]}}</ref>]] نيو يارڪ شهر صحت جي سارسنڀال، طبي تعليم ۽ تربيت جو هڪ اهم مرڪز آهي، ۽ شهر جي صحت واري شعبي ۾ 750,000 کان وڌيڪ ماڻهو ملازم آهن.<ref name="NYCHealthCareLifeSciences"/><ref>[https://edc.nyc/industry/healthcare Healthcare], [[New York City Economic Development Corporation]]. Accessed January 17, 2024. "New York City is home to the largest public healthcare system in the US, world-class private medical centers, and a robust, cutting-edge R&D landscape."</ref> شهر جي وڏين خانگي اسپتالن ۾ [[اسپتال فار اسپيشل سرجري]]، [[لينڪس هِل اسپتال]]، [[لانگ آئلينڊ جيوئش ميڊيڪل سينٽر]]، [[ميموريل سلون ڪيٽرنگ ڪينسر سينٽر]]، [[مائونٽ سينا اسپتال (مينهٽن)|مائونٽ سينا اسپتال]]، [[نيو يارڪ-پريسبيٽيرين اسپتال]] ۽ [[اين واءِ يو لانگون هيلٿ]] شامل آهن.<ref>[https://www.definitivehc.com/resources/healthcare-insights/top-hospitals-new-york-net-patient-revenue "Top 25 New York hospitals by net patient revenue"], Definitive Healthcare, June 6, 2023. Accessed January 16, 2024.</ref> نيو يارڪ شهر ۾ ڪيترائي اهم ميڊيڪل اسڪول پڻ قائم آهن. انهن ۾ بروڪلن جو [[سني ڊائون اسٽيٽ ڪاليج آف ميڊيسن]]، برونڪس جو [[البرٽ آئن اسٽائن ڪاليج آف ميڊيسن]]، ۽ مينهٽن ۾ [[سي يو اين واءِ اسڪول آف ميڊيسن]]، [[ٽورو ڪاليج آف اوسٽيوپيٿڪ ميڊيسن]]، [[ڪولمبيا يونيورسٽي ويگيلوس ڪاليج آف فزيشنز اينڊ سرجنز]]، [[وائل ڪارنيل ميڊيسن]]، [[آئڪان اسڪول آف ميڊيسن ايٽ مائونٽ سينا]] ۽ [[نيو يارڪ يونيورسٽي اسڪول آف ميڊيسن]] شامل آهن.<ref>[https://www.nyacep.org/practice-resources-2/resources/medical-students/new-york-medical-schools New York Medical Schools], New York ACEP. Accessed January 16, 2024.</ref> [[اين واءِ سي هيلٿ + هاسپيٽلز]] (HHC) هڪ [[نيو يارڪ رياست جون عوامي فائدي واريون ڪارپوريشنون|عوامي فائدي واري ڪارپوريشن]] آهي، جيڪا 1969ع ۾ قائم ڪئي وئي. هي ادارو شهر جون [[آمريڪا ۾ سرڪاري اسپتالون|سرڪاري اسپتالون]] ۽ [[ٻاهرين مريضن جي سارسنڀال|آئوٽ پيشنٽ]] ڪلينڪن جو وسيع نيٽ ورڪ هلائي ٿو.<ref>[https://a856-gbol.nyc.gov/GBOLWebsite/GreenBook/Details?orgId=2879 Health + Hospitals NYC, (NYC H+H)], ''New York City Green Book''. Accessed January 16, 2024. "Description: A public benefit Corporation created by the State Legislature, July 1, 1969, to operate the City's municipal hospitals. Operates facilities in all five boroughs, providing general, chronic, ambulatory, and skilled nursing care and a wide variety of specialized patient care services. All employees are public employees."</ref><ref>[https://www.nysenate.gov/legislation/laws/HHC Chapter1016 New York City health and hospitals corporation act 1016/69], [[New York State Senate]]. Accessed January 16, 2024.</ref> {{as of|2021}}، HHC سالياني 10.9 ارب آمريڪي ڊالرن جي آمدني سان آمريڪا جو سڀ کان وڏو ميونسپل صحت نظام هو.<ref>{{cite web |title=Financial Statements and Supplemental Schedules and Report of Independent Certified Public Accountants – New York City Health and Hospitals Corporation (A Component Unit of the City of New York) |url=https://comptroller.nyc.gov/wp-content/uploads/documents/HHC-Financial-Statements-2021.pdf |access-date=October 12, 2022 |publisher=The City of New York}}</ref> هي نظام 1.4 ملين مريضن کي خدمتون فراهم ڪري ٿو، جن ۾ 475,000 کان وڌيڪ اهڙا شهري پڻ شامل آهن، جن وٽ صحت جي انشورنس ناهي.<ref name="HHC1">{{Cite web |title=HHC Health and Hospitals Corporation |url=http://www.nyc.gov/html/hhc/html/home/home.shtml |access-date=November 29, 2021 |website=[[nyc.gov]]}}</ref> HHC يارنهن [[تيز نگهداشت|ايڪيوٽ ڪيئر]] اسپتالون، چار [[ماهر نرسنگ سهولتون]]، ڇهه تشخيصي ۽ علاج جا مرڪز، ۽ 70 کان وڌيڪ برادري تي ٻڌل [[بنيادي صحت جي سارسنڀال]] مرڪز هلائي ٿو. هي نظام خاص طور گهٽ آمدني وارن ۽ پورهيت طبقي جي رهاڪن جي خدمت ڪري ٿو.<ref>[https://www.nychealthandhospitals.org/careers/frequently-asked-questions/ Frequently Asked Questions], [[NYC Health + Hospitals]]. Accessed January 16, 2024. "Where are your facilities located? NYC Health + Hospitals includes 11 acute care hospitals, four skilled nursing facilities, six large diagnostic and treatment centers, and more than 70 community-based clinics. These facilities are within seven geographically based networks throughout the New York City metropolitan area."</ref><ref>Miller, Kenneth. [https://www.nursing.columbia.edu/news/public-option The Public Option], [[Columbia University School of Nursing]], November 12, 2023. Accessed January 16, 2024. "HHC is the largest municipal health system in the United States, serving 1.4&nbsp;million patients—mostly low-income or working-class people on Medicaid or Medicare. About one-third are uninsured, and many are undocumented. A public benefit corporation, HHC operates 11 acute care hospitals, five nursing homes, six diagnostic and treatment centers, and more than 70 primary care centers across New York's five boroughs."</ref> HHC سان لاڳاپيل [[ميٽرو پلس هيلٿ پلان]] نيو يارڪ شهر ۾ حڪومت جي مدد سان هلندڙ صحت انشورنس جي وڏين فراهم ڪندڙن مان هڪ آهي؛ جون 2022ع تائين ان ۾ 670,000 شهري داخل هئا.<ref>[https://www.osc.ny.gov/reports/osdc/metroplus-health-plan-covid-19-enrollment-trends MetroPlus Health Plan: COVID-19 Enrollment Trends], [[New York State Comptroller]] [[Thomas P. DiNapoli]], September 2022. Accessed January 16, 2024. "MetroPlus Health Plan is a prepaid health services plan and a wholly owned subsidiary of NYC Health + Hospitals (H+H).... MetroPlus enrollment reached a record high of 670,915, an increase of 159,284 members (31 percent) between February 2020 and June 2022, the period impacted by the COVID-19 pandemic (see Figure 1)."</ref> HHC جون سهولتون هر سال لکين نيو يارڪ واسين کي خدمتون ڏين ٿيون، ۽ انهن خدمتن لاءِ 190 کان وڌيڪ ٻولين ۾ ترجمي جون سهولتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="HHC2">{{cite web |title=2014 HHC Report to the Community |url=http://www.nychealthandhospitals.org/wp-content/uploads/2016/07/2014-hhc-report-to-the-community.pdf |access-date=March 10, 2017 |publisher=[[New York City Health and Hospitals Corporation]]}}</ref> HHC نظام جي سڀ کان مشهور اسپتال [[بيليوو اسپتال]] آهي، جيڪا 1736ع ۾ قائم ٿي ۽ آمريڪا جي سڀ کان پراڻي سرڪاري اسپتال طور سڃاتي وڃي ٿي.<ref>Fiani, Brian; Covarrubias, Claudia; Jarrah, Ryan; Kondilis, Athanasios; and Doan, Thao M. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36041717/ "Bellevue Hospital, the Oldest Public Health Center in the United States of America"], ''[[World Neurosurgery]]'', August 28, 2022. Accessed January 16, 2024. "Bellevue Hospital is known as the oldest public hospital in the United States of America. Although its historical beginnings date back to the 1600s, it was officially founded on the second floor of the New York City Almshouse in 1736, 40 years before the American Revolution."</ref> جيڪڏهن آمريڪي صدر يا ٻيا [[عالمي اڳواڻ]] نيو يارڪ ۾ موجود هجن ۽ کين علاج جي ضرورت پوي، ته بيليوو سندن علاج لاءِ مقرر ڪيل اسپتالن مان هڪ آهي.<ref name="Funding Universe Web Site">{{cite web |title=New York City Health and Hospitals Corporation History |url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/New-York-City-Health-and-Hospitals-Corporation-Company-History.html |access-date=October 8, 2014 |publisher=Funding Universe}}</ref> نيو يارڪ شهر 1995ع ۾ گهڻن ريسٽورنٽن جي حصن اندر سگريٽ نوشي تي پابندي لاڳو ڪئي، ۽ 2003ع ۾ اها پابندي بارن، ريسٽورنٽن ۽ عوامي ڪم ڪار جي هنڌن تائين وڌائي وئي.<ref>[[Sam Roberts (journalist)|Roberts, Sam]]. [https://www.nytimes.com/2023/04/07/health/dr-colin-mccord-dead.html "Colin McCord, Who Helped Impose a Smoking Ban, Dies at 94"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', April 7, 2023. Accessed January 16, 2024. "Dr. McCord successfully lobbied for a ban on smoking in workplaces, restaurants, and bars while he was an assistant health commissioner in Mayor Michael R. Bloomberg's administration. The ban, which took effect in 2003, was later expanded and replicated in jurisdictions around the world. New York had banned smoking in most restaurants in 1995, but the city continued to allow smoking in bars and the bar areas of restaurants."</ref> نيو يارڪ رياست ۾ [[دواسازي]] وارن دڪانن کي تماڪ ڇڪڻ يا ويپنگ لاءِ استعمال ٿيندڙ شين وڪڻڻ کان پڻ روڪيو ويو آهي.<ref name="NoTobaccoNYPharmacies">{{cite web |title=New York State Tobacco Control Laws |url=https://www.health.ny.gov/prevention/tobacco_control/current_policies.htm |access-date=December 6, 2024 |publisher=New York State Department of Health}}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ [[رهائش جو حق|پناهه حاصل ڪرڻ جي حق]] سان لاڳاپيل قانوني ذميواري موجود آهي، جنهن تحت ضرورت مند ماڻهن کي، سندن اميگريشن، سماجي-اقتصادي يا رهائشي حيثيت کان سواءِ، مناسب پناهه ۽ خوراڪ فراهم ڪرڻ جي ضمانت ڏني وڃي ٿي.<ref name="NYCRightToShelter">{{cite web |author=Annie McDonough |date=August 15, 2023 |title=Could New York City's right to shelter apply statewide? |url=https://www.cityandstateny.com/policy/2023/08/could-new-york-citys-right-shelter-apply-statewide/389450/ |access-date=September 9, 2023 |publisher=City & State New York}}</ref> ان پاليسي جي نتيجي ۾، جيتوڻيڪ نيو يارڪ ۾ آمريڪي شهرن مان بي گهر ماڻهن جو مجموعي انگ سڀ کان وڌيڪ آهي، 2024ع ۾ انهن مان رڳو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو ماڻهو شهر جي پناهه گاهن کان ٻاهر هئا، جيڪو ٻين وڏن آمريڪي شهرن جي ڀيٽ ۾ کليل هنڌن تي بي گهر رهندڙن جو گهڻو گهٽ تناسب هو.<ref name="MostNYCHomelessAreSheltered">{{cite web |author=Gwynn's Hogan |date=June 13, 2024 |title=NYC's Unsheltered Homeless Population Reaches Highest Number in More Than a Decade. Volunteers and city staffers counted 4,140 people sleeping on the streets and subways during the overnight annual count on Jan. 23 |url=https://www.thecity.nyc/2024/06/13/nycs-unsheltered-homeless-population-reaches-highest-number-in-more-than-a-decade/ |access-date=June 15, 2024 |publisher=The City |quote=شهر جي عملدارن موجب ٻين وڏن آمريڪي شهرن جي ڀيٽ ۾ نيو يارڪ شهر جي بي گهر آباديءَ جو نسبتاً ننڍو حصو کليل هنڌن تي رهي ٿو. لاس اينجلس ۾ گذريل سال 72,000 بي گهر ماڻهن مان 52,000، يعني 72 سيڪڙو، ٻاهر رهندا هئا، جڏهن ته نيو يارڪ شهر ۾ لڳ ڀڳ 124,000 بي گهر ماڻهن مان پناهه کان محروم ماڻهن جو حصو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هو.}}</ref> 2023ع تائين 92,824 [[آمريڪا ۾ بي گهري|بي گهر ماڻهو]] هر رات شهر جي پناهه گاهن واري نظام ۾ رهندا هئا.<ref>[https://www.coalitionforthehomeless.org/basic-facts-about-homelessness-new-york-city/ Basic Facts About Homelessness: New York City], [[Coalition for the Homeless]], updated December 2023. Accessed January 13, 2024. 'In recent years, homelessness in New York City has reached the highest levels since the Great Depression of the 1930s. In November 2023, there were 92,824 homeless people, including 33,365 homeless children, sleeping each night in New York City's main municipal shelter system. A total of 23,945 single adults slept in shelters each night in November 2023."</ref> === عوامي تحفظ === {{main|نيو يارڪ سٽي پوليس ڊپارٽمينٽ|نيو يارڪ سٽي فائر ڊپارٽمينٽ|نيو يارڪ شهر ۾ ڏوهن|نيو يارڪ شهر ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا}} [[File:My_picture_of_NYPD_officers.jpg|thumb|بروڪلن ۾ [[نيو يارڪ پوليس ڊپارٽمينٽ]] (NYPD) جا پوليس آفيسر]] [[File:FDNY_Tower_Ladder_1_(897367891).jpg|alt=|thumb|[[نيو يارڪ سٽي فائر ڊپارٽمينٽ]] (FDNY)، آمريڪا جو سڀ کان وڏو ميونسپل فائر ڊپارٽمينٽ]] [[نيو يارڪ پوليس ڊپارٽمينٽ]] (NYPD) آمريڪا جي سڀ کان وڏي پوليس فورس آهي، جنهن ۾ 36,000 کان وڌيڪ حلف يافته آفيسر شامل آهن.<ref>Kershner, Ellen. [https://www.worldatlas.com/articles/the-largest-police-departments-in-the-us.html "The Largest Police Departments In The US"], WorldAtlas, August 3, 2020. Accessed January 17, 2024. "1845ع ۾ قائم ٿيل نيو يارڪ سٽي پوليس ڊپارٽمينٽ (NYPD) دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مشهور قانون لاڳو ڪندڙ ادارن مان هڪ آهي. آمريڪا جي سڀ کان وڏي پوليس فورس طور هن وقت ان وٽ لڳ ڀڳ 36,008 مڪمل وقت وارا سرگرم آفيسر ۽ 19,000 شهري ملازم آهن. اهو انگ ملڪ جي ٻئي نمبر وڏي پوليس ڊپارٽمينٽ، شڪاگو، جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي."</ref> سياستدان، ميڊيا ۽ خود پوليس جون گاڏيون NYPD جي اهلڪارن لاءِ اڪثر ''نيو يارڪ جا بهترين'' (''New York's Finest'') لقب استعمال ڪن ٿيون.<ref>Williams, Keith. [https://www.nytimes.com/2017/05/04/nyregion/origins-of-new-yorks-finest.html "We Know They're New York's Finest. But Why?"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', May 4, 2017. Accessed January 17, 2024. "پوليس ڊپارٽمينٽ جو نعرو پڻ فوجي پسمنظر رکندڙ هڪ جملي مان نڪتو: 'ڌرتيءَ جي بهترين پوليس فورس'، جيڪو جنرل جوزف هوڪر جي 1863ع واري دعويٰ 'ڌرتيءَ جي بهترين فوج' جو ڦيرڦار هو. پوليس آفيسرن لاءِ اهڙو ئي جملو 1865ع ۾ ''ٽائمز'' ۾ ظاهر ٿيو. پوليس سربراهه جارج واشنگٽن ميٽسل 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هن لقب کي هٿي ڏني؛ 1882ع جي ڊرامي ''One of the Finest'' ان نالي کي وڌيڪ مشهور ڪيو، ۽ 1889ع تائين اهو مختصر ٿي 'New York's Finest' بڻجي ويو."</ref> شهر ۾ 1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين ڏوهن ۾ نمايان واڌ ٿي.<ref name="Prager">{{cite magazine |last=Prager |first=Arthur |date=February–March 2006 |title=Worst-Case Scenario |url=http://www.americanheritage.com/content/worst-case-scenario |access-date=July 23, 2019 |magazine=[[American Heritage (magazine)|American Heritage]] |volume=57 |issue=1}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ نيو يارڪ شهر ۾ مجموعي ڏوهن جو رجحان گهٽجڻ ڏانهن رهيو آهي؛<ref>{{cite web |title=Compstat |url=http://www1.nyc.gov/assets/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cs-en-us-city.pdf |access-date=July 6, 2017 |publisher=[[City of New York Police Department]]}}</ref> 1993ع کان 2005ع تائين تشدد وارا ڏوهه 75 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽيا، ۽ انهن دورن ۾ به گهٽجندا رهيا جڏهن آمريڪا جي مجموعي سطح تي ڪجهه ڏوهن ۾ واڌ ٿي رهي هئي.<ref name="Law">{{cite journal |date=December 15–31, 2013 |title=Don't Tell New York, But Crime Is Going Up |url=http://www.lib.jjay.cuny.edu/len/2002/12.31/page5.html |url-status=dead |publisher=[[City University of New York]] |volume=28 |issue=589, 590 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023100612/https://www.lib.jjay.cuny.edu/len/2002/12.31/page5.html |archive-date=October 23, 2021 |access-date=August 20, 2011 |website=Lib.jjay.cuny.edu }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023100612/https://www.lib.jjay.cuny.edu/len/2002/12.31/page5.html |date=October 23, 2021 }}</ref> [[نيو يارڪ شهر ۾ اسٽاپ اينڊ فريسڪ|NYPD جي اسٽاپ اينڊ فريسڪ]] پروگرام کي 2013ع ۾ ڪاري ۽ مخلوط نسلي رهاڪن خلاف "اڻ سڌي [[نسلي پروفائيلنگ]] واري پاليسي" قرار ڏيندي غير آئيني ڄاڻايو ويو،<ref>Goldstein, Joseph. [https://www.nytimes.com/2013/08/13/nyregion/stop-and-frisk-practice-violated-rights-judge-rules.html 'Judge Rejects New York's Stop-and-Frisk Policy"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', August 12, 2013. Accessed January 17, 2024. "پر جج شيرا اي. شائنڊلن اهو نتيجو ڪڍيو ته پوليس ڊپارٽمينٽ اقليتي برادرين ۾ ماڻهن کي روڪڻ جو تعداد وڌائيندي 'اڻ سڌي نسلي پروفائيلنگ واري پاليسي' اختيار ڪئي. ان جي نتيجي ۾ آفيسر معمولي طور ڪارن ۽ هسپانوي ماڻهن کي روڪيندا هئا، جن کي جيڪڏهن اهي اڇي نسل جا هجن ها ته شايد نه روڪيو وڃي ها."</ref> جيتوڻيڪ ان کان پوءِ وارن سالن ۾ به غيرمتناسب اثر بابت دعوائون جاري رهيون.<ref>Katersky, Aaron; Grant, Teddy. [https://abcnews.go.com/US/nypd-safety-team-making-high-number-unlawful-stops/story?id=99850699 "NYPD safety team making high number of unlawful stops, mostly people of color: Report"], ''[[ABC News (United States)|ABC News]]'', June 5, 2023. January 17, 2024. "نيو يارڪ پوليس ڊپارٽمينٽ جي اسٽاپ اينڊ فريسڪ واري طريقي کي غير آئيني قرار ڏيڻ کان هڪ ڏهاڪو پوءِ به پوليس ڪيترن ماڻهن کي غيرقانوني طور روڪي ۽ تلاشي وٺي رهي آهي، خاص طور رنگين نسلن جي مردن کي، عدالت پاران مقرر ڪيل نگران جي رپورٽ موجب. نگران مائلن ڊينرسٽين NYPD جي Neighborhood Safety Teams جي ڪجهه يونٽن تي تنقيد ڪئي، جيڪي وڌيڪ ڏوهن وارن علائقن ۾ هٿيارن واري تشدد کي منهن ڏيڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا."</ref> اسٽاپ اينڊ فريسڪ پروگرام کي ڪڏهن ڪڏهن ڏوهن ۾ گهٽتائي جو اهم سبب قرار ڏنو ويو آهي، پر پروگرام ختم ٿيڻ کان پوءِ به ڏوهن جي شرح گهٽجندي رهي.<ref>Ehrenfreund, Max. [https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/09/22/donald-trump-claims-new-yorks-stop-and-frisk-policy-reduced-crime-the-data-disagree/ "Donald Trump claims New York's stop-and-frisk policy reduced crime. The data disagree."], ''[[The Washington Post]]'', September 22, 2016. Accessed January 17, 2024. "1990ع ۾ شهر ۾ هر 100,000 ماڻهن تي لڳ ڀڳ 31 قتل ٿيندا هئا. هڪ ڏهاڪي پوءِ اهو انگ لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو گهٽجي 8.4 قتل في 100,000 ٿي ويو. 2013ع جي آخر تائين جڏهن نيو يارڪ پوليس اسٽاپ اينڊ فريسڪ کان تيزيءَ سان پري ٿيڻ لڳي، تڏهن به قتل جي شرح اڳ وانگر گهٽجندي رهي."</ref><ref>Badger, Emily. [https://www.nytimes.com/2020/03/02/upshot/stop-and-frisk-bloomberg.html "The Lasting Effects of Stop-and-Frisk in Bloomberg's New York"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', March 2, 2020, updated November 30, 2020. Accessed January 17, 2024. "مائيڪل بلومبرگ جي ميئر واري دور کان پوءِ وارن سالن ۾ به شهر ۾ ڏوهن جي شرح گهٽجندي رهي، جنهن مان اشارو ملي ٿو ته جارحاڻي انداز ۾ پوليس طرفان ماڻهن کي روڪڻ نيو يارڪ جي سلامتي لاءِ شايد ايترو لازمي نه هو جيترو اڳ سمجهيو ويندو هو."</ref> 1990ع ۾ شهر ۾ قتلن جو انگ رڪارڊ 2,245 تائين پهتو، جڏهن ته 2018ع ۾ اهو گهٽجي 289 تي اچي ويو، جيڪو لڳ ڀڳ 70 سالن ۾ گهٽ ترين سطح هئي.<ref>Kanno-Youngs, Zolan. [https://www.wsj.com/articles/new-york-citys-murder-rate-hit-new-low-in-2018-11546559793 "New York City's Murder Rate Hit New Low in 2018"], ''[[The Wall Street Journal]]'', January 3, 2019. Accessed January 15, 2024. "نيو يارڪ پوليس ڊپارٽمينٽ 2018ع ۾ 289 قتل درج ڪيا، جيڪي 2017ع جي 292 قتلن کان ٽي گهٽ هئا. ميئر بل ڊي بلاسيو چيو ته اهو لڳ ڀڳ 70 سالن ۾ سڀ کان گهٽ انگ هو. شهر جا مجموعي وڏا ڏوهه 1.3 سيڪڙو گهٽجي 97,089 مان 95,844 ٿيا. 1990ع ۾ نيو يارڪ شهر ۾ 2,245 ماڻهو قتل ٿيا هئا."</ref> 2017ع ۾ قتلن جو ڪُل انگ ۽ هر 100,000 ماڻهن تي 3.3 جي شرح 1951ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ هئي.<ref>[https://a860-gpp.nyc.gov/concern/nyc_government_publications/05741v36b "Fewest Annual Murders and Shooting Incidents Ever Recorded in the Modern Era; Lowest per-capita murder rate since 1951"]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[New York City Police Department]], press release dated January 5, 2018. Accessed January 15, 2024. "2017ع جي پڄاڻيءَ سان نيو يارڪ شهر ڏوهن ۾ گهٽتائي جا ٽي نوان معيار قائم ڪيا: پهريون ڀيرو انڊيڪس ڏوهن جو مجموعي انگ 100,000 کان هيٺ ٿيو؛ پهريون ڀيرو فائرنگ جا واقعا 800 کان گهٽ ٿيا؛ ۽ پهريون ڀيرو قتلن جو مجموعي انگ 300 کان گهٽ ٿيو. قتلن ۾ هن گهٽتائي سبب في فرد قتل جي شرح لڳ ڀڳ 70 سالن ۾ سڀ کان گهٽ ٿي وئي."</ref> 2023ع ۾ نيو يارڪ شهر ۾ 386 قتل رڪارڊ ڪيا ويا، جيڪي گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 12 سيڪڙو گهٽ هئا.<ref>Cramer, Maria; Meko, Hurubie; and Marcius, Chelsia Rose. [https://www.nytimes.com/2024/01/03/nyregion/nyc-crime-2023.html "Homicides and Shootings Fell in New York City as Felony Assaults Rose"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', January 3, 2024. Accessed January 15, 2024. "2023ع ۾ 386 قتل ٿيا، جيڪي 2022ع جي ڀيٽ ۾ 12 سيڪڙو گهٽ هئا."</ref><ref>[https://www.nyc.gov/site/nypd/news/p00098/nypd-december-2023-end-of-year-citywide-crime-statistics "NYPD Announces December 2023, End-of-Year Citywide Crime Statistics"], [[New York City Police Department]], press release dated January 4, 2024. Accessed January 15, 2024. "قتل، جيڪي موجوده انتظاميا کان اڳ لڳاتار چار سال وڌيا هئا، 2023ع ۾ 11.9 سيڪڙو گهٽيا (386 بمقابله 438)، جڏهن ته ڊسمبر 2023ع ۾ گذريل سال جي ساڳئي مهيني جي ڀيٽ ۾ 33.3 سيڪڙو گهٽيا (24 بمقابله 36)."</ref> 2021ع ۾ نيو يارڪ شهر جي قتل جي شرح هر 100,000 ماڻهن تي 5.5 هئي، جيڪا آمريڪا جي ڏهن وڏن شهرن مان گهٽ ترين شرحن مان هڪ هئي.<ref>[https://www.vitalcitynyc.org/vital_signs/gun-violence-in-new-york-city-the-data "Gun Violence in New York City; The Data"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260221204250/https://www.vitalcitynyc.org/vital_signs/gun-violence-in-new-york-city-the-data |date=2026-02-21 }}, Vital City. Accessed January 17, 2024.</ref> نيو يارڪ شهر ۾ [[نيو يارڪ شهر ۾ هٿيارن جا قانون|هٿيارن بابت قانون]] آمريڪا جي گهڻن ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ سخت آهن؛ ڪنهن به هٿيار جي مالڪي لاءِ لائسنس گهربل آهي، جڏهن ته 2013ع جي [[نيو يارڪ سيف ايڪٽ]] تحت [[آمريڪا ۾ اسالٽ هٿيارن بابت قانونسازي|اسالٽ هٿيارن]] تي پابندي لڳائي وئي. 2020ع ۾ نيو يارڪ رياست جي هٿيارن سان ٿيندڙ موتن جي شرح آمريڪي رياستن ۾ پنجين گهٽ ترين هئي.<ref>{{cite news |title=States with the most gun violence share one trait |url=https://edition.cnn.com/2022/05/26/politics/gun-violence-data-what-matters/index.html |access-date=May 13, 2023 |agency=CNN}}</ref> [[منظم ڏوهن]] جو نيو يارڪ شهر سان ڊگهو تاريخي لاڳاپو رهيو آهي. 1820ع واري ڏهاڪي ۾ [[فورٽي ٿِيوز (نيو يارڪ گينگ)|فورٽي ٿِيوز]] ۽ [[روچ گارڊز]] جهڙا گروهه [[فائيو پوائنٽس، مينهٽن|فائيو پوائنٽس]] پاڙي ۾ سرگرم هئا؛ انهن کان پوءِ ساڳئي علائقي ۾ [[ٽونگ (تنظيم)|ٽونگ]] تنظيمون ظاهر ٿيون، جيڪي آخرڪار مينهٽن جي چائنا ٽائون واري ڏوهن جي دنيا سان ڳنڍجي ويون. 20هين صديءَ ۾ [[آمريڪي مافيا|مافيا]] جي اثر ۾ واڌ ٿي، جنهن ۾ [[فائيو فيمليز]] غالب رهيون، جڏهن ته ٻين [[گينگ]] گروهن، جهڙوڪ [[بليڪ اسپيڊز]]، پڻ سرگرميون ڪيون.<ref>{{cite web |last=Berkey-Gerard |first=Mark |date=March 5, 2001 |title=Youth Gangs |url=http://www.gothamgazette.com/article/issueoftheweek/20010305/200/161 |access-date=December 2, 2021 |work=[[Gotham Gazette]]}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر اندر مافيا ۽ گينگن جي موجودگي ۽ اثر اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite news |last1=Gardiner |first1=Sean |last2=Shallwani |first2=Pervaiz |date=February 18, 2014 |title=NY Crime: Mafia Is Down—but Not Out – Crime Families Adapt to Survive, Lowering Profile and Using Need-to-Know Tactics |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702304626804579363363092833756 |access-date=July 8, 2015 |newspaper=[[The Wall Street Journal]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Ferranti |first=Seth |date=August 18, 2015 |title=How New York Gang Culture Is Changing |url=https://www.vice.com/en/article/how-new-york-citys-gang-culture-is-changing-818/ |access-date=December 2, 2021 |magazine=[[Vice (magazine)|Vice]]}}</ref> [[نيو يارڪ سٽي فائر ڊپارٽمينٽ]] (FDNY) باهه کان تحفظ، فني بچاءُ، حياتياتي، ڪيميائي ۽ تابڪاري خطرن لاءِ ابتدائي هنگامي ڪارروائي، ۽ [[هنگامي طبي خدمتون]] فراهم ڪري ٿو. نيو يارڪ جي گهڻ ماڙ ۽ گهڻ رخي شهري ماحول سبب FDNY کي باهه وسائڻ دوران اهڙن ڪيترن پيچيده مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، جيڪي شهر لاءِ خاص نوعيت جا آهن. ان کي ڪاٺ جي فريم وارن هڪ-خانداني گهرن کان وٺي [[اوچيون عمارتون|گهڻ ماڙ عمارتن]] تائين مختلف قسم جي عمارتن ۾ باهه جي واقعن سان منهن ڏيڻو پوي ٿو، جڏهن ته [[نيو يارڪ سٽي سب وي]] ۾ لڳندڙ باهن تي پڻ ڪارروائي ڪرڻي پوي ٿي.<ref>{{cite report |url=https://www.hsdl.org/?view&did=730260 |title=Special Investigation Report: New York City Transit Authority Subway System Fires |date=October 23, 1985 |publisher=[[National Transportation Safety Board]] |access-date=July 30, 2022}}</ref> شهر جا الڳ ٿلڳ پل ۽ سرنگهون، وڏا پارڪ ۽ وڻن وارا علائقا، جتي جهنگلي يا ٻوٽن واري باهه لڳي سگهي ٿي، پڻ فائر فائٽنگ لاءِ خاص چئلينج پيدا ڪن ٿا. FDNY جو هيڊڪوارٽر [[9 ميٽروٽيڪ سينٽر]]، [[ڊائون ٽائون بروڪلن]] ۾ واقع آهي،<ref>{{cite web |title=9 Metrotech Center – FDNY Headquarters |url=http://www.fmmcorp.com/p_gov5.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118054305/http://www.fmmcorp.com/p_gov5.html |archive-date=January 18, 2012 |access-date=November 5, 2009 |publisher=Fresh Meadow Mechanical Corp}}</ref> جڏهن ته FDNY فائر اڪيڊمي [[رينڊلز آئلينڊ]] تي قائم آهي.<ref>{{cite web |title=FDNY Fire Academy |url=http://nyc.gov/html/fdny/html/units/fire_academy/fa_index.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141014104143/http://www.nyc.gov/html/fdny/html/units/fire_academy/fa_index.shtml |archive-date=October 14, 2014 |access-date=October 8, 2014 |work=[[New York City Fire Department]] |publisher=[[Government of New York City|The City of New York]]}}</ref> == آمدرفت == {{Main|نيو يارڪ شهر ۾ آمدرفت}} === تيز رفتار عوامي آمدرفت === [[File:Port-authority-terminal.jpg|thumb|[[پورٽ اٿارٽي بس ٽرمينل]]، دنيا جو سڀ کان مصروف بس اسٽيشن، [[اٺين ايونيو (مينهٽن)|اٺين ايونيو]] ۽ [[42هين اسٽريٽ (مينهٽن)|42هين اسٽريٽ]] تي واقع آهي.<ref name="Record2021" /><ref name="PABT2008" />]] نيو يارڪ شهر ۾ وڏي پيماني واري عوامي آمدرفت جو گهڻو حصو 24 ڪلاڪ هلندو آهي. آمريڪا ۾ ماس ٽرانزٽ استعمال ڪندڙ هر ٽن مان هڪ مسافر نيو يارڪ شهر ۾ آهي، جڏهن ته ملڪ جي ريل مسافرن مان لڳ ڀڳ ٻه ٽيون [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو|نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ رهن ٿا.<ref name="MTAinfo">{{cite web |title=The MTA Network: Public Transportation for the New York Region |url=http://web.mta.info/mta/network.htm |access-date=August 30, 2012 |publisher=[[Metropolitan Transportation Authority]] }}</ref><ref>{{cite web |last=Pisarski |first=Alan |date=October 16, 2006 |title=Commuting in America III: Commuting Facts |url=http://onlinepubs.trb.org/onlinepubs/nchrp/CIAIIIfacts.pdf |access-date=August 30, 2012 |publisher=[[Transportation Research Board]] }}</ref> ==== بسون ==== نيو يارڪ شهر جي عوامي [[MTA Regional Bus Operations|بس فليٽ]] جي سروس [[24/7]] جاري رهي ٿي ۽ اهو اتر آمريڪا جو سڀ کان وڏو بس فليٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Top 100 Transit Bus Fleets |url=http://www.metro-magazine.com/resources/septoct_top100.pdf |access-date=April 20, 2015 |work=[[Metro Magazine]] |page=4 |archive-date=October 11, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011010537/http://www.metro-magazine.com/resources/septoct_top100.pdf |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر جو بس نظام ملڪ جي ڪنهن به شهر جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ مسافرن کي سهولت ڏئي ٿو: 2022ع ۾ [[MTA New York City Transit]] جي بسن 483.5 ملين سفر فراهم ڪيا، جڏهن ته MTA Regional Bus Operations 100.3 ملين سفر سنڀاليا.<ref>[https://www.apta.com/wp-content/uploads/2022-Q4-Ridership-APTA.pdf#page=8 ''Public Transportation Ridership Report: Fourth Quarter 2022''], [[American Public Transportation Association]], March 1, 2023. Accessed February 13, 2024.</ref> [[پورٽ اٿارٽي بس ٽرمينل]] شهر جو مکيه [[بين شهري بس]] ٽرمينل ۽ دنيا جو سڀ کان مصروف بس اسٽيشن آهي. هي ٽرمينل هر ڪم واري ڏينهن لڳ ڀڳ 250,000 مسافرن ۽ 7,000 بسن کي سنڀالي ٿو. عمارت 1950ع ۾ کولڻ وقت روزانو 60,000 مسافرن لاءِ تيار ڪئي وئي هئي. 2021ع ۾ پورٽ اٿارٽي هڪ منصوبو پيش ڪيو، جنهن تحت گنجائش وڌائڻ ۽ سهولت کي جديد بڻائڻ لاءِ 10 ارب آمريڪي ڊالر خرچ ڪرڻا هئا.<ref name="PABT2008">[https://www.panynj.gov/port-authority/en/press-room/press-release-archives/2008_press_releases/architect_chosenforplannedofficetoweraboveportauthoritybustermin.html Architect Chosen for Planned Office Tower Above Port Authority Bus Terminal's North Wing], [[Port Authority of New York and New Jersey]], dated November 17, 2008. Accessed January 4, 2024. "پورٽ اٿارٽي بس ٽرمينل 1950ع ۾ کوليو ويو ۽ دنيا جو سڀ کان مصروف بس مسافر سهولت مرڪز بڻجي ويو آهي، جيڪو هر ڏينهن 7,000 بسون ۽ 200,000 مسافر سنڀالي ٿو. ان ۾ 223 بس گيٽ، پرچون ۽ تجارتي جڳهه، ۽ 1,250 گاڏين لاءِ عوامي پارڪنگ شامل آهي."</ref><ref name="NYT2021">McGeehan, Patrick; and Hu, Winnie. [https://www.nytimes.com/2021/01/21/nyregion/port-authority-bus-terminal.html "'Notorious' Port Authority Bus Terminal May Get a $10 Billion Overhaul"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', January 21, 2021, updated September 23, 2021. Accessed January 4, 2024. "بس ٽرمينل جي منصوبي تي ستن سالن کان وڌيڪ عرصي کان ڪم ٿي رهيو آهي، ان تي وڌ ۾ وڌ 10 ارب ڊالر خرچ اچي سگهي ٿو ۽ مڪمل ٿيڻ ۾ هڪ ڏهاڪو لڳي سگهي ٿو.... وبا کان اڳ عام ڪم واري ڏينهن 250,000 کان وڌيڪ ماڻهو ان مان گذرندا هئا.... 1950ع ۾ جڏهن ٽرمينل کوليو ويو، تڏهن ان جي روزاني گنجائش 60,000 مسافر مقرر ڪئي وئي هئي، جيڪا هاڻي گهڻو اڳتي نڪري چڪي آهي."</ref><ref name="Record2021">Wilson, Colleen. [https://www.northjersey.com/in-depth/news/transportation/2021/06/30/port-authority-bus-terminal-replacement-meet-commuter-needs/7685645002/ "Port Authority Bus Terminal was once a marvel. Will the next one meet commuters' needs?"], ''[[The Record (North Jersey)|The Record]]'', June 30, 2021. Accessed January 4, 2024. "دنيا جو سڀ کان مصروف بس ٽرمينل بڻجڻ سان گڏ هر خراب سفر جو الزام به ان تي اچي ٿو.... هڊسن درياهه پار بس سفر جي مقبوليت گذريل ستن ڏهاڪن دوران وڌندي رهي آهي، ۽ وبا کان اڳ روزانو لڳ ڀڳ 260,000 ماڻهو ٽرمينل مان گذرندا هئا.... وڌيڪ ڪارائتو ٽرمينل لنڪن ٽنل ۽ خاص بس لين ۾ ٿيندڙ دير گهٽائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو."</ref> 2024ع ۾ پورٽ اٿارٽي هڪ نئين ٽرمينل جي رٿا جو اعلان ڪيو، جنهن ۾ 41هين اسٽريٽ تي نئين مکيه داخلي دروازي وٽ شيشي جو ائٽريم شامل هوندو.<ref>Hill, John. [https://www.world-architects.com/en/architecture-news/headlines/renderings-of-new-midtown-bus-terminal-revealed "Renderings of New Midtown Bus Terminal Revealed"], World Architects, February 5, 2024. Accessed February 13, 2024. "گذريل هفتي جي اعلان ۾ ڏيکاريل ٻه خاڪا مکيه ٽرمينل جا هئا ۽ موجوده صورتحال جي تصويرن سان ڀيٽ ڪندي واضح تبديلي ڏيکارين ٿا. موجوده اٺين ايونيو ۽ 41هين اسٽريٽ واري چوڪ جي مقابلي ۾، نئين خاڪي ۾ 41هين اسٽريٽ جو ڪجهه حصو بند ڪري هڪ 'علامتي' ائٽريم داخلا ٺاهڻ جي تجويز آهي."</ref><ref>McGeehan, Patrick. [https://www.nytimes.com/2024/02/01/nyregion/port-authority-bus-terminal-replacement.html "A Look at the $10 Billion Design for a New Port Authority Bus Terminal. The Port Authority unveiled a revised design for a replacement of the much-reviled transit hub, which opened in 1950."], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', February 1, 2024. Accessed February 9, 2024. "70 سالن کان وڌيڪ عرصي کان مڊٽائون مينهٽن جي ٻن بلاڪن تي پکڙيل سرن واري پراڻي عمارت جي بدران هڪ روشن، جديد آمدرفت مرڪز هوندو، جنهن مٿان ٻه آفيس ٽاور هوندا.... تعمير ۾ لڳ ڀڳ اٺ سال لڳڻ جي اميد آهي، جنهن مطابق منصوبو 2032ع تائين مڪمل ٿي سگهي ٿو."</ref> ==== ريل ==== {{Main|نيو يارڪ سٽي سب وي}} [[File:Image-Grand_central_Station_Outside_Night_2.jpg|alt=هڪ گهڻ ماڙ سينگاريل پٿر جي عمارت جي سامهون پيلي ٽيڪسين جي قطار، عمارت ۾ ٽي وڏيون محرابي دريون آهن.|thumb|نيو يارڪ شهر آمريڪا جي ٻن سڀ کان مصروف ريلوي اسٽيشنن، [[گرانڊ سينٽرل ٽرمينل]] (تصوير ۾) ۽ [[نيو يارڪ پين اسٽيشن]]، جو گهر آهي.]] [[File:R160_E_enters_42nd_Street.jpg|alt=سب وي ٽرين جو اڳيون حصو، مٿان LED ڊسپلي تي ڳاڙهي رنگ جو E نشان؛ ساڄي پاسي پليٽفارم تي مسافر ٽرين جو انتظار ڪري رهيا آهن.|thumb|[[نيو يارڪ سٽي سب وي]]، دنيا جي وڏن ميٽرو نظامن مان هڪ.]] 27 آڪٽوبر 1904ع تي کوليل [[نيو يارڪ سٽي سب وي]] دنيا جي قديم ترين عوامي آمدرفت نظامن مان هڪ آهي ۽ [[ميٽرو نظامن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ اسٽيشنن واري ميٽرو نظام]] طور سڃاتو وڃي ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.citymetric.com/transport/what-largest-metro-system-world-1361 |title=What is the largest metro system in the world? |website=CityMetric |access-date=March 13, 2016 |archive-date=September 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906151458/http://www.citymetric.com/transport/what-largest-metro-system-world-1361 }}</ref> جنهن جون [[نيو يارڪ سٽي سب وي اسٽيشنون|423 اسٽيشنون آپريشن ۾]] آهن.<ref name="MTA-HowtoRideSubway">{{cite web |title=How to Ride the Subway |url=https://new.mta.info/guides/riding-the-subway |access-date=May 12, 2013 |archive-date=July 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705162451/https://new.mta.info/guides/riding-the-subway |url-status=live}}</ref> جيڪڏهن منتقليءَ سان ڳنڍيل اسٽيشنن کي الڳ الڳ ڳڻيو وڃي ته اهو انگ 472 بڻجي ٿو.<ref name="ridership2014">{{cite web |url=http://web.mta.info/nyct/facts/ridership/ |title=Introduction to Subway Ridership |publisher=[[Metropolitan Transportation Authority]] |access-date=July 12, 2018 |archive-date=September 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912073839/http://web.mta.info/nyct/facts/ridership/ |url-status=live}}</ref> نيو يارڪ جي سب وي نظام جو لڳ ڀڳ سمورو حصو 24 ڪلاڪ کليل رهي ٿو، جيڪو دنيا جي گهڻن ٻين سب وي نظامن کان مختلف آهي، جيڪي رات جو بند رهندا آهن.<ref>{{Cite news |last1=Hu |first1=Winnie |last2=Schweber |first2=Nate |last3=Piccoli |first3=Sean |date=May 17, 2021 |title=New York City Subway Returns to 24-Hour Service |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/05/17/nyregion/nyc-subway-full-service-24-hours.html |access-date=July 23, 2023 |issn=0362-4331 }}</ref> نيو يارڪ سٽي سب وي مغربي اڌ گولي جو سڀ کان مصروف ميٽرو ريل نظام آهي،<ref name="Railway Technology 2014 m729">{{cite web |title=The world's top 10 busiest metros |website=Railway Technology |date=November 12, 2014 |url=https://www.railway-technology.com/features/featurethe-worlds-top-10-busiest-metros-4433827/ |access-date=July 23, 2023 }}</ref> جنهن 2025ع ۾ 1.28 ارب مسافر سفر ڪيا.<ref name="ridership2025">{{cite web |url=https://www.mta.info/agency/new-york-city-transit/ridership/2025 |title=2025 Subway and bus ridership for 2025 |publisher=[[Metropolitan Transportation Authority|Metropolitan Transportation Authority (MTA)]] |access-date=2026-09-04}}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ عوامي آمدرفت جو استعمال تمام گهڻو آهي. 2005ع ۾ 54.6 سيڪڙو نيو يارڪ واسي ڪم تي وڃڻ لاءِ [[ماس ٽرانزٽ]] استعمال ڪندا هئا.<ref>{{cite news |last=Christie |first=Les |date=June 29, 2007 |title=New Yorkers are Top Transit Users |publisher=[[CNNMoney.com]] |url=https://money.cnn.com/2007/06/13/real_estate/public_transit_commutes/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617043812/http://money.cnn.com/2007/06/13/real_estate/public_transit_commutes/index.htm |url-status=dead |archive-date=June 17, 2007 |access-date=January 2, 2008 }}</ref> ان جي ابتڙ، آمريڪا جي باقي حصي ۾ 91 سيڪڙو ڪم تي ويندڙ ماڻهو ڪار ذريعي سفر ڪندا هئا.<ref name="2001summary">{{cite web |year=2001 |title=NHTS 2001 Highlights Report, BTS03-05 |url=http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/pdf/entire.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514220419/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/pdf/entire.pdf |archive-date=May 14, 2005 |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[Bureau of Transportation Statistics]] }}</ref> [[نيو يارڪ سٽي ڪمپٽرولر]] موجب، نيو يارڪ شهر واري علائقي جا مزدور ۽ ملازم سراسري طور هر هفتي 6 ڪلاڪ ۽ 18 منٽ ڪم تي اچڻ وڃڻ ۾ گذارين ٿا، جيڪو آمريڪا جي وڏن شهرن ۾ سڀ کان ڊگهو اوسط سفر وقت آهي.<ref>{{cite report |url=http://comptroller.nyc.gov/wp-content/uploads/documents/Longest_Work_Weeks_March_2015.pdf |title=The Hardest Working Cities |date=March 2015 |publisher=[[New York City Comptroller|Office of the New York City Comptroller]] }}</ref> نيو يارڪ آمريڪا جو واحد شهر آهي جتي گهڻائي، يعني 52 سيڪڙو گهرن، وٽ ڪار ناهي؛ مينهٽن جي رهاڪن مان رڳو 22 سيڪڙو ڪار رکن ٿا.<ref>{{cite web |last1=Weinberger |first1=Rachel |last2=Kaehny |first2=John |last3=Rufo |first3=Matthew |year=2010 |title=U.S. Parking Policies: An Overview of Management Strategies |url=http://www.infrastructureusa.org/wp-content/uploads/2010/03/itdp_parking_fullreport.pdf |access-date=June 11, 2011 |publisher=[[Institute for Transportation and Development Policy]] |page=62 |quote=نيو يارڪ شهر آمريڪا جو سڀ کان وڏو، سڀ کان وڌيڪ گنجان ۽ عوامي آمدرفت ۽ پيادل سفر ڏانهن مائل شهر آهي. اهو آمريڪا جو واحد شهر آهي جتي گهڻائي گهرن وٽ ڪار ناهي. ان جي باوجود، ڪرب سائيڊ پارڪنگ ميٽرن کي گهٽ اگهه ڏيڻ ۽ گهٽ استعمال ڪرڻ جي لحاظ کان نيو يارڪ اڃا به گهڻو ڪري روايتي آمريڪي شهر جهڙو آهي.... قومي سطح تي 90 سيڪڙو گهرن وٽ گاڏيون آهن. نيو يارڪ واسين ۾ اهو انگ 48 سيڪڙو آهي، جڏهن ته مينهٽن جي رهاڪن مان رڳو 22 سيڪڙو ڪار رکن ٿا. }}</ref> ماس ٽرانزٽ جي وڏي استعمال سبب نيو يارڪ واسي پنهنجي گهريلو آمدنيءَ جو قومي اوسط جي ڀيٽ ۾ گهٽ حصو آمدرفت تي خرچ ڪن ٿا، ۽ ٻين آمريڪي شهري علائقن جي ڀيٽ ۾ هر سال لڳ ڀڳ 19 ارب ڊالر آمدرفت خرچن ۾ بچائن ٿا.<ref>{{cite web |date=April 21, 2010 |title=New York City's Green Dividend |url=http://www.streetsblog.org/2010/04/21/sustainable-transport-saves-new-yorkers-19-billion-per-year/ |access-date=January 26, 2012 |publisher=CEOs for Cities |archive-date=November 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101135006/http://www.streetsblog.org/2010/04/21/sustainable-transport-saves-new-yorkers-19-billion-per-year/ |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر جو [[ڪميُوٽر ريل]] نيٽ ورڪ اتر آمريڪا جو سڀ کان وڏو آهي.<ref name="MTAinfo" /> شهر کي ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان ڳنڍيندڙ ريل نيٽ ورڪ ۾ [[لانگ آئلينڊ ريل روڊ]]، [[ميٽرو-نارٿ ريل روڊ]] ۽ [[نيو جرسي ٽرانزٽ ريل آپريشنز|نيو جرسي ٽرانزٽ]] شامل آهن. اهي گڏيل نظام [[گرانڊ سينٽرل ٽرمينل]] ۽ [[نيو يارڪ پين اسٽيشن]] تي گڏ ٿين ٿا، ۽ انهن ۾ 250 کان وڌيڪ اسٽيشنون ۽ 20 ريل لائينون شامل آهن.<ref name="MTAinfo" /> ڪوئنز ۾ اوچي ٽريڪ تي هلندڙ [[ايئر ٽرين JFK]]، [[جان ايف ڪينيڊي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] کي نيو يارڪ سٽي سب وي ۽ لانگ آئلينڊ ريل روڊ سان ڳنڍي ٿي.<ref>[https://www.jfkairport.com/to-from-airport/public-transportation Public Transportation], [[John F. Kennedy International Airport]]. Accessed January 15, 2024.</ref> [[بين شهري ريل]] لاءِ نيو يارڪ شهر کي [[ايم ٽريڪ]] سروس فراهم ڪري ٿي. ايم ٽريڪ جي سڀ کان مصروف اسٽيشن وڏي فرق سان مينهٽن جي [[ويسٽ سائيڊ (مينهٽن)|ويسٽ سائيڊ]] تي واقع پين اسٽيشن آهي، جتان بوسٽن، فلاڊيلفيا ۽ واشنگٽن ڊي سي ڏانهن [[اتر اوڀر ڪوريڊور]] ذريعي ۽ ٻين اتر آمريڪي شهرن ڏانهن ڊگهي مفاصلي واريون ريل سروسون هلن ٿيون.<ref>{{cite web |title=National Fact Sheet Fiscal Year 2013 |url=http://www.amtrak.com/ccurl/826/406/Amtrak-National-Fact-Sheet-FY2013-rev.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150410143624/http://www.amtrak.com/ccurl/826/406/Amtrak-National-Fact-Sheet-FY2013-rev.pdf |archive-date=April 10, 2015 |access-date=April 20, 2015 |publisher=[[Amtrak]] }}</ref> [[اسٽيٽن آئلينڊ ريلوي]] جو تيز رفتار ريل نظام صرف اسٽيٽن آئلينڊ کي سروس ڏئي ٿو ۽ 24 ڪلاڪ هلندو آهي. [[سينٽ جارج ٽرمينل]] تان [[اسٽيٽن آئلينڊ فيري]] وسيلي مينهٽن تائين رسائي ملي ٿي.<ref>[https://new.mta.info/document/14061 Staten Island Railway Timetable], [[Metropolitan Transportation Authority]], effective January 2020. Accessed January 15, 2024. "MTA اسٽيٽن آئلينڊ ريلوي جي سروس سينٽ جارج ۽ ٽوٽن وِل ٽرمينلن جي وچ ۾ 24 ڪلاڪ هلندي آهي. سينٽ جارج ٽرمينل تي مسافر مينهٽن ڏانهن اسٽيٽن آئلينڊ فيري سان ڳانڍاپو حاصل ڪري سگهن ٿا."</ref> [[پاٿ (ريل نظام)|پاٿ]] ٽرين مڊٽائون ۽ لوئر مينهٽن کي نيو جرسي ۾ [[هوبوڪن ٽرمينل]] ۽ [[نيوارڪ پين اسٽيشن]] سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته اهي اسٽيشنون هڊسن درياهه پار [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر اسٽيشن (PATH)|ورلڊ ٽريڊ سينٽر اوڪيولس]] سان به ڳنڍيل آهن.<ref>[https://www.panynj.gov/path/en/schedules-maps.html PATH Schedules and Maps], [[Port Authority of New York and New Jersey]]. Accessed January 15, 2024.</ref> نيو يارڪ سٽي سب وي وانگر PATH پڻ 24 ڪلاڪ هلندي آهي؛ اهڙيءَ طرح آمريڪا جي انهن پنج تيز رفتار ريل نظامن مان ٽي، جيڪي 24 ڪلاڪ سروس ڏين ٿا، مڪمل يا جزوي طور نيو يارڪ شهر ۾ واقع آهن.<ref>Cohn, Emily. [https://www.businessinsider.com/nyc-subway-runs-all-night-and-thats-why-its-great-2017-8 "Say what you want about the NYC subway—there's one thing that makes it much better than most other subways in the world"], ''[[Business Insider]]'', August 28, 2017. Accessed January 15, 2024. "ملڪ ۾ صرف پنج تيز رفتار ريل نظام 24 ڪلاڪ سروس ڏين ٿا، جن مان ٽي—سب وي، اسٽيٽن آئلينڊ ريلوي ۽ PATH—نيو يارڪ شهر کي سروس ڏين ٿا. شڪاگو جي 'L' نظام جون صرف ڪجهه لائينون 24/7 هلن ٿيون."</ref> [[گرانڊ سينٽرل ٽرمينل]] ريل پليٽفارمن جي تعداد ۽ قبضي هيٺ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي ريلوي اسٽيشن آهي.<ref name="GrandCentralLargestTrainStationWorld">{{cite web |title=10 things we bet you didn't know about Grand Central |publisher=Signum International AG |url=https://www.ef.com/wwen/blog/language/10-things-we-bet-you-didnt-know-about-grand-central/ |quote=گرانڊ سينٽرل ٽرمينل 49 ايڪڙن تي پکڙيل آهي، ان ۾ 44 پليٽفارم ۽ ٻن سطحن تي 67 ٽريڪ آهن. پليٽفارمن جي تعداد ۽ قبضي هيٺ ايراضيءَ جي لحاظ کان اهو دنيا جو سڀ کان وڏو ريلوي اسٽيشن آهي. }}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ اربين ڊالرن جا [[هيوي ريل]] آمدرفت منصوبا تعمير هيٺ آهن، جن ۾ [[سيڪنڊ ايونيو سب وي]] پڻ شامل آهي.<ref>{{cite news |last=Dobnik |first=Verena |date=February 7, 2013 |title=NYC Transit Projects: East Side Access, Second Avenue Subway, And 7 Train Extension (PHOTOS) |work=[[HuffPost]] |url=https://huffingtonpost.com/2013/02/07/nyc-subway-underground-rail-second-avenue-subway_n_2637601.html |url-status=dead |access-date=August 15, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208120505/http://www.huffingtonpost.com/2013/02/07/nyc-subway-underground-rail-second-avenue-subway_n_2637601.html |archive-date=February 8, 2013 }}</ref> === هوائي آمدرفت === {{Main|نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ هوابازي}} [[File:JFK_Aerial_Nov_14_2018.jpg|thumb|[[جان ايف ڪينيڊي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪوئنز]] ۾]] [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ هوابازي|نيو يارڪ جو فضائي علائقو]] آمريڪا جو سڀ کان مصروف ۽ دنيا جي مصروف ترين هوائي رستن مان هڪ آهي. نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جا ٽي سڀ کان مصروف هوائي اڏا [[جان ايف ڪينيڊي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (55.3 ملين مسافر)، [[نيوارڪ لبرٽي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (43.6 ملين) ۽ [[لاگارڊيا هوائي اڏو]] (29.0 ملين) آهن؛ 2022ع ۾ انهن ٽنهي هوائي اڏن کي مجموعي طور 127.9 ملين مسافرن استعمال ڪيو.<ref>[https://www.panynj.gov/content/dam/airports/statistics/statistics-general-info/annual-atr/ATR_2022.pdf#page=39 ''2022 Air Traffic Report''], [[Port Authority of New York and New Jersey]], April 2023. Accessed January 15, 2024.</ref> 2023ع ۾ JFK ۽ نيوارڪ لبرٽي، بين الاقوامي هوائي مسافرن لاءِ آمريڪا جا ترتيبوار سڀ کان مصروف ۽ چوٿين نمبر تي مصروف گيٽ وي هئا.<ref>[https://www.transportation.gov/sites/dot.gov/files/2023-11/US%20International%20Air%20Passenger%20and%20Freight%20Statistics%20for%20June%202023.pdf ''U.S. InternationalAir Passenger and Freight Statistics June 2023''], [[United States Department of Transportation]], released November 2023. Accessed January 14, 2024. "جون 2023ع تي ختم ٿيندڙ سال لاءِ آمريڪا جا پنج وڏا مقرر بين الاقوامي مسافر گيٽ وي هوائي اڏا نيو يارڪ، نيو يارڪ (JFK)، ميامي، فلوريڊا (MIA)، لاس اينجلس، ڪيليفورنيا (LAX)، نيو يارڪ، نيو يارڪ (EWR)، ۽ شڪاگو، الينوائي (ORD) هئا."</ref> {{As of|2022}}, JFK 26.8 ملين بين الاقوامي مسافرن سان [[بين الاقوامي مسافرن جي لحاظ کان مصروف ترين هوائي اڏن جي فهرست|اتر آمريڪا جو سڀ کان مصروف بين الاقوامي مسافر هوائي اڏو]] هو.<ref>[https://airportscouncil.org/wp-content/uploads/2023/07/NAM-2022-Top-50.xlsx 2022 North American Airport Traffic Summary (Passenger)], [[Airports Council International]]. Accessed January 6, 2026.</ref> 2014ع ۾ ان وقت جي نائب صدر [[جو بائيڊن]] لاگارڊيا هوائي اڏي کي اهڙي هوائي اڏي سان ڀيٽيو هو جيڪو مسافرن کي "ڪنهن ٽين دنيا جي ملڪ" ۾ ڏسڻ لاءِ ملي سگهي ٿو. ان کان پوءِ لاگارڊيا هوائي اڏي تي وفاقي ۽ رياستي سهڪار سان 8 ارب آمريڪي ڊالرن جو وڏي پيماني تي جديدڪاري وارو منصوبو هلايو ويو، جنهن تحت پراڻين سهولتن کي جديد ٽرمينلن ۽ رستن سان تبديل ڪيو ويو.<ref>Reed, Ted. [https://airlineweekly.skift.com/2023/03/laguardia-airport-the-queens-miracle-from-loser-to-winner/ "In a Queens Miracle, New York LaGuardia Airport Goes From Loser to Winner"], ''Airline Weekly'', March 21, 2023. Accessed January 15, 2023. "2022ع جي ڏکئي سال دوران، وبا آمريڪي هوابازي صنعت جون ڪيتريون ڪمزوريون ظاهر ڪيون، پر ساڳئي وقت نيو يارڪ جي لاگارڊيا هوائي اڏي جي 8 ارب ڊالرن واري بحالي کي به ممڪن بڻايو.... تبديليءَ ۾ ٻه ٽرمينل ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جن مان هر هڪ تي لڳ ڀڳ 4 ارب ڊالر خرچ آيو، ۽ تقريباً پنج ميل رستا پڻ ٻيهر ٺاهيا ويا."</ref><ref>McGeehan, Patrick. [https://www.nytimes.com/2015/07/28/nyregion/la-guardia-airport-to-be-rebuilt-by-2021-cuomo-and-biden-say.html "La Guardia Airport to Be Overhauled by 2021, Cuomo and Biden Say"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', July 27, 2015. Accessed January 15, 2024. "هن چيو ته جڏهن فيبروري 2014ع ۾ مسٽر بائيڊن لاگارڊيا کي اهڙي شيءِ سان ڀيٽيو جيڪا مسافر کي 'ٽين دنيا جي ملڪ' ۾ ملي سگهي، تڏهن هن ان ڳالهه کي ذاتي طور ورتو."</ref><ref>via [[Associated Press]]. [https://www.nytimes.com/2014/02/07/nyregion/biden-compares-la-guardia-airport-to-third-world.html "Biden Compares La Guardia Airport to 'Third World'"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', February 6, 2014. Accessed January 15, 2024. "نائب صدر جوزف آر. بائيڊن چيو ته نيو يارڪ جي لاگارڊيا هوائي اڏي کي وڏي بهتري جي ضرورت آهي—۽ اهو به نرم لفظن ۾. هن چيو ته جيڪڏهن ڪنهن ماڻهو جون اکيون ٻڌي کيس لاگارڊيا تي آندو وڃي ته هو سمجهندو ته پاڻ 'ڪنهن ٽين دنيا جي ملڪ' ۾ آهي."</ref><ref>[https://www.anewlga.com/about-the-project/ The Project], A Whole New LGA. Accessed January 15, 2024. "8 ارب ڊالرن واري هن منصوبي مان لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو نجي فنانسنگ ۽ موجوده مسافر فيسن مان فراهم ڪيو ويو، ۽ منصوبي جي تعمير 2016ع ۾ شروع ٿي."</ref> [[پورٽ اٿارٽي آف نيو يارڪ اينڊ نيو جرسي]]، [[نيوبرگ، نيو يارڪ]] ڀرسان چوٿين هوائي اڏي [[اسٽيورٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] تي مسافرن جي گنجائش وڌائڻ لاءِ پڻ منصوبن کي اڳتي وڌايو آهي.<ref>{{cite web |last=Strunsky |first=Steve |date=May 31, 2012 |title=Stewart International Airport upgrade approved as Port Authority aims to increase passenger traffic |url=http://www.nj.com/news/index.ssf/2012/05/stewart_international_airport.html |access-date=July 30, 2012 |website=[[NJ.com]] |publisher=New Jersey On-Line LLC. }}</ref> نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ ٻيا تجارتي هوائي اڏا [[لانگ آئلينڊ ميڪ آرٿر هوائي اڏو]]، [[ٽرينٽن–مرسر هوائي اڏو]] ۽ [[ويسٽ چيسٽر ڪائونٽي هوائي اڏو]] آهن. علائقي کي سروس ڏيندڙ مکيه عام هوابازي هوائي اڏو [[ٽيٽربورو هوائي اڏو]] آهي. === فيريون، ٽيڪسيون ۽ ٽرام === {{Main|اسٽيٽن آئلينڊ فيري|NYC Ferry|نيو يارڪ شهر جون ٽيڪسيون|روزويلٽ آئلينڊ ٽرام وي}} [[File:Spirit_of_America_-_Staten_Island_Ferry.jpg|thumb|[[اسٽيٽن آئلينڊ فيري]] [[مينهٽن]] ۽ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] جي وچ ۾ روزاني مسافرن کي آڻي ۽ وٺي ٿي.]] اسٽيٽن آئلينڊ فيري دنيا جي سڀ کان مصروف فيري سروس آهي، جنهن جولاءِ 2015ع کان جون 2016ع تائين 23 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا. اها [[اسٽيٽن آئلينڊ]] ۽ [[لوئر مينهٽن]] جي وچ ۾ {{convert|5.2|mi|km|adj=on}} ڊگهي رستي تي 24 ڪلاڪ هلندي آهي.<ref>{{cite web |first=Anna |last=Sanders |date=September 20, 2016 |title=Staten Island Ferry ridershilip breaks record |url=http://www.silive.com/news/index.ssf/2016/09/staten_island_ferry_ridership.html |access-date=December 31, 2016 |publisher=[[SILive.com]] }}</ref><ref name="nycgov-official">{{Cite web |url=http://www.nyc.gov/html/dot/html/ferrybus/staten-island-ferry.shtml |title=Staten Island Ferry |publisher=[[New York City Department of Transportation]] |website=[[nyc.gov]] |date=September 18, 2017 }}</ref> ٻيون فيري خدمتون مينهٽن کي شهر ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي ٻين حصن سان ڳنڍين ٿيون. [[NYC Ferry]]، جيڪا [[NYCEDC]] جي هڪ شروعات آهي ۽ جنهن جون رٿيل لائينون پنجن ئي بوروئن تائين وڃڻ لاءِ تيار ڪيون ويون، 2017ع ۾ شروع ٿي.<ref>{{cite web |first=Zoe |last=Rosenberg |date=April 17, 2017 |title=First of New York's citywide ferries arrives in Brooklyn Bridge Park |url=http://ny.curbed.com/2017/4/17/15326348/nyc-ferry-routes-times |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418082618/http://ny.curbed.com/2017/4/17/15326348/nyc-ferry-routes-times |url-status=dead |archive-date=April 18, 2017 |access-date=April 17, 2017 |publisher=[[Curbed]] New York, [[Vox Media]] }}</ref> رنگ ۽ [[ٽيڪسي ميڊيلين]] ذريعي سڃاتل شهر جون 13,587 پيليون ٽيڪسيون اهي واحد گاڏيون آهن، جن کي سڄي شهر ۾ روڊ تان هٿ ڏئي روڪيندڙ مسافر کڻڻ جي قانوني اجازت آهي.<ref>[https://www.nyc.gov/site/tlc/businesses/yellow-cab.page Yellow Cab], [[New York City Taxi and Limousine Commission]]. Accessed January 14, 2024. "ٽيڪسي ڪيب واحد گاڏيون آهن جن کي نيو يارڪ شهر ۾ ڪٿي به روڊ تان سڏيندڙ ۽ اڳواٽ بڪ ڪيل مسافر کڻڻ جو حق حاصل آهي. قانون موجب نيو يارڪ شهر ۾ 13,587 ٽيڪسيون آهن ۽ هر ٽيڪسي تي ميڊيلين لڳل هجڻ ضروري آهي."</ref> سيبي سائي رنگ جون [[بورو ٽيڪسي]]ون [[اپر مينهٽن]] ۽ چئن ٻاهرين بوروئن ۾ روڊ تان مسافر کڻي سگهن ٿيون.<ref>[https://www.nyc.gov/site/tlc/businesses/green-cab.page Green Cab], [[New York City Taxi and Limousine Commission]]. Accessed January 14, 2024. "اسٽريٽ-هيل لِوريز، جن کي گرين ڪيب به چيو وڃي ٿو، اهڙيون ڪرائي واريون گاڏيون آهن جن کي روڊ تان مسافر کڻڻ جي اجازت آهي. ان جي بدلي ۾ انهن کي ويسٽ 110هين اسٽريٽ ۽ ايسٽ 96هين اسٽريٽ کان ڏکڻ واري Hail Exclusionary Zone ۾ ڪم ڪرڻ جي اجازت ناهي."</ref> گهڻي عرصي تائين پيلي ٽيڪسين جي بالادستي کان پوءِ [[اوبر]] ۽ [[لفٽ]] جهڙين [[ڪرائي تي هلندڙ گاڏي|هاءِ-واليوم فار-هائر گاڏين]] ڊسمبر 2016ع کان شهر ۾ سفرن جو سڀ کان وڏو حصو حاصل ڪرڻ شروع ڪيو؛ ان وقت فار-هائر گاڏين ۽ ٽيڪسين ٻنهي لڳ ڀڳ 10.5 ملين سفر ڪيا هئا. آڪٽوبر 2023ع تائين 78,000 فار-هائر گاڏين 20.3 ملين سفر ڪيا، جڏهن ته پيلي ٽيڪسين ۾ 3.5 ملين سفر ٿيا.<ref>[https://tlcpolicy.maps.arcgis.com/apps/instant/portfolio/index.html?appid=be00fce0963540628e37fd7c75a6d386 TLC Factbook], [[New York City Taxi and Limousine Commission]], updated December 18, 2023. Accessed January 13, 2024.</ref><ref>[https://www.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/597-23/mayor-adams-tlc-new-rules-require-city-s-rideshare-vehicles-be-zero-emission- "Mayor Adams, TLC Announce New Rules to Require City's Rideshare Vehicles to be Zero-Emission, Wheelchair Accessible by 2030"], [[Mayor of New York City]] [[Eric Adams]], August 16, 2023. Accessed January 14, 2024. "اوبر ۽ لفٽ گڏجي نيو يارڪ شهر جي لڳ ڀڳ 78,000 گاڏين واري هاءِ-واليوم فار-هائر فليٽ جو حصو آهن ۽ ٻنهي 2030ع تائين پنهنجي فليٽ کي وڌيڪ ماحول دوست بڻائڻ جو عزم ڪيو آهي."</ref> [[روزويلٽ آئلينڊ ٽرام وي]] هڪ [[فضائي ٽرام وي]] آهي، جيڪا 1976ع ۾ هلڻ شروع ٿي.<ref>[https://rioc.ny.gov/169/History History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260107175540/https://rioc.ny.gov/169/History |date=2026-01-07 }}, [[Roosevelt Island Operating Corporation]]. Accessed January 13, 2024. "اصل روزويلٽ آئلينڊ فضائي ٽرام وي—آمريڪا ۾ شهري آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندڙ پهرين ٽرام—مئي 1976ع ۾ کوليو ويو."</ref> اها هر سال لڳ ڀڳ 2 ملين مسافرن کي [[روزويلٽ آئلينڊ]] ۽ مينهٽن جي [[59هين اسٽريٽ (مينهٽن)|59هين اسٽريٽ]] ۽ [[سيڪنڊ ايونيو (مينهٽن)|سيڪنڊ ايونيو]] جي وچ ۾ {{Convert|3140|ft}} فاصلو طئي ڪرائي ٿي.<ref>[https://rioc.ny.gov/173/Aerial-Tramway-Vital-Statistics Aerial Tramway Vital Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705192206/https://rioc.ny.gov/173/Aerial-Tramway-Vital-Statistics |date=2022-07-05 }}, [[Roosevelt Island Operating Corporation]]. Accessed January 13, 2024. "ٽرام مينهٽن واري اسٽيشن، جيڪا 2nd Avenue تي 59هين ۽ 60هين اسٽريٽن جي وچ ۾ آهي، ۽ روزويلٽ آئلينڊ واري ٽرام اسٽيشن جي وچ ۾ هلندي آهي. اها 3,140 فوٽ جو فاصلو وڌ ۾ وڌ 17 ميل في ڪلاڪ جي رفتار سان ٽن منٽن کان گهٽ وقت ۾ طئي ڪري ٿي.... نظام هر سال ٻه ملين کان وڌيڪ مسافر کڻي ٿو."</ref> === سائيڪلنگ نيٽ ورڪ === {{Main|نيو يارڪ شهر ۾ سائيڪلنگ}} [[File:Citi_bike_(10414610734).jpg|thumb|[[سٽي بائيڪ]] سائيڪل شيئرنگ سروس، جيڪا مئي 2013ع ۾ شروع ٿي]] نيو يارڪ شهر ۾ سائيڪل هلائڻ جون حالتون گڏيل نوعيت جون آهن؛ شهر جي وڏي گنجان آبادي، نسبتاً هموار زمين، روڪ-هل واري ڳري ٽريفڪ، ۽ وڏي انگ ۾ پيادل هلندڙ ماڻهو سائيڪلنگ تي اثرانداز ٿين ٿا. شهر جي وڏي سائيڪل سوار آبادي ۾ [[روزمره سائيڪلنگ|روزمره ڪم لاءِ سائيڪل هلائيندڙ]]، جهڙوڪ پهچ ۽ ميسينجر خدمتن جا ورڪر؛ تفريحي [[سائيڪلنگ ڪلب]]؛ ۽ وڌندڙ انگ ۾ [[سائيڪل ذريعي ڪم تي ويندڙ|ڪميُوٽر سائيڪل سوار]] شامل آهن. نيو يارڪ شهر ۾ سائيڪلنگ جي مقبوليت وڌي رهي آهي؛ 2022ع ۾ لڳ ڀڳ 61,200 ماڻهو روزانو ڪم تي وڃڻ لاءِ سائيڪل استعمال ڪندا هئا ۽ روزاني سائيڪل سفرن جو انگ لڳ ڀڳ 610,000 هو، جيڪي ٻئي انگ گذريل ڏهاڪي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻا هئا.<ref name="NYCcycling" /> {{As of|2022||df=}}, نيو يارڪ شهر ۾ {{convert|1525|mi|km}} [[سائيڪل لين]] موجود هئا، جن مان {{Convert|644|mi||abbr=}} الڳ ڪيل يا "محفوظ" سائيڪل لين هئا.<ref name="NYCcycling">[https://www.nyc.gov/html/dot/html/bicyclists/cyclinginthecity.shtml Cycling in the City], [[New York City Department of Transportation]]. Accessed January 14, 2024. "2022ع تائين نيو يارڪ شهر ۾ 1,525 لين-ميل سائيڪل لين ۽ 644 لين-ميل محفوظ سائيڪل لين لڳايا ويا هئا."</ref> === گهٽيون ۽ شاهراهون === [[File:Manhattanhenge 2016-07-12-FRD.png|thumb|upright=0.8|12 جولاءِ 2016ع تي [[42هين اسٽريٽ (مينهٽن)|42هين اسٽريٽ]] تي سياح [[مينهٽن هينج]] جو نظارو ڪندي]] گهٽيون پڻ شهر جي سڃاڻپ جو هڪ اهم حصو آهن. نيو يارڪ کي شهري موٽر گاڏين جي [[ٽريفڪ جي گنجائش|ٽريفڪ جام]] جي لحاظ کان دنيا ۾ سڀ کان اڳتي قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NYCCongestion">{{cite web |url=https://www.economist.com/united-states/2024/11/21/congestion-pricing-in-new-york-gets-the-go-ahead-after-all-maybe |title=Congestion pricing in New York gets the go-ahead after all. Maybe |publisher=[[The Economist]] |date=November 21, 2024 |access-date=November 21, 2024 |quote=گهڻن ڏينهن تي ٽريفڪ انتهائي خراب هوندي آهي، جڏهن ته 900,000 کان وڌيڪ گاڏيون مينهٽن جي مرڪزي ڪاروباري ضلعي ۾ داخل ٿين ٿيون. ٽريفڪ ڊيٽا ڪمپني INRIX موجب، جائزو ورتل شهرن مان نيو يارڪ شهري ٽريفڪ گنجائش ۾ دنيا ۾ پهرين نمبر تي آهي، جتي اوسط ڊرائيور هر سال 101 ڪلاڪ بيهڻ ۾ گذاري ٿو.}}</ref> [[1811ع جو ڪمشنرز پلان]] شهر جي جسماني ترقيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو. نيو يارڪ شهر وٽ فري ويز ۽ [[پارڪ وي]]ز جو وسيع ڄار آهي، جيڪو شهر جي بوروئن کي هڪ ٻئي سان ۽ [[اتر نيو جرسي]]، ويسٽ چيسٽر ڪائونٽي، لانگ آئلينڊ ۽ ڏکڻ اولهه [[ڪنيڪٽيڪٽ]] سان [[نيو يارڪ شهر جا پل ۽ سرنگهون|پلن ۽ سرنگهن]] ذريعي ڳنڍي ٿو. ڇاڪاڻ ته اهي شاهراهون لکين ٻاهرين بوروئن ۽ مضافاتي علائقن جي ماڻهن کي مينهٽن ڏانهن روزاني سفر ڪرائين ٿيون، ان ڪري ڊرائيورن جو خاص طور [[رش آور]] دوران ڪلاڪن تائين ڳري ٽريفڪ ۾ ڦاسي وڃڻ عام ڳالهه آهي.<ref>{{cite news |url=https://ny.curbed.com/2019/8/15/20807470/nyc-streets-dot-mobility-report-congestion |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816022547/https://ny.curbed.com/2019/8/15/20807470/nyc-streets-dot-mobility-report-congestion |url-status=dead |archive-date=August 16, 2019 |title=New York City's streets are 'more congested than ever': report |first1=Amy |last1=Plitt |first2=Valeria |last2=Ricciulli |work=[[Curbed]] |date=August 15, 2019 |access-date=January 16, 2022 }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.crainsnewyork.com/op-ed/solving-citys-traffic-nightmares |title=Solving the city's traffic nightmares |first=Jason M. |last=Barr |work=[[Crain Communications]] |date=September 5, 2019 |access-date=January 16, 2022 }}</ref> [[نيو يارڪ شهر ۾ ڪانجيسشن پرائسنگ]]، جيڪو آمريڪا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون پروگرام آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.mta.info/project/CBDTP|title=Central Business District Tolling Program|website=MTA}}</ref> جنوري 2025ع ۾ لاڳو ڪيو ويو. اهو [[60هين اسٽريٽ (مينهٽن)|60هين اسٽريٽ]] کان ڏکڻ مينهٽن واري علائقي ۾ داخل ٿيندڙ اڪثر موٽر گاڏين تي لاڳو ٿئي ٿو، ۽ ان جو مقصد روزاني مسافرن کي [[تيز رفتار عوامي آمدرفت]] استعمال ڪرڻ ڏانهن همٿائڻ آهي.<ref name=ManhattanCongestionPricing>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2025/01/04/nyregion/congestion-pricing-nyc.html|title=Welcome to the Congestion Zone: New York Toll Program Is Set to Begin|author=Winnie Hu and Ana Ley|newspaper=[[The New York Times]]|date=January 4, 2025|access-date=January 4, 2025}}</ref> آمريڪا جي باقي حصن جي ابتڙ، نيو يارڪ رياست هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ [[ڳاڙهي بتيءَ تي موڙ|ڳاڙهي بتيءَ تي موڙڻ]] کي منع ڪري ٿي، جنهن جو مقصد ٽڪراءَ گهٽائڻ ۽ پيادل ماڻهن جي حفاظت وڌائڻ آهي. تنهن ڪري نيو يارڪ شهر ۾ ڳاڙهي بتيءَ تي هر قسم جو موڙ غيرقانوني آهي، سواءِ انهن هنڌن جي جتي خاص نشاني اهڙي موڙ جي اجازت ڏئي.<ref>{{cite web |title=Chapter 4: Traffic Control |date=November 25, 2013 |url=https://dmv.ny.gov/about-dmv/chapter-4-traffic-control-2 |publisher=[[New York State Department of Motor Vehicles]] |access-date=January 16, 2022 }}</ref> === پل ۽ سرنگهون === {{Further|نيو يارڪ شهر جي پلن ۽ سرنگهن جي فهرست|1811ع جو ڪمشنرز پلان}} [[File:Manhattan and Brooklyn bridges on the East River, New York City, 1981.jpg|thumb|[[ايسٽ درياهه]] تي [[مينهٽن پل]] ۽ [[بروڪلن پل]]]] مينهٽن ۽ اسٽيٽن آئلينڊ جا بورو ساڳين نالن وارن ٻيٽن تي واقع آهن، جڏهن ته ڪوئنز ۽ بروڪلن وڏي [[لانگ آئلينڊ]] جي اولهندي ڇيڙي تي آهن، ۽ برونڪس نيو يارڪ رياست جي مکيه خشڪيءَ تي واقع آهي. مينهٽن ٻيٽ کي ٻاهرين بوروئن ۽ نيو جرسي سان پلن ۽ سرنگهن جي هڪ وسيع ڄار ذريعي ڳنڍيو ويو آهي. 14 لين وارو [[جارج واشنگٽن پل]]، جيڪو هڊسن درياهه مٿان مينهٽن کي نيو جرسي سان ڳنڍي ٿو، دنيا جو سڀ کان مصروف موٽر گاڏين وارو پل آهي.<ref name="gwbridge">{{cite web |title=Port Authority of New York and New Jersey—George Washington Bridge |url=https://www.panynj.gov/bridges-tunnels/en/george-washington-bridge.html |publisher=[[Port Authority of New York and New Jersey]] |access-date=January 16, 2022 }}</ref><ref name="gwbridgepainters">{{cite news |first1=Bod |last1=Woodruff |first2=Lana |last2=Zak |first3=Stephanie |last3=Wash |date=November 20, 2012 |title=GW Bridge Painters: Dangerous Job on Top of the World's Busiest Bridge |url=https://abcnews.go.com/US/george-washington-bridge-painters-dangerous-job-top-worlds/story?id=17771877 |work=[[ABC News (United States)|ABC News]] |access-date=January 16, 2022 }}</ref> [[ويرازانو–نيروز پل]]، جيڪو بروڪلن ۽ اسٽيٽن آئلينڊ جي وچ ۾ [[دي نيروز]] تي پکڙيل آهي، آمريڪائن جو سڀ کان ڊگهو [[سسپينشن پل]] ۽ دنيا جي ڊگهن سسپينشن پلن مان هڪ آهي.<ref name="infoplease.com">{{cite web |title=The Top Ten: Longest Suspension Bridges in the World |url=http://www.infoplease.com/toptens/worldsuspbridges.html |website=Infoplease |access-date=September 7, 2012 |publisher=Pearson Education |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113220448/http://www.infoplease.com/toptens/worldsuspbridges.html |archive-date=November 13, 2012 }}</ref><ref name="Verrazano-Narrows Bridge">{{cite web |title=Verrazano-Narrows Bridge |url=http://www.nycroads.com/crossings/verrazano-narrows/ |website=NYCRoads |access-date=September 7, 2012 |publisher=Eastern Roads }}</ref> پنهنجي پٿر جي نو-گوٿڪ سسپينشن ٽاورن سان [[بروڪلن پل]] شهر جي هڪ علامتي اڏاوت آهي؛ 1883ع ۾ کولڻ وقت اهو پهريون اسٽيل-تار وارو سسپينشن پل هو، ۽ 1903ع تائين دنيا جو سڀ کان ڊگهو سسپينشن پل رهيو.<ref>"[https://www.loc.gov/item/today-in-history/june-12/ Today in History – June 12: Roebling and the Brooklyn Bridge]", [[Library of Congress]]. Accessed July 30, 2023. "بروڪلن پل، روئبلنگ جي آخري ۽ سڀ کان وڏي ڪاميابي، نيو يارڪ جي ايسٽ درياهه مٿان پکڙيل آهي ۽ مينهٽن کي بروڪلن سان ڳنڍي ٿو. جڏهن 1883ع ۾ اهو مڪمل ٿيو، تڏهن ان جا وڏا پٿريلا ٽاور ۽ انهن جي وچ ۾ 1,595.5 فوٽ ڊگهو مکيه اسپان ان کي وڏي فرق سان دنيا جو سڀ کان ڊگهو سسپينشن پل بڻائيندا هئا."</ref><ref>"[https://www.asce.org/about-civil-engineering/history-and-heritage/historic-landmarks/williamsburg-bridge Williamsburg Bridge]", [[American Society of Civil Engineers]]. Accessed July 30, 2023. "1903ع ۾ کولڻ وقت وليمزبرگ پل جو 1,600 فوٽ ڊگهو مکيه اسپان دنيا جو سڀ کان ڊگهو سسپينشن اسپان بڻيو، جنهن ويجهي بروڪلن پل کي صرف 4.5 فوٽن جي فرق سان پوئتي ڇڏيو."</ref> [[ڪوئنزبورو پل]] 1909ع کان 1917ع تائين "اتر آمريڪا جو سڀ کان ڊگهو [[ڪينٽيليور پل|ڪينٽيليور اسپان]]" هو.<ref>"[https://www.asce.org/about-civil-engineering/history-and-heritage/historic-landmarks/queensboro-bridge Queensboro Bridge]", [[American Society of Civil Engineers]]. Accessed July 30, 2023. "ڪوئنزبورو پل 1909ع کان 1917ع تائين اتر آمريڪا جو سڀ کان ڊگهو ڪينٽيليور اسپان (1,182 فوٽ) هو، جيستائين ڪيوبيڪ پل کوليو ويو، ۽ 1930ع تائين آمريڪا ۾ سڀ کان ڊگهو رهيو."</ref> [[مينهٽن پل]]، جيڪو 1909ع ۾ کوليو ويو، "جديد سسپينشن پلن جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو"، ۽ ان جي ڊيزائن 20هين صديءَ جي شروعات ۾ تعمير ٿيل "وڏن ڊگهي-اسپان سسپينشن پلن لاءِ نموني طور ڪم ڪيو".<ref>"[https://www.ascemetsection.org/committees/history-and-heritage/landmarks/manhattan-bridge Manhattan Bridge]", [[American Society of Civil Engineers]] Metropolitan Section. Accessed July 30, 2023. "ڊيفليڪشن ٿيوري استعمال ڪندڙ پهريون سسپينشن پل هئڻ سبب ان کي جديد سسپينشن پلن جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ان جي ڊيزائن ويهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ تعمير ٿيل وڏن ڊگهي-اسپان سسپينشن پلن لاءِ نموني طور ڪم ڪيو."</ref> [[ٿروگز نيڪ پل]] ۽ [[وائيٽ اسٽون پل]] ڪوئنز ۽ برونڪس کي ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[ٽرايبورو پل]] مينهٽن، ڪوئنز ۽ برونڪس کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو. [[File:Lincoln_Manh_portal_9-38_jeh.JPG|thumb|[[لنڪن سرنگهه]]]] [[لنڪن سرنگهه]]، جيڪا هڊسن درياهه جي هيٺان نيو جرسي ۽ مڊٽائون مينهٽن جي وچ ۾ روزانو 120,000 گاڏيون کڻي ٿي، دنيا جي سڀ کان مصروف موٽر گاڏين واري سرنگهه آهي.<ref>{{cite web |title=Lincoln Tunnel Historic Overview |url=http://www.nycroads.com/crossings/lincoln/ |website=NYCRoads |access-date=August 13, 2014 |publisher=Eastern Roads }}</ref> سرنگهه کي پل جي بدران ان لاءِ تعمير ڪيو ويو ته جيئن نيو يارڪ هاربر مان گذرندڙ ۽ هڊسن درياهه ذريعي مينهٽن جي بندرگاهن ڏانهن ويندڙ وڏن مسافر ۽ [[مال بردار جهاز]]ن جي اچ وڃ بنا رڪاوٽ جاري رهي. [[هالينڊ سرنگهه]]، جيڪا لوئر مينهٽن کي [[جرسي سٽي، نيو جرسي]] سان ڳنڍي ٿي، 1927ع ۾ کولڻ وقت دنيا جي پهرين مشيني وائنٽيليشن واري موٽر گاڏين جي سرنگهه هئي.<ref>"[http://www.nycroads.com/crossings/holland/ Holland Tunnel (I-78)]". Nycroads.com. Retrieved April 12, 2014.</ref><ref>{{cite web |title=Holland Tunnel |url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=2176&ResourceType=Structure |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629011542/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=2176&ResourceType=Structure |archive-date=June 29, 2014 |access-date=August 13, 2014 |work=National Historic Landmark Quicklinks |publisher=[[National Park Service]] }}</ref> [[ڪوئنز–مڊٽائون سرنگهه]]، جيڪا مينهٽن کي ڪوئنز ۽ بروڪلن سان ڳنڍيندڙ پلن تي ٽريفڪ جي دٻاءَ کي گهٽائڻ لاءِ ٺاهي وئي، 1940ع ۾ مڪمل ٿيڻ وقت پنهنجي دور جو سڀ کان وڏو غيروفاقي منصوبو هو.<ref>{{cite web |title=Queens-Midtown Tunnel Historic Overview |url=http://www.nycroads.com/crossings/queens-midtown/ |access-date=August 13, 2014 |publisher=Eastern Roads }}</ref> [[بروڪلن–بيٽري سرنگهه]]، جنهن جو سرڪاري نالو [[هيو ايل ڪيري سرنگهه]] آهي، اتر آمريڪا جي سڀ کان ڊگهي مسلسل پاڻي هيٺان موٽر گاڏين واري سرنگهه آهي، جيڪا [[بيٽري پارڪ]] جي هيٺان گذري [[فنانشل ڊسٽرڪٽ، مينهٽن]] کي [[ريڊ هوڪ، بروڪلن]] سان ڳنڍي ٿي.<ref>[https://new.mta.info/bridges-and-tunnels/about/hugh-l-carey-tunnel Hugh L. Carey Tunnel], [[Metropolitan Transportation Authority]], updated July 10, 2023. Accessed January 16, 2024. "جڏهن هيو ايل ڪيري سرنگهه، جيڪا اڳ بروڪلن-بيٽري سرنگهه جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، 1950ع ۾ کولي وئي، تڏهن اها اتر آمريڪا جي سڀ کان ڊگهي مسلسل پاڻي هيٺان موٽر گاڏين واري سرنگهه هئي. اها اڄ به اهڙي ئي آهي.... بروڪلن واري پاسي ڏکڻ بروڪلن جي آبادي آهي، جنهن ۾ ريڊ هوڪ، ڪولمبيا ٽيرس، ڪيرول گارڊنز، ڪوبل هِل ۽ بوئرم هِل جا علائقا شامل آهن.... مينهٽن واري ڇيڙي کان سرنگهه وال اسٽريٽ علائقي، سائوٿ اسٽريٽ سي پورٽ، سٽي هال/سِوڪ سينٽر، بيٽري پارڪ سٽي، ورلڊ ٽريڊ سينٽر سائيٽ ۽ ورلڊ فنانشل سينٽر ڏانهن وڃي ٿي."</ref> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|نيو يارڪ شهر جي حڪومت|نيو يارڪ شهر جي سياست|نيو يارڪ شهر ۾ چونڊون}} === حڪومت === [[File:New_York_City_Hall_exterior,_October_2016.jpg|thumb|[[نيو يارڪ سٽي هال]]]] نيو يارڪ شهر هڪ [[ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي]] آهي، جنهن ۾ [[طاقتور ميئر|طاقتور ميئر–ڪائونسل طرز جي حڪومت]] قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Forms of Municipal Government |url=http://www.nlc.org/build-skills-networks/resources/cities-101/forms-of-municipal-government |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118035924/http://www.nlc.org/build-skills-networks/resources/cities-101/forms-of-municipal-government |archive-date=January 18, 2012 |access-date=February 10, 2012 |publisher=[[National League of Cities]] }}</ref> شهري حڪومت سرڪاري تعليم، اصلاحي ادارن، عوامي سلامتي، تفريحي سهولتن، صفائي، پاڻي جي فراهمي ۽ فلاحي خدمتن جي ذميوار آهي. [[نيو يارڪ سٽي ڪائونسل|سٽي ڪائونسل]] 51 ڪائونسل ميمبرن تي مشتمل هڪ [[هڪ ايواني]] ادارو آهي، جن جا تڪ جاگرافيائي آباديءَ جي حدن مطابق مقرر ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=About the Council |url=http://www.nyccouncil.info/html/actioncenter/moved.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208230244/http://www.nyccouncil.info/html/actioncenter/moved.cfm |archive-date=December 8, 2007 |access-date=June 6, 2007 |publisher=[[New York City Council]] }}</ref> [[نيو يارڪ شهر جو ميئر|ميئر]] ۽ ڪائونسل ميمبرن جو هر مدو چار سال هوندو آهي، ۽ لڳاتار ٻن [[مدي جي حد|مدن]] تائين عهدي تي رهڻ جي حد مقرر آهي،<ref>{{cite news |last1=Chan |first1=Sewell |last2=Hicks |first2=Jonathan P. |date=October 23, 2008 |title=Council Votes, 29 to 22, to Extend Term Limits |newspaper=[[The New York Times]] |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2008/10/23/council-to-debate-term-limits-change/ |access-date=February 13, 2012 }}</ref> جيڪا چار سالن جي وقفي کان پوءِ ٻيهر شروع ٿي سگهي ٿي. ''[[نيو يارڪ سٽي ايڊمنسٽريٽو ڪوڊ]]''، ''[[نيو يارڪ سٽي رولز]]'' ۽ ''[[دي سٽي رڪارڊ]]'' ترتيبوار مقامي قانونن جو ڪوڊ، ضابطن جو مجموعو ۽ سرڪاري جرنل آهن.<ref>{{cite book |last1=Gibson |first1=Ellen M. |url=https://www.wshein.com/media/samples/5268.pdf |title=Gibson's New York Legal Research Guide |last2=Manz |first2=William H. |publisher=Wm. S. Hein Publishing |year=2004 |isbn=978-1-57588-728-9 |edition=3rd |pages=450, 458, 473 |lccn=2004042477 |oclc=54455036 }}</ref><ref>{{cite news |last=Durkin |first=Erin |date=May 26, 2014 |title=Councilman Ben Kallos wants city to publish government notices on its website |newspaper=[[New York Daily News]] |location=New York |url=https://www.nydailynews.com/new-york/post-city-notices-website-councilman-article-1.1806264 |url-status=live |access-date=July 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011010531/http://www.nydailynews.com/new-york/post-city-notices-website-councilman-article-1.1806264 |archive-date=October 11, 2017 }}</ref> هر بورو رياست جي [[Unified Court System|گڏيل عدالتي نظام]] جي هڪ [[عدالتي ضلعو|عدالتي ضلعي]] سان هم حد آهي. [[نيو يارڪ سٽي ڪرمنل ڪورٽ|ڪرمنل ڪورٽ]] ۽ [[نيو يارڪ سٽي سول ڪورٽ|سول ڪورٽ]] مقامي عدالتون آهن، جڏهن ته [[نيو يارڪ سپريم ڪورٽ]] وڏن مقدمن ۽ اپيلن جي ٻڌڻي ڪري ٿي. مينهٽن ۾ [[نيو يارڪ سپريم ڪورٽ، اپيليٽ ڊويزن|سپريم ڪورٽ، اپيليٽ ڊويزن]] جو فرسٽ ڊپارٽمينٽ آهي، جڏهن ته بروڪلن ۾ سيڪنڊ ڊپارٽمينٽ آهي. ان کان سواءِ ڪيترائي عدالتي نظام کان ٻاهر [[انتظامي عدالت]]ون پڻ آهن، جيڪي ايگزيڪيوٽو ايجنسيون آهن ۽ رياستي گڏيل عدالتي نظام جو حصو ناهن. نيو يارڪ شهر ٻن مختلف [[آمريڪي ضلعي عدالتن]] جي وچ ۾ ورهايل آهي ۽ ٻنهي جي مکيه شاخن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو: [[نيو يارڪ جي ڏاکڻي ضلعي لاءِ ضلعي عدالت]]، جنهن جي مکيه عدالت [[فولي اسڪوائر]]، مينهٽن ۾ آهي ۽ جنهن جي دائري اختيار ۾ مينهٽن ۽ برونڪس شامل آهن؛<ref>[https://www.nysd.uscourts.gov Welcome], [[District Court for the Southern District of New York]]. Accessed January 15, 2024. "آمريڪا جي نيو يارڪ ڏاکڻي ضلعي واري ضلعي عدالت جي دائري ۾ نيو يارڪ، برونڪس، ويسٽ چيسٽر، راڪلينڊ، پٽنم، اورينج، ڊچس ۽ سليوان ڪائونٽيون اچن ٿيون، ۽ جوري به انهن ئي ڪائونٽين مان چونڊي وڃي ٿي."</ref> ۽ [[نيو يارڪ جي اوڀرئين ضلعي لاءِ ضلعي عدالت]]، جنهن جي مکيه عدالت بروڪلن ۾ آهي ۽ جنهن جي دائري اختيار ۾ بروڪلن، ڪوئنز ۽ اسٽيٽن آئلينڊ شامل آهن.<ref>[https://www.nyed.uscourts.gov Home Page], [[District Court for the Eastern District of New York]]. Accessed January 15, 2024. "هن ضلعي ۾ ڪنگز، ناسو، ڪوئنز، رچمنڊ ۽ سفولڪ ڪائونٽيون شامل آهن، ۽ برونڪس ۽ نيو يارڪ ڪائونٽين جي پاڻيءَ تي ڏاکڻي ضلعي سان گڏيل دائرو اختيار پڻ رکي ٿو."</ref> [[آمريڪا جي سيڪنڊ سرڪٽ لاءِ اپيل عدالت]] ۽ [[آمريڪا جي بين الاقوامي واپار واري عدالت]] پڻ فولي اسڪوائر ۾ قائم آهن.<ref>[https://www.ca2.uscourts.gov/about_the_court.html About the Court], [[U.S. Court of Appeals for the Second Circuit]]. Accessed January 15, 2024. "سيڪنڊ سرڪٽ ڪورٽ آف اپيلز نيو يارڪ شهر جي لوئر مينهٽن ۾ ٿرگڊ مارشل يو ايس ڪورٽ هائوس ۾ ويهي ٿي."</ref><ref>[https://www.cit.uscourts.gov/court-info/court-locations Court Address & Directory], [[U.S. Court of International Trade]]. Accessed January 15, 2024.</ref> === سياست === [[File:Zohran Mamdani 05.25.25 (b) (cropped).jpg|thumb|[[زهران ممداني]]، نيو يارڪ شهر جو موجوده ۽ 112هون [[نيو يارڪ شهر جو ميئر|ميئر]]|alt=ميئر زهران ممداني ڪاري سوٽ ۾ مرڪندي]] شهر جو ميئر [[زهران ممداني]] آهي، جيڪو [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽ]] ۽ [[ڊيموڪريٽڪ سوشلسٽ]] آهي ۽ [[2025ع نيو يارڪ شهر ميئر چونڊ|نومبر 2025ع جي چونڊ]] ۾ ڪامياب ٿيو. ممداني 1 جنوري 2026ع تي اڌ رات کان ٿوري دير پوءِ هڪ خانگي تقريب ۾ عهدو سنڀاليو.<ref>{{Cite web |date=2025-11-05 |title=Mamdani seals remarkable victory - but real challenges await |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly4kr8gzr2o |access-date=2025-11-05 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> ڊيموڪريٽڪ پارٽي شهر جي اڪثر سرڪاري عهدن تي غالب آهي. نومبر 2023ع تائين، شهر جي فعال رجسٽرڊ ووٽرن مان 67 سيڪڙو ڊيموڪريٽ ۽ 10.2 سيڪڙو [[ريپبلڪن پارٽي (آمريڪا)|ريپبلڪن]] هئا.<ref>[https://www.elections.ny.gov/NYSBOE/enrollment/county/county_Nov23.xlsx NYSVoter Enrollment by County, Party Affiliation and Status Voters Registered as of November 01, 2023] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20240116035832/https://www.elections.ny.gov/NYSBOE/enrollment/county/county_Nov23.xlsx |date=January 16, 2024 }}, [[New York State Board of Elections]], November 1, 2023. Accessed January 15, 2024.</ref> [[1924ع آمريڪي صدارتي چونڊ نيو يارڪ ۾|1924ع]] کان پوءِ ڪنهن به ريپبلڪن صدارتي اميدوار نيو يارڪ شهر ۾ اڪثريت حاصل ناهي ڪئي، ۽ 1898ع ۾ شهر جي گڏيل قيام کان پوءِ رياستي سطح جي ڪنهن به ريپبلڪن اميدوار سڀني پنجن بوروئن ۾ ڪاميابي حاصل ناهي ڪئي. 2020ع جي مردم شماري کان پوءِ ٿيل نئين تڪبنديءَ ۾ [[نيو يارڪ جا ڪانگريسي تڪ|نيو يارڪ جي 26 ڪانگريسي تڪن]] مان 14 ۾ نيو يارڪ شهر جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>Boschma, Janie; Rigdon, Renée; Manley, Byron; and Cohen, Ethan. [https://www.cnn.com/interactive/2022/politics/us-redistricting/new-york-redistricting-map/ "Redistricting in New York"], [[CNN]], November 8, 2022. Accessed January 15, 2024.</ref> نيو يارڪ شهر [[سياسي چندو گڏ ڪرڻ]] جو هڪ اهم مرڪز آهي.<ref>Lincoln, Taylor. [https://www.citizen.org/wp-content/uploads/MaxedOut.pdf ''The Wells of the Congress''], [[Public Citizen]], January 18, 2022. Accessed January 13, 2024. "وڌ ۾ وڌ حد تائين سياسي چندو ڏيندڙ ڏهن مان اٺ زپ ڪوڊ نيو يارڪ شهر، ۽ خاص طور مينهٽن، ۾ واقع آهن."</ref> شهر جي قومي ۽ رياستي حڪومتن ڏانهن ادائگين ۽ واپس حاصل ٿيندڙ خدمتن ۾ نمايان عدم توازن آهي. وفاقي حڪومت کي ٽيڪسن ۾ موڪليل هر 1 ڊالر جي بدلي شهر کي رڳو 83 سينٽ جون خدمتون واپس ملن ٿيون، يعني ساليانو لڳ ڀڳ 11.4 ارب ڊالر وڌيڪ موڪليا وڃن ٿا جيترا واپس ملن ٿا. شهري رهواسين ۽ ڪاروبارن 2009–2010ع جي [[مالي سال]] دوران پڻ رياست کي شهر کي واپس مليل رقم کان 4.1 ارب ڊالر وڌيڪ موڪليا.<ref>{{cite web |date=December 2011 |title=Downstate Pays More, Upstate Gets More: Does It Matter? |url=https://rockinst.org/blog/downstate-pays-upstate-gets-matter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501015209/http://www.rockinst.org/observations/wardr/2011-12-giving_getting.aspx |archive-date=May 1, 2016 |access-date=January 22, 2019 |publisher=The Nelson A. [[Rockefeller Institute of Government]]—The Public Policy Research Arm of the State University of New York }}</ref> === بين الاقوامي لاڳاپا === {{See also|نيو يارڪ ۾ ڀينر شهرن جي فهرست#نيو يارڪ شهر}} 2006ع ۾ [[ڀينر شهر]] پروگرام<ref>{{Cite web |title=History |url=http://www.nyc.gov/html/rwg/mcp/html/scp/scptokyohistory.html |access-date=March 22, 2022 |website=nyc.gov |archive-date=February 27, 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030227225602/http://www.nyc.gov/html/rwg/mcp/html/scp/scptokyohistory.html |url-status=dead }}</ref> کي نئين سر ترتيب ڏئي ''نيو يارڪ سٽي گلوبل پارٽنرز'' جو نالو ڏنو ويو. نيو يارڪ جا ''تاريخي ڀينر شهر'' هيٺ انهن سالن سان ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ اهي نيو يارڪ شهر جي ڀائيواري نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيا.<ref name="GlobalOutreach">{{cite web |title=NYC's Partner Cities |url=http://www.nyc.gov/html/ia/gp/html/partner/partner.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130814165415/http://www.nyc.gov/html/ia/gp/html/partner/partner.shtml |archive-date=August 14, 2013 |access-date=March 26, 2015 |publisher=The City of New York }}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" width="100%" !نيو يارڪ سٽي گلوبل پارٽنرز نيٽ ورڪ |- |'''آفريڪا'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[اڪرا]]، گھانا * [[اديس ابابا]]، ايٿوپيا * [[قاهره]]، مصر (1982) * [[ڪيپ ٽائون]]، ڏکڻ آفريڪا * [[لاگوس]]، نائجيريا * [[ليبرويل]]، گيبون * [[جوهانسبرگ]]، ڏکڻ آفريڪا (2003) * [[نيروبي]]، ڪينيا {{div col end}}'''ايشيا''' '''(''اوڀر ايشيا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بيجنگ]]، چين (1980) * [[چانگوون]]، ڏکڻ ڪوريا * [[چونگ چنگ]]، چين<ref>{{cite web |url=http://open.nysenate.gov/legislation/bill/K1084-2011 |title=K1084-2011: Recognizing Yunnan Province and Chongqing Municipality of the People's Republic of China as a "Sister City" with New York City |publisher=[[New York State Senate]] |access-date=December 16, 2012 }}</ref> * [[گوانگ زو]]، چين * [[هانگ ڪانگ]]، چين * [[سيئول]]، ڏکڻ ڪوريا * [[شنگھائي]]، چين * [[شينيانگ]]، چين * [[تائيپي]]، تائيوان * [[ٽوڪيو]]، جاپان (1960) {{div col end}}'''(''ڏکڻ ايشيا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بنگلور]]، ڀارت * [[دهلي]]، ڀارت * [[ڍاڪا]]، بنگلاديش * [[ڪراچي]]، پاڪستان * [[ممبئي]]، ڀارت {{div col end}}'''(''ڏکڻ اوڀر ايشيا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بئنڪاڪ]]، ٿائيلينڊ * [[بيئن هوا]]، ويٽنام * [[هو چي من سٽي]]، ويٽنام * [[جڪارتا]]، انڊونيشيا * [[ڪوالالمپور]]، ملائيشيا<ref>{{cite web |url=http://poskod.my/features/kls-sister-cities/ |title=KL's Sister Cities |publisher=poskod.my |access-date=August 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830201710/http://poskod.my/features/kls-sister-cities/ |archive-date=August 30, 2013 |url-status=dead |date=October 21, 2010 }}</ref> * [[منيلا]]، فلپائن * [[سنگاپور]] {{div col end}}'''(''اولهه ايشيا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[دبئي]]، گڏيل عرب امارات * [[استنبول]]، ترڪي ([[بين القاري ملڪ|بين القاري]]) * [[يروشلم]]، اسرائيل (1993)<ref>[https://a860-collectionguides.nyc.gov/repositories/2/archival_objects/790931 Sister City Jerusalem, 1993]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[New York City Department of Records and Information Services]]. Accessed February 23, 2026.</ref> * [[تل ابيب]]، اسرائيل<ref>{{cite web |url=http://www.tel-aviv.gov.il/Cityhall/Pages/Partnerships.aspx?tm=&sm=&side=515 |title=(Israel) Sister Cities |publisher=Tel Aviv |access-date=May 4, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001194353/http://www.tel-aviv.gov.il/Cityhall/Pages/Partnerships.aspx?tm=&sm=&side=515 |archive-date=October 1, 2013 }}</ref> {{div col end}}'''آسٽريليا'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ميلبورن]]، آسٽريليا * [[سڊني]] {{div col end}}'''يورپ''' '''(''وچ يورپ'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[برلن]]، جرمني * [[بوداپيسٽ]]، هنگري (1992) * [[ڊسلڊورف]]، جرمني * [[جنيوا]]، سوئٽزرلينڊ * [[هيمبرگ]]، جرمني * [[هائيڊلبرگ]]، جرمني * [[ميونخ]]، جرمني * [[پراگ]]، چيڪ جمهوريه * [[ويانا]]، آسٽريا * [[وارسا]]، پولينڊ {{div col end}}'''(''اوڀر يورپ'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ڪِيئف]]، يوڪرين * [[ماسڪو]]، روس * [[سينٽ پيٽرزبرگ]]، روس {{div col end}}'''(''اتر يورپ'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ڪوپن هيگن]]، ڊينمارڪ * [[هيلسنڪي]]، فنلينڊ * [[اوسلو]]، ناروي * [[اسٽاڪ هوم]]، سويڊن {{div col end}}'''(''ڏکڻ يورپ'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بارسلونا]]، اسپين * [[بخارسٽ]]، رومانيا * [[استنبول]]، ترڪي ([[بين القاري ملڪ|بين القاري]]) * [[لزبن]]، پرتگال * [[ميڊرڊ]]، اسپين (1982) * [[ميلان]]، اٽلي * [[پرشتينا]]، ڪوسوو * [[روم]]، اٽلي (1992) {{div col end}}'''(''اولهه يورپ'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ايمسٽرڊيم]]، نيدرلينڊز * [[اينٽورپ]]، بيلجيم * [[بيلفاسٽ]]، گڏيل بادشاهت * [[برسلز]]، بيلجيم * [[ڊبلن]]، آئرلينڊ * [[ايڊنبرا]]، گڏيل بادشاهت * [[گلاسگو]]، گڏيل بادشاهت * [[لنڊن]]، گڏيل بادشاهت (2001) * [[لڪسمبرگ شهر]]، لڪسمبرگ * [[ليون]]، فرانس * [[پيرس]]، فرانس * [[روٽرڊيم]]، نيدرلينڊز * [[دي هيگ]]، نيدرلينڊز {{div col end}}'''اتر آمريڪا''' '''(''ڪئناڊا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ڪيلگري]]، البرٽا، ڪئناڊا * [[ايڊمونٽن]]، البرٽا، ڪئناڊا * [[مونٽريال]]، ڪيوبيڪ، ڪئناڊا * [[اوٽاوا]]، اونٽاريو، ڪئناڊا * [[ڪيوبيڪ سٽي]]، ڪيوبيڪ، ڪئناڊا * [[ٽورانٽو]]، اونٽاريو، ڪئناڊا * [[وينڪوور]]، برٽش ڪولمبيا، ڪئناڊا * [[وڪٽوريا، برٽش ڪولمبيا|وڪٽوريا]]، برٽش ڪولمبيا، ڪئناڊا * [[وني پيگ]]، منيٽوبا، ڪئناڊا {{div col end}}'''(''ميڪسيڪو، وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ڪويرناواڪا]]، موريلوس، ميڪسيڪو * [[ميڪسيڪو سٽي]]، ميڪسيڪو * [[مونتيري]]، نيوو ليئون، ميڪسيڪو * [[پاناما سٽي]]، پاناما * [[سانتو ڊومنگو]]، ڊومينيڪن جمهوريه (1983) {{div col end}}'''(''گڏيل رياستون'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بالٽيمور]]، ميري لينڊ، گڏيل رياستون * [[بوسٽن]]، ميساچوسٽس، گڏيل رياستون * [[شڪاگو]]، الينوئي، گڏيل رياستون * [[لاس اينجلس]]، ڪيليفورنيا، گڏيل رياستون * [[فلاڊيلفيا]]، پينسلوانيا، گڏيل رياستون {{div col end}}'''ڏکڻ آمريڪا'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بوگوٽا]]، ڪولمبيا * [[برازيليا]]، برازيل (2004) * [[بيونس آئرس]]، ارجنٽينا * [[ڪاراڪاس]]، وينزويلا * [[ڪورڊوبا، ارجنٽينا|ڪورڊوبا]]، ارجنٽينا * [[ڪوريتيبا]]، برازيل * [[ليما]]، پيرو * [[ميڊيلين]]، ڪولمبيا * [[ريو ڊي جينيرو]]، برازيل * [[سينتياگو]]، چلي * [[سائو پائولو]]، برازيل {{div col end}} |} == نيو يارڪ شهر جون مشهور شخصيتون == * [[50 سينٽ]] (ڪرٽس جيڪسن، پيدائش 1975ع) – ڪاروباري شخص ۽ ريپر * [[عاليه]] (عاليه هافٽن، 1979ع–2001ع) – ڳائڻي، اداڪارا ۽ ماڊل * [[ڪريم عبدالجبار]] (پيدائش 1947ع) – مشهور باسڪيٽ بال رانديگر * [[ووڊي ايلن]] (پيدائش 1935ع) – فلم ڊائريڪٽر، اداڪار ۽ اسڪرپٽ ليکڪ * [[ڪرسٽينا اگويليرا]] (پيدائش 1980ع) – ڳائڻي * [[ڪارميلو اينٿوني]] (پيدائش 1984ع) – اين بي اي باسڪيٽ بال رانديگر * [[مارڪ اينٿوني]] (پيدائش 1968ع) – ڳائڻو ۽ اداڪار * [[فيونا ايپل]] (پيدائش 1977ع) – ڳائڻي ۽ گيت لکندڙ * [[جيمس بالڊون]] (1924ع–1987ع) – ليکڪ * [[اينجلا بيسٽ]] (پيدائش 1958ع) – اداڪارا * [[هيري بيلافونٽي]] (1927ع–2023ع) – ڳائڻو، گيت لکندڙ، سماجي ڪارڪن ۽ اداڪار * [[همفري بوگارٽ]] (1899ع–1957ع) – اداڪار * [[اينٿوني بورڊين]] (1956ع–2018ع) – شيف، ليکڪ ۽ ٽيليويزن ميزبان * [[دي نوٽوريس بي.آءِ.جي.]] (ڪرسٽوفر جارج ليٽور والس، 1972ع–1997ع) – ريپر * [[ال پچينو]] (پيدائش 1940ع) – اداڪار == پڻ ڏسو == * [[نيو يارڪ شهر سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]] * [[نيو يارڪ شهر جو خاڪو]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Official website}} * [http://www.nycgo.com/ NYC Go] – official tourism website * [http://collections.mcny.org/ Collections] – 145,000 NYC photographs at the [[Museum of the City of New York]] * {{cite web |title=The New New York Skyline (interactive) |url=https://www.nationalgeographic.com/new-york-city-skyline-tallest-midtown-manhattan/ |date=November 2015 |work=[[National Geographic]]}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Trenton, New Jersey]]}} {{s-ttl|title=Capital of the United States<br />of America|years=1785–1791}} {{s-aft|after=[[Philadelphia]], Pennsylvania}} {{s-end}} {{Subject bar |book=New York City | commons=yes |n=yes |wikt=yes |b=yes |q=yes |s=yes |v=yes |voy=yes |d=yes }}{{Portal bar|United States|New York|New York City|Geography|Cities}}{{authority control}} [[زمرو:نيويارڪ شهر]] [[زمرو:نيو يارڪ]] [[زمرو:نيو يارڪ رياست]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ وڏا شهر]] [[زمرو:نيويارڪ رياست جا شھر]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا بندرگاهه شھر]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جا شھر]] [[زمرو:جڳھ جو نالو سلجھائپ صفحا]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ اڳوڻي رياستي راڄڌانيون]] [[Category:1624 establishments in North America]] [[Category:1624 establishments in the Dutch Empire]] [[Category:1898 establishments in New York (state)]] [[Category:1898 establishments in New York City]] [[Category:Populated places established in 1624]] [[Category:Populated places established in 1898]] ==حوالا== {{حوالا}} a83939oxo23in6bpn4w5spd7po40py5 0 23061 415056 407667 2026-09-26T17:30:59Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415056 wikitext text/x-wiki {{Short description|پيشاب واري سرشتي جو عضوو}} {{Infobox anatomy | Name = بڪي | Latin = ren | Greek = νεφρός (nephros) | Image = Blausen 0592 KidneyAnatomy 01.png | Caption = بڪي پيٽ جي پٺيان [[ريٽروپيريٽونيل خلا]] ۾ واقع آهن ۽ رت کي ڇاڻي [[پيشاب]] ٺاهين ٿا | Image2 = Diagram showing the position of the adrenal glands CRUK 343.svg | Caption2 = لاڳاپيل عضون ([[ايڊرينل غدود]] ۽ [[مثانو]]) سان گڏ بڪين جو هنڌ | Precursor = | System = [[پيشاب وارو سرشتو]] ۽ [[انڊوڪرائن سرشتو]] | Artery = [[بڪي جي شريان]] | Vein = [[بڪي جي رڳ]] | Nerve = [[بڪي جو عصبي ڄار]] | Lymph = }} انسانن ۾، '''بڪيون''' ٻه ڳاڙها-ناسي، لوبيا جي ٻج جهڙي شڪل وارا رت ڇاڻيندڙ [[عضوو (ايناٽامي)|عضوا]] آهن،<ref>{{Cite web |title=Kidneys: Anatomy, Function, Health & Conditions |url=https://my.clevelandclinic.org/health/body/21824-kidney |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629150732/https://my.clevelandclinic.org/health/body/21824-kidney |archive-date=2023-06-29 |access-date=2023-07-13 |website=Cleveland Clinic |language=en}}</ref> جيڪي [[مماليه بڪو|مماليه بڪين]] جو گهڻ-لوبن ۽ گهڻ-پيپيلائن وارو قسم آهن، جن ۾ عام طور ٻاهرين لوبن جا نشان نظر نٿا اچن.<ref>{{Cite book |last1=Zhou |first1=Xin J. |url=https://books.google.com/books?id=25_cDQAAQBAJ&pg=PA19 |title=Silva's Diagnostic Renal Pathology |last2=Laszik |first2=Zoltan G. |last3=Nadasdy |first3=Tibor |last4=D'Agati |first4=Vivette D. |date=2017-03-02 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-61398-6 |page=19 |language=en |access-date=2023-08-16 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404005725/https://books.google.com/books?id=25_cDQAAQBAJ&pg=PA19 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Haschek |first1=Wanda M. |url=https://books.google.com/books?id=RXsdAAAAQBAJ&pg=PA1678 |title=Haschek and Rousseaux's Handbook of Toxicologic Pathology |last2=Rousseaux |first2=Colin G. |last3=Wallig |first3=Matthew A. |last4=Bolon |first4=Brad |last5=Ochoa |first5=Ricardo |date=2013-05-01 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-415765-1 |page=1678 |language=en}}</ref> اهي کاٻي ۽ ساڄي پاسي [[ريٽروپيريٽونيل خلا]] ۾ واقع آهن ۽ بالغ انسانن ۾ اٽڪل {{convert|12|cm|in|frac=2|abbr=off}} ڊگها هوندا آهن.<ref name="lote">{{cite book | vauthors = Lote CJ |title= Principles of Renal Physiology, 5th edition|page=21|year=2012|publisher=Springer}}</ref><ref name="junqueiras">{{cite book | vauthors = Mescher AL |year=2016 |title=Junqueira's Basic Histology, 14th edition |publisher=Lange |page=393}}</ref> انهن کي جوڙين [[بڪي جي شريان|بڪي جي شريانن]] مان رت ملي ٿو ۽ رت [[بڪي جي رڳ|ٻنھي بڪين جي رڳن]] وسيلي ٻاهر نڪري ٿو. هر بڪي هڪ [[يوريٽر]] سان ڳنڍيل هوندو آهي، جيڪو خارج ٿيل [[پيشاب]] کي [[مثانو|مثاني]] تائين پهچائيندڙ نلي آهي. بڪيون مختلف [[جسماني پاڻياٺ|جسماني پاڻياٺن]] جي مقدار، پاڻياٺ جي [[اوسموليلٽي]]، [[تيزاب-اساس هم توازني|تيزاب-اساس توازن]]، مختلف [[اليڪٽرولائيٽ|اليڪٽرولائيٽن]] جي ڪنسنٽريشن ۽ [[زهريلو مادو|زهريلن مادن]] جي خارج ٿيڻ کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ حصو وٺن ٿا. ڇاڻ [[گلوميرولس (بڪي)|گلوميرولس]] ۾ ٿئي ٿي: بڪين ۾ داخل ٿيندڙ رت جي مقدار جو پنجون حصو ڇاڻيو ويندو آهي. ٻيهر جذب ٿيندڙ مادن ۾ حل ٿيندڙ مادن کان پاڪ [[پاڻي]]، [[سوڊيم]]، [[بائي ڪاربونيٽ]]، [[گلوڪوز]] ۽ [[امينو تيزاب]] شامل آهن. خارج ڪيا ويندڙ مادن ۾ [[هائيڊروجن]]، [[امونيم]]، [[پوٽاشيم]] ۽ [[يورڪ تيزاب]] شامل آهن. [[نيفرون]] بڪي جو بناوتي ۽ فعلي ايڪو آهي. هر بالغ انساني بڪي ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک نيفرون هوندا آهن، جڏهن تہ ڪوئي جي بڪي ۾ رڳو اٽڪل 12,500 نيفرون هوندا آهن. بڪا نيفرون کان آزاد ڪم پڻ سرانجام ڏين ٿا. مثال طور، اهي [[وٽامن ڊي]] جي هڪ اڳوڻي مرڪب کي ان جي فعال صورت [[ڪيلسيٽرائل]] ۾ تبديل ڪن ٿا ۽ [[ايريٿروپوئيٽن]] ۽ [[رينن]] نالي [[هارمون|هارمونن]] جي جوڙجڪ ڪن ٿا. [[دائمي بڪي جي بيماري]] (CKD) کي سڄي دنيا ۾ عوامي صحت جو هڪ اهم مسئلو تسليم ڪيو ويو آهي. دنيا ۾ ان جي اندازي موجب پکڙجڻ جي شرح 13.4 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ [[بڪي جي ناڪامي]] سبب [[بڪي جي متبادل علاج]] جي ضرورت رکندڙ مريضن جو تعداد 50 کان 70 لک جي وچ ۾ اندازو لڳايو ويو آهي.<ref name="Ji Cheng">{{cite book | vauthors = Lv JC, Zhang LX | title = Renal Fibrosis: Mechanisms and Therapies | chapter = Prevalence and Disease Burden of Chronic Kidney Disease | series = Advances in Experimental Medicine and Biology | volume = 1165 | pages = 3–15 | year = 2019 | pmid = 31399958 | doi = 10.1007/978-981-13-8871-2_1 | isbn = 978-981-13-8871-2 | s2cid = 199519437 }}</ref> بڪين جي بيمارين جي انتظام ۾ استعمال ٿيندڙ طريقيڪارن ۾ پيشاب جي ڪيميائي ۽ خوردبيني جاچ ([[پيشاب جي چڪاس]])، [[سيرم ڪرياٽينين]] استعمال ڪندي اندازي ڪيل [[گلوميرولر فلٽريشن ريٽ]] (eGFR) جي حساب وسيلي [[بڪي جي ڪارڪردگي]] جي ماپ، ۽ غيرمعمولي ايناٽامي جي جائزي لاءِ [[بڪي جي بايوپسي]] ۽ [[سي ٽي اسڪين]] شامل آهن. [[بڪي جي ڊائلاسس|ڊائلاسس]] ۽ [[بڪي جي پيوندڪاري]] [[بڪي جي ناڪامي]] جي علاج لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ جڏهن بڪي جي ڪارڪردگي 15 سيڪڙو کان هيٺ لهي وڃي ٿي تہ انهن مان هڪ، يا ترتيبوار ٻئي، لڳ ڀڳ هميشه استعمال ڪيا ويندا آهن. [[نيفريڪٽومي]] اڪثر [[بڪي جي خلوي ڪارسينوما]] جي علاج لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. [[بڪي جي فزيولاجي]]، [[بڪي جي ڪارڪردگي]] جو اڀياس آهي. [[نيفرالاجي]] طب جي اها خصوصي شاخ آهي، جيڪا بڪي جي ''ڪارڪردگيءَ'' جي بيمارين سان واسطو رکي ٿي؛ انهن ۾ دائمي بڪي جي بيماري، [[نيفريٽڪ سنڊروم|نيفريٽڪ]] ۽ [[نيفروٽڪ سنڊروم]]، [[اوچتي بڪي جي چوٽ]] ۽ [[پائيلونيفرائٽس]] شامل آهن. [[يورالاجي]] بڪي ۽ پيشاب واري رستي جي ''ايناٽاميءَ'' جي بيمارين سان واسطو رکي ٿي؛ انهن ۾ [[بڪي جو ڪينسر]]، [[بڪي جي سسٽ]]، [[بڪي جون پٿريون]]، [[يوريٽر جون پٿريون]] ۽ [[پيشاب واري رستي جي رڪاوٽ]] شامل آهن.<ref name="robbins">{{cite book | vauthors = Cotran RS, Kumar V, Fausto N, Robbins SL, Abbas AK |title=Robbins and Cotran pathologic basis of disease |publisher=Elsevier Saunders |location=St. Louis, MO |year=2005 |isbn=978-0-7216-0187-8 }}</ref> لفظ "[[رينل]]" هڪ صفت آهي، جنهن جي معنيٰ "بڪين سان لاڳاپيل" آهي، ۽ ان جون پاڙون فرانسيسي يا [[آخري لاطيني]] ٻوليءَ ۾ آهن. ڪجهه راين موجب سائنسي لکڻين ۾ "رينل" جي جاءِ تي "ڪڊني" استعمال ڪرڻ گهرجي، جيئن "ڪڊني جي شريان"، جڏهن تہ ٻين ماهرن "رينل شريان" سميت "رينل" جي استعمال کي مناسب سمجهي برقرار رکڻ جي حمايت ڪئي آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Kalantar-Zadeh K, McCullough PA, Agarwal SK, Beddhu S, Boaz M, Bruchfeld A, Chauveau P, Chen J, de Sequera P, Gedney N, Golper TA, Gupta M, Harris T, Hartwell L, Liakopoulos V, Kopple JD, Kovesdy CP, Macdougall IC, Mann JF, Molony D, Norris KC, Perlmutter J, Rhee CM, Riella LV, Weisbord SD, Zoccali C, Goldsmith D | display-authors = 6 | title = Nomenclature in nephrology: preserving 'renal' and 'nephro' in the glossary of kidney health and disease | journal = Journal of Nephrology | volume = 34 | issue = 3 | pages = 639–648 | date = June 2021 | pmid = 33713333 | pmc = 8192439 | doi = 10.1007/s40620-021-01011-3 }}</ref> {{TOC limit|3}} [[File:Kidney.png|thumb|انساني بڪي جو خاڪو]] '''گردو''' يا '''بڪي''' (kidney) نيڪال جي سرشتي جو اھم [[عضوو]] آهي. ھنن ۾ [[رت]] جي صفائي جو عمل ٿيندو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.science.org/|title=Science|website=AAAS|language=en|access-date=2023-01-14}}</ref> انساني جسم ۾ ٻہ بڪيون ٿين ٿيون، جيڪي جسم جي پُٺ جي اندرئين پاسي واري ڀت سان منسلڪ آهن. هر هڪ بڪي رانھين (Bean) وانگر ٿئي ٿي. اِن جو ٻاهريون ڏيک اڀريل گولائي وارو (Convex) ٻاهر طرف ۽ اندريون دٻيل گولائي وارو (Concave) پاسو ڪرنگهي جي طرف ٿئي ٿو. بڪي تقريباً ساڍا چار انچ ڊگهي ۽ ٻہ انچ ويڪري هوندي آهي. ساڄي پاسي واري بڪي، کاٻي پاسي واريءَ بڪيءَ کان ٿوري مٿي هوندي آهي. هر هڪ بڪيءَ جي دٻيل (Concave) پاسي مان هڪ نالي نڪري ٿي، جنھن کي "يوريٽر" (Ureter) چئبو آهي. يوريٽرِ هيٺ وڃي مثاني ۾ کلندو آهي. بڪين مان پيشاب يوريٽر وسيلي مثاني ۾ ايندو آهي ۽ جڏهن مثانو پيشاب سان لڳ ڀڳ ڀرجي ويندو آهي تہ پيشاب لڳندو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%8A%20%D8%A8%DA%AA%D9%8A%D8%A1%D9%8E%20%D8%AC%D9%8A%20%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%88%D8%AA%20%DB%BD%20%DA%AA%D9%85|title=انساني بڪيءَ جي بناوت ۽ ڪم : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2024-06-17}}</ref> بڪيون [[انسان]] جي جسم ۾ پيٽ ۾ پوئين پاسي ڀوري ناسي رنگ جون راهين جي ٻج جي شڪل جھڙيون پٺيءَ جي ڪنڊي جي ٻنھي پاسي ٿين ٿيون. ساڄي بڪي کاٻي بڪيءَ جي ڀيٽ ۾ ٿورڙو هيٺ هوندي آهي، بڪيون اسان جي جسم مان غير ضروري ۽ بيڪار مادن کي ٻاهر خارج ڪن ٿيون، بيڪار مادن جي نيڪال ۾ انھن جي تمام وڏي اهميت آهي، اصل ۾ جسم مان بيڪار ۽ غير ضروري شين جو نيڪال ايترو ئي اهم آهي، جيترو جسم لاءِ ضروري شين جو پھچڻ. بڪيون اهو ڪم نهايت سھڻي طريقي سان سرانجام ڏين ٿيون. اهي غير ضرروري ۽ بيڪار شين کي پيشاب جي شڪل ۾ ٻاهر ڪڍنديون رهن ٿيون. بڪين جي چوڌاري هڪ غلاف نموني ڪيپسول هوندو آهي، جيڪو آسانيءَ سان لهي سگهندو آهي. هن غلاف ۾ هلڪي سليٽي رنگ جي بڪي ويڙهيل ٿيندي آهي. هر هڪ بڪيءَ جي ٻاهرين حصي ۾ رت جون وار نليون ننڍڙا ڇڳا ٺاهين ٿيون، جيڪي هڪ نازڪ جهلي ۾ ويڙهيل بال جهڙي شڪل اختيار ڪنديون آهن، جن کي گلو ميرولائي چئبو آهي. جسم جي ٻين سڀني عضون جي مقابلي ۾ بڪين جي هر گهڙيءَ مان سڀ کان وڌيڪ رت گذرندو آهي، انھن گلو ميرولائي ۾ رت جو داٻ وڌيڪ هئڻ ڪري رت مان پاڻي ڇاڻڻ وسيلي بومين ڪيپسول ۾ داخل ٿي مڙيل ٽيوبن ۾ هلڻ لڳندو آهي، ٽيوبن جي پاسي واريون وار نليون ان مان ضروري لوڻ ۽ فالتو پاڻي واپس رت ۾ ڇڪي وٺنديون آهن ۽ باقي پيشاب رهجي ويندو آهي، جيڪو گهاٽو ٿي مثاني ڏانھن اچي ٿو. سنهڙين نلڙين ۾ موجود پاڻي واپس رت ۾ موڪلي بڪيون جسم کي مناسب گهميل رکڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، جيڪڏهن ڪنهن ماڻهوءَ کي پگهر اچي ٿو پر اهو وڌيڪ پاڻي نہ پيئندو هجي تہ بڪيون پاڻ مرادو وڌيڪ پاڻي رت ۾ موٽائينديون آهن، بڪين جون اهي نالڙيون رت ۾ تيزاب جي مقدار کي بہ ڪنٽرول ڪن ٿيون، جيئن تہ رت کاري (پي ايڇ = 704) هوندي آهي ۽ خراب مادا وڌيڪ تيزابيت پيدا ڪندا آهن، جنھن ڪري بڪيون انھن کي جلدي خارج ڪنديون آهن ۽ انھيءَ طريقي سان رت جو کاراڻپڻو قائم رهي ٿو. بڪين جون وار نلڙيون جسم ۽ رت ۾ زهريلي دوائن، فالتو لوڻن ۽ جراثيمن جي زهر ۽ باقي مادن وغيره کي بہ خارج ڪنديون رهن ٿيون، اهي تمام ننڍڙيون وار نلڙيون هر بڪيءَ جي اندروني حصي ۾ گڏجي وينديون آهن، پيشاب اتان هيٺ ٻن نالين ۾ وڃي ٿو. انھن کي يوريٽر يعني پيشاب ناليون چئبو آهي. اهي ٻنھي پاسي بڪين مان پيشاب کي مثاني تائين پھچائين ٿيون، اهي ناليون پيٽ جي پوئين ڀت سان گڏوگڏ مثاني جي پوئين پاسي وڃي کلن ٿيون، مثاني جو ڪم پيشاب گڏ ڪرڻ آهي، جتان خواهش مطابق ٻاهر خارج ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Citation |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Science_n_Tech)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |accessdate=2016-08-21 |archive-date=2022-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524082530/http://sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ٻالڪ سائنسي انسائيڪلو پيڊيا</ref> ==بناوت== [[File:Surface projections of the organs of the trunk.png|thumb|300px|تصوير، جنهن ۾ انساني [[ڌڙ (ايناٽامي)|ڌڙ]] اندر عضون جا هنڌ ڏيکاريل آهن. بڪا T12 کان L3 تائين فقري سطح تي واقع آهن.]] انسانن ۾ بڪا [[پيٽ جي کوک]] ۾ مٿانهين هنڌ تي، [[ڪرنگهو|ڪرنگهي]] جي ٻنهي پاسن تي، ۽ ٿوري ترڇي زاويي سان [[ريٽروپيريٽونيل]] حالت ۾ واقع هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://science.howstuffworks.com/environmental/life/human-biology/kidney.htm|title=HowStuffWorks How Your Kidney Works|date=2001-01-10|access-date=2012-08-09|archive-date=2012-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105124818/http://science.howstuffworks.com/environmental/life/human-biology/kidney.htm|url-status=live}}</ref> [[جگر]] جي هنڌ سبب پيٽ جي کوک اندر موجود غيرهم آهنگي عام طور ساڄي بڪي کي کاٻي بڪي جي ڀيٽ ۾ ٿورو هيٺ، ٿورو ننڍو، ۽ ٿورو وڌيڪ وچ ڏانهن رکندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.indexedvisuals.com/scripts/ivstock/pic.asp?id=118-100 |title=Kidneys Location Stock Illustration |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927221414/http://www.indexedvisuals.com/scripts/ivstock/pic.asp?id=118-100 |archive-date=2013-09-27 }}</ref><ref>{{cite web | title = Kidney | work = BioPortfolio Ltd. | url = http://www.bioportfolio.com/indepth/Kidney.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20080210070807/http://www.bioportfolio.com/indepth/Kidney.html| archive-date= 10 February 2008 }}</ref><ref name="pmid20030823">{{cite journal | vauthors = Glodny B, Unterholzner V, Taferner B, Hofmann KJ, Rehder P, Strasak A, Petersen J | title = Normal kidney size and its influencing factors - a 64-slice MDCT study of 1.040 asymptomatic patients | journal = BMC Urology | volume = 9 | issue = 1 | article-number = 19 | date = December 2009 | pmid = 20030823 | pmc = 2813848 | doi = 10.1186/1471-2490-9-19 | doi-access = free }}</ref> کاٻو بڪو لڳ ڀڳ [[ڇاتي وارا فقرا|T12]] کان [[چيلهه وارا فقرا|L3]] تائين فقري سطح تي هوندو آهي،<ref>{{cite report | title = Bålens ytanatomy | trans-title = Superficial anatomy of the trunk | language = Swedish | vauthors = Dragomir A, Hjortberg M, Romans GM | work = Section for human anatomy at the Department of Medical Biology, Uppsala University, Sweden }}</ref> ۽ ساڄو بڪو ٿورو هيٺ هوندو آهي.<ref name=":0" /> ساڄو بڪو [[ڇاتي وارو ڊائيفرام|ڊائيفرام]] جي بلڪل هيٺ ۽ [[جگر]] جي پٺيان واقع هوندو آهي. کاٻو بڪو ڊائيفرام جي هيٺ ۽ [[تلي]] جي پٺيان واقع هوندو آهي.{{Citation needed|date=May 2026}} هر بڪي جي مٿان هڪ [[ايڊرينل غدود]] هوندو آهي.<ref name=":0">{{cite journal | last1=Clarkson | first1=Melissa | last2=Platt | first2=Kristen | title=Kidney anatomy: A survey of historical illustrations and methods of depiction | journal=Journal of Biocommunication | date=2025 | volume=49 | issue=2 | pages=e5 | doi=10.5210/jbc.v49i2.14482 | doi-access=free | pmid=41635776 | pmc=12863376 }}</ref> بڪين جا مٿيان حصا جزوي طور 11هين ۽ 12هين [[پاسري|پاسرين]] سان محفوظ هوندا آهن.{{Citation needed|date=May 2026}} هر بڪو، پنهنجي ايڊرينل غدود سميت، چرٻي جي ٻن تهن سان گهيريل هوندو آهي: [[بڪي جو چرٻي وارو ڪيپسول|پيريرينل چرٻي]]، جيڪا رينل فيشيا ۽ رينل ڪيپسول جي وچ ۾ هوندي آهي، ۽ [[رينل فيشيا]] کان مٿانهين [[پيرارينل چرٻي]].{{Citation needed|date=May 2026}} انساني بڪو لوبيا جي ٻج جهڙي بناوت رکي ٿو، جنهن جي هڪ سرحد [[wikt:convex|اڀريل]] ۽ ٻي [[wikt:concave|کاٻي]] هوندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Renal system |url=https://www.britannica.com/science/human-renal-system |access-date=2022-05-22 |website=Britannica |language=en |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531015045/https://www.britannica.com/science/human-renal-system |url-status=live }}</ref> کاٻي سرحد تي هڪ اندر ڌڪيل علائقو [[بڪي جو هائلم]] آهي، جتي [[بڪي جي شريان]] بڪي ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ [[بڪي جي رڳ]] ۽ [[يوريٽر]] ٻاهر نڪرن ٿا. بڪي کي سخت ريشيدار تاندوري، يعني [[بڪي جو ڪيپسول]]، گهيريل هوندو آهي، جنهن کي وري [[بڪي جو چرٻي وارو ڪيپسول|پيريرينل چرٻي]]، [[رينل فيشيا]] ۽ [[پيرارينل چرٻي]] گهيرين ٿيون. انهن تاندورن جي اڳئين مٿاڇري [[پيريٽونيم]] آهي، جڏهن تہ پٺئين مٿاڇري [[ٽرانسورسالس فيشيا]] آهي. ساڄي بڪي جو مٿيون قطب جگر جي ڀرسان هوندو آهي. کاٻي بڪي لاءِ اهو [[تلي]] جي ڀرسان هوندو آهي. تنهنڪري ٻئي ساهه اندر کڻڻ وقت هيٺ سرڪن ٿا. {|class="wikitable" |rowspan=2| '''جنس''' ||colspan=2 align="center"| '''وزن'''، معياري [[حوالو حد]] |- |align="center"| '''ساڄو بڪو''' ||align="center"| '''کاٻو بڪو''' |- | مرد<ref name="MolinaDiMaio2012">{{cite journal | vauthors = Molina DK, DiMaio VJ | title = Normal organ weights in men: part II – the brain, lungs, liver, spleen, and kidneys | journal = The American Journal of Forensic Medicine and Pathology | volume = 33 | issue = 4 | pages = 368–372 | date = December 2012 | pmid = 22182984 | doi = 10.1097/PAF.0b013e31823d29ad | s2cid = 32174574 }}</ref> || {{convert|80-160|g|oz|frac=4|abbr=on}} || {{convert|80-175|g|oz|frac=4|abbr=on}} |- | عورت<ref name="MolinaDiMaio2015">{{cite journal | vauthors = Molina DK, DiMaio VJ | title = Normal Organ Weights in Women: Part II-The Brain, Lungs, Liver, Spleen, and Kidneys | journal = The American Journal of Forensic Medicine and Pathology | volume = 36 | issue = 3 | pages = 182–187 | date = September 2015 | pmid = 26108038 | doi = 10.1097/PAF.0000000000000175 | s2cid = 25319215 }}</ref> || {{convert|40-175|g|oz|frac=4|abbr=on}} || {{convert|35-190|g|oz|frac=4|abbr=on}} |} هڪ ڊينش اڀياس بالغن ۾ بڪي جي وچولي ڊيگهه کاٻي پاسي {{convert|11.2|cm|in|frac=16|abbr=on}} ۽ ساڄي پاسي {{convert|10.9|cm|in|frac=16|abbr=on}} ماپي. بڪين جا وچولا مقدار کاٻي پاسي {{cvt|146|cm3|cuin|frac=16}} ۽ ساڄي پاسي {{cvt|134|cm3|cuin|frac=16}} هئا.<ref>{{cite journal | vauthors = Emamian SA, Nielsen MB, Pedersen JF, Ytte L | title = Kidney dimensions at sonography: correlation with age, sex, and habitus in 665 adult volunteers | url = https://archive.org/details/sim_ajr-american-journal-of-roentgenology_1993-01_160_1/page/83 | journal = AJR. American Journal of Roentgenology | volume = 160 | issue = 1 | pages = 83–86 | date = January 1993 | pmid = 8416654 | doi = 10.2214/ajr.160.1.8416654 | doi-access = }}</ref> ===مجموعي ايناٽامي=== [[File:KidneyStructures PioM.svg|thumb|300px|right| <div class="center"> 1.&nbsp;[[بڪي جو هرم]] • 2.&nbsp;[[بين-لوبولي شريان]] • 3.&nbsp;[[بڪي جي شريان]] • 4.&nbsp;[[بڪي جي رڳ]] 5.&nbsp;[[بڪي جو هائلم]] • 6.&nbsp;[[بڪي جو حوض]] • 7.&nbsp;[[يوريٽر]] • 8.&nbsp;[[ننڍو ڪيلڪس]] • 9.&nbsp;[[بڪي جو ڪيپسول]] • 10.&nbsp;[[هيٺيون بڪي ڪيپسول]] • 11.&nbsp;[[مٿيون بڪي ڪيپسول]] • 12.&nbsp;[[بين-لوبولي رڳ]]{{citation needed|date=June 2022}} • 13.&nbsp;[[نيفرون]] • 14.&nbsp;[[بڪي جو سائنس]] • 15.&nbsp;[[وڏو ڪيلڪس]] • 16.&nbsp;[[بڪي جي پيپيلا]] • 17.&nbsp;[[بڪي جو ڪالم]] </div>]] انساني بڪي جو فعلي مادو، يا [[پيرنڪائما#بڪي جي پيرنڪائما|پيرنڪائما]]، ٻن وڏين بناوتن ۾ ورهايل آهي: ٻاهرين [[بڪي جو ڪارٽيڪس]] ۽ اندروني [[بڪي جو ميڊولا]]. ظاهري طور اهي بناوتون اٺ کان ارڙهن مخروط نما [[بڪي جي لوب|بڪي جي لوبن]] جي شڪل اختيار ڪن ٿيون، جن مان هر هڪ ۾ بڪي جو ڪارٽيڪس، ميڊولا جي هڪ حصي کي گهيري ٿو، جنهن کي [[بڪي جو هرم]] چيو وڃي ٿو.<ref name="boron">{{cite book | vauthors = Boron WF |title=Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach | url = https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro |publisher=Elsevier/Saunders |year=2004 |isbn=978-1-4160-2328-9 }}</ref> بڪي جي هرمن جي وچ ۾ ڪارٽيڪس جون اڀارون هونديون آهن، جن کي [[بڪي جو ڪالم]] چيو وڃي ٿو. هر هرم جي چوٽي، يا [[بڪي جي پيپيلا|پيپيلا]]، پيشاب کي [[ننڍو ڪيلڪس]] ۾ خالي ڪري ٿي؛ ننڍا ڪيلڪس [[وڏو ڪيلڪس|وڏن ڪيلڪسز]] ۾ خالي ٿين ٿا، ۽ وڏا ڪيلڪس [[بڪي جو حوض|بڪي جي حوض]] ۾ خالي ٿين ٿا. اهو پوءِ يوريٽر بڻجي ٿو. هائلم تي يوريٽر ۽ بڪي جي رڳ بڪي مان ٻاهر نڪرن ٿا ۽ بڪي جي شريان اندر داخل ٿئي ٿي. هائلم واري چرٻي ۽ لمفي تاندورو، لمفي ڳنڍن سميت، انهن بناوتن کي گهيرين ٿا. هائلم واري چرٻي چرٻي سان ڀريل کوک سان ڳنڍيل هوندي آهي، جنهن کي [[بڪي جو سائنس]] چيو وڃي ٿو. بڪي جو سائنس گڏيل طور بڪي جي حوض ۽ ڪيلڪسز تي مشتمل هوندو آهي ۽ انهن بناوتن کي بڪي جي ميڊولري تاندوري کان الڳ ڪري ٿو.<ref>{{cite book | vauthors = Clapp WL | chapter = Renal Anatomy | veditors = Zhou XJ, Laszik Z, Nadasdy T, D'Agati VD, Silva FG | title = Silva's Diagnostic Renal Pathology | url = https://archive.org/details/silvasdiagnostic0000unse | location = New York| publisher = Cambridge University Press | date = 2009 | isbn = 978-0-521-87702-2 }}</ref> بڪين ۾ ظاهري طور ڪا حرڪت ڪندڙ بناوت موجود نه هوندي آهي. <gallery mode="packed"> File:Right kidney seen on abdominal ultrasound.jpg|[[پيٽ جي الٽراسائونڊ]] ۾ نظر ايندڙ عام بالغ ساڄو بڪو، جنهن جي قطب کان قطب تائين ماپ 9.34&nbsp;cm آهي File:CTscankidney.jpg|پيٽ جو [[سي ٽي اسڪين]]، جنهن ۾ بڪين جو هنڌ ڏيکاريل آهي. مٿئين پيٽ جي کاٻي ڪراس-سيڪشن ۾ اسڪين جي کاٻي پاسي [[جگر]] ڏيکاريل آهي (جسم جي ساڄي پاسي). وچ: جگر ۽ تلي جي هيٺ بڪين کي ڏيکاريندڙ ڪراس-سيڪشن. ساڄو: کاٻي بڪي مان وڌيڪ ڪراس-سيڪشن. File:Slide42222.JPG|تصوير، جنهن ۾ بڪي جي ڀرسان موجود بناوتون ڏيکاريل آهن File:Left kidney.jpg|[[لاش]] جي نموني مان ڪراس-سيڪشن، جنهن ۾ بڪين جو هنڌ ڏيکاريل آهي </gallery> ===رت جي فراهمي=== {{main|بڪي جو رت جو دورو}} بڪين کي رت کاٻي ۽ ساڄي [[بڪي جي شريان|بڪي جي شريانن]] مان ملي ٿو، جيڪي سڌو [[پيٽ واري اورٽا]] مان شاخون ٿين ٿيون. بالغ انسانن ۾ بڪا [[دل جي نڪرندڙ رت]] جو لڳ ڀڳ 20–25 سيڪڙو وصول ڪن ٿا.<ref name="boron"/><ref>{{Citation |title=Urinary system |date=2015 |url=https://www.cambridge.org/core/books/design-of-mammals/urinary-system/E76848B86DA00C151DA92EDD8AB2F418 |work=The Design of Mammals: A Scaling Approach |pages=195–203 |editor-last=Prothero |editor-first=John William |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781316275108.016 |isbn=978-1-107-11047-2 |access-date=2022-06-25 |archive-date=2018-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617094738/https://www.cambridge.org/core/books/design-of-mammals/urinary-system/E76848B86DA00C151DA92EDD8AB2F418 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Martini |first1=Frederic |title=Human Anatomy |url=https://archive.org/details/humananatomy0000mart_ed09 |last2=Tallitsch |first2=Robert B. |last3=Nath |first3=Judi L. |publisher=Pearson |year=2017 |isbn=978-0-13-432076-2 |edition=9th |pages=[https://archive.org/details/humananatomy0000mart_ed09/page/689 689]}}</ref> هر بڪي جي شريان سيگمينٽل شريانن ۾ شاخون ٿئي ٿي، جيڪي وڌيڪ [[بين-لوبي شريان|بين-لوبي شريانن]] ۾ ورهائجن ٿيون؛ اهي بڪي جي ڪيپسول مان گذري بڪي جي هرمن جي وچ ۾ بڪي جي ڪالمن مان لنگهن ٿيون. بين-لوبي شريانون پوءِ [[قوسي شريان|قوسي شريانن]] کي رت فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪارٽيڪس ۽ ميڊولا جي سرحد سان هلن ٿيون. هر قوسي شريان ڪيترين [[بين-لوبولي]] شريانن کي رت ڏئي ٿي، جيڪي [[آڻيندڙ آرٽيريول|آڻيندڙ آرٽيريولن]] ۾ داخل ٿين ٿيون، جيڪي گلوميرولس کي رت فراهم ڪن ٿا. رت بڪين مان نڪري آخرڪار [[هيٺين وينا ڪاوا]] ۾ داخل ٿئي ٿو. ڇاڻ ٿيڻ کان پوءِ رت ننڍين رڳن ([[وينول|وينولن]]) جي ننڍي ڄار مان گذري ٿو، جيڪي گڏ ٿي [[بين-لوبولي رڳون]] ٺاهين ٿيون. آرٽيريولن جي ورهاست وانگر، رڳون پڻ ساڳيو نمونو اختيار ڪن ٿيون: بين-لوبولي رڳون رت کي [[قوسي رڳون|قوسي رڳن]] ڏانهن، پوءِ [[بين-لوبي رڳون|بين-لوبي رڳن]] ڏانهن موٽائين ٿيون، جيڪي گڏ ٿي [[بڪي جي رڳ|بڪي جون رڳون]] ٺاهين ٿيون ۽ بڪي مان ٻاهر نڪرن ٿيون. ===عصبي فراهمي=== بڪو ۽ [[عصبي سرشتو]] [[بڪي جو عصبي ڄار]] وسيلي پاڻ ۾ رابطو ڪن ٿا، جنهن جون ريشيون بڪي جي شريانن سان گڏ هلي هر بڪي تائين پهچن ٿيون.<ref name="Bard">{{cite book |vauthors=Bard J, Vize PD, Woolf AS |title=The kidney: from normal development to congenital disease |publisher=Academic Press |location=Boston |year=2003 |page=154 |isbn=978-0-12-722441-1 |url=https://books.google.com/books?id=ctOm-cPwo60C&pg=PA154 |access-date=2020-10-19 |archive-date=2023-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817171609/https://books.google.com/books?id=ctOm-cPwo60C&pg=PA154 |url-status=live }}</ref> [[سمپيٿيٽڪ عصبي سرشتو|سمپيٿيٽڪ عصبي سرشتي]] مان ايندڙ اشارا بڪي ۾ [[رت نالين جي سوڙهائپ]] پيدا ڪن ٿا، جنهن سان [[بڪي جو رت وهڪرو]] گهٽجي وڃي ٿو.<ref name="Bard"/> بڪو [[پيراسمپيٿيٽڪ عصبي سرشتو|پيراسمپيٿيٽڪ عصبي سرشتي]] مان پڻ اشارا وصول ڪري ٿو،<ref>{{Cite journal |last1=Cheng |first1=Xiaofeng |last2=Zhang |first2=Yongsheng |last3=Chen |first3=Ruixi |last4=Qian |first4=Shenghui |last5=Lv |first5=Haijun |last6=Liu |first6=Xiuli |last7=Zeng |first7=Shaoqun |date=December 2022 |title=Anatomical Evidence for Parasympathetic Innervation of the Renal Vasculature and Pelvis |journal=Journal of the American Society of Nephrology |language=en |volume=33 |issue=12 |pages=2194–2210 |doi=10.1681/ASN.2021111518 |issn=1046-6673 |pmc=9731635 |pmid=36253054}}</ref> جيڪي [[ويگس عصبو|ويگس عصب]] جي بڪي وارين شاخن وسيلي اچن ٿا؛ انهن جو ڪم اڃا واضح ناهي.<ref name="Bard"/><ref>{{cite journal | vauthors = Schrier RW, Berl T | title = Mechanism of the antidiuretic effect associated with interruption of parasympathetic pathways | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_1972-10_51_10/page/2613 | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 51 | issue = 10 | pages = 2613–2620 | date = October 1972 | pmid = 5056657 | pmc = 332960 | doi = 10.1172/JCI107079 }}</ref> بڪي مان حسي اشارا [[ريڙهه جي مغز]] جي T10–11 سطحن تائين وڃن ٿا ۽ لاڳاپيل [[ڊرماٽوم (ايناٽامي)|ڊرماٽوم]] ۾ محسوس ٿين ٿا.<ref name="Bard"/> تنهنڪري پاسيري واري علائقي جو سور لاڳاپيل بڪي مان منتقل ٿيل سور ٿي سگهي ٿو.<ref name="Bard"/> ===خرد ايناٽامي=== [[نيفرون]]، بڪي جون پيشاب ٺاهيندڙ فعلي بناوتون، ڪارٽيڪس ۽ ميڊولا ۾ پکڙيل هونديون آهن. نيفرون جو شروعاتي ڇاڻيندڙ حصو [[بڪي جو جسمڙو]] آهي، جيڪو ڪارٽيڪس ۾ واقع هوندو آهي. ان کان پوءِ [[بڪي جي نلي]] اچي ٿي، جيڪا ڪارٽيڪس مان ميڊولري هرمن جي اندر گهري وڃي ٿي. بڪي جي ڪارٽيڪس جو هڪ حصو، [[ميڊولري ري (ايناٽامي)|ميڊولري ري]]، بڪي جي نلين جو مجموعو آهي، جيڪي هڪڙي [[گڏ ڪندڙ نلي]] ۾ خالي ٿين ٿيون. بڪي جي [[هسٽالاجي]] بڪي جي [[خوردبيني]] بناوت جو اڀياس آهي. بالغ انساني بڪي ۾ گهٽ ۾ گهٽ 26 الڳ [[جيوگهرڙي جا قسم|جيوگهرڙي قسم]] موجود هوندا آهن،<ref>{{Cite Q|Q34534499}}</ref> جن ۾ اپيٿيليائي، اينڊوٿيليائي، اسٽرومل ۽ لسا ڏورا جيوگهرڙا شامل آهن. الڳ جيوگهرڙي قسمن ۾ شامل آهن: * بڪي گلوميرولس جو پاريئٽل جيوگهرڙو * [[بڪي گلوميرولس پوڊوسائيٽ]] * [[انٽراگلوميرولر ميزينجيئل جيوگهرڙو]] * [[ايڪسٽراگلوميرولر ميزينجيئل جيوگهرڙو]] * [[جڪسٽاگلوميرولر جيوگهرڙو]] * [[بڪي جي ويجهي نلي جو برش بارڊر جيوگهرڙو]] * [[هينلي جي لوپ جو سنهو ڀاڱو جيوگهرڙو]] * [[ٿلهي مٿي چڙهندڙ ڀاڱي]] جو جيوگهرڙو * [[بڪي جي پري نلي جو جيوگهرڙو]] * [[گڏ ڪندڙ نلي وارو سرشتو#جيوگهرڙا|گڏ ڪندڙ نلي جو مکيه جيوگهرڙو]] * [[گڏ ڪندڙ نلي وارو سرشتو#جيوگهرڙا|گڏ ڪندڙ نلي جو وچ ۾ داخل جيوگهرڙو]] * بڪي جا وچ-تاندوري جيوگهرڙا ==واڌ ويجھ== {{Main|بڪي جي واڌ ويجھ}} مماليه جانورن جو بڪو [[وچولي ميسوڊرم]] مان ٺهي ٿو. [[بڪي جي واڌ ويجھ]]، جنهن کي ''نيفروجينيسس'' پڻ چيو وڃي ٿو، لڳاتار ٽن ارتقائي مرحلن مان گذري ٿي: [[پرونيفروس]]، [[ميسونيفروس]] ۽ [[ميٽانيفروس]]. ميٽانيفروس مستقل بڪي جو ابتدائي ڍانچو هوندو آهي.<ref>{{cite book | vauthors = Carlson BM | title = Human Embryology and Developmental Biology | url = https://archive.org/details/humanembryologyd0000carl_uptdEd | publisher = Mosby | location = Saint Louis | edition = 3rd | year = 2004 | isbn = 978-0-323-03649-8}}</ref> ==ڪم== [[File:Kidney Nephron.png|thumb|هتي ڏيکاريل [[نيفرون]] بڪن جو فعلي ايڪو آهي. ان جي حصن تي نالا ڏنل آهن، سواءِ (ڀوري) ''ڳنڍيندڙ نلڪي'' جي، جيڪا (گهري ڳاڙهي) پري واري وڪڙيل نلڪي کان پوءِ ۽ وڏي (ڀوري) گڏ ڪندڙ نالي کان اڳ واقع آهي (جنهن کي غلطيءَ سان ''گڏ ڪرڻ واري'' نالي لکيو ويو آهي).]] {{main|بڪي جي فزيولاجي}} بڪا [[ميٽابولزم]] جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ مختلف فضول مادن کي پيشاب وسيلي جسم مان خارج ڪن ٿا. بڪي جو خوردبيني بناوتي ۽ فعلي ايڪو [[نيفرون]] آهي. اهو پاڻ تائين پهچندڙ رت کي ڇاڻ، ٻيهر جذب، اخراج ۽ جسم مان نيڪال جي عملن وسيلي سنواري ٿو؛ انهن عملن جي نتيجي ۾ [[پيشاب]] ٺهي ٿو. خارج ٿيندڙ مادن ۾ پروٽين جي [[ڪيٽابولزم]] مان پيدا ٿيندڙ نائٽروجني فضلو [[يوريا]] ۽ [[نيوڪليڪ تيزاب]] جي ميٽابولزم مان پيدا ٿيندڙ [[يورڪ تيزاب]] شامل آهن. مماليه جانورن ۽ ڪجهه پکين ۾ رت جي ان مقدار جي ڀيٽ ۾، جنهن مان فضول مادا ڪڍيا وڃن ٿا، تمام گهٽ مقدار واري پيشاب ۾ انهن فضول مادن کي مرڪوز ڪرڻ جي صلاحيت هڪ پيچيده [[مخالف وهڪري واري واڌاري]] جي طريقيڪار تي دارومدار رکي ٿي. ان لاءِ نيفرون جون ڪيتريون الڳ خاصيتون گڏجي ڪم ڪن ٿيون: نلڪين جي سخت وارن جي پن جهڙي جوڙجڪ، لوپ جي هيٺ لهندڙ حصي ۾ پاڻي ۽ آئنن جي گذرڻ جي صلاحيت، مٿي چڙهندڙ حصي ۾ پاڻيءَ جي اڻگذريت، ۽ مٿي چڙهندڙ حصي جي گهڻي ڀاڱي مان آئنن جي سرگرم منتقلي. ان کان سواءِ، نيفرون کي رت پهچائيندڙ رڳن ۾ غيرفعال [[مخالف وهڪري واري مٽاسٽا]] پڻ هن ڪم لاءِ ضروري آهي. بڪو سڄي جسم جي [[هوميوسٽيسس]] ۾ حصو وٺي ٿو ۽ [[تيزاب–اساس توازن]]، [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي مرڪزن، [[خليي کان ٻاهر واري پاڻياٺ]] جي مقدار ۽ [[رت جي دٻاءَ]] کي ضابطي ۾ رکي ٿو. بڪو اهي هوميوسٽيسي ڪم پاڻمرادو پڻ ۽ ٻين عضون، خاص طور [[انڊوڪرائن سرشتي]] جي عضون، سان گڏجي پڻ سرانجام ڏئي ٿو. مختلف انڊوڪرائن هارمون انهن ڪمن کي هم آهنگ ڪن ٿا، جن ۾ [[رينن]]، [[اينجيوٽينسن II]]، [[الڊوسٽيرون]]، [[اينٽي ڊائيوريٽڪ هارمون]] ۽ [[ايٽريل نيٽريوريٽڪ پيپٽائيڊ]] وغيره شامل آهن. ===پيشاب جي ٺهڻ=== [[File:Physiology of Nephron.png|thumb|260px|[[پيشاب]] جي ٺهڻ ۾ چار مکيه عمل شامل آهن.]] ====ڇاڻ==== [[بڪي جي جسمڙي]] ۾ ٿيندڙ ڇاڻ اهو عمل آهي، جنهن ۾ رت جا خليا ۽ وڏا پروٽين روڪيا وڃن ٿا، جڏهن تہ گهٽ سالماتي وزن وارا مادا<ref>{{cite book | vauthors = Hall JE |title=Guyton and Hall textbook of medical physiology |date=2016 |publisher=Elsevier Health Sciences |location=Philadelphia, PA |isbn=978-0-323-38930-3 |edition=13th | page = 1129 }}</ref> رت مان ڇاڻجي [[بڪي جي انتهائي ڇاڻ|انتهائي ڇاڻيل پاڻياٺ]] ٺاهين ٿا، جيڪا آخرڪار پيشاب بڻجي ٿي. بالغ انسان جا بڪا روزانو لڳ ڀڳ 180 ليٽر ڇاڻيل پاڻياٺ ٺاهين ٿا، جنهن جو گهڻو حصو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last1=Alpern |first1=Robert J. |url=https://books.google.com/books?id=w5nEg7VLEQ4C&pg=1405 |title=Seldin and Giebisch's The Kidney: Physiology and Pathophysiology |last2=Caplan |first2=Michael |last3=Moe |first3=Orson W. |date=2012-12-31 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-381463-0 |page=1405 |language=en |access-date=2022-07-28 |archive-date=2023-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722105802/https://books.google.com/books?id=w5nEg7VLEQ4C&pg=1405 |url-status=live }}</ref> 24 ڪلاڪن دوران خارج ٿيندڙ پيشاب جي عام مقدار روزانو 800 کان 2,000 ملي ليٽر هوندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.mountsinai.org/health-library/tests/urine-24-hour-volume|title=Urine 24-hour volume|website=mountsinai|access-date=21 November 2022|archive-date=21 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121180728/https://www.mountsinai.org/health-library/tests/urine-24-hour-volume|url-status=live}}</ref> هي عمل ڪيپليرين جي ڀتين تي هائڊروسٽيٽڪ دٻاءَ سبب ٿيندو آهي، تنهنڪري ان کي هائڊروسٽيٽڪ ڇاڻ پڻ چيو ويندو آهي. ====ٻيهر جذب==== [[File:2618 Nephron Secretion Reabsorption.jpg|thumb|نيفرون جي مختلف حصن ۾ مختلف مادن جو اخراج ۽ ٻيهر جذب]] ٻيهر جذب، انتهائي ڇاڻيل پاڻياٺ مان سالمَن کي نيفرون جي نلڪين جي چوڌاري موجود [[نلڪي ڀرسان ڪيپليري|نلڪي ڀرسان ڪيپليرين]] جي ڄار ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل آهي.<ref name="2024-Kumaran">{{cite journal |vauthors=Kumaran GK, Hanukoglu I |title=Mapping the cytoskeletal architecture of renal tubules and surrounding peritubular capillaries in the kidney |journal=Cytoskeleton (Hoboken) |volume=81 |issue=4–5 |pages=227–237 |date=2024 |pmid=37937511 |doi=10.1002/cm.21809 |url=}}</ref> اهو نلڪي جي اندروني پاسي واري خليائي جھلي تي موجود چونڊيندڙ [[خليائي سطح جا ريشيپٽر|ريشيپٽرن]] وسيلي ٿئي ٿو. ويجهي نلڪي ۾ پاڻيءَ جو 55 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿئي ٿو. رت جي پلازما ۾ گلوڪوز جي عام سطح تي، گلوڪوز ويجهي نلڪي ۾ مڪمل طور ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو. اهو عمل Na⁺/گلوڪوز گڏيل ٽرانسپورٽر وسيلي ٿئي ٿو. پلازما ۾ گلوڪوز جي سطح 350&nbsp;mg/dL تائين پهچڻ سان ٽرانسپورٽر مڪمل طور سير ٿي وڃن ٿا ۽ گلوڪوز پيشاب ۾ خارج ٿيڻ لڳي ٿو. لڳ ڀڳ 160 جي پلازما گلوڪوز سطح به [[گلوڪوزيوريا]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي، جيڪا [[ذیابيطس ميليٽس]] جي هڪ اهم طبي نشاني آهي. امينو تيزاب ويجهي نلڪي ۾ سوڊيم تي دارومدار رکندڙ ٽرانسپورٽرن وسيلي ٻيهر جذب ٿين ٿا. [[هارٽنپ بيماري]] ٽرپٽوفين امينو تيزاب جي ٽرانسپورٽر جي کوٽ آهي، جنهن جي نتيجي ۾ [[پيلاگرا]] ٿي سگهي ٿو.<ref name="Tao p 1">Le, Tao. ''First Aid for the USMLE Step 1'' 2013. New York: McGraw-Hill Medical, 2013. Print.</ref> {| class="wikitable" |+بڪن ۾ ٻيهر جذب ٿيندڙ چونڊيل مادا ۽ انهن تي اثرانداز ٿيندڙ هارمون<ref name="Tao p 1"/> |- ! ٻيهر جذب جي جاءِ !! ٻيهر جذب ٿيندڙ مادا !! وضاحت |- | شروعاتي ويجهي نلڪي || گلوڪوز (100٪)، امينو تيزاب (100٪)، بائي ڪاربونيٽ (90٪)، Na⁺ (65٪)، Cl⁻ (65٪)، فاسفيٽ (65٪) ۽ H₂O (65٪) || * [[پيراٿائيرائيڊ هارمون|PTH]] فاسفيٽ جي ٻيهر جذب کي روڪي ٿو. * [[اينجيوٽينسن II|AT II]]، Na⁺، H₂O ۽ HCO₃⁻ جي ٻيهر جذب کي وڌائي ٿو. |- | [[هينلي جي لوپ]] جو سنهو هيٺ لهندڙ حصو || H₂O || * ميڊولا جي وڌيل ٽونيسيٽي وسيلي پاڻي ٻيهر جذب ڪري پيشاب کي وڌيڪ مرڪوز بڻائي ٿو. |- | هينلي جي لوپ جو ٿلهو مٿي چڙهندڙ حصو || Na⁺ (10–20٪)، K⁺، Cl⁻؛ اڻسڌي طرح Mg²⁺ ۽ Ca²⁺ جي پيرا سيلولر ٻيهر جذب کي وڌائي ٿو || * هي حصو H₂O لاءِ اڻگذرو آهي ۽ مٿي چڙهڻ دوران پيشاب گهٽ مرڪوز ٿيندو وڃي ٿو. |- | شروعاتي پري واري وڪڙيل نلڪي || Na⁺، Cl⁻ || * PTH، Ca²⁺ جي ٻيهر جذب جو سبب بڻجي ٿو. |- | گڏ ڪندڙ نلڪيون || Na⁺ (3–5٪)، H₂O || * Na⁺، K⁺ ۽ H⁺ جي بدلي ۾ ٻيهر جذب ٿئي ٿو، جنهن کي الڊوسٽيرون ضابطي ۾ رکي ٿو. * ADH، V2 ريشيپٽر تي اثر ڪري اندروني پاسي [[ايڪواپورن]] داخل ڪري ٿو. |- |} ====اخراج==== اخراج ٻيهر جذب جي ابتڙ عمل آهي: سالمَ نلڪي ڀرسان ڪيپليري مان وچ واري پاڻياٺ، پوءِ بڪي جي نلڪي جي خليي ۽ آخرڪار انتهائي ڇاڻيل پاڻياٺ ۾ منتقل ٿين ٿا. ====جسم مان نيڪال==== انتهائي ڇاڻيل پاڻياٺ جي عملڪاريءَ جو آخري مرحلو ''جسم مان نيڪال'' آهي: اهو نيفرون مان نڪري ''گڏ ڪندڙ نالي'' مان گذري ٿو، جيڪا [[گڏ ڪندڙ نالين جي سرشتي]] جو حصو آهي، ۽ پوءِ يوريٽرن ڏانهن وڃي ٿو، جتي ان کي ''پيشاب'' چيو وڃي ٿو. انتهائي ڇاڻيل پاڻياٺ جي منتقلي سان گڏ، گڏ ڪندڙ نالي ٻيهر جذب ۾ پڻ حصو وٺي ٿي. ===هارمونن جو اخراج=== بڪا مختلف [[هارمون]] خارج ڪن ٿا، جن ۾ [[ايريٿروپوئيٽن]]، [[ڪيلسيٽرائول]] ۽ [[رينن]] شامل آهن. [[ايريٿروپوئيٽن]] (EPO) بڪي جي رت جي گردش ۾ [[هائپوڪسيا (طب)|هائپوڪسيا]]، يعني تاندورن ۾ آڪسيجن جي گهٽ سطح، جي جواب ۾ خارج ٿئي ٿو. اهو [[هڏن جي مِک]] ۾ [[ايريٿروپوئيسس]]، يعني ڳاڙهن رت جي خلين جي پيداوار، کي وڌائي ٿو. [[ڪيلسيٽرائول]]، [[وٽامن ڊي]] جو سرگرم روپ، آنڊن مان [[ڪيلشيم]] جي جذب ۽ بڪن ۾ [[فاسفيٽ]] جي [[ٻيهر جذب]] کي وڌائي ٿو. رينن هڪ [[اينزائم]] آهي، جيڪو [[اينجيوٽينسن]] ۽ [[الڊوسٽيرون]] جي سطحن کي ضابطي ۾ رکي ٿو. ===رت جي دٻاءَ جو ضابطو=== {{main|رت جي دٻاءَ جو ضابطو|رينن–اينجيوٽينسن سرشتو}} جيتوڻيڪ بڪو رت کي سڌي طرح محسوس نٿو ڪري سگهي، پر [[رت جي دٻاءَ]] جو ڊگهي مدي وارو ضابطو گهڻو ڪري بڪي تي دارومدار رکي ٿو. اهو بنيادي طور [[خليي کان ٻاهر واري پاڻياٺ]] جي مقدار برقرار رکڻ وسيلي ٿئي ٿو، جنهن جو دارومدار پلازما ۾ [[سوڊيم]] جي مرڪز تي آهي. رينن اهم ڪيميائي پيغام رسائيندڙن جي هڪ سلسلي جو پهريون جزو آهي، جيڪي گڏجي [[رينن–اينجيوٽينسن سرشتو]] ٺاهين ٿا. رينن ۾ تبديليون آخرڪار هن سرشتي جي پيداوار، خاص طور [[اينجيوٽينسن II]] ۽ [[الڊوسٽيرون]] هارمونن، کي تبديل ڪن ٿيون. ٻئي هارمون ڪيترن طريقن سان ڪم ڪن ٿا، پر ٻئي بڪن ۾ [[سوڊيم ڪلورائيڊ]] جي ٻيهر جذب کي وڌائين ٿا، جنهن سان خليي کان ٻاهر واري پاڻياٺ جي مقدار وڌي ٿي ۽ رت جو دٻاءُ وڌي ٿو. جڏهن رينن جي سطح وڌي ٿي تہ اينجيوٽينسن II ۽ الڊوسٽيرون جا مرڪز پڻ وڌن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سوڊيم ڪلورائيڊ جي ٻيهر جذب، خليي کان ٻاهر واري پاڻياٺ جي مقدار ۽ رت جي دٻاءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي. ان جي ابتڙ، رينن جي سطح گهٽجڻ سان اينجيوٽينسن II ۽ الڊوسٽيرون جون سطحون گهٽجن ٿيون، خليي کان ٻاهر واري پاڻياٺ جي مقدار گهٽجي ٿي ۽ رت جو دٻاءُ پڻ گهٽجي ٿو. ===تيزاب–اساس توازن=== {{main|تيزاب–اساس هوميوسٽيسس}} جسم جي تيزاب–اساس توازن کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ ٻه عضوي سرشتا، بڪا ۽ ڦڦڙ، اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. [[تيزاب–اساس هوميوسٽيسس]]، [[پي ايڇ]] کي لڳ ڀڳ 7.4 تي برقرار رکڻ جو عمل آهي. [[ساهه وارو سرشتو]] رت ۾ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي مرڪز کي ضابطي ۾ رکي تيزاب–اساس توازن برقرار رکڻ ۾ مدد ڪري ٿو. تيزاب–اساس جي بگاڙ جي صورت ۾ ساهه وارو سرشتو جسم جي دفاعي ردعمل جو پهريون ذريعو آهي. اهو ساهه کڻڻ جي رفتار کي ضابطي ۾ رکي جسم جي پي ايڇ کي 7.4 ڏانهن موٽائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. تيزابي حالت ۾ ساهه کڻڻ جي رفتار وڌي ٿي، جنهن سان CO₂ وڌيڪ خارج ٿئي ٿي ۽ H⁺ جو مرڪز گهٽجي ٿو، نتيجي ۾ پي ايڇ وڌي ٿي. اساسي حالت ۾ ساهه کڻڻ جي رفتار گهٽجي ٿي، جنهن سان جسم وڌيڪ CO₂ برقرار رکي ٿو، H⁺ جو مرڪز وڌي ٿو ۽ پي ايڇ گهٽجي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=McNamara |first1=J. |last2=Worthley |first2=L.I.G. |date=September 2001 |title=Acid-Base Balance: Part I. Physiology |journal=Critical Care and Resuscitation |volume=3 |issue=3 |pages=181–187 |doi=10.1016/s1441-2772(23)00613-0 |pmid=16573501 |issn=1441-2772|doi-access=free }}</ref> بڪن ۾ وچ ۾ داخل ٿيل ٻن قسمن جا خليا، A ۽ B، تيزاب–اساس هوميوسٽيسس برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. جسم جي تيزابي حالت ۾ A قسم جا وچ ۾ داخل ٿيل خليا سرگرم ٿين ٿا. تيزابي حالت ۾ رت اندر CO₂ جي وڌيل مرڪز سبب اها خليي ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ HCO₃ + H ↔ H₂CO₃ ↔ CO₂ + H₂O واري ردعمل کي کاٻي پاسي ڌڪي ٿي. خليي جي اندروني پاسي H⁺ پمپ ۽ H/K مٽاسٽيندڙ موجود آهن. اهي پمپ H⁺ کي ان جي مرڪزي ڍلان جي ابتڙ منتقل ڪن ٿا، تنهنڪري انهن کي ATP جي ضرورت پوي ٿي. اهي خليا رت مان H⁺ ڪڍي ڇاڻيل پاڻياٺ ڏانهن منتقل ڪن ٿا، جنهن سان رت جي پي ايڇ وڌي ٿي. خليي جي بنيادي پاسي HCO₃/Cl مٽاسٽيندڙ ۽ Cl/K گڏيل ٽرانسپورٽر موجود آهن. ردعمل جي کاٻي پاسي وڃڻ سان خليي ۾ HCO₃ جو مرڪز پڻ وڌي ٿو، جيڪو پوءِ رت ۾ منتقل ٿي پي ايڇ کي وڌيڪ وڌائي ٿو. B قسم جا وچ ۾ داخل ٿيل خليا ساڳي نموني ڪم ڪن ٿا، پر انهن جي جھليءَ جا پروٽين A قسم جي خلين جي ابتڙ ترتيب ۾ هوندا آهن: پروٽان پمپ بنيادي پاسي ۽ HCO₃/Cl مٽاسٽيندڙ ۽ K/Cl گڏيل ٽرانسپورٽر اندروني پاسي هوندا آهن. ان ڪري اهي پروٽان رت ۾ ڇڏين ٿا ۽ پي ايڇ گهٽائين ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Brown |first1=Dennis |last2=Bouley |first2=Richard |last3=Pǎunescu |first3=Teodor G. |last4=Breton |first4=Sylvie |last5=Lu |first5=Hua A. J. |date=2012-05-15 |title=New insights into the dynamic regulation of water and acid-base balance by renal epithelial cells |journal=American Journal of Physiology. Cell Physiology |language=en |volume=302 |issue=10 |pages=C1421–C1433 |doi=10.1152/ajpcell.00085.2012 |issn=0363-6143 |pmc=3362000 |pmid=22460710}}</ref> ===آسموليٽي جو ضابطو=== بڪا جسم ۾ پاڻي ۽ لوڻ جي سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. [[پلازما آسموليٽي]] ۾ ڪنهن به اهم واڌ کي [[هائپوٿيليمس]] محسوس ڪري ٿو، جيڪو سڌي طرح [[پوئين پيٽيوٽري غدي]] سان رابطو رکي ٿو. آسموليٽي وڌڻ سان غدو [[اينٽي ڊائيوريٽڪ هارمون]] (ADH) خارج ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ بڪو پاڻي وڌيڪ ٻيهر جذب ڪري ٿو ۽ پيشاب وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿو. اهي ٻئي عنصر گڏجي پلازما آسموليٽي کي عام سطح ڏانهن موٽائين ٿا. ===ڪم جي ماپ=== {{main|بڪي جو ڪم}} بڪي جي ڪم کي ماپڻ لاءِ مختلف حساب ۽ طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. [[بڪي جي ڪليئرنس]] پلازما جو اهو مقدار آهي، جنهن مان ڪو مادو في وقت جي ايڪي ۾ رت مان مڪمل طور صاف ڪيو وڃي ٿو. [[ڇاڻ جو تناسب]] پلازما جو اهو حصو آهي، جيڪو حقيقت ۾ بڪي مان ڇاڻجي ٿو. ان کي مساوات وسيلي بيان ڪري سگهجي ٿو. بڪو هڪ انتهائي پيچيده عضوو آهي ۽ [[رياضياتي ماڊل سازي]] کي پاڻياٺ جي جذب ۽ اخراج سميت مختلف پيمانن تي بڪي جي ڪم کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Weinstein AM | title = Mathematical models of tubular transport | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-physiology_1994_56/page/691 | journal = Annual Review of Physiology | volume = 56 | pages = 691–709 | year = 1994 | pmid = 8010757 | doi = 10.1146/annurev.physiol.56.1.691 }}</ref><ref name=SRT>{{cite journal | vauthors = Thomas SR |title=Modelling and simulation of the kidney |journal=Journal of Biological Physics and Chemistry |volume=5 |issue=2/3 |pages=70–83 |year=2005 |doi=10.4024/230503.jbpc.05.02}}</ref> ==طبي اهميت== {{Main|بڪي جي بيماري}} [[نيفرالاجي]] [[اندروني طب]] جي هڪ ذيلي خاصيت آهي، جيڪا بڪي جي ڪم، بڪي جي خرابي سان لاڳاپيل بيمارين ۽ انهن جي انتظام، جهڙوڪ [[بڪي جي ڊائلاسس|ڊائلاسس]] ۽ بڪي جي [[عضوي جي پيوندڪاري|پيوندڪاري]]، سان واسطو رکي ٿي. [[يورالاجي]] [[جراحي]] جي اها خاصيت آهي، جيڪا بڪي جي بناوتي خرابين، جهڙوڪ بڪي جي [[ڪينسر]] ۽ [[سسٽ|سسٽن]]، ۽ [[پيشاب واري رستي]] جي مسئلن سان واسطو رکي ٿي. [[نيفرالاجسٽ]] [[اندروني طب جا ماهر]] هوندا آهن ۽ [[يورالاجسٽ]] [[جراح]] هوندا آهن، پر ٻنهي کي عام طور "بڪي جا ڊاڪٽر" چيو ويندو آهي. ڪجهه شعبا اهڙا آهن، جتي نيفرالاجسٽ ۽ يورالاجسٽ ٻئي علاج مهيا ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ [[بڪي جون پٿريون]] ۽ بڪي سان لاڳاپيل [[انفيڪشن|انفيڪشنون]]. [[بڪي جي بيماري]] جا ڪيترائي سبب آهن. ڪجهه سبب زندگي دوران حاصل ٿين ٿا، جهڙوڪ [[ذیابيطسي نيفروپٿي]]، جڏهن تہ ٻيا [[پيدائشي]] هوندا آهن، جهڙوڪ [[گهڻ-سسٽي بڪي جي بيماري]]. بڪين سان لاڳاپيل طبي اصطلاحن ۾ عام طور ''رينل'' ۽ اڳياڙي ''نيفرو-'' استعمال ٿين ٿا. [[صفت]] ''رينل''، جنهن جي معنيٰ بڪي سان لاڳاپيل آهي، [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ''rēnēs'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ بڪا آهي؛ اڳياڙي ''نيفرو-'' [[قديم يوناني]] ٻوليءَ جي بڪي لاءِ لفظ ''nephros (νεφρός)'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD | title = Human Biology and Health | publisher = Prentice Hall | year = 1993 | location = Englewood Cliffs, New Jersey, USA | url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho | isbn = 978-0-13-981176-0 | url-access = registration }}</ref> مثال طور، بڪي کي جراحي طور ڪڍڻ کي ''[[نيفريڪٽومي]]'' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ بڪي جي ڪم ۾ گهٽتائي کي ''رينل ڊسفنڪشن'' چيو ويندو آهي. ===حاصل ٿيل بيماريون=== * [[ذیابيطسي نيفروپٿي]] * [[گلوميرولونيفرائٽس]] * [[هائيڊرونيفروسس]]، پيشاب جي وهڪري ۾ رڪاوٽ سبب هڪ يا ٻنهي بڪين جو وڏو ٿيڻ آهي. * [[انٽرسٽيشل نيفرائٽس]] بڪي جي ان حصي جي [[سوزش]] آهي، جنهن کي [[بڪي جو انٽرسٽيشيئم]] چيو وڃي ٿو. * [[بڪي جون پٿريون]] (نيفرو لٿائيسس) نسبتاً عام ۽ خاص طور ڏکوئيندڙ خرابي آهي. دائمي حالت بڪين ۾ نشان پيدا ڪري سگهي ٿي. بڪي جي پٿرين کي هٽائڻ ۾ [[الٽراسائونڊ]] علاج استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن سان پٿريون ننڍن ٽڪرن ۾ ٽٽنديون آهن ۽ پوءِ پيشاب واري رستي مان نڪري وينديون آهن. بڪي جي پٿرين جي هڪ عام علامت هيٺين پٺيءَ جي وچ ۽ پاسن يا ٻڏڻ واري علائقي ۾ تيز يا معذور ڪندڙ سور آهي. * [[بڪي جو ڳوڙهو]] ** [[ولمز ڳوڙهو]] ** [[بڪي جو خلوي ڪارسينوما]] * [[لوپس نيفرائٽس]] * [[منيمم چينج بيماري]] * [[نيفروٽڪ سنڊروم]] ۾ [[گلوميرولس (بڪو)|گلوميرولس]] کي نقصان پهچي ويندو آهي، جنهن سبب رت جو وڏو مقدار [[پروٽين]] [[پيشاب]] ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. نيفروٽڪ سنڊروم جون ٻيون عام خاصيتون سوجن، سيرم البومين جي گهٽ سطح ۽ ڪوليسٽرول جي وڌيل سطح آهن. * [[پائيلونيفرائٽس]] بڪين جي انفيڪشن آهي ۽ گهڻو ڪري [[پيشاب واري رستي جي انفيڪشن]] جي پيچيدگي سبب ٿيندي آهي. * [[بڪي جي ناڪامي]] ** [[اوچتي بڪي جي ناڪامي]] ** [[دائمي بڪي جي بيماري|مرحلو 5 دائمي بڪي جي بيماري]] * [[بڪي جي شريان جي سوڙهائپ]] * [[بڪي-رڳي هاءِ بلڊ پريشر]] ===بڪي جي چوٽ ۽ ناڪامي=== {{main|اوچتي بڪي جي چوٽ|دائمي بڪي جي بيماري|بڪي جي ناڪامي|رينل اينجائنا}} عام طور انسان رڳو هڪ بڪي سان به عام زندگي گذاري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ تہ بڪي جو فعلي تاندورو بقا لاءِ گهربل مقدار کان وڌيڪ هوندو آهي. رڳو تڏهن [[دائمي بڪي جي بيماري]] پيدا ٿئي ٿي، جڏهن ڪم ڪندڙ بڪي جي تاندوري جو مقدار تمام گهڻو گهٽجي وڃي. [[بڪي جي متبادل علاج]]، يعني [[بڪي جي ڊائلاسس|ڊائلاسس]] يا [[بڪي جي پيوندڪاري]]، تڏهن ضروري ٿئي ٿي جڏهن [[گلوميرولر فلٽريشن ريٽ]] تمام گهڻو گهٽجي وڃي يا بڪي جي خرابي شديد علامتون پيدا ڪري.<ref>{{cite journal | vauthors = Kalantar-Zadeh K, Jafar TH, Nitsch D, Neuen BL, Perkovic V | title = Chronic kidney disease | journal = Lancet | volume = 398 | issue = 10302 | pages = 786–802 | date = August 2021 | pmid = 34175022 | doi = 10.1016/S0140-6736(21)00519-5 | bibcode = 2021Lanc..398..786K | s2cid = 235631509 | url = https://researchonline.lshtm.ac.uk/id/eprint/4663580/1/Kalantar-Zadeh_etal_2021-Preserving-Kidney-Function-in-People.pdf | access-date = 2022-05-22 | archive-date = 2022-05-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220517153016/https://researchonline.lshtm.ac.uk/id/eprint/4663580/1/Kalantar-Zadeh_etal_2021-Preserving-Kidney-Function-in-People.pdf | url-status = live }}</ref> ===ڊائلاسس=== [[File:Peritoneal dialysis.jpg|thumb|258x258px|[[پيريٽونيل ڊائلاسس]] جي عڪاسي]] {{main|بڪي جي ڊائلاسس}} [[بڪي جي ڊائلاسس|ڊائلاسس]] اهڙو علاج آهي، جيڪو عام بڪين جي ڪم جو متبادل مهيا ڪري ٿو. ڊائلاسس تڏهن شروع ڪري سگهجي ٿي، جڏهن بڪي جي لڳ ڀڳ 85٪–90٪ ڪارڪردگي ختم ٿي وڃي، جيئن 15 کان گهٽ [[گلوميرولر فلٽريشن ريٽ]] (GFR) مان ظاهر ٿئي ٿو. ڊائلاسس ميٽابولڪ فضول مادا، اضافي پاڻي ۽ سوڊيم هٽائي ٿي، جنهن سان رت جي دٻاءَ جي ضابطي ۾ مدد ملي ٿي، ۽ جسم اندر ڪيترين ڪيميائي سطحن کي برقرار رکي ٿي. ڊائلاسس تي رهندڙ ماڻهن جي متوقع زندگي 5 کان 10 سال هوندي آهي؛ ڪجهه ماڻهو 30 سالن تائين به جيئرا رهن ٿا. ڊائلاسس رت وسيلي، يعني [[مرڪزي وريدي ڪيٿيٽر|ڪيٿيٽر]] يا [[آرٽيريووينس فسٽولا]] ذريعي، يا [[پيريٽونيم]] وسيلي ([[پيريٽونيل ڊائلاسس]]) ٿي سگهي ٿي. هيموڊائلاسس عام طور هفتي ۾ ٽي ڀيرا، ڪيترن ڪلاڪن لاءِ، آزاد ڊائلاسس مرڪزن ۾ ڪئي ويندي آهي، جنهن سان مريض گهڻو ڪري نسبتاً عام زندگي گذاري سگهن ٿا.<ref>{{cite web|title=Dialysis|url=https://www.kidney.org/atoz/content/dialysisinfo|website=National Kidney Foundation|access-date=8 November 2017|date=2015-12-24|archive-date=2017-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926224542/https://www.kidney.org/atoz/content/dialysisinfo|url-status=live}}</ref> ===پيدائشي بيماريون=== * پيدائشي [[هائيڊرونيفروسس]] * پيشاب واري رستي جي پيدائشي رڪاوٽ * ڊپليڪس بڪا، يا ٻٽا بڪا، آباديءَ جي لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو ۾ ٿين ٿا. هي حالت عام طور ڪا پيچيدگي پيدا نٿي ڪري، پر ڪڏهن پيشاب واري رستي جي انفيڪشن جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/society/2008/feb/19/health |title=How many people have four kidneys? |work=The Guardian |location=London |vauthors=Sample I |date=2008-02-19 |access-date=2016-12-19 |archive-date=2016-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817203659/https://www.theguardian.com/society/2008/feb/19/health |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/Health/girls-kidneys-fail-doctors-find-double-valves-saving/story?id=10668525 |title=Kidneys Fail, Girl Survives with Spare Parts |publisher=Abcnews.go.com |date=2010-05-18 |access-date=2011-01-03 |archive-date=2010-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100521092403/http://abcnews.go.com/Health/girls-kidneys-fail-doctors-find-double-valves-saving/story?id=10668525 |url-status=live }}</ref> * [[ٻٽو يوريٽر]] لڳ ڀڳ هر 100 جيئري ڄاول ٻارن مان هڪ ۾ ٿئي ٿو. * [[گهوڙي نعل جهڙو بڪو]] لڳ ڀڳ هر 400 جيئري ڄاول ٻارن مان هڪ ۾ ٿئي ٿو. * [[نيفروبلاسٽوما]] (سنڊرومڪ ولمز ڳوڙهو) * [[نٽ ڪريڪر سنڊروم]] * [[گهڻ-سسٽي بڪي جي بيماري]] ** [[آٽوسومل غالب گهڻ-سسٽي بڪي جي بيماري]] مريضن کي زندگيءَ جي پوئين حصي ۾ متاثر ڪري ٿي. لڳ ڀڳ هر 1,000 ماڻهن مان هڪ ۾ هي حالت پيدا ٿيندي آهي. ** [[آٽوسومل مغلوب گهڻ-سسٽي بڪي جي بيماري]] غالب حالت جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ عام، پر وڌيڪ شديد آهي. اها ''رحم اندر'' يا ڄمڻ وقت ظاهر ٿيندي آهي. * [[بڪي جي ايجينيسس]]. هڪ بڪي جي نه ٺهڻ جي ناڪامي لڳ ڀڳ هر 750 جيئري ڄاول ٻارن مان هڪ ۾ ٿئي ٿي. ٻنهي بڪين جي نه ٺهڻ اڳ ۾ جان ليوا هوندي هئي؛ بهرحال، حمل دوران امنيو انفيوزن علاج ۽ پيريٽونيل ڊائلاسس جهڙين طبي اڳڀراين پيوندڪاري ٿيڻ تائين جيئرو رهڻ ممڪن بڻايو آهي. * [[بڪي جي ڊسپليزيا]] * هڪ پاسي ننڍو بڪو * [[گهڻ-سسٽي ڊسپلاسٽڪ بڪو]] لڳ ڀڳ هر 2,400 جيئري ڄاول ٻارن مان هڪ ۾ ٿئي ٿو. * يوريٽروپيلويڪ جنڪشن رڪاوٽ (UPJO)؛ جيتوڻيڪ گهڻا ڪيس پيدائشي هوندا آهن، پر ڪجهه حاصل ٿيل به هوندا آهن.<ref>{{Cite book | vauthors = Novick AC, Gill IS, Klein EA, Rackley R, Ross JH, Jones JS |chapter=Ureteropelvic Junction Obstruction |title=Operative Urology at the Cleveland Clinic |journal=Urology Annals|publisher=Humana Press|year=2006|isbn=978-1-58829-081-6|volume=8|location=Totowa, NJ|pages=S102–S108|doi=10.1007/978-1-59745-016-4_16|pmc=4869439}}</ref> ===تشخيص=== ڪيتريون بڪي جون بيماريون تفصيلي [[طبي تاريخ]] ۽ [[جسماني معائنو|جسماني معائني]] جي بنياد تي تشخيص ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Gaitonde DY |title=Chronic Kidney Disease: Detection and Evaluation |journal=Am Fam Physician |date=15 December 2017 |volume=12 |issue=96 |pages=776–783 |url=https://www.aafp.org/afp/2017/1215/p776.html |access-date=1 March 2021 |archive-date=26 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226140126/https://www.aafp.org/afp/2017/1215/p776.html |url-status=live }}</ref> طبي تاريخ ۾ موجوده ۽ اڳوڻيون علامتون، خاص طور بڪي جي بيماريءَ جون علامتون؛ تازيون انفيڪشنون؛ بڪي لاءِ زهريلي مادن سان واسطو؛ ۽ خاندان ۾ بڪي جي بيماريءَ جي تاريخ شامل ڪئي ويندي آهي. [[بڪي جو ڪم|بڪي جي ڪم]] کي [[رت جي چڪاس|رت جي چڪاسن]] ۽ [[طبي پيشاب چڪاسون|پيشاب جي چڪاسن]] وسيلي پرکيو ويندو آهي. عام رت جي چڪاسن ۾ [[ڪريئٽينين]]، [[يوريا]] ۽ [[اليڪٽرولائٽ|اليڪٽرولائٽس]] شامل آهن. [[پيشاب جي چڪاس]] جهڙيون جاچون پي ايڇ، پروٽين، گلوڪوز ۽ رت جي موجودگيءَ جو جائزو وٺي سگهن ٿيون. خوردبيني تجزيو [[پيشابي ڪاسٽ|پيشابي ڪاسٽن]] ۽ ڪرسٽلن جي موجودگي پڻ سڃاڻي سگهي ٿو.<ref name="uptodate.com"/> [[گلوميرولر فلٽريشن ريٽ]] (GFR) سڌو ماپي سگهجي ٿو ("ماپيل GFR" يا mGFR)، پر روزمره عمل ۾ اهو گهٽ ڪيو ويندو آهي. ان جي بدران GFR حساب ڪرڻ لاءِ خاص مساواتون استعمال ٿين ٿيون ("اندازي ڪيل GFR" يا eGFR).<ref>{{cite journal |title=KDIGO 2012 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease |journal=Kidney Int Suppl |date=2013 |volume=3 |pages=1–150 |url=https://kdigo.org/guidelines/ckd-evaluation-and-management/ |access-date=2021-01-25 |archive-date=2019-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501124111/https://kdigo.org/guidelines/ckd-evaluation-and-management/ |url-status=live }}</ref><ref name="uptodate.com">{{cite web|vauthors= Post TW, Rose BD|veditors= Curhan GC, Sheridan AM|title= Diagnostic Approach to the Patient With Acute Kidney Injury (Acute Kidney Failure) or Chronic Kidney Disease|website= www.uptodate.com|date= December 2012|url= http://www.uptodate.com/contents/diagnostic-approach-to-the-patient-with-acute-kidney-injury-acute-renal-failure-or-chronic-kidney-disease|access-date= 2016-12-19|archive-date= 2015-11-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20151110144346/http://www.uptodate.com/contents/diagnostic-approach-to-the-patient-with-acute-kidney-injury-acute-renal-failure-or-chronic-kidney-disease|url-status= live}}</ref> ====تصويري جاچ==== [[بڪي جي الٽراسونوگرافي]] بڪي سان لاڳاپيل بيمارين جي تشخيص ۽ انتظام ۾ اهم آهي.<ref name=Hansen2015>Content initially copied from: {{cite journal | vauthors = Hansen KL, Nielsen MB, Ewertsen C | title = Ultrasonography of the Kidney: A Pictorial Review | journal = Diagnostics | volume = 6 | issue = 1 | page = 2 | date = December 2015 | pmid = 26838799 | pmc = 4808817 | doi = 10.3390/diagnostics6010002 | doi-access = free }} [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ (CC BY 4.0)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=2017-10-16 }}</ref> ٻيا طريقا، جهڙوڪ [[سي ٽي اسڪين|سي ٽي]] ۽ [[مقناطيسي گونج تصويرڪاري|ايم آر آءِ]]، بڪي جي بيماري جي جائزي ۾ هميشه ضمني تصويري طريقن طور سمجهڻ گهرجن.<ref name=Hansen2015/> ====بايوپسي==== بڪي جي بايوپسي جو ڪردار اهڙي بڪي بيماري جي تشخيص ڪرڻ آهي، جنهن جو سبب غير جارحاڻي طريقن، جهڙوڪ طبي تاريخ، اڳوڻي طبي تاريخ، دوائن جي تاريخ، جسماني معائنو، ليبارٽري جاچون ۽ تصويري جاچون، جي بنياد تي واضح نه هجي. عام طور بڪي جو [[پيٿالاجسٽ]] تفصيلي مورفولوجيڪل جائزو وٺندو آهي ۽ مورفولوجيڪل نتيجن کي طبي تاريخ ۽ ليبارٽري ڊيٽا سان گڏ ڪري، آخرڪار پيٿالاجيڪل تشخيص تائين پهچندو آهي. بڪي جو پيٿالاجسٽ اهو طبيب آهي، جنهن ايناٽامڪ پيٿالاجي ۾ عام تربيت ۽ بڪي جي بايوپسي نمونن جي تشريح ۾ اضافي خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مثالي طور، ڪيترائي ڪور سيڪشن حاصل ڪيا ويندا آهن ۽ عمل دوران ئي انهن جي ڪفايت، يعني گلوميرولس جي موجودگي، جو جائزو ورتو ويندو آهي. پيٿالاجسٽ يا پيٿالاجي اسسٽنٽ نموني يا نمونن کي روشني خوردبيني، اميونو فلوريسنس خوردبيني ۽ اليڪٽران خوردبيني لاءِ ورهائيندو آهي. پيٿالاجسٽ نموني کي روشني خوردبيني سان ڪيترين رنگائشي طريقن، جهڙوڪ هيماتوڪسلن ۽ ايوسن/H&E، PAS، ٽرائيڪروم ۽ سلور اسٽين، وسيلي ڪيترن سطحي سيڪشنن تي پرکيندو آهي. اينٽي باڊي، پروٽين ۽ ڪامپليمينٽ جي جمع ٿيڻ جي جائزي لاءِ اميونو فلوريسنس جا ڪيترائي رنگ ڪيا ويندا آهن. آخر ۾ اليڪٽران خوردبيني سان الٽرا-بناوتي معائنو ڪيو ويندو آهي، جيڪو اليڪٽران-گهڻا جمعا يا ٻيون خاص خرابيون ظاهر ڪري سگهي ٿو، جيڪي مريض جي بڪي بيماري جي سبب ڏانهن اشارو ڪري سگهن ٿيون. ==ٻيا جانور== {{Main|بڪي (فقاري جانور)}} گهڻن فقاري جانورن ۾ [[ميسونيفروس]] بالغ عمر تائين برقرار رهي ٿو، جيتوڻيڪ اهو عام طور وڌيڪ ترقي يافته [[ميٽانيفروس]] سان ڳنڍيل هوندو آهي؛ رڳو [[امنيئوٽ|امنيئوٽن]] ۾ ميسونيفروس جنين تائين محدود هوندو آهي. [[مڇي|مڇين]] ۽ [[امفيبين|امفيبينن]] جا بڪا عام طور تنگ ۽ ڊگها عضوا هوندا آهن، جيڪي ڌڙ جو وڏو حصو والارين ٿا. نيفرونن جي هر ميڙ مان گڏ ڪندڙ نليون عام طور هڪ ''آرڪينيفرڪ نالي'' ۾ خالي ٿين ٿيون، جيڪا امنيئوٽن جي [[واس ڊيفرنس]] سان [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصل]] آهي. بهرحال، صورتحال هميشه ايتري سادي نه هوندي آهي؛ [[ڪارٽليجي مڇي|ڪارٽليجي مڇين]] ۽ ڪجهه امفيبينن ۾ امنيئوٽن جي يوريٽر جهڙي هڪ ننڍي نالي پڻ هوندي آهي، جيڪا بڪي جي پٺئين، يعني ميٽانيفرڪ، حصن کي خالي ڪري ٿي ۽ [[مثانو|مثاني]] يا [[ڪلوئاڪا]] وٽ آرڪينيفرڪ نالي سان ملي ٿي. حقيقت ۾ ڪيترين ڪارٽليجي مڇين ۾ بالغ عمر دوران بڪي جو اڳيون حصو ختم ٿي سگهي ٿو يا مڪمل طور ڪم ڪرڻ ڇڏي سگهي ٿو.<ref name=VB/> سڀ کان ابتدائي فقاري جانورن، [[هيگ فش]] ۽ [[ليمپري|ليمپرين]]، ۾ بڪي غيرمعمولي طور سادي هوندي آهي: اهو نيفرونن جي هڪ قطار تي مشتمل هوندو آهي، جن مان هر هڪ سڌو آرڪينيفرڪ نالي ۾ خالي ٿئي ٿو. غير فقاري (غير ڪرنگھيدار) جانورن ۾ اهڙا خارج ڪندڙ عضوا ٿي سگهن ٿا، جن کي ڪڏهن "بڪيون" چيو ويندو آهي، پر ''[[ايمفيوڪسس]]'' ۾ به اهي فقاري (ڪرنگھيدار) جانورن جي بڪين سان هم اصل نه هوندا آهن، ۽ انهن لاءِ [[نيفريڊيا]] جهڙا ٻيا نالا وڌيڪ درست آهن.<ref name=VB/> [[امفيبين|امفيبينن]] ۾ بڪيون ۽ [[مثانو]] Polystomatidae خاندان جي خاص [[طفيل|طفيلين]]، يعني [[مونو جينيئن|مونو جينيئنن]]، کي جاءِ ڏين ٿا.<ref name=Theunissen>{{cite journal | vauthors = Theunissen M, Tiedt L, Du Preez LH | title = The morphology and attachment of Protopolystoma xenopodis (Monogenea: Polystomatidae) infecting the African clawed frog Xenopus laevis | journal = Parasite | volume = 21 | page = 20 | year = 2014 | pmid = 24823278 | pmc = 4018937 | doi = 10.1051/parasite/2014020 | doi-access = free}}</ref> [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|ريڙهيون پائيندڙ جانورن]] جون بڪيون ڪيترن لوبولن تي مشتمل هونديون آهن، جيڪي وڏي حد تائين ليڪي نموني ۾ ترتيب ڏنل هوندا آهن. هر لوبول جي وچ ۾ يوريٽر جي هڪڙي شاخ هوندي آهي، جنهن ۾ گڏ ڪندڙ نليون خالي ٿين ٿيون. ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۾ ساڳئي جسامت جي ٻين امنيئوٽن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ نيفرون هوندا آهن، شايد انهن جي گهٽ [[ميٽابولڪ شرح]] سبب.<ref name=VB>{{cite book | vauthors = Romer AS, Parsons TS |year=1977 |title=The Vertebrate Body | url = https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9 |publisher=Holt-Saunders International |location= Philadelphia, PA|pages= [https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9/page/367 367]–376|isbn= 978-0-03-910284-5}}</ref> [[پکي|پکين]] جا بڪا نسبتاً وڏا ۽ ڊگها هوندا آهن، جن مان هر هڪ ٽي يا وڌيڪ الڳ لوبن ۾ ورهايل هوندو آهي. لوب ڪيترن ننڍن، بيقاعدي ترتيب ڏنل لوبولن تي مشتمل هوندا آهن، جن مان هر هڪ يوريٽر جي هڪ شاخ جي چوڌاري مرڪوز هوندو آهي. پکين ۾ گلوميرولس ننڍا هوندا آهن، پر ساڳئي جسامت جي مماليه جانورن جي ڀيٽ ۾ نيفرونن جو تعداد لڳ ڀڳ ٻيڻو هوندو آهي.<ref name=VB/> انساني بڪي [[مماليه جانور|مماليه جانورن]] جي بڪي جو ڪافي حد تائين عام نمونو آهي. ٻين فقاري (ڪرنگھيدار) جانورن جي ڀيٽ ۾ مماليه بڪي جون نمايان خاصيتون بڪي جي حوض، بڪي جي هرمن، ۽ صاف طور الڳ سڃاڻپ ٿيندڙ ڪارٽيڪس ۽ ميڊولا جي موجودگي آهن. آخري خاصيت ڊگهن [[هينلي جي لوپ|هينلي جي لوپن]] جي موجودگي سبب آهي؛ اهي پکين ۾ گهڻو ننڍا هوندا آهن ۽ ٻين فقاري جانورن ۾ حقيقي معنيٰ ۾ موجود نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ نيفرون ۾ وڪڙيل نلين جي وچ ۾ اڪثر هڪ ننڍو ''وچولو حصو'' هوندو آهي. رڳو مماليه جانورن ۾ بڪو پنهنجي روايتي "بڪي" واري شڪل اختيار ڪري ٿو، جيتوڻيڪ ڪجهه استثنا موجود آهن، جهڙوڪ [[پني پيڊ|پني پيڊن]] ۽ [[سيٽيشين|سيٽيشينن]] جا گهڻ-لوبن وارا [[رينڪوليٽ بڪيون]].<ref name=VB/> ===ارتقائي موافقت=== مختلف جانورن جا بڪا ارتقائي [[موافقت]] جا ثبوت ڏيکارين ٿا ۽ انهن جو [[ماحولياتي جسميات]] ۽ [[تقابلي جسميات]] ۾ ڊگهي عرصي کان اڀياس ڪيو ويو آهي. بڪي جي شڪل، جنهن کي اڪثر لاڳاپيل ميڊولري ٿولهه سان ماپيو ويندو آهي، مماليه جانورن جي نسلن ۾ رهائشگاهه جي [[خشڪي]] سان لاڳاپيل آهي<ref name='Al-kahtani2004'>{{cite journal | vauthors = al-Kahtani MA, Zuleta C, Caviedes-Vidal E, Garland T | title = Kidney mass and relative medullary thickness of rodents in relation to habitat, body size, and phylogeny | journal = Physiological and Biochemical Zoology | volume = 77 | issue = 3 | pages = 346–365 | year = 2004 | pmid = 15286910 | doi = 10.1086/420941 | bibcode = 2004PhyBZ..77..346A | url = http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Al-kahtaniEA2004.pdf | access-date = 2009-03-28 | s2cid = 12420368 | citeseerx = 10.1.1.407.8690 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100617221052/http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Al-kahtaniEA2004.pdf | archive-date = 2010-06-17 }}</ref> ۽ خوراڪ سان پڻ، مثال طور گوشت خور جانورن ۾ رڳو ڊگهيون هينلي جون لوپون هونديون آهن.<ref name=SRT/> ==سماج ۽ ثقافت== ===اهميت=== ====مصري==== [[قديم مصر]] ۾ بڪيون، دل وانگر، ممي بڻايل جسمن اندر ڇڏي ڏنا ويندا هئا، جڏهن تہ ٻيا عضوا ڪڍيا ويندا هئا. ان ڳالهه کي مخصوص بائبلي بيانن{{Which|date=June 2026|reason="Biblical statements" should be replaced with something more specific}} ۽ انساني جسم جي اهڙين تصويرن سان ڀيٽڻ، جن ۾ دل ۽ ٻه بڪا انصاف جي تور لاءِ ترازو ڏيکارين ٿا، ظاهر ڪري ٿو تہ مصري عقيدن ۾ بڪن کي فيصلي ۽ شايد اخلاقي چونڊن سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="zzz">{{cite journal | vauthors = Salem ME, Eknoyan G | title = The kidney in ancient Egyptian medicine: where does it stand? | url = https://archive.org/details/american-journal-of-nephrology_1999_19_2/page/140 | journal = American Journal of Nephrology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 140–147 | year = 1999 | pmid = 10213808 | doi = 10.1159/000013440 | s2cid = 35305403 }}</ref> ====عبراني==== جديد ۽ قديم عبراني بابت اڀياسن موجب، انسانن ۽ جانورن جا مختلف جسماني عضوا جذباتي يا منطقي ڪردار پڻ ادا ڪندڙ سمجهيا ويندا هئا، جيڪي اڄ گهڻو ڪري [[دماغ]] ۽ [[انڊوڪرائن سرشتو|انڊوڪرائن سرشتي]] ڏانهن منسوب ڪيا وڃن ٿا. بڪي جو ذڪر ڪيترن بائبلي آيتن ۾ دل سان گڏ اچي ٿو، جيئن [[آنڊا]] جذبي، يعني ڏک، خوشي ۽ سور، جي "مرڪز" طور سمجهيا ويندا هئا.<ref name="adath">{{Cite web|url=http://www.adath-shalom.ca/body_metaphors_bib_hebrew.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030322082801/http://www.adath-shalom.ca/body_metaphors_bib_hebrew.htm|archive-date=March 22, 2003|title=Body Part Metaphors in Biblical Hebrew by David Steinberg|date=March 22, 2003|access-date=July 21, 2019}}</ref> ساڳي طرح، [[تلمود]] (''Berakhoth'' 61.a) چوي ٿو تہ ٻن بڪين مان هڪ نيڪيءَ جي صلاح ڏئي ٿو ۽ ٻيو بديءَ جي. بائبلي [[خيمه عبادت]] ۽ پوءِ [[يروشلم]] جي مندر ۾ پيش ڪيل قربانين ۾، پادرين کي هدايت ڪئي وئي هئي<ref>Leviticus 3: 4, 10 and 15</ref> تہ رڍ، ٻڪري ۽ ڍورن جي قربانين مان بڪيون ۽ بڪين کي ڍڪيندڙ ايڊرينل غدود ڪڍي، انهن کي قربانگاهه تي ساڙين؛ ڇاڪاڻ تہ اهي "خدا لاءِ قرباني" جو مقدس حصو هئا، جيڪي ڪڏهن به کائڻا نه هئا.<ref>ie Deut 3:4,9,10,15... or the Babylonian Talmud, Bechorot (39a) Ch6:Tr2...</ref> ====ڀارت: ايويوردي سرشتو==== قديم ڀارت ۾، [[ايويوردا|ايويوردي طبي سرشتن]] موجب، بڪين کي اخراجي رستن واري سرشتي جي شروعات، يعني ''موتر سروتس'' جو "مٿو"، سمجهيو ويندو هو، جيڪي ٻين سڀني سرشتن مان حاصل ڪندا هئا. تنهنڪري ٽن ''دوشن''، يعني صحت جي ٽن عنصرن، جي توازن ۽ ملاوٽ وسيلي ڪنهن شخص جي صحت جي توازن ۽ مزاج جو تعين ڪرڻ ۾ انهن کي اهم سمجهيو ويندو هو: واتا، يعني هوا؛ پتا، يعني [[صفرا]]؛ ۽ ڪفا، يعني [[بلغم]]. پوءِ شخص جو مزاج ۽ صحت پيشاب جي نتيجي واري رنگ مان ڏسي سگهبا هئا.<ref>{{Cite web|url=http://www.ayurvedacollege.com/articles/drhalpern/Vata_Doshas|title=What is Vata Dosha? Tips and diet for balancing vata &#124; CA College of Ayurveda|website=www.ayurvedacollege.com|date=7 April 2010|access-date=July 21, 2019|archive-date=9 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109092730/http://www.ayurvedacollege.com/articles/drhalpern/Vata_Doshas|url-status=live}}</ref> جديد ايويوردي علاج ڪندڙن، جنهن طريقي کي [[جعلي سائنس]] طور بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>[[List of topics characterized as pseudoscience]], according to the [[American Medical Association]]'s Report 12 of the Council of Scientific Affairs (A-97) and [http://www.skepdic.com/ayurvedic.html claims by skeptics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810061129/http://skepdic.com/ayurvedic.html |date=2016-08-10 }} ('The Skeptics Dictionary' website)</ref> ايويوردا جي [[پيشاب علاج]] جي حصي طور انهن طريقن کي طبي عملن ۾ ٻيهر زنده ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Sangu PK, Kumar VM, Shekhar MS, Chagam MK, Goli PP, Tirupati PK | title = A study on Tailabindu pariksha – An ancient Ayurvedic method of urine examination as a diagnostic and prognostic tool | journal = AYU | volume = 32 | issue = 1 | pages = 76–81 | date = January 2011 | pmid = 22131762 | pmc = 3215423 | doi = 10.4103/0974-8520.85735 | doi-access = free }}</ref> شڪي نظر رکندڙن انهن عملن کي "بي معنيٰ" سڏيو آهي.<ref>{{cite web | title = A Few Thoughts on Ayurvedic Mumbo-Jumbo | vauthors = Barrett S | author-link = Stephen Barrett | url = https://www.old.quackwatch.org/04ConsumerEducation/chopra.html | access-date = 2022-05-22 | archive-date = 2020-09-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200929051141/https://www.old.quackwatch.org/04ConsumerEducation/chopra.html | url-status = live }} M.D, head of the [[National Council Against Health Fraud]] NGO and owner of the QuackWatch website.</ref> ====وچئين دور جي عيسائيت==== لاطيني اصطلاح ''رينيز'' انگريزي لفظ "reins" سان لاڳاپيل آهي، جيڪو [[شيڪسپيئر واري انگريزي]] ۾ بڪين جو مترادف هو، مثال طور ''[[ميري وائيوز آف ونڊسر]]'' 3.5 ۾، ۽ اهو ئي زمانو هو جڏهن [[بائبل]] جو [[ڪنگ جيمس ورزن]] ترجمو ٿيو. بڪين کي ڪڏهن عام طور [[ضمير]] ۽ غور فڪر جو مرڪز سمجهيو ويندو هو،<ref>{{cite book |author3-link=William F. May (ethicist) | vauthors = Ramsey P, Jonsen AR, May WF |title=The Patient as Person: Explorations in Medical Ethics |url=https://archive.org/details/patientaspersone0000rams |date=2002 |publisher=Yale University Press |location=New Haven |isbn=978-0-300-09396-4 |page=[https://archive.org/details/patientaspersone0000rams/page/60 60] |edition=Second}}</ref><ref>{{cite book |title=History of Nephrology 2 |date=January 1997 |publisher=Karger Medical and Scientific Publishers |isbn=978-3-8055-6499-1 | page = 235 | veditors = Eknoyan G, Marketos SG, De Santo NG }} International Association for the History of Nephrology Congress, Reprint of ''American Journal of Nephrology''; v. 14, no. 4–6, 1994.</ref> ۽ بائبل جون ڪيتريون آيتون، جهڙوڪ Ps. 7:9 ۽ Rev. 2:23، بيان ڪن ٿيون تہ خدا انسانن جي بڪن، يا "reins"، کي دل سان گڏ ڳولي ۽ پرکي ٿو.<ref>{{citation |url=https://intertextual.bible/text/revelation-2.23-berakhot-119.29 |title=intertextual.bible/text/revelation-2.23-berakhot-119.29 |access-date=2022-12-15 |archive-date=2022-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215081525/https://intertextual.bible/text/revelation-2.23-berakhot-119.29 |url-status=live }}</ref> ==تاريخ== [[بڪي جي پٿري|بڪين جي پٿرين]] جي سڃاڻپ ۽ انهن بابت لکيل ذڪر تقريباً اوترو ئي پراڻو آهي، جيترا موجود لکيل تاريخي رڪارڊ آهن.<ref name="Tefekli2013">{{cite journal | vauthors = Tefekli A, Cezayirli F | title = The history of urinary stones: in parallel with civilization | journal = TheScientificWorldJournal | volume = 2013 | article-number = 423964 | date = November 2013 | pmid = 24348156 | pmc = 3856162 | doi = 10.1155/2013/423964 | doi-access = free }}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[گيلن]] [[يوريٽر|يوريٽرن]] سميت [[پيشابي رستو|پيشابي رستي]] ۽ بڪن مان پيشاب خارج ڪري کڻي وڃڻ واري انهن جي ڪم جو بيان ڪيو هو.<ref name="Nahon2011">{{cite journal | vauthors = Nahon I, Waddington G, Dorey G, Adams R | title = The history of urologic surgery: from reeds to robotics | journal = Urologic Nursing | volume = 31 | issue = 3 | pages = 173–180 | date = 2011 | pmid = 21805756 | doi = 10.7257/1053-816X.2011.31.3.173 }}</ref> 1929ع ۾ هيمپٽن ينگ پهريون شخص هو، جنهن جراحيءَ بدران اندروني طريقي سان يوريٽر جو معائنو ڪيو؛ هن طريقي کي [[يوريٽروسڪوپي]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Tefekli2013" /> 1964ع ۾ وي. ايف. مارشل هن طريقي کي وڌيڪ بهتر بڻايو ۽ [[فائبر آپٽڪس]] تي ٻڌل لچڪدار [[اينڊواسڪوپ]] جي استعمال بابت پهريون ڇپيل بيان پيش ڪيو.<ref name="Tefekli2013" /> [[بڪي جو حوض|بڪي جي حوض]] ۾ پاڻي ڪڍڻ واري نلي داخل ڪري، يوريٽرن ۽ پيشابي رستي کي پاسيرو ڪندي پيشاب خارج ڪرڻ واري طريقي، جنهن کي [[نيفروسٽومي]] چيو وڃي ٿو، جو پهريون بيان 1941ع ۾ ڪيو ويو. اهو طريقو پيشابي سرشتي ۾ گذريل ٻن هزار سالن دوران استعمال ٿيندڙ [[کليل جراحي]] جي طريقن کان نمايان طور مختلف هو.<ref name="Tefekli2013" /> ==لاش جي چيرڦاڙ وارين تصويرن جي گيلري== <gallery> File:Slide4nn.JPG|ساڄو بڪي File:Slide5pp.JPG|بڪي File:Slide3ppp.JPG|ساڄي بڪي File:Right kidney.jpg|ساڄي بڪي File:Left kidneys.jpg|کاٻي بڪي File:Kidneys.jpg|بڪيون File:Left kidney.jpg|کاٻي بڪي </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[مصنوعي بڪو]] * [[هولونيفروس]] * [[نيفرو ميگالي]] * [[عضون جو عطيو]] * [[عضوا حاصل ڪرڻ]] * [[حوضي بڪو]] * [[بڪن جو عالمي ڏينهن]] * [[بالغ انساني جسم ۾ جدا جدا خلوي قسمن جي فهرست]] * [[جنيني تهن مان نڪتل انساني خلوي قسمن جي فهرست]] ==حوالا== ===حوالا=== {{Reflist|30em}} ===عام ۽ حوالو ڏنل ماخذ=== * {{Cite book |vauthors = Barrett KE, Barman SM, Yuan JX, Brooks H |year=2019 |title=Ganong's review of medical physiology |edition=26th |location=New York |isbn=978-1-260-12240-4 |oclc=1076268769 |ref={{harvid|Ganong's Physiology|2019}}}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kidneys}} * [https://www.proteinatlas.org/humanproteome/kidney انساني پروٽين ائٽلس ۾ بڪو] * [http://www.uni-mainz.de/FB/Medizin/Anatomie/workshop/EM/EMNiereE.html بڪي جون اليڪٽران خوردبيني تصويرون (ڊاڪٽر جيسٽرو جو اي ايم ائٽلس)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090914015501/http://www.uni-mainz.de/FB/Medizin/Anatomie/workshop/EM/EMNiereE.html |date=2009-09-14 }} {{پيشابي سرشتي جي ايناٽامي}} {{Authority control}} [[زمرو:بڪو| ]] [[زمرو:انڊوڪرائن سرشتو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اناٽومي]] [[زمرو:انساني جسم]] 8go4ngdkivbxtkofiv7fe5gh5up0f6c 0 39956 415054 414915 2026-09-26T17:28:34Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415054 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = هنگري | common_name = هنگري | native_name = {{lang|hu|Magyarország}} | image_flag = Flag of Hungary.svg | image_coat = Coat of arms of Hungary.svg | symbol_width = 50px | national_motto = | national_anthem = {{lang|hu|"[[همنوز]]"|italics=no}}<ref>{{cite web|url=http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619|title=The Story Behind the Hungarian National Anthem|publisher=Jules S. Vállay|access-date=8 May 2017|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075407/http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619}}</ref><br />("ترانو")<br /><div style="display:inline-block;padding-top:0.4em;">[[File:Hungarian national anthem, performed by the United States Navy Band (1997 arrangement).mp3]]</div> | image_map = EU-Hungary.svg | map_caption = يورپ ۾ هنگري جو مقام؛ يورپي يونين اندر هنگري کي نمايان ڪري ڏيکاريو ويو آهي | capital = [[ٻڊاپيسٽ]] | coordinates = {{Coord|47|26|N|19|15|E|type:city}} | largest_city = گاديءَ جو هنڌ | official_languages = [[هنگري ٻولي]] | ethnic_groups = {{unbulleted list |97.7% [[هنگريائي ماڻهو|هنگريائي]] |2.4% [[هنگري ۾ روماني ماڻهو|روماني]] |1.2% [[هنگري جا جرمن|جرمن]] |1.3% [[هنگري جي آبادي|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2022ع جي آدمشماري{{efn|آدمشماريءَ ۾ هڪ کان وڌيڪ جواب ڏيڻ جي اجازت هئي، تنهنڪري مجموعو 100 سيڪڙو کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.}}{{efn|انهن ماڻهن کي شامل نه ڪيو ويو آهي، جن سوال جو جواب نه ڏنو (13.7 سيڪڙو).}} | religion_year = 2022ع جي آدمشماري | religion_ref = <ref name="Census2022-religion">{{cite web|title=A népesség vallás, felekezet és nemek szerint: népszámlálások 1930, 1949, 2001, 2011, 2022|trans-title=Population by religion, denomination and gender: censuses 1930, 1949, 2001, 2011, 2022|url=https://nepszamlalas2022.ksh.hu/eredmenyek/vegleges-adatok/tablazatok/nsz2022-1.1.7.xlsx|publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]]|date=26 September 2023|type=official statistics|format=XLSX file|access-date=30 September 2023|archive-date=15 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231115012444/https://nepszamlalas2022.ksh.hu/eredmenyek/vegleges-adatok/tablazatok/nsz2022-1.1.7.xlsx|url-status=live}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 42.5% [[عيسائيت]] ** 29.2% [[هنگري ۾ ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ]] ** 13.3% ٻيا [[عيسائي فرقا|عيسائي]] {{Tree list/end}} |40.1% جواب نه ڏنو |16.1% [[لادينيت]] |1.3% [[هنگري ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = هنگريائي | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[هنگري جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اندراش باڪا]] | leader_title2 = [[هنگري جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[پيٽر ماديار]] | leader_title3 = [[هنگري جي قومي اسيمبلي جي اسپيڪرن جي فهرست|قومي اسيمبلي جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[اگنيش فورشٽهوفر]] | legislature = [[هنگري جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[هنگري جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[ڪارپيٿيائي طاس تي هنگريائي فتح]] | established_date1 = 862ع–895ع<ref name="Tortenelem 5">{{Cite book |url=https://www.tankonyvkatalogus.hu/pdf/OH-TOR05TB__teljes.pdf |title=Történelem 5. az általános iskolások számára |publisher=Oktatási Hivatal (Hungarian Educational Authority) |year=2020 |isbn=978-615-6178-37-4 |pages=15, 112, 116, 137, 138, 141 |language=Hungarian |trans-title=History 5. for primary school students |access-date=22 September 2023 |archive-date=21 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221015211/https://www.tankonyvkatalogus.hu/pdf/OH-TOR05TB__teljes.pdf }}</ref> | established_event2 = [[هنگري جي امارت]] | established_date2 = 895ع<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana: Heart to India|url=https://books.google.com/books?id=igzYAAAAMAAJ|volume=1|year=2006|publisher=Scholastic Library Pub.|isbn=978-0-7172-0139-6|page=581}}</ref> | established_event3 = [[هنگري جي بادشاهت|عيسائي بادشاهت]] | established_date3 = 25 ڊسمبر 1000ع<ref>{{Cite book |last=Fügedi |first=Erik |author-link=Erik Fügedi |url=https://books.google.com/books?id=xV7xAAAAMAAJ |title=Studies in Medieval and Renaissance History |date=1980 |publisher=[[AMS Press]] |editor-last1=Evans |editor-first1=James Allan Stewart |editor-link1=James Allan Stewart Evans |pages=159-189 |language=en |chapter=Coronation in Medieval Hungary |editor-last2=Unger |editor-first2=Richard W. |editor-link2=Richard Unger}}</ref> | established_event4 = [[1222ع جو سونهري فرمان]] | established_date4 = 24 اپريل 1222ع | established_event5 = [[موهاچ جي جنگ]] | established_date5 = 29 آگسٽ 1526ع | established_event6 = [[ٻوڊا جو گهيرو (1686ع)|ٻوڊا جي آزادي]] | established_date6 = 2 سيپٽمبر 1686ع | established_event7 = [[1848ع جو هنگريائي انقلاب|1848ع جو انقلاب]] | established_date7 = 15 مارچ 1848ع | established_event8 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date8 = 30 مارچ 1867ع | established_event9 = [[ايسٽر انقلاب|آزاديءَ جي بحالي]] | established_date9 = 31 آڪٽوبر 1918ع | established_event10 = [[ٽريانون جو معاهدو]] | established_date10 = 4 جون 1920ع | established_event11 = [[هنگري جي تاريخ|ٽين جمهوريه]] | established_date11 = 23 آڪٽوبر 1989ع | area_km2 = 93,030<ref name=factbook>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110102835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary|url-status=dead|archive-date=10 January 2021|title=Hungary|publisher=CIA|work=The World Factbook|access-date=27 March 2014}}</ref> | area_rank = 108هون | area_sq_mi = 35,919 | percent_water = 3.7<ref name=factbook/> | population_census_year = 2022ع | population_census = 9,603,634<ref name="auto2">{{cite web |url=https://nepszamlalas2022.ksh.hu/en/ |title=2022 Hungarian census |publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]] (KSH) |website=www.ksh.hu |date=7 December 2023 |access-date=26 October 2024 |archive-date=19 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219160958/https://nepszamlalas2022.ksh.hu/en/ |url-status=live }}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 9,489,000<ref>{{cite web |url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0034.html |title=22.1.2.1. Resident population by sex, county and region, 1 January (annual series) |publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]] (KSH) |website=www.ksh.hu |access-date=23 April 2026 |archive-date=11 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411115953/https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0034.html |url-status=live }}</ref> | population_estimate_year = جنوري 2026ع | population_estimate_rank = 96هون | population_density_km2 = {{#expr: 9489000/93030 round 0}} | population_density_sq_mi = {{#expr: 9489000/35919 round 0}} | population_density_rank = 111هون | GDP_PPP = {{increase}} 482.256 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.HU">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026ع | GDP_PPP_rank = 56هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 50,570 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.HU" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 46هون | GDP_nominal = {{increase}} 271.122 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.HU" /> | GDP_nominal_year = 2026ع | GDP_nominal_rank = 53هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 28,430 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.HU" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 50هون | Gini = 29.0 | Gini_year = 2023ع | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]]|website=ec.europa.eu|access-date=4 May 2024|archive-date=9 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.870 | HDI_rank = 46هون | HDI_year = 2023ع | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref> | currency = [[هنگريائي فورنٽ|فورنٽ]] | currency_code = HUF | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | calling_code = [[هنگري ۾ ٽيليفون نمبر|+36]] | patron_saint = [[هنگري جو اسٽيڦن پهريون|سينٽ اسٽيڦن]] | cctld = [[.hu]] }} '''هنگري'''{{efn|{{langx|hu|Magyarország}} {{IPA|hu|ˈmɒɟɒrorsaːɡ||hu-Magyarország.ogg}}}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[چوڌاري خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ]] آهي.<ref name="Flaw">{{cite web|url=http://www.kormany.hu/download/e/02/00000/The%20New%20Fundamental%20Law%20of%20Hungary.pdf|title=The Fundamental Law of Hungary|publisher=Hungarian State|access-date=8 May 2017|archive-date=29 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629205136/http://www.kormany.hu/download/e/02/00000/The%20New%20Fundamental%20Law%20of%20Hungary.pdf}}</ref> هي ملڪ [[پينونيائي طاس|ڪارپيٿيائي طاس]] جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اتر ۾ [[سلوواڪيا]]، اتر اوڀر ۾ [[يوڪرين]]، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[رومانيا]]، ڏکڻ ۾ [[سربيا]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪروشيا]] ۽ [[سلووينيا]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[آسٽريا]] واقع آهن. هنگري [[ڊينيوب درياھ]] جي [[آبي نيڪال جو طاس|آبي نيڪال واري طاس]] ۾ واقع آهي ۽ ان جي جاگرافيءَ تي وسيع هيٺاهين [[ميداني علائقو|ميدانن]] جو غلبو آهي. ملڪ جي آبادي 95 لک کان وڌيڪ آهي، جنهن ۾ اڪثريت نسلي [[هنگريائي ماڻهو|هنگريائي]] (ماديار) ماڻهن جي آهي، جڏهن ته [[هنگري ۾ روماني ماڻهو|روماني ماڻهن]] جي پڻ هڪ اهم اقليت آباد آهي. [[هنگري ٻولي]] ملڪ جي [[هنگري جون ٻوليون|سرڪاري ٻولي]] آهي ۽ اها [[يورپ جون ٻوليون|يورپ جي]] انهن ٿورين ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي خاندان]] سان واسطو نٿيون رکن.<ref>{{Cite web |date=2024-12-22 |title=Hungary {{!}} History, Map, Flag, Population, Currency, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Hungary |access-date=2024-12-24 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=15 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215102212/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276730/Hungary/214181/History |url-status=live }}</ref> [[ٻڊاپيسٽ]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ، [[هنگري جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] ۽ ثقافتي توڙي اقتصادي مرڪز آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-12-22 |title=Hungary - Rivers, Plains, Soils |url=https://www.britannica.com/place/Hungary/Drainage-and-soils |access-date=2024-12-24 |website=Britannica }}</ref><ref>{{Cite web |last=Péter |first=László |title=Budapest |url=https://www.britannica.com/place/Budapest |website=Britannica |access-date=11 March 2025 |archive-date=23 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223072046/https://www.britannica.com/place/Budapest |url-status=live }}</ref> هنگريائي رياست جي قيام کان اڳ هن علائقي ۾ مختلف قومون ۽ گروهه آباد رهيا، جن ۾ [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]]، [[قديم روم|رومي]]، [[هن]]، [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ قومون]]، [[پينونيائي آوار|آوار]] ۽ [[سلاوي ماڻهو|سلاو]] شامل هئا. هنگريائي رياست جو آغاز نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[هنگري جي امارت]] سان ٿيو، جيڪا 1000ع ۾ بادشاهه [[هنگري جو اسٽيڦن پهريون|اسٽيڦن پهرئين]] جي دور ۾ وچئين دور جي هڪ [[عيسائيت|عيسائي]] بادشاهت بڻجي وئي. 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] ۾ [[عثماني سلطنت]] هٿان شڪست کان پوءِ هنگري جي بادشاهت 150 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين ٽن حصن ۾ ورهايل رهي، جيستائين ارڙهين صديءَ جي شروعات کان اڳ [[هيبسبرگ گهراڻو|هيبسبرگ]] حڪمرانيءَ هيٺ ٻيهر متحد ٿي. هيبسبرگن خلاف ڪيترين بغاوتن کان پوءِ [[1867ع جو آسٽرو-هنگريائي ٺاهه|1867ع جي ٺاهه]] تحت [[آسٽرو-هنگريائي سلطنت]] قائم ٿي؛ [[آسٽريا-هنگري]] [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين يورپ جي هڪ [[عظيم طاقت]] رهي. هنگري جون جديد سرحدون پوءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون معاهدي]] وسيلي مقرر ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ پنهنجي تاريخي علائقي جو 71 سيڪڙو ۽ پنهنجي معيشت ۽ آباديءَ جو وڏو حصو وڃائي ويٺو؛ نسلي هنگريائين جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نين سرحدن کان ٻاهر رهجي ويو. [[ٻن مهاڀاري جنگين جي وچ ۾ هنگري|ٻن مهاڀاري جنگين جي وچ واري دور]] جي شروعات ۾ هنگري شديد سياسي ۽ سماجي اٿل پٿل مان گذريو، جنهن جي نتيجي ۾ [[هنگري جو ريجنٽ|ريجنٽ]] [[ميڪلوس هورٿي]] جي [[قومي قدامت پسندي|قومي قدامت پسند]] حڪومت قائم ٿي. [[ٻي مهاڀاري جنگ]] دوران هنگري [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] ۾ شامل ٿيو ۽ جنگ ۾ ملڪ کي وڏي جاني ۽ مالي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Montgomery">[http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=7&pre=1 ''Hungary: The Unwilling Satellite''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216070442/http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=7&pre=1 |date=16 February 2007 }} [http://kapos.hu/hirek/kis_szines/2018-06-16/megerkezett_az_idei_balaton_sound_himnusza.html John F. Montgomery, ''Hungary: The Unwilling Satellite''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412191506/http://kapos.hu/hirek/kis_szines/2018-06-16/megerkezett_az_idei_balaton_sound_himnusza.html |date=12 April 2022 }} Devin-Adair Company, New York, 1947. Reprint: Simon Publications, 2002.</ref><ref name="Thomas, pg. 11">Thomas, ''The Royal Hungarian Army in World War II'', pg. 11</ref> ٿوري عرصي جي [[سوويت يونين|سوويت]] قبضي کان پوءِ 1949ع ۾ [[هنگري عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي، جيڪا [[وارسا ٺاهه]] ۾ شامل هڪ سوويت اتحادي رياست هئي. ان کان پوءِ ٿيندڙ سياسي جبر ۽ اقتصادي جمود 1956ع جي ناڪام [[1956ع جو هنگريائي انقلاب|هنگريائي انقلاب]] جو سبب بڻيا، جيتوڻيڪ ايندڙ ڏهاڪن ۾ [[گولاش ڪميونزم|ڪميونسٽ حڪمراني نسبتاً نرم]] ٿي وئي. [[1989ع جا انقلاب|1989ع جي انقلابن]] دوران هنگري پرامن نموني هڪ [[جمهوري جمهوريه|جمهوري]] [[پارلياماني جمهوريه]] ۾ تبديل ٿي ويو.<ref>{{Cite journal|title=1989. évi XXXI. törvény az Alkotmány módosításáról|trans-title=Act XXXI of 1989 on the Amendment of the Constitution|journal=Magyar Közlöny|publisher=Pallas Lap- és Könyvkiadó Vállalat|location=Budapest|volume=44|issue=74|page=1219|language=hu|date=23 October 1989}}</ref> هنگري 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۽ 2007ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيو. 2010ع کان 2026ع تائين [[وڪٽر اوربان]] ۽ [[فيديس]] جي اڳواڻيءَ واري دور ۾ ملڪ جي جمهوري نظام بابت مختلف عالمي ادارن ۽ محققن طرفان جمهوري پٺتي هٽڻ جا خدشا ظاهر ڪيا ويا. هنگري هڪ [[عالمي بئنڪ جي اعليٰ آمدني واري معيشت|اعليٰ آمدني واري معيشت]] آهي، جتي [[هنگري ۾ صحت جي سار سنڀال|عالمگير صحت جي سار سنڀال]] موجود آهي ۽ [[هنگري جي يونيورسٽين ۽ ڪاليجن جي فهرست|اعليٰ تعليم]] جي ڪجهه صورتن ۾ فيس کان سواءِ تعليم جون سهولتون پڻ ڏنيون وڃن ٿيون.<ref name="auto">{{cite journal|author=OECD|date=27 June 2013|title=OECD Health Data: Social protection|journal=OECD Health Statistics (Database)|doi=10.1787/data-00544-en|url=http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/data/oecd-health-statistics/oecd-health-data-social-protection_data-00544-en|access-date=14 July 2013|url-access=subscription|archive-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103053845/http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/data/oecd-health-statistics/oecd-health-data-social-protection_data-00544-en|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103053845/http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/data/oecd-health-statistics/oecd-health-data-social-protection_data-00544-en |date=3 January 2014 }}</ref><ref name="europa">{{cite web|url=http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/facts_and_figures/compulsory_education_EN.pdf|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20131106181321/http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/facts_and_figures/compulsory_education_EN.pdf|archive-date=6 November 2013|title=Compulsory Education in Europe 2013/2014|publisher=European commission|access-date=19 May 2014|author=Eurydice}}</ref> ملڪ [[هنگريائي فن|فن]]، [[هنگري جي موسيقي|موسيقي]]، [[هنگريائي ادب|ادب]]، [[اولمپڪ راندين ۾ هنگري|راندين]] ۽ [[هنگري ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] جي شعبن ۾ اهم تاريخي خدمتن لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=http://mta.hu/english/hungarys-nobel-prize-winners-106018|work=[[Hungarian Academy of Sciences]]|title=Hungary's Nobel Prize Winners, 13 Hungarian win Nobel Prize yet|access-date=2 April 2022|archive-date=21 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921183022/https://mta.hu/english/hungarys-nobel-prize-winners-106018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Population per Gold Medal. Hungary has the second highest gold medal per capita in the world. All together it has 175 gold medal until 2016.|url=http://www.medalspercapita.com/#golds-per-capita:all-time|work=medalspercapita.com|access-date=18 June 2017|archive-date=30 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730144712/http://www.medalspercapita.com/#golds-per-capita:all-time}}</ref><ref name="Britannic .=">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276684/Hungarian-literature ''Hungarian literature – "Popular poetry is the only real poetry was the opinion of Sándor Petőfi, one of the greatest Hungarian poets, whose best poems rank among the masterpieces of world literature"''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426220134/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276684/Hungarian-literature |date=26 April 2015 }}, ''Encyclopædia Britannica'', 2012 edition</ref><ref>Szalipszki, pg.12<br />Refers to the country as "widely considered" to be a "home of music".</ref> [[هنگري ۾ سياحت|يورپ جي هڪ مشهور سياحتي منزل]] طور هنگري 2019ع ۾ 24.5 ملين بين الاقوامي سياحن جي ميزباني ڪئي.<ref>{{Cite web|title=STADAT – 4.5.3. The number of inbound trips to Hungary and the related expenditures by motivation (2009–)|url=https://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_ogt004c.html|access-date=2022-06-02|website=Hungarian Central Statistical Office}}</ref> هنگري ڪيترين بين الاقوامي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]]، [[يورپي يونين]]، [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]]، [[گڏيل قومون]]، [[عالمي صحت تنظيم]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[عالمي بئنڪ]]، [[ايشيائي بنيادي ڍانچي سيڙپڪاري بئنڪ]] ۽ [[وائشيگراڊ گروپ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true|title=International organizations in Hungary|publisher=Ministry of Foreign Affairs|access-date=20 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313115736/http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true|archive-date=13 March 2016}}</ref> {{TOC limit|limit=3}} == نالي جي بڻ بڻياد == {{Main|هنگري جو نالو}} لفظ "هنگري" ۾ موجود "ھن" گهڻو ڪري [[هن|هنن]] سان تاريخي لاڳاپي مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي [[پينونيائي آوار|آوارن]] کان اڳ هنگريءَ جي علائقي ۾ آباد ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=Hungary – Country Information: Etymology |url=https://www.frua.org/hungary.html |accessdate=6 November 2025 |website=FRUA}}</ref> نالي جو باقي حصو [[وچئين دور جي يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] نالي اونگروئی Oungroi ٔ اطالوي ۾ Οὔγγροι جي لاطيني صورت مان نڪتل آهي. ممڪن آهي ته يوناني نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم سلاوي]] لفظ ągrinŭ مان ورتل هجي، جيڪو وري [[اوغوري ٻوليون|اوغوري ترڪ]] لفظ ''[[اونوغور]]'' (Onogur)، يعني "ڏهه [اوغور قبيلا]"، مان ورتل هو.<ref>{{Cite journal|last=Benjamin Golden|first=Peter|date=2011|title=Studies on the Peoples and Cultures of the Eurasian Steppes|url=https://www.researchgate.net/publication/281319966|journal=Editura Academiei Române|page=23}}</ref> ''اونوغور'' انهن قبيلن جو گڏيل نالو هو، جيڪي بعد ۾ [[بلغار ماڻهو|بلغارن]] جي قبائلي اتحاد ۾ شامل ٿيا؛ هن اتحاد آوارن کان پوءِ هنگريءَ جي اوڀر وارن علائقن تي حڪمراني ڪئي.<ref name="Király">{{cite book|last=Király|first=Péter|title=A magyarok elnevezése a korai európai forrásokban ''(The Names of the Magyars in Early European Sources)'' /In: Honfoglalás és nyelvészet ("The Occupation of Our county" and Linguistics)/|publisher=Balassi Kiadó|date=1997|location=Budapest|url=http://webshop.animare.hu/honfoglalas+es+nyelveszet+83813.html|isbn=978-963-506-108-2|page=266|access-date=7 October 2015|archive-date=13 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413130130/http://webshop.animare.hu/honfoglalas+es+nyelveszet+83813.html}}</ref><ref>{{cite book|title=A History of Hungary|editor=Peter F. Sugar|publisher=Indiana University Press|date=22 November 1990|isbn=978-0-253-20867-5|page=9|url=https://books.google.com/books?id=SKwmGQCT0MAC&pg=PA9|archive-date=3 December 2024|access-date=11 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203140109/https://books.google.com/books?id=SKwmGQCT0MAC&pg=PA9|url-status=live}}</ref> [[پيٽر بي گولڊن]] آرپاڊ برتا جي ان تجويز کي پڻ قابلِ غور سمجهي ٿو، جنهن موجب هي نالو [[خزر ٻولي|خزر ترڪ]] لفظ اونگر ongar مان نڪتل آهي؛ جنهن جو تعلق "ساڄي" يا "ساڄي پاسي" جي مفهوم سان آهي. هن تشريح موجب ڪارپيٿيائي طاس تي قبضي کان اڳ ماديارن جو اتحاد [[خزر ماڻهو|خزرن]] جي فوجي قوتن جو "ساڄو بازو" (اولهائون بازو) هو.<ref>{{Cite book|last=Berta|first=Árpad|title=Die chasarische Benennung der Ungarn}}</ref> هنگريءَ جو [[داخلي نالو ۽ خارجي نالو|مقامي نالو]] Magyarország آهي، جيڪو magyar ("هنگريائي" يا "ماديار") ۽ ország ("ملڪ") لفظن مان ٺهيل آهي. ملڪ جي ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندڙ "ماديار" نالو ڪجهه ٻين ٻولين ۾ ملڪ جي نالي ۾ وڌيڪ سڌي نموني نظر اچي ٿو؛ مثال طور [[ترڪ ٻولي|ترڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ ڪجهه ٻين ٻولين ۾ هنگريءَ لاءِ ''ماديارستان'' يا ان سان ملندڙ، يعني "ماديارن جي سرزمين"، جهڙا نالا استعمال ٿين ٿا. ''ماديار'' لفظ ستن وڏن نيم خانه بدوش هنگريائي قبيلن مان اڳواڻي ڪندڙ قبيلي جي نالي مان ورتل آهي.<ref>György Balázs, Károly Szelényi, [https://books.google.com/books?id=4NlnAAAAMAAJ The Magyars: the birth of a European nation], Corvina, 1989, p. 8</ref><ref>Alan W. Ertl, [https://books.google.com/books?id=X9PGRaZt-zcC&pg=PA358 Toward an Understanding of Europe: A Political Economic Précis of Continental Integration], Universal-Publishers, 2008, p. 358</ref><ref>Z. J. Kosztolnyik, [https://books.google.com/books?id=NPBnAAAAMAAJ Hungary under the early Árpáds: 890s to 1063], Eastern European Monographs, 2002, p. 3</ref> == تاريخ == {{Main|هنگري جي تاريخ}} === 895ع کان اڳ === {{Main|هنگري جي قبل از تاريخ|هنگريائي ڏند ڪٿا}} [[File:Pannonia térkép 2. század.jpg|thumb|کاٻو|ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[پينونيائي طاس|ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارا رومي صوبا ۽ غير رومي قومون]] [[رومي سلطنت]] 16 کان 15 ق.م. دوران [[الپس]] جبلن ۽ [[ڊينيوب]] درياهه جي اولهه واري علائقي جي وچ واري سرزمين فتح ڪئي؛ ڊينيوب سلطنت جي سرحد بڻجي ويو.<ref name="Kershaw">Kershaw, Stephen P. (2013). ''A Brief History of The Roman Empire: Rise and Fall. London.'' Constable & Robinson Ltd. {{ISBN|978-1-78033-048-8}}.</ref> 14 ق.م. ۾ [[پينونيا]]، جيڪو [[پينونيائي طاس|ڪارپيٿيائي طاس]] جو اولهائون حصو هو ۽ موجوده هنگريءَ جو اولهائون علائقو پڻ ان ۾ شامل هو، شهنشاهه [[آگسٽس]] جي لکيت ''[[ريس گيسٽي ڊيوي آگسٽي]]'' ۾ رومي سلطنت جو حصو ڄاڻايو ويو.<ref name="Kershaw" /> پينونيا جي ڏکڻ-اوڀر واري علائقي کي 6 ق.م. ۾ رومي صوبي [[موئسيا]] طور منظم ڪيو ويو.<ref name="Kershaw" /> [[ٽيسا]] درياهه جي اوڀر وارو علائقو 106ع ۾ رومي صوبو [[ڊيشيا]] بڻيو، جنهن ۾ موجوده اوڀر هنگريءَ جا علائقا به شامل هئا. هي علائقو 271ع تائين رومي حڪمراني هيٺ رهيو.<ref name="Scarre">Scarre, Chris (2012). ''Chronicle of the Roman Emperors: The Reign-by-Reign Record of the Rulers of Imperial Rome.'' London. Thames & Hudson Ltd. {{ISBN|978-0-500-28989-1}}.</ref> 235ع کان پوءِ رومي سلطنت بغاوتن، حڪمرانن جي وچ ۾ رقابت ۽ شهنشاهن جي تيزيءَ سان ٿيندڙ تبديلي سبب بحرانن جي دور مان گذري. پنجين صديءَ ۾ [[جرمن قومون|جرمن قبيلن]] جي لڏپلاڻ ۽ [[ڪارپي ماڻهو|ڪارپي ماڻهن]] جي دٻاءَ هيٺ اولهائين رومي سلطنت زوال پذير ٿي وئي.<ref name="Scarre" /> هن دور ۾ ڪيترائي حملي آور ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ گروهه وچ يورپ ۾ داخل ٿيا، جن مان شروعاتي اهم قوت [[هن سلطنت]] ({{circa|370}}–469ع) هئي. هن سلطنت جو سڀ کان طاقتور حڪمران [[اٽيلا|اٽيلا هن]] (434–453ع) هو، جيڪو بعد ۾ هنگريائي ڏند ڪٿائن ۾ هڪ اهم شخصيت بڻجي ويو.<ref name="Kelly">Kelly, Christopher (2008). ''Attila The Hun: Barbarian Terror and The Fall of The Roman Empire.'' London. The Bodley Head. {{ISBN|978-0-224-07676-0}}.</ref> هن سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[گيپڊ]]، جيڪي هڪ اوڀر جرمن قوم هئا ۽ اڳ هنن جا تابع رهيا هئا، ڪارپيٿيائي طاس ۾ پنهنجي بادشاهت قائم ڪئي.<ref name="Bona_The_Gepids_during_and_after_the_Hun_Period">{{cite book|last=Bóna|first=István|editor1-last=Köpeczi|editor1-first=Béla|editor2-last=Barta|editor2-first=Gábor|editor3-last=Makkai|editor3-first=László|editor4-last=Mócsy|editor4-first=András|editor5-last=Szász|editor5-first=Zoltán|title=History of Transylvania|publisher=Hungarian Research Institute of Canada|year=2001|chapter=From Dacia to Transylvania: The Period of the Great Migrations (271–895); The Kingdom of the Gepids; The Gepids during and after the Hun Period|chapter-url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/34.html|isbn=0-88033-479-7|archive-date=2 October 2025|access-date=23 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002191633/http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/34.html|url-status=live}}</ref> لڏپلاڻ واري دور ۾ ڪارپيٿيائي طاس ۾ پهچندڙ ٻين قومن ۾ [[گوٿ]]، [[وينڊل]]، [[لومبارڊ]] ۽ [[اوائلي سلاو|سلاو]] شامل هئا.<ref name="Scarre" /> 560ع واري ڏهاڪي ۾ [[پينونيائي آوار|آوارن]] آوار خاقانيت قائم ڪئي، جنهن ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي تائين علائقي ۾ بالادستي برقرار رکي. [[شارليمان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[فرئنڪ]] فوجن 790ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترين فوجي مهمن ذريعي آوارن کي شڪست ڏني.<ref name="Gubcsi">Lajos Gubcsi, [http://mek.oszk.hu/09100/09132/09132.pdf Hungary in the Carpathian Basin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200312171632/http://mek.oszk.hu/09100/09132/09132.pdf |date=12 March 2020 }}, MoD Zrínyi Media Ltd, 2011</ref> 804ع کان 829ع جي وچ ۾ [[پهرين بلغاريا سلطنت]] ڊينيوب جي اوڀر وارن علائقن تي قبضو ڪري مقامي سلاوي قبيلن ۽ آوارن جي باقي گروهن تي حڪمراني قائم ڪئي.<ref name="Skutsch">Skutsch, Carl, ed. (2005). ''Encyclopedia of the World's Minorities.'' New York: Routledge. p. 158. {{ISBN|1-57958-468-3}}.</ref> نائين صديءَ جي وچ تائين ڊينيوب جي اولهه ۾ [[هيٺئين پينونيا جي سلاو#شهزادي رياست|بالاتون شهزادي رياست]]، جنهن کي هيٺيون پينونيا پڻ چيو ويندو هو، فرئنڪ [[پينونيا جي سرحدي رياست|پينونيا جي سرحدي رياست]] جي حصي طور قائم ٿي چڪي هئي.<ref name="Luthar">Luthar, Oto, ed. (2008). ''The Land Between: A History of Slovenia.'' Frankfurt am Main: Peter Lang GmbH. {{ISBN|9783631570111}}.</ref> === وچيون دور (895–1526ع) === {{Main|هنگري جي شهزادي رياست|وچئين دور ۾ هنگري جي بادشاهت}} [[File:Kalandozasok.jpg|thumb|[[يورپ تي هنگريائي حملا|نائين ۽ ڏهين صديءَ ۾ هنگريائي فوجي مهمون]]: 899ع کان 970ع تائين محقق يورپ جي مختلف علائقن ۾ 47 فوجي مهمون ڳڻين ٿا، جن مان 38 اولهه ۽ 9 اوڀر طرف ڪيون ويون.<ref name="Szabados Augsburg 2005">{{Cite journal |last=Szabados |first=György |date=August 2005 |title=Vereség háttér nélkül? Augsburg, 955 |trans-title=Defeat without background? Augsburg, 955 |url=https://epa.oszk.hu/01300/01343/00044/nemzet.html |journal=Hitel – irodalmi, művészeti és társadalmi folyóirat [literary, artistic and social journal] |language=hu |issue=8 |archive-date=4 March 2016 |access-date=2 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054449/http://epa.oszk.hu/01300/01343/00044/nemzet.html |url-status=live }}</ref> انهن مان رڳو 8 مهمون ناڪام ٿيون، جڏهن ته باقي ڪامياب رهيون.{{sfn|Nagy|2007|p=168}}]] [[هنگري جي شهزادي رياست|هنگريائي رياست]] جو بنياد [[ڪارپيٿيائي طاس تي هنگريائي قبضو|ڪارپيٿيائي طاس تي قبضو ڪندڙ هنگريائي قبيلن]] سان ڳنڍيل آهي، جيڪي [[پونٽڪ-ڪئسپين چراگاهه|پونٽڪ-ڪئسپين چراگاهن]] کان [[ماديارن جا ست سردار|ستن قبيلن]] جي اتحاد جي صورت ۾ هتي پهتا.<ref name="c194">{{cite journal | last1=Neparáczki | first1=Endre | last2=Maróti | first2=Zoltán | title=Mitogenomic data indicate admixture components of Central-Inner Asian and Srubnaya origin in the conquering Hungarians | journal=PLOS ONE | publisher=Public Library of Science (PLoS) | volume=13 | issue=10 | date=2018-10-18 | issn=1932-6203 | doi=10.1371/journal.pone.0205920 | doi-access=free | article-number=e0205920| pmid=30335830 | pmc=6193700 | bibcode=2018PLoSO..1305920N }}</ref> [[هنگريائي ماڻهو|هنگريائي]] وڏي شهزادي [[آلموش]] ۽ سندس پٽ [[آرپاڊ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مضبوط ۽ مرڪزي چراگاهي سلطنت جي شاخ طور ڪارپيٿيائي طاس ۾ پهتا. آلموش ۽ آرپاڊ [[آرپاڊ گهراڻو|آرپاڊ گهراڻي]] جا باني هئا، جيڪو هنگريءَ جو حڪمران گهراڻو بڻيو ۽ هنگريائي رياست جي قيام ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. آرپاڊ گهراڻي پنهنجي نسب کي سڌو سنئون [[اٽيلا|اٽيلا هن]] سان ڳنڍيو.<ref name=":02">{{Cite book|last1=Horváth-Lugossy|first1=Gábor|url=https://mki.gov.hu/assets/pdf/MKI_EN_006_kings_and_saints_B5_web.pdf|title=Kings and Saints – The Age of the Árpáds|last2=Makoldi|first2=Miklós|last3=Neparáczki|first3=Endre|publisher=Institute of Hungarian Research|year=2022|isbn=978-615-6117-65-6|location=Budapest, Székesfehérvár|archive-date=7 April 2025|access-date=22 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20250407064011/https://mki.gov.hu/assets/pdf/MKI_EN_006_kings_and_saints_B5_web.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Neparáczki|first1=Endre|last2=Maróti|first2=Zoltán|last3=Kalmár|first3=Tibor|last4=Maár|first4=Kitti|last5=Nagy|first5=István|last6=Latinovics|first6=Dóra|last7=Kustár|first7=Ágnes|last8=Pálfi|first8=György|last9=Molnár|first9=Erika |last10=Marcsik |first10=Antónia|last11=Balogh|first11=Csilla|last12=Lőrinczy|first12=Gábor|last13=Tomka|first13=Péter|last14=Kovacsóczy|first14=Bernadett|last15=Kovács|first15=László|date=12 November 2019|title=Y-chromosome haplogroups from Hun, Avar and conquering Hungarian period nomadic people of the Carpathian Basin|journal=Scientific Reports|last16=Török|first16=Tibor|volume=9|issue=1|page=16569|doi=10.1038/s41598-019-53105-5|doi-access=free|pmid=31719606|pmc=6851379|bibcode=2019NatSR...916569N|issn=2045-2322}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Neparáczki|first1=Endre|last2=Maróti|first2=Zoltán|last3=Kalmár|first3=Tibor|last4=Kocsy|first4=Klaudia|last5=Maár|first5=Kitti|last6=Bihari|first6=Péter|last7=Nagy|first7=István|last8=Fóthi|first8=Erzsébet|last9=Pap|first9=Ildikó |last10=Kustár |first10=Ágnes|last11=Pálfi|first11=György|last12=Raskó|first12=István|last13=Zink|first13=Albert|last14=Török|first14=Tibor|date=18 October 2018|title=Mitogenomic data indicate admixture components of Central-Inner Asian and Srubnaya origin in the conquering Hungarians|journal=PLOS ONE|volume=13|issue=10|article-number=e0205920|doi=10.1371/journal.pone.0205920|pmid=30335830|pmc=6193700|bibcode=2018PLoSO..1305920N|doi-access=free}}</ref> هنگريائين 862ع کان 895ع تائين ڊگهي ۽ منظم لڏپلاڻ ذريعي علائقي تي قبضو ڪيو.<ref name=":2822">{{Cite book|url=https://www.tankonyvkatalogus.hu/pdf/OH-TOR05TB__teljes.pdf|title=Történelem 5. az általános iskolások számára|publisher=Oktatási Hivatal (Hungarian Educational Authority)|year=2020|isbn=978-615-6178-37-4|pages=15, 112, 116, 137, 138, 141|language=Hungarian|trans-title=History 5. for primary school students|access-date=22 September 2023|archive-date=21 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231221015211/https://www.tankonyvkatalogus.hu/pdf/OH-TOR05TB__teljes.pdf}}</ref> اڀرندڙ هنگريائي رياست [[يورپ تي هنگريائي حملا|يورپ ۾ ڪيترين فوجي مهمن ۽ ڇاپن]] ۾ حصو ورتو، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان وٺي موجوده اسپين تائين پهتا.<ref name="Stephen Wyley">{{cite web|author=Stephen Wyley|url=http://www.geocities.com/egfrothos/magyars/magyars.html|title=The Magyars of Hungary|publisher=Geocities.com|date=30 May 2001|access-date=20 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091021171416/http://geocities.com/egfrothos/magyars/magyars.html|archive-date=21 October 2009}}</ref> هنگريائين 907ع کان 910ع جي وچ ۾ اوڀر فرئنڪن جي ٽن وڏين شاهي فوجن کي شڪست ڏني.<ref>{{cite book|author=Peter Heather|title=Empires and Barbarians: Migration, Development and the Birth of Europe|url=https://books.google.com/books?id=iX_QNvxR4K0C&pg=PT227|year=2010|publisher=Pan Macmillan|isbn=978-0-330-54021-6|page=227}}</ref> 955ع ۾ [[ليخفيلڊ جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ، خاص ڪري اولهه طرف، هنگريائي فوجي مهمن جو سلسلو گهڻي حد تائين عارضي طور ختم ٿي ويو. ==== آرپاڊ گهراڻي جي بادشاهن جو دور ==== {{Main|هنگري جي بادشاهت (1000–1301ع)|آرپاڊ گهراڻو}} [[File:A Szent Korona elölről 2.jpg|thumb|کاٻو|upright|[[هنگري جو مقدس تاج|مقدس تاج]] (''سينٽ ڪورونا'')، هنگريءَ جي اهم قومي نشانين مان هڪ. روايت موجب اهو هنگريءَ جي پهرين بادشاهه [[اسٽيفن پهريون، هنگري جو بادشاهه|سينٽ اسٽيفن]] سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي دور ۾ ملڪ ۾ عيسائيت کي رياستي بنيادن تي مضبوط ڪيو ويو.]] 972ع ۾ [[آرپاڊ گهراڻو|آرپاڊ گهراڻي]] جي حڪمران شهزادي ({{langx|hu|fejedelem}}) [[گيزا، هنگريائين جو وڏو شهزادو|گيزا]] هنگريءَ کي عيسائي اولهه يورپ جي سياسي ۽ مذهبي نظام سان ڳنڍڻ جو عمل باضابطه طور شروع ڪيو.<ref>Attila Zsoldos, [https://books.google.com/books?id=IgoiAQAAIAAJ Saint Stephen and his country: a newborn kingdom in Central Europe: Hungary], Lucidus, 2001, p. 40</ref> سندس پٽ [[اسٽيفن پهريون، هنگري جو بادشاهه|سينٽ اسٽيفن پهريون]] پنهنجي [[بت پرستي|غير عيسائي]] مائٽ [[ڪوپاني]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ هنگريءَ جو پهريون بادشاهه بڻيو. اسٽيفن جي دور ۾ هنگريءَ کي ڪيٿولڪ [[رسولي بادشاهت]] طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|author=Asia Travel Europe|url=http://www.asiatravel.com/europe/hungaria/travelinfo.html|title=Hungaria Travel Information|work=Asiatravel.com|access-date=21 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080905161209/http://asiatravel.com/europe/hungaria/travelinfo.html|archive-date=5 September 2008}}</ref> [[پوپ سلويسٽر ٻيون|پوپ سلويسٽر ٻئي]] سان رابطو ڪرڻ کان پوءِ اسٽيفن کي پوپي درٻار کان بادشاهيءَ جون نشانيون مليون، جن ۾ غالباً [[هنگري جو مقدس تاج|مقدس تاج]] جو هڪ حصو پڻ شامل هو. 1006ع تائين اسٽيفن پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري هنگريءَ کي اولهه يورپي طرز جي [[جاگيرداري|جاگيردار رياست]] ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ وسيع سڌارا شروع ڪيا. انتظامي ڪمن لاءِ ملڪ لاطيني ٻولي اختيار ڪئي، جيڪا 1844ع تائين انتظاميا جي سرڪاري ٻولي رهي. بادشاهه [[لاڊيسلاس پهريون، هنگري جو بادشاهه|سينٽ لاڊيسلاس]] بادشاهه [[اسٽيفن پهريون، هنگري جو بادشاهه|سينٽ اسٽيفن]] جي شروع ڪيل ڪم کي اڳتي وڌايو، هنگريائي رياست جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ [[عيسائيت]] کي وڌيڪ مستحڪم ڪيو. سندس قيادت ۽ فوجي صلاحيتن اندروني اقتداري تڪرارن ۽ ٻاهرين فوجي خطرن کي گهٽائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Saint Ladislaus DNA">{{Cite journal|last1=Varga|first1=Gergely I B|last2=Kristóf|first2=Lilla Alida|last3=Maár|first3=Kitti|last4=Kis|first4=Luca|last5=Schütz|first5=Oszkár|last6=Váradi|first6=Orsolya|last7=Kovács|first7=Bence|last8=Gînguță|first8=Alexandra|last9=Tihanyi|first9=Balázs |last10=Nagy |first10=Péter L|last11=Maróti|first11=Zoltán|last12=Nyerki|first12=Emil|last13=Török|first13=Tibor|last14=Neparáczki|first14=Endre|date=January 2023|title=The archaeogenomic validation of Saint Ladislaus' relic provides insights into the Árpád dynasty's genealogy|journal=Journal of Genetics and Genomics|volume=50|issue=1|pages=58–61|doi=10.1016/j.jgg.2022.06.008|pmid=35809778}}</ref> ڪروئيشيا جي بادشاهه [[ديميتريئس زوونيمير]] جي زال لاڊيسلاس جي ڀيڻ هئي.<ref>{{The Early Medieval Balkans |page=283}}</ref> [[هيلن آف هنگري، ڪروئيشيا جي راڻي|هيلن]] جي درخواست تي لاڊيسلاس 1091ع ۾ ڪروئيشيا جي تڪرار ۾ مداخلت ڪندي اتي فوجي مهم ڪئي.{{sfn|Fine|1991|pp=282, 284}} 1102ع ۾ [[ڪولومان، هنگري جو بادشاهه|ڪولومان]] جي [[بايوگراڊ نا مورو]] ۾ "ڪروئيشيا ۽ ڊالميشيا جي بادشاهه" طور تاجپوشي ٿيڻ کان پوءِ [[ڪروئيشيا جي بادشاهت (925–1102ع)|ڪروئيشيا جي بادشاهت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت (1000–1301ع)|هنگري جي بادشاهت]] وچ ۾ [[هنگري سان ذاتي اتحاد ۾ ڪروئيشيا|ذاتي اتحاد]] قائم ٿيو.<ref name="HR-HU-Heka">{{cite journal|journal=Scrinia Slavonica|issn=1332-4853|title=Hrvatsko-ugarski odnosi od sredinjega vijeka do nagodbe iz 1868. s posebnim osvrtom na pitanja Slavonije|trans-title=Croatian-Hungarian relations from the Middle Ages to the Compromise of 1868, with a special survey of the Slavonian issue|language=hr|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=68144|author=Ladislav Heka|date=October 2008|volume=8|issue=1|pages=152–173|access-date=16 October 2011|archive-date=4 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160704071036/http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=68144|url-status=live}}</ref> [[File:Europe_mediterranean_1097.jpg|alt=1097ع ۾ يورپ جو نقشو|thumb|1097ع ۾ يورپ]] [[آرپاڊ گهراڻو|آرپاڊ گهراڻي]] جي سڀ کان طاقتور ۽ شاهوڪار بادشاهن مان هڪ [[بيلا ٽيون، هنگري جو بادشاهه|بيلا ٽيون]] هو.<ref>{{cite book | last=Mass | first=K. | author-link=Robert K. Massie | title=History of Hungary: Details about the Hungarian Economy, Origins, and Background | publisher=Efalon Acies | url=https://books.google.com/books?id=R_IoEQAAQBAJ&pg=PT15 | archive-date=2 December 2025 | access-date=20 January 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20251202043550/https://books.google.com/books?pg=PT15&id=R_IoEQAAQBAJ | url-status=live }}</ref> هڪ همعصر آمدني رجسٽر موجب سندس سالياني آمدني لڳ ڀڳ 23 ٽن چانديءَ جي برابر هئي. اها رقم فرانس جي بادشاهه جي اندازي مطابق 17 ٽن چانديءَ جي آمدنيءَ کان وڌيڪ ۽ انگريزي تاج جي آمدنيءَ کان لڳ ڀڳ ٻيڻي هئي.<ref>{{cite book|author=Miklós Molnár|title=A Concise History of Hungary|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00moln|url-access=registration|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66736-4|page=[https://archive.org/details/concisehistoryof00moln/page/46 46]}}</ref> [[اينڊريو ٻيون، هنگري جو بادشاهه|اينڊريو ٻئي]] ''[[ڊپلوما اينڊريانم]]'' جاري ڪيو، جنهن [[ٽرانسلوانيائي سيڪسن]] جي خاص حقن کي محفوظ ڪيو ۽ ان کي دنيا جي شروعاتي خودمختياريءَ جي قانونن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.hungarianhistory.com/lib/autonomy/komlossy.pdf|title=Hungarianhistory.com|access-date=25 November 2010|archive-date=12 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110712231738/http://www.hungarianhistory.com/lib/autonomy/komlossy.pdf|url-status=live}}</ref> هن 1217ع ۾ [[پنجين صليبي جنگ]] دوران [[پاڪ سرزمين]] ڏانهن فوجي مهم جي اڳواڻي ڪئي. سندس ''[[1222ع جو سونهري فرمان]]'' براعظمي يورپ جي شروعاتي آئيني دستاويزن مان هڪ هو. ننڍن اميرن پڻ بادشاهه اينڊريو آڏو پنهنجون شڪايتون پيش ڪرڻ شروع ڪيون، جنهن مان اڳتي هلي پارليامينٽ (''parlamentum publicum'') جي اداري جي ارتقا ٿي. 1241–1242ع ۾ [[هنگري تي منگول حملو|منگول (تاتاري) حملي]] بادشاهت کي سخت تباهي پهچائي. هنگريءَ جي لڳ ڀڳ 20 لک آباديءَ مان وڏي حصي جي مارجي وڃڻ جا اندازا ڏنا ويا آهن.<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-34789/Hungary The Mongol invasion: the last Arpad kings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512114337/http://www.britannica.com/eb/article-34789/Hungary |date=12 May 2008 }}, Encyclopædia Britannica – "The country lost about half its population, the incidence ranging from 60 percent in the Alföld (100 percent in parts of it) to 20 percent in Transdanubia; only parts of Transylvania and the northwest came off fairly lightly."</ref> بادشاهه [[بيلا چوٿون، هنگري جو بادشاهه|بيلا چوٿين]] منگولن کان ڀڄي ايندڙ [[ڪومان]] ۽ [[ياس ماڻهو|ياس]] ماڻهن کي ملڪ ۾ آباد ٿيڻ جي اجازت ڏني.<ref>[http://hungarianhistory.com/lib/hevizi/hevizi.pdf Autonomies in Europe and Hungary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319075337/http://hungarianhistory.com/lib/hevizi/hevizi.pdf |date=19 March 2022 }}. By Józsa Hévizi.</ref> ايندڙ صدين دوران اهي هنگريائي سماج ۾ ضم ٿي ويا.<ref>{{cite web|author=cs|url=http://www.nemzetijelkepek.hu/onkormanyzat-jaszbereny_en.shtml|title=National and historical symbols of Hungary|publisher=Nemzetijelkepek.hu|access-date=20 September 2009|archive-date=29 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080729054659/http://www.nemzetijelkepek.hu/onkormanyzat-jaszbereny_en.shtml}}</ref> منگول فوجن جي واپسيءَ کان پوءِ بادشاهه بيلا ممڪن ٻي حملي کان بچاءَ لاءِ سوين پٿر جا قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون تعمير ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. [[هنگري تي ٻيون منگول حملو|منگولن 1285ع ۾ ٻيهر هنگريءَ تي حملو ڪيو]]، پر نئين تعمير ڪيل پٿر جي قلعن ۽ وڌيڪ ڳري هٿياربند گهوڙي سوارن تي ٻڌل فوجي حڪمت عملي سندن اڳڀرائي روڪي ڇڏي. حملي آور منگول فوج کي [[پيسٽ]] جي ويجهو بادشاهه [[لاڊيسلاس چوٿون، هنگري جو بادشاهه|لاڊيسلاس چوٿين]] جي شاهي فوج شڪست ڏني.<ref>{{cite book|author=Pál Engel|title=Realm of St. Stephen: A History of Medieval Hungary|url=https://books.google.com/books?id=vEJNBqanT_8C&pg=PA109|year=2005|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-85043-977-6|page=109}}</ref> ٻين بعد وارن حملن وانگر هي حملو به ناڪام ٿيو ۽ منگول فوج پنهنجي حملي آور قوت جو وڏو حصو وڃائي ويٺي. ==== چونڊيل بادشاهن جو دور ==== {{Main|هنگري جي بادشاهت (1301–1526ع)|عثماني–هنگريائي جنگيون}} [[هنگري جي بادشاهت]] [[آرپاڊ گهراڻو|آرپاڊ گهراڻي]] جي بادشاهن جي دور ۾ پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي وسعتن مان هڪ تائين پهتي، پر 1301ع ۾ سندن حڪمرانيءَ جي پڄاڻيءَ تائين شاهي اقتدار ڪمزور ٿي چڪو هو. تباهي آڻيندڙ [[بي بادشاهي وارو دور|بي بادشاهي واري دور]] (1301–1308ع) کان پوءِ پهرئين [[انجو جو ڪيپيشيائي گهراڻو|انجوين]] بادشاهه [[چارلس پهريون، هنگري جو بادشاهه|چارلس پهرئين]]، جيڪو ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن کان [[آرپاڊ گهراڻو|آرپاڊ گهراڻي]] سان نسبي لاڳاپو رکندو هو، شاهي اقتدار کي ڪاميابيءَ سان بحال ڪيو ۽ طاقتور اميرن، جن کي ”ننڍا بادشاهه“ سڏيو ويندو هو، کي شڪست ڏني. ٻئي انجوين هنگريائي بادشاهه [[لوئس پهريون، هنگري جو بادشاهه|لوئس اعظم]] (1342–1382ع) لٿوينيا کان ڏکڻ اٽليءَ جي [[نيپلز جي بادشاهت]] تائين ڪيتريون ڪامياب فوجي مهمون هلايون ۽ 1370ع کان [[پولينڊ جي بادشاهن جي فهرست|پولينڊ جو بادشاهه]] پڻ رهيو. بادشاهه لوئس جي ڪنهن مرد وارث کان سواءِ وفات کان پوءِ ملڪ ۾ استحڪام تڏهن آيو، جڏهن [[سگسمنڊ، مقدس رومي شهنشاهه|لڪسمبرگ جو سگسمنڊ]] (1387–1437ع) تخت تي ويٺو؛ هو 1433ع ۾ [[مقدس رومي شهنشاهه]] پڻ بڻيو. هنگري ٻوليءَ ۾ پهريون [[بائبل جا ترجما|بائبل جو ترجمو]] 1439ع ۾ مڪمل ٿيو. 1437ع ۾ لڳ ڀڳ ڇهن مهينن تائين [[ٽرانسلوانيا جي هاري بغاوت|ٽرانسلوانيا ۾ هارين جي بغاوت]] هلي، جيڪا جاگيرداري ۽ مذهبي اختياريءَ جي مخالفت تي ٻڌل هئي ۽ [[هوسائيٽ]] خيالن کان گهڻو متاثر هئي. ٽرانسلوانيا جي هڪ ننڍڙي امير گهراڻي سان واسطو رکندڙ [[جان هنيادي]] پنهنجي فوجي قيادت جي صلاحيت سبب ملڪ جي طاقتور ترين اميرن مان هڪ بڻجي ويو. کيس پهرين گورنر ۽ پوءِ ريجنٽ چونڊيو ويو. هو [[عثماني ترڪ|عثمانين]] خلاف ڪامياب صليبي فوجي اڳواڻ هو ۽ سندس سڀ کان اهم ڪاميابين مان هڪ 1456ع جو [[بلغراد جو گهيرو (1456ع)|بلغراد جو گهيرو]] هو. [[File:Portrait of Matthias Corvinus, King of Hungary.jpg|alt=هنگري جي بادشاهه ميٿياس ڪوروينس جو پورٽريٽ|thumb|upright|[[ميٿياس ڪوروينس]] جو نشاة ثانيه واري دور جو پورٽريٽ؛ هو هنگري ۽ ڪروئيشيا جو بادشاهه (1458–1490ع)، بوهيميا جو بادشاهه (1469–1490ع) ۽ آسٽريا جو آرچڊيوڪ (1487–1490ع) هو]] وچئين دور جي هنگريءَ جو آخري طاقتور بادشاهه نشاة ثانيه واري دور جو [[ميٿياس ڪوروينس]] (1458–1490ع)، جان هنيادي جو پٽ، هو. سندس چونڊ پهريون ڀيرو هئي جو ڪنهن حڪمران گهراڻي جي پسمنظر کان سواءِ امير طبقي جو ڪو فرد هنگريءَ جي شاهي تخت تي ويٺو. هو ڪامياب فوجي اڳواڻ ۽ فن، علم ۽ تعليم جو سرپرست هو.<ref name="britannica1">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276730/Hungary#tab=active~checked%2Citems~checked&title=Hungary%20--%20Britannica%20Online%20Encyclopedia|title=Hungary – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Britannica.com|access-date=21 November 2008|archive-date=25 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925211737/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276730/Hungary#tab=active~checked%2Citems~checked&title=Hungary%20--%20Britannica%20Online%20Encyclopedia|url-status=live}}</ref> سندس ڪتب خانو، [[ببليوٿيڪا ڪوروينيانا]]، پندرهين صديءَ جي يورپ ۾ تاريخي وقائع، فلسفي ۽ سائنسي تصنيفن جي سڀ کان وڏي مجموعن مان هڪ هو ۽ ماپ ۾ رڳو [[ويٽيڪن ڪتبخانو|ويٽيڪن ڪتبخاني]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو. ببليوٿيڪا ڪوروينيانا جون شيون 2005ع ۾ [[يونيسڪو]] جي [[دنيا جي يادگيري پروگرام|دنيا جي يادگيري رجسٽر]] ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web|url=http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D15976%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|title=Hungary – The Bibliotheca Corviniana Collection|work=Portal.unesco.org|access-date=21 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080318044516/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D15976%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|archive-date=18 March 2008|url-status=dead}}</ref> هاري ۽ عام ماڻهو کيس انصاف پسند حڪمران سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو کين وڏن اميرن جي حد کان وڌيڪ مطالبن ۽ ٻين زيادتين کان بچائيندو هو.<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/hungary/9.htm|title=Hungary&nbsp;– Renaissance And Reformation|work=Countrystudies.us|access-date=20 September 2009|archive-date=12 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111012030237/http://countrystudies.us/hungary/9.htm|url-status=live}}</ref> سندس دور ۾ 1479ع ۾ هنگريائي فوج [[بريڊفيلڊ جي جنگ]] ۾ عثماني ۽ والاڪيائي فوجن کي شڪست ڏني. پرڏيهي محاذ تي هن بريسلائو ([[وروتسواف]]) وٽ فريڊرڪ جي پولش ۽ جرمن شاهي فوجن کي شڪست ڏني. ميٿياس جي پگهاردار مستقل فوج، [[هنگري جي ڪاري فوج]]، پنهنجي زماني جي لحاظ کان غير معمولي طور وڏي فوج هئي؛ ان [[ويانا]] سميت آسٽريا ۽ [[بوهيميا]] جي ڪجهه علائقن تي قبضو ڪيو. بادشاهه ميٿياس جائز پٽن کان سواءِ وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ هنگريائي اميرن پولش [[ولاديسلاس ٻيون، هنگري جو بادشاهه|ولاديسلاس ٻئي]] (1490–1516ع) کي تخت تي ويهاريو، مبينا طور ان ڪري جو هنگريائي امير طبقي تي سندس اثر ڪمزور سمجهيو ويندو هو.<ref name="britannica1" /> ان کان پوءِ هنگريءَ جو بين الاقوامي ڪردار گهٽجڻ لڳو، سياسي استحڪام متاثر ٿيو ۽ سماجي ترقي رڪجي وئي.<ref>{{Cite book |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/hu/hungarycountryst00bura_0/hungarycountryst00bura_0.pdf |title=Hungary: A Country Study |publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]] |year=1990 |editor-last1=Burant |editor-first1=Stephen R. |edition=2nd |series=Area Handbook Series |page=14 |chapter=Historical Setting |access-date=2026-05-17 |editor-last2=Keefe |editor-first2=Eugene K. |archive-url=https://web.archive.org/web/20260422122237/https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/hu/hungarycountryst00bura_0/hungarycountryst00bura_0.pdf |archive-date=2026-04-22 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پوڙهي ۽ ڪمزور بادشاهه ولاديسلاس ٻئي کي [[گيورگي دوزا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي هاري بغاوت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن کي [[هنگريائي امير طبقو|هنگريائي اميرن]]، [[جان زاپوليا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، سختيءَ سان ڪچلي ڇڏيو. ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي ابتري عثماني طاقت جي واڌ لاءِ سازگار ثابت ٿي. 1521ع ۾ ڏکڻ هنگريءَ جو سڀ کان مضبوط قلعو نانڊورفيهيروار، موجوده [[بلغراد]]، [[بلغراد جو گهيرو (1521ع)|عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو]]. پروٽيسٽنٽ ازم جي شروعاتي ڦهلاءَ پڻ ملڪ جي اندروني لاڳاپن ۾ وڌيڪ ڇڪتاڻ پيدا ڪئي. === عثماني جنگيون (1526–1699ع) === {{Main|هنگري جي بادشاهت (1526–1867ع)|عثماني هنگري|اوڀر هنگري جي بادشاهت}} {{پڻ ڏسو|ٽرانسلوانيا جي شهزادي رياست (1570–1711ع)|عثماني–هيبسبرگ جنگيون}} [[File:Székely, Bertalan - The Women of Eger - Google Art Project.jpg|thumb|upright|''ايگر جون عورتون''، 1867ع جي تيل سان ٺهيل تصوير، جيڪا 1552ع جي [[ايگر جو گهيرو (1552ع)|ايگر جي گهيري]] ۾ عثمانين خلاف اهم فتح جي يادگار آهي]] هنگري ۽ ٻين يورپي رياستن سان لڳ ڀڳ [[يورپ ۾ عثماني جنگيون|150 سالن جي جنگين]] کان پوءِ، عثمانين 1526ع جي [[موهاچ جي جنگ]] ۾ هنگريائي فوج تي فيصلائتي فتح حاصل ڪئي. بادشاهه [[لوئس ٻيون، هنگري جو بادشاهه|لوئس ٻيون]] جنگ کان ڀڄڻ دوران مارجي ويو. سياسي افراتفريءَ دوران ورهايل هنگريائي اميرن هڪ ئي وقت ٻن بادشاهن، [[جان زاپوليا]] ۽ [[فرڊيننڊ پهريون، مقدس رومي شهنشاهه|فرڊيننڊ پهرئين]] کي چونڊيو؛ فرڊيننڊ [[هيبسبرگ گهراڻو|هيبسبرگ گهراڻي]] سان تعلق رکندو هو. 1541ع ۾ عثمانين جي [[بودا]] تي قبضي کان پوءِ هنگري ٽن حصن ۾ ورهائجي ويو ۽ اها ورهاست سترهين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين جاري رهي. اتر-اولهه وارو حصو، جنهن کي [[شاهي هنگري]] چيو ويندو هو، هيبسبرگ حڪمرانن جي قبضي ۾ آيو، جيڪي هنگري جي بادشاهن طور حڪومت ڪندا هئا. بادشاهت جو اوڀريون حصو [[ٽرانسلوانيا جي شهزادي رياست (1570–1711ع)|ٽرانسلوانيا جي شهزادي رياست]] جي صورت ۾ خودمختيار بڻيو، پر عثماني ۽ بعد ۾ هيبسبرگ بالادستيءَ هيٺ رهيو. گاديءَ واري شهر بودا سميت باقي مرڪزي علائقو بودا جي پاشالڪ جي نالي سان مشهور ٿيو. 1686ع ۾ مختلف قومن جي 74,000 کان وڌيڪ سپاهين تي ٻڌل [[مقدس اتحاد (1684ع)|مقدس اتحاد]] جي فوج [[بودا جو گهيرو (1686ع)|بودا کي عثمانين کان ٻيهر فتح ڪيو]]. ايندڙ سالن ۾ عثمانين کي وڌيڪ وڏين شڪستن کان پوءِ، 1718ع تائين هنگري جي سموري بادشاهت عثماني حڪمرانيءَ کان ٻاهر اچي وئي. عثمانين جي تابع [[ڪريميائي خانات|ڪريميائي تاتارن]] جو هنگريءَ تي آخري حملو 1717ع ۾ ٿيو.<ref>{{cite book|author1=Géza Dávid|author2=Pál Fodor|title=Ransom Slavery Along the Ottoman Borders: (Early Fifteenth – Early Eighteenth Centuries)|url=https://books.google.com/books?id=00ZuXUdx2GgC|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-15704-0|page=203}}</ref> سترهين صديءَ ۾ هيبسبرگ جي محدود مخالف-اصلاح تحريڪ جي نتيجي ۾ بادشاهت جي آباديءَ جي اڪثريت ٻيهر ڪيٿولڪ مذهب ڏانهن موٽي وئي. عثمانين سان ڊگهي جنگين جي نتيجي ۾ هنگريءَ جي نسلي جوڙجڪ ۾ بنيادي تبديليون آيون. ملڪ جو وڏو حصو تباهه ٿيو، آباديءَ جي واڌ متاثر ٿي ۽ ڪيترائي ننڍا وسنديون ختم ٿي ويون.<ref>{{Cite journal |last1=Csepeli |first1=György |last2=Örkény |first2=Antal |date=Spring 1996 |title=The Changing Facets of Hungarian Nationalism |url=https://www.jstor.org/stable/40972343 |journal=Social Research |publisher=[[Johns Hopkins University]] |volume=63 |issue=1 |pages=247–286 |issn=0037-783X}}</ref> آسٽريائي-هيبسبرگ حڪومت ڏکڻ جي گهٽ آباد علائقن ۾ [[سرب]] ۽ ٻين سلاوي ماڻهن جا وڏا گروهه آباد ڪيا، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ [[هنگري جا جرمن|جرمن]]، جن کي [[ڊينيوب سوابيا جا ماڻهو|ڊينيوب سوابيائي]] چيو ويندو هو، آباد ڪيا ويا؛ جڏهن ته هنگريائين کي ڪارپيٿيائي طاس جي ڏکڻ ۾ آباد ٿيڻ يا ٻيهر آباد ٿيڻ جي اجازت نه ڏني وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.hungarian-history.hu/lib/unmaking/part1-7.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110204132452/http://www.hungarian-history.hu/lib/unmaking/part1-7.pdf|archive-date=4 February 2011|title=Ch7 A Short Demographic History of Hungary|access-date=20 September 2009}}</ref> === ارڙهين صديءَ کان پهرين عالمي جنگ تائين (1699–1918ع) === {{Main|راڪوتسي جي آزاديءَ جي جنگ|هنگريائي سڌارن جو دور|1848ع جو هنگريائي انقلاب|4=سينٽ اسٽيفن جي تاج جون سرزمينون|5=پهرين عالمي جنگ ۾ هنگري}} [[File:Mányoki, Ádam - Portrait of Prince Ferenc Rákóczi II - Google Art Project.jpg|thumb|upright|[[فرانسس ٻيون راڪوتسي]]، هيبسبرگ حڪمرانيءَ خلاف آزاديءَ جي جنگ (1703–1711ع) جو اڳواڻ]] 1703ع کان 1711ع تائين [[فرانسس ٻيون راڪوتسي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي پيماني تي [[راڪوتسي جي آزاديءَ جي جنگ|آزاديءَ جي جنگ]] هلي. 1707ع ۾ [[اونوڊ]] جي ڊائٽ ۾ هيبسبرگ گهراڻي کي تخت تان لاهڻ کان پوءِ راڪوتسي جنگي دور لاءِ عارضي طور حڪمران شهزادي جي حيثيت سان اقتدار سنڀاليو، پر هن هنگريءَ جو تاج ۽ ”بادشاهه“ جو لقب قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. بغاوتون ڪيترن سالن تائين جاري رهيون. هنگريائي [[ڪوروچ]] فوج ملڪ جي گهڻي حصي تي قبضو ڪرڻ باوجود 1708ع جي [[ٽرينچين جي جنگ]] ۾ اهم شڪست کاڌي. ٽن سالن کان پوءِ وڌندڙ ڀاڄ، نااميدي ۽ ڪمزور حوصلي سبب ڪوروچ فوجن هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref>{{cite book|author=Paul Lendvai|title=The Hungarians: A Thousand Years of Victory in Defeat|url=https://books.google.com/books?id=UtIr97n3tP0C&pg=PA152|year=2003|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|isbn=978-1-85065-673-9|page=152}}</ref> [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] دوران ۽ انهن کان پوءِ هنگريائي ڊائٽ ڪيترن ڏهاڪن تائين نه گهرايو ويو.<ref>Peter N Stearns, The Oxford encyclopedia of the modern world, Volume 4, Oxford University Press, 2008, p. 64</ref> 1820ع واري ڏهاڪي ۾ شهنشاهه کي ڊائٽ ٻيهر گهرائڻ تي مجبور ٿيڻو پيو، جنهن سان سڌارن واري دور (1825–1848ع، {{langx|hu|reformkor}}) جي شروعات ٿي. 1825ع ۾ هنگريائي پارليامينٽ مالي ضرورتن کي منهن ڏيڻ لاءِ ٻيهر گهرايو ويو. هڪ آزاد خيال سياسي ڌر اڀري، جنهن هارين جي حالتن کي بهتر ڪرڻ تي ڌيان ڏنو. [[لائوش ڪوشوت]] پارليامينٽ ۾ ننڍن زميندار اميرن جي هڪ اهم اڳواڻ طور اڀريو. ملڪ جي قوتن جو ڌيان جديديت ڏانهن وڃڻ سان تيز ترقي شروع ٿي، جيتوڻيڪ هيبسبرگ بادشاهن شهري ۽ سياسي حقن ۽ معاشي سڌارن سان لاڳاپيل ڪيترن اهم آزاد خيال قانونن جي راهه روڪي. ڪيترن سڌارڪ اڳواڻن، جن ۾ لائوش ڪوشوت ۽ [[ميهائي تانچچ]] شامل هئا، کي اختيارين قيد ڪيو. [[File:E. Poulton Portrait of Lajos Kossuth 1860s.jpg|thumb|کاٻو|upright|[[لائوش ڪوشوت]]، [[1848ع جو هنگريائي انقلاب|1848ع جي هنگريائي انقلاب]] دوران ريجنٽ-صدر]] 15 مارچ 1848ع تي پيسٽ ۽ بودا ۾ وڏن عوامي مظاهرن هنگريائي سڌارڪن کي [[1848ع جي هنگريائي انقلابين جا ٻارهن نقطا|ٻارهن مطالبا]] منظور ڪرائڻ جو موقعو ڏنو. گورنر-صدر [[لائوش ڪوشوت]] ۽ وزيراعظم [[لائوش باتياني]] جي دور ۾ هيبسبرگ گهراڻي کي تخت تان لاهيو ويو. هيبسبرگ حڪمران ۽ سندس صلاحڪارن ڪروئيشيا، سربيا ۽ رومانيا جي هاري آباديءَ جي ڪجهه حصن کي، هيبسبرگن جا وفادار پادرين ۽ فوجي آفيسرن جي اڳواڻيءَ هيٺ، هنگريائي حڪومت خلاف بغاوت لاءِ متحرڪ ڪيو؛ جڏهن ته هنگريائي ڌر کي سلوواڪ، جرمن ۽ [[روسين ماڻهو|روسين]] آباديءَ جي ڪيترن حلقن، بادشاهت جي يهودين ۽ پولش، آسٽريائي ۽ اطالوي رضاڪارن جي وڏي انگ جي حمايت حاصل هئي.<ref>[http://www.hungarianhistory.com/lib/jeszenszky/ethnic.pdf Géza Jeszenszky: From "Eastern Switzerland" to Ethnic Cleansing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117001618/http://www.hungarianhistory.com/lib/jeszenszky/ethnic.pdf |date=17 January 2013 }}, address at Duquesne History Forum, 17 November 2000, The author is former Ambassador of Hungary to the United States and was Foreign Minister in 1990{{spaced ndash}}1994.</ref> جولاءِ 1849ع ۾ هنگريائي پارليامينٽ نسلي ۽ [[اقليتن جا حق|اقليتي حقن]] بابت قانون منظور ڪيا.<ref>Laszlo Peter, Martyn C. Rady, Peter A. Sherwood: Lajos Kossuth sas word...: papers delivered on the occasion of the bicentenary of Kossuth's birth (page 101)</ref> اقليتي قومن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ماڻهن، جهڙوڪ [[يانوش ڊاميانچ]] ۽ [[يوزف بيم]]، هنگريائي فوج ۾ اعليٰ عهدا حاصل ڪيا. هنگريائي فوج (''[[شاهي هنگريائي لينڊويئر|هونويڊشيگ]]'') آسٽريائي فوجن کي ڪيترين جنگين ۾ شڪست ڏني. هنگريائي انقلابي فوج جي ڪاميابين کي روڪڻ لاءِ هيبسبرگ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون، آسٽريا جو شهنشاهه|فرانز جوزف پهرئين]] روس جي زار [[نڪولس پهريون، روس جو شهنشاهه|نڪولس پهرئين]] کان فوجي مدد گهري، جنهن جون فوجون هنگريءَ ۾ داخل ٿيون. ان صورتحال سبب [[آرتور گورگي]] آگسٽ 1849ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. آسٽريائي فوج جي اڳواڻ [[يوليوس ياڪوب فون هائناو]] ڪجهه مهينن لاءِ هنگريءَ جو گورنر بڻيو ۽ آڪٽوبر 1849ع ۾ هنگريائي فوج جي اڳواڻن [[آراد جا 13 شهيد|آراد جي 13 شهيدن]] ۽ وزيراعظم باتياني کي موت جي سزا ڏيارڻ جو حڪم ڏنو. ڪوشوت جلاوطنيءَ ۾ هليو ويو. 1848–1849ع جي جنگ کان پوءِ ملڪ ۾ ”غير فعال مزاحمت“ جو دور شروع ٿيو. ٻاهرين ۽ اندروني مسئلن سبب سڌارا ناگزير ٿيندا ويا ۽ آسٽريا جي وڏين فوجي شڪستن هيبسبرگ حڪمرانن کي [[1867ع جو آسٽرو-هنگريائي ٺاهه|1867ع جو آسٽرو-هنگريائي ٺاهه]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن سان [[آسٽريا-هنگري]] جي ٻٽي بادشاهت قائم ٿي. هي سلطنت ايراضيءَ جي لحاظ کان [[روسي سلطنت]] کان پوءِ يورپ جي ٻي وڏي سلطنت ۽ آباديءَ جي لحاظ کان روس ۽ [[جرمن سلطنت]] کان پوءِ ٽئين وڏي سلطنت هئي. ٻنهي حصن کي ٻن گاديءَ وارن شهرن ۾ الڳ پارليامينٽن ذريعي هلائيو ويندو هو، جڏهن ته بادشاهه، پرڏيهي پاليسي ۽ فوجي پاليسي گڏيل هئا. معاشي طور سلطنت هڪ محصولاتي اتحاد هئي. پراڻو هنگريائي آئين بحال ڪيو ويو ۽ فرانز جوزف پهرئين جي [[هنگري جو بادشاهه|هنگري جي بادشاهه]] طور تاجپوشي ٿي. هن دور ۾ تيز معاشي ترقي ٿي. اڳ پٺتي پيل هنگريائي معيشت ويهين صديءَ جي شروعات تائين نسبتاً جديد ۽ صنعتي بڻجي وئي، جيتوڻيڪ 1890ع تائين زراعت معيشت جو غالب شعبو رهي.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Ausgleich". Encyclopedia Britannica, 1 Feb. 2025, https://www.britannica.com/event/Ausgleich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251012061627/https://www.britannica.com/event/Ausgleich |date=12 October 2025 }}. Accessed 10 April 2025</ref> 1873ع ۾ پراڻو گاديءَ وارو شهر بودا ۽ [[اوبودا]] باضابطه طور [[پيسٽ، هنگري|پيسٽ]] سان گڏايا ويا،<ref>{{cite book|author=Kinga Frojimovics|title=Jewish Budapest: Monuments, Rites, History|url=https://books.google.com/books?id=-wUg6rlWS2kC&pg=PA67|year=1999|publisher=Central European University Press|isbn=978-963-9116-37-5|page=67}}</ref> جنهن سان نئون وڏو شهر [[بوداپيسٽ]] وجود ۾ آيو.<ref>Péter, László. "Budapest". Encyclopedia Britannica, 9 Apr. 2025, https://www.britannica.com/place/Budapest {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210223072046/https://www.britannica.com/place/Budapest |date=23 February 2021 }}. Accessed 10 April 2025</ref><ref>{{Cite web |last=Mancebo |first=Ivanka Garcia |title=History of Budapest - The history of Obuda, Buda and Pest |url=https://www.budapest.net/history |access-date=2025-04-10 |website=www.introducingbudapest.com |language=en |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102173738/https://www.budapest.net/history |url-status=live }}</ref> هنگريءَ جا ڪيترائي رياستي ادارا ۽ جديد انتظامي نظام پڻ هن دور ۾ قائم ٿيا. [[File:Austria-Hungary map.svg|thumb|[[سينٽ اسٽيفن جي تاج جون سرزمينون]]، جن ۾ [[هنگري جي بادشاهت]] (16) ۽ [[ڪروئيشيا-سلاوونيا جي بادشاهت]] (17) جا علائقا شامل هئا.]] سراييوو ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ وزيراعظم [[اشتوان تيسا]] ۽ سندس ڪابينا يورپ ۾ جنگ شروع ٿيڻ ۽ ان جي ڦهلاءَ کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندن سفارتي ڪوششون ڪامياب نه ٿيون. آسٽريا-هنگري [[هنگري جي بادشاهت]] مان 40 لک کان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪيا، جيڪي جرمني، بلغاريا ۽ عثماني سلطنت جي ساٿ ۾ وڙهيا. هنگري جي بادشاهت مان ڀرتي ڪيل فوجن هنگريءَ جي اصل سرزمين جي بچاءَ ۾ نسبتاً ٿورو وقت گذاريو؛ اهم استثنائن ۾ جون 1916ع جي [[بروسيلوف مهم]] ۽ ڪجهه مهينن کان پوءِ رومانيا جي فوج جو [[ٽرانسلوانيا جي جنگ|ٽرانسلوانيا تي حملو]] شامل هئا،<ref>{{cite web|url=http://www.worldwar2.ro/arme/?language=ro&article=114|title=WorldWar2.ro – Ofensiva Armatei 2 romane in Transilvania|website=Worldwar2.ro|access-date=3 August 2017|archive-date=9 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260109081559/http://www.worldwar2.ro/arme/?language=ro&article=114|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Moritz |first=Verena |title=Romania's Entry into the War and Defeat by the Central Powers |url=https://ww1.habsburger.net/en/chapters/romanias-entry-war-and-defeat-central-powers |website=The World of the Habsburgs |publisher=Schloß Schönbrunn Kultur- und Betriebsgesellschaft |access-date=April 13, 2026 |language=en}}</ref> ۽ ٻنهي حملن کي پوئتي ڌڪيو ويو. [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] سربيا، ڏکڻ رومانيا ۽ رومانيا جي گاديءَ واري شهر [[بخارسٽ]] تي قبضو ڪيو. 1916ع ۾ فرانز جوزف وفات ڪري ويو ۽ نئون بادشاهه [[چارلس پهريون، آسٽريا جو شهنشاهه|چارلس چوٿون]] امن پسند ڌرين ڏانهن وڌيڪ همدرد هو. مرڪزي طاقتن وڏي مشڪل سان روسي سلطنت جي حملن کي روڪيو ۽ پوئتي ڌڪيو. [[پهرين عالمي جنگ جو اوڀريون محاذ|اوڀر محاذ]] تي اتحادي ([[پهرين عالمي جنگ جا اتحادي|اينٽينٽ]]) طاقتن جو مورچو مڪمل طور ڀڄي پيو. ان کان پوءِ آسٽرو-هنگريائي سلطنت شڪست کاڌل ملڪن جي علائقن مان واپس نڪري وئي. اوڀر محاذ تي وڏين ڪاميابين باوجود جرمنيءَ کي [[پهرين عالمي جنگ جو اولهائون محاذ|اولهه محاذ]] تي مڪمل شڪست ملي. 1918ع تائين معاشي صورتحال سخت خراب ٿي چڪي هئي؛ ڪارخانن ۾ هڙتالون کاٻي ڌر ۽ امن پسند تحريڪن منظم ڪيون ۽ فوج ۾ بغاوتون عام ٿيڻ لڳيون. گاديءَ وارن شهرن ۾ آسٽريائي ۽ هنگريائي کاٻي ڌر جي آزاد خيال تحريڪن ۽ سندن اڳواڻن نسلي اقليتن جي علحدگيءَ جي تحريڪن جي حمايت ڪئي. آسٽريا-هنگري 3 نومبر 1918ع تي [[پادووا]] ۾ عام جنگبنديءَ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite book|author=François Bugnion|title=The International Committee of the Red Cross and the Protection of War Victims|url=https://books.google.com/books?id=6K9IAAAAYAAJ|year=2003|publisher=Macmillan Education|isbn=978-0-333-74771-1}}</ref> آڪٽوبر 1918ع ۾ هنگري ۽ آسٽريا جو سياسي اتحاد ختم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |last=Archives |first=The National |date=2018-11-02 |title=The National Archives - Milestones to peace: the Armistice of Villa Giusti |url=https://blog.nationalarchives.gov.uk/milestones-peace-armistice-villa-giusti/ |access-date=2025-04-10 |website=The National Archives blog |language=en-GB |archive-date=23 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623001910/https://blog.nationalarchives.gov.uk/milestones-peace-armistice-villa-giusti/ |url-status=live }}</ref> === ٻن عالمي جنگين جي وچ وارو دور (1918–1941ع) === {{Main|ٻن عالمي جنگين جي وچ ۾ هنگري|ٻن عالمي جنگين جي وچ ۾ هنگري جي معيشت|ٽريانون جو معاهدو}} [[File:Trianon consequences.png|left|thumb|1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]] جي نتيجي ۾ هنگري پنهنجي 72 سيڪڙو ايراضي، سامونڊي بندرگاهن ۽ 3,425,000 نسلي هنگريائين کان محروم ٿي ويو.<ref>{{cite book|author=Miklós Molnár|title=A Concise History of Hungary|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00moln|url-access=registration|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66736-4|page=[https://archive.org/details/concisehistoryof00moln/page/262 262]}}</ref><ref>{{cite book|title=Western Europe: Challenge and Change|url=https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C&pg=RA1-PA360|year=1990|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-800-6|pages=359–360}}</ref>{{legend|#cd3318|هنگريءَ کان ڌار ڪيل هنگريائي اڪثريت وارا علائقا (1910ع جي آدمشماريءَ مطابق)}}]] [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ هنگري سخت سياسي اٿل پٿل واري دور مان گذريو، جنهن جي شروعات 1918ع جي [[ايسٽر انقلاب]] سان ٿي. ان انقلاب جي نتيجي ۾ سماجي جمهوريت پسند [[ميهائي ڪاروي]] وزيراعظم طور اقتدار ۾ آيو. ڪاروي جي اقتدار سنڀالڻ وقت [[شاهي هنگريائي هونويڊ|هنگريائي شاهي هونويڊ فوج]] وٽ اڃا به 14 لک کان وڌيڪ سپاهي موجود هئا.<ref>{{cite book|author=Martin Kitchen|author-link=Martin Kitchen|title=Europe Between the Wars|publisher=[[Routledge]]|year=2014|page=190|isbn=978-1-317-86753-1|url=https://books.google.com/books?id=36WsAgAAQBAJ&pg=PA190}}</ref><ref>{{cite book|author=Ignác Romsics|title=Dismantling of Historic Hungary: The Peace Treaty of Trianon, 1920 Issue 3 of CHSP Hungarian authors series East European monographs|url=https://archive.org/details/dismantlingofhis0000roms|publisher=Social Science Monographs|year=2002|page=[https://archive.org/details/dismantlingofhis0000roms/page/62 62]|isbn=978-0-88033-505-8}}</ref> ڪاروي آمريڪي صدر [[ووڊرو ولسن]] جي امن پسند پاليسيءَ سان مطابقت رکندي هنگريائي فوج کي غير هٿياربند ڪرڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Dixon 1986">Dixon J. C. [https://books.google.com/books?id=OKDRvNHdraoC&pg=PA34 ''Defeat and Disarmament, Allied Diplomacy and Politics of Military Affairs in Austria, 1918–1922'']. Associated University Presses 1986. p.&nbsp;34.</ref><ref name="Sharp 2008">Sharp A. [https://books.google.com/books?id=NQodBQAAQBAJ&pg=PA156 ''The Versailles Settlement: Peacemaking after the First World War, 1919–1923'']{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Palgrave Macmillan 2008. p.&nbsp;156. {{ISBN|9781137069689}}</ref> فوج کي غير هٿياربند ڪرڻ سبب انتهائي غير يقيني صورتحال ۾ هنگري قومي دفاع جي اثرائتي قوت کان محروم ٿي ويو. ڪاروي جي امن پسند ڪابينا جي دور ۾ هنگري پنهنجي جنگ کان اڳ واري لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو علائقي ({{Convert|325411|km2|sqmi}}) تان بغير وڏي فوجي مزاحمت جي ڪنٽرول وڃائي ويٺو ۽ ملڪ جا حصا پرڏيهي فوجن جي قبضي هيٺ آيا. [[ننڍو اينٽينٽ]] سان لاڳاپيل پاڙيسري قوتن صورتحال مان فائدو ورتو: [[هنگريائي-رومانوي جنگ|رومانيا ٽرانسلوانيا ۾ داخل ٿيو]]، چيڪوسلواڪيا [[مٿيون هنگري]]، يعني اڄوڪي سلوواڪيا، تي قبضو ڪيو، جڏهن ته سرب ۽ فرانسيسي فوجن جي گڏيل قوت [[وائيووڊينا]] ۽ ٻين ڏاکڻن علائقن تي قبضو ڪيو. مارچ 1919ع ۾ [[بيلا ڪون]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪميونسٽن ڪاروي جي حڪومت کي هٽائي [[هنگريائي سوويت جمهوريه]] (''Tanácsköztársaság'') قائم ڪئي، جنهن کان پوءِ [[هنگري ۾ ڳاڙهو دهشت|ڳاڙهي دهشت]] جي مهم شروع ٿي. چيڪوسلواڪ محاذ تي ڪجهه ڪاميابين باوجود ڪون جون فوجون آخرڪار رومانوي حملي کي روڪي نه سگهيون؛ آگسٽ 1919ع تائين رومانوي فوجون بوداپيسٽ تي قبضو ڪري چڪيون هيون ۽ ڪون جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Hungarian Soviet Republic |url=https://countrystudies.us/hungary/28.htm |website=Country Studies |publisher=Library of Congress |access-date=April 13, 2026}}</ref> [[File:Portraits de Miklós Horthy.jpg|thumb|upright|[[ميڪلوش هورٿي]]، هنگري جي بادشاهت جو ريجنٽ (1920–1944ع)]] نومبر 1919ع ۾ اڳوڻي آسٽرو-هنگريائي ايڊمرل [[ميڪلوش هورٿي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ساڄي ڌر جون فوجون بوداپيسٽ ۾ داخل ٿيون. جنگ ۽ ان جي نتيجن کان ٿڪجي پيل آباديءَ هورٿي جي قيادت قبول ڪئي. جنوري 1920ع ۾ پارلياماني چونڊون ٿيون ۽ هورٿي کي ٻيهر قائم ڪيل [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946ع)|هنگري جي بادشاهت]] جو ريجنٽ مقرر ڪيو ويو، جنهن سان نام نهاد ”هورٿي دور“ (''Horthy-kor'') شروع ٿيو. نئين حڪومت پرڏيهي لاڳاپن کي معمول تي آڻڻ لاءِ تيزيءَ سان ڪم ڪيو، پر ٻهراڙيءَ ۾ پکڙيل [[هنگري ۾ اڇو دهشت|اڇي دهشت]] کي گهڻو ڪري نظرانداز ڪيو؛ شڪي ڪميونسٽن ۽ يهودين جا عدالتي ڪارروائيءَ کان سواءِ قتل 1920ع تائين جاري رهيا.<ref>{{cite web |title=Counterrevolution |url=https://countrystudies.us/hungary/29.htm |website=Country Studies |publisher=Library of Congress |access-date=April 13, 2026}}</ref><ref>István Deák: "Hungary" in Hans Roger and Egon Weber, eds., ''The European right: A historical profile'' (1963), p 364-407.</ref> 4 جون 1920ع تي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]] هنگريءَ جون نيون سرحدون مقرر ڪيون. ملڪ پنهنجي 71 سيڪڙو ايراضي ۽ جنگ کان اڳ واري 66 سيڪڙو آبادي وڃائي ويٺو؛ ان سان گڏ خام مال جا ڪيترائي وسيلا ۽ [[ريئيڪا|فيومي]] ۾ موجود سندس واحد سامونڊي بندرگاهه پڻ وڃائجي ويو.<ref name="Macartney37">{{cite book|last=Macartney|first=C. A.|title=Hungary and her successors: The Treaty of Trianon and Its Consequences 1919–1937|publisher=Oxford University Press|year=1937}}</ref><ref name="NYT9Aug2003">{{cite news|first=Richard|last=Bernstein|title=East on the Danube: Hungary's Tragic Century|work=The New York Times|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B07E3D91531F93AA3575BC0A9659C8B63&pagewanted=2|date=9 August 2003|access-date=15 March 2008}}</ref> اندازي مطابق 33 لک [[هنگريائي پرديس واسين|نسلي هنگريائي]] هنگريءَ کان ڌار ڪيل علائقن ۾ رهجي ويا، جن مان گهڻا موجوده [[رومانيا]]، [[سلوواڪيا]] ۽ [[سربيا]] ۾ رهندا هئا؛ البت جديد ذريعن ۾ هن انگ بابت اندازا 20 لک کان 50 لک تائين مختلف آهن.<ref name="NYT9Aug2003" /><ref>{{cite web |title=Anniversary of the Treaty of Trianon |url=https://enrs.eu/article/anniversary-of-the-treaty-of-trianon |publisher=European Network Remembrance and Solidarity |date=21 Aug 2015 |access-date=16 July 2025 |archive-date=25 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251025083713/https://enrs.eu/article/anniversary-of-the-treaty-of-trianon |url-status=live }}</ref><ref name="Sadecki2020">{{cite web |last1=Sadecki |first1=Andrzej |title=The Centenary of the Treaty of Trianon |url=https://blogs.bl.uk/european/2020/02/the-centenary-of-the-treaty-of-trianon.html |website=European studies blog |publisher=British Library |date=7 February 2020 |access-date=16 July 2025 |archive-date=24 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424205206/https://blogs.bl.uk/european/2020/02/the-centenary-of-the-treaty-of-trianon.html |url-status=live }}</ref> معاهدي ۾ ترميم جلد ئي ملڪ جي سياسي ايجنڊا جي اهم ترين معاملن مان هڪ بڻجي وئي، پر هورٿي حڪومت ان مقصد لاءِ سڌي فوجي مداخلت ڪرڻ لاءِ تيار نه هئي. هورٿي حڪومت جا شروعاتي سال اڳوڻي آسٽرو-هنگريائي بادشاهه ۽ تخت جي دعويدار [[چارلس چوٿون، هنگري جو بادشاهه|چارلس چوٿين]] جي اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوششن، ڪميونسٽن خلاف مسلسل ڪارروائين ۽ ٽريانون کان پوءِ سرحدي تبديلين سبب پيدا ٿيل لڏپلاڻ جي بحران سان ڀريل رهيا. حڪومت وقت سان وڌيڪ ساڄي ڌر ڏانهن مائل ٿي ۽ [[يهود دشمني|يهود مخالف]] قانون منظور ڪيا ويا. [[ننڍو اينٽينٽ|ننڍي اينٽينٽ]] سبب جاري علائقائي اڪيلائپ جي پسمنظر ۾ هنگري معاشي ۽ پوءِ سياسي طور [[اٽلي جي بادشاهت|اٽلي]] ۽ [[نازي جرمني]] ڏانهن ويجهو ٿيڻ لڳو. [[وڏي معاشي مندي]] حالتن کي وڌيڪ خراب ڪيو ۽ [[گيولا گومبوش]] ۽ [[فيرينس سالاشي]] جهڙن فاشسٽ سياستدانن جي مقبوليت وڌي، جيڪي معاشي ۽ سماجي بحاليءَ جا واعدا ڪندا هئا. هورٿي جي قومپرست ۽ سرحدي نظرثاني واري پاليسي 1938ع ۽ 1940ع ۾ اهم نتيجا حاصل ڪيا، جڏهن جرمني ۽ اٽلي جي ثالثيءَ هيٺ [[پهريون ويانا فيصلو|پهرئين]] ۽ [[ٻيو ويانا فيصلو|ٻئي ويانا فيصلي]] ذريعي ٽريانون کان پوءِ وڃايل هنگريائي اڪثريت وارا ڪجهه علائقا هنگريءَ کي واپس مليا. 1939ع ۾ هنگري [[سلوواڪ-هنگريائي جنگ|فوجي ڪارروائيءَ ذريعي]] چيڪوسلواڪيا کان وڌيڪ علائقو حاصل ڪيو. 20 نومبر 1940ع تي هنگري باضابطه طور [[ٽه ڌريو معاهدو|ٽه ڌريي معاهدي]] ۾ شامل ٿي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جو حصو بڻيو ۽ 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا تي حملي]] ۾ حصو ورتائين، جنهن جي نتيجي ۾ ڏکڻ جا سندس ڪجهه اڳوڻا علائقا ٻيهر هنگريءَ جي قبضي ۾ آيا.<ref>{{cite web |title=Bethlen Government |url=https://countrystudies.us/hungary/31.htm |website=Country Studies |publisher=Library of Congress |access-date=April 13, 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=The Great Depression |url=https://countrystudies.us/hungary/33.htm |website=Country Studies |publisher=Library of Congress |access-date=April 13, 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Radical Right in Power |url=https://countrystudies.us/hungary/34.htm |website=Country Studies |publisher=Library of Congress |access-date=April 13, 2026}}</ref> === ٻي عالمي جنگ (1941–1945ع) === {{Main|ٻي عالمي جنگ دوران هنگري|هنگري ۾ هولوڪاسٽ|هنگري تي سوويت قبضو}} [[File:Hungary 1941-44 Administrative Map.png|thumb|1941–1944ع دوران هنگري جي بادشاهت]] هنگري 26 جون 1941ع تي باضابطه طور [[ٻي عالمي جنگ]] ۾ محوري طاقت جي حيثيت سان داخل ٿيو. اڻڄاتل جهازن پاران [[ڪوشيتسه|ڪاشا]]، [[مڪاشيوو|مونڪاچ]] ۽ [[راخيو|راهو]] تي بمباريءَ کان پوءِ هنگري [[سوويت يونين]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. هنگريائي فوجن ٻن سالن تائين [[ٻي عالمي جنگ جو اوڀريون محاذ|اوڀر محاذ]] تي جنگ ڪئي. [[اومان جي جنگ]] ۾ شروعاتي ڪاميابيءَ باوجود،<ref name="J. Lee Ready 1995 page 130">J. Lee Ready (1995), ''World War Two. Nation by Nation'', London, Cassell, page 130. {{ISBN|1-85409-290-1}}</ref> جنوري 1943ع ۾ [[هنگري جي ٻي فوج|ٻي هنگريائي فوج]] کي [[اوستروگوزسڪ-روسوش مهم|ڊان درياهه واري محاذ]] تي تباهي آڻيندڙ جاني نقصان پهتو، جنهن کان پوءِ حڪومت [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] سان ڳجهي امن ٺاهه جون ڪوششون شروع ڪيون. هنگري جي جنگ مان نڪرڻ جي منصوبن جي خبر پوڻ تي جرمن فوجن 19 مارچ 1944ع تي [[آپريشن مارگريٽ|هنگري تي قبضو ڪيو]] ته جيئن هورٿي کي جرمنيءَ سان تعاون جاري رکڻ تي مجبور ڪري سگهجي. آڪٽوبر 1944ع ۾، جڏهن سوويت محاذ هنگريءَ جي ويجهو پهچي چڪو هو ۽ حڪومت جنگ مان نڪرڻ لاءِ وڌيڪ ڪوششون ڪري رهي هئي، جرمن فوجن هورٿي کي اقتدار تان هٽائي [[فيرينس سالاشي]] جي فاشسٽ [[تير صليب جماعت]] جي ماتحت هڪ تابع حڪومت قائم ڪئي.<ref name="J. Lee Ready 1995 page 130" /> سالاشي ملڪ جي سمورن موجود وسيلن کي جرمن جنگي مشين جي خدمت لاءِ استعمال ڪرڻ جو واعدو ڪيو. آڪٽوبر 1944ع تائين سوويت فوجون [[تيسا درياهه]] تائين پهچي ويون ۽ [[ديبريسين جي جنگ|ديبريسين جي جنگ]] ۾ ڪجهه نقصانن باوجود، ڊسمبر ۾ بوداپيسٽ کي گهيري ۾ آڻي [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جو گهيرو]] شروع ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيون. 13 فيبروري 1945ع تي بوداپيسٽ هٿيار ڦٽا ڪيا؛ اپريل تائين جرمن فوجون ملڪ مان نڪري ويون ۽ هنگري سوويت فوجي قبضي هيٺ اچي ويو. چيڪوسلواڪيا مان 200,000 هنگريائين کي ڪڍيو ويو، جڏهن ته هنگريءَ ۾ رهندڙ 70,000 سلوواڪن جي بدلي آباديءَ جي منتقلي ڪئي وئي. 202,000 نسلي جرمنن کي جرمني ڏانهن ڪڍيو ويو،<ref>Alfred de Zayas "A Terrible Revenge" (Palgrave/Macmillan 2006)</ref> ۽ 1947ع جي [[پيرس امن معاهدا، 1947ع|پيرس امن معاهدن]] تحت هنگري جون سرحدون ٻيهر ٽريانون کان فوراً پوءِ واري حد تائين محدود ڪيون ويون. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-680-8285A-08, Budapest, Festnahme von Juden.jpg|thumb|[[هولوڪاسٽ]] دوران [[بوداپيسٽ]] جي ويسيليني گهٽيءَ ۾ گرفتار ڪيون ويندڙ [[يهودي]] عورتون، لڳ ڀڳ 20–22 آڪٽوبر 1944ع]] جنگ هنگريءَ کي سخت تباهه ڪري ڇڏيو؛ معيشت جو 60 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو تباهه ٿيو ۽ وڏي پيماني تي [[ٻي عالمي جنگ جا جاني نقصان|جاني نقصان]] ٿيو. قتل ٿيل 600,000 کان وڌيڪ هنگريائي يهودين کان علاوه،<ref name="ind09/96">{{cite news|last=Bridge|first=Adrian|title=Hungary's Jews Marvel at Their Golden Future|url=https://www.independent.co.uk/news/world/hungarys-jews-marvel-at-their-golden-future-1361842.html|date=5 September 1996|newspaper=[[The Independent]]|access-date=20 April 2009|archive-date=26 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226194413/http://www.independent.co.uk/news/world/hungarys-jews-marvel-at-their-golden-future-1361842.html|url-status=live}}</ref> لڳ ڀڳ 280,000 ٻين هنگريائين سان به جنسي تشدد، قتل، ڦاسيون يا جبري پورهئي لاءِ جلاوطني جهڙا واقعا پيش آيا.<ref name=EU38>{{cite web|url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|title=The Expulsion of 'German' Communities from Eastern Europe at the end of the Second World War|last1=Prauser|first1=Steffen|last2=Rees|first2=Arfon|date=December 2004|series=EUI Working Paper HEC No. 2004/1|publisher=European University Institute|location=San Domenico, Florence|access-date=5 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|archive-date=1 October 2009}}</ref><ref>University of Chicago. Division of the Social Sciences, Human Relations Area Files, inc, A study of contemporary Czechoslovakia, University of Chicago for the Human Relations Area Files, inc., 1955, Citation 'In January 1947 the Hungarians complained that Magyars were being carried off from Slovakia to Czech lands for forced labor.'</ref><ref>{{cite book|author=Istvan S. Pogany|title=Righting Wrongs in Eastern Europe|url=https://books.google.com/books?id=BB4NAQAAIAAJ&pg=RA1-PA202|year=1997|publisher=Manchester University Press|isbn=978-0-7190-3042-0|page=202}}</ref><ref>{{cite book|author=Alfred J. Rieber|title=Forced Migration in Central and Eastern Europe, 1939–1950|url=https://books.google.com/books?id=it0-Zi2nEX0C&pg=PA90|year=2000|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-5132-3|page=50|quote=A presidential decree imposing an obligation on individuals not engaged in useful work to accept jobs served as the basis for this action. As a result, according to documentation in the ministry of foreign affairs of the USSR, approximately 50,000 Hungarians were sent to work in factories and agricultural enterprises in the Czech Republic.}}</ref><ref>Canadian Association of Slavists, Revue canadienne des slavistes, Volume 25, Canadian Association of Slavists., 1983</ref><ref>S. J. Magyarody, The East-central European Syndrome: Unsolved conflict in the Carpathian Basin, Matthias Corvinus Pub., 2002</ref><ref>{{cite book|author=Anna Fenyvesi|title=Hungarian Language Contact Outside Hungary: Studies on Hungarian as a Minority Language|url=https://books.google.com/books?id=y3JYwHGYn7MC&pg=PA50|year=2005|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=978-90-272-1858-2|page=50}}</ref><ref>{{cite book|author=Norman M. Naimark|title=The Russians in Germany: A History of the Soviet Zone of Occupation, 1945–1949|url=https://books.google.com/books?id=MVSjHNKUKoEC&pg=PA70|year=1995|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-78405-5|page=70}}</ref><ref>{{cite book|author=László Borhi|title=Hungary in the Cold War, 1945–1956: Between the United States and the Soviet Union|url=https://books.google.com/books?id=IO-4TxlTaMAC&pg=PA57|year=2004|publisher=Central European University Press|isbn=978-963-9241-80-0|page=57}}</ref><ref>{{cite book|author1=Richard Bessel|author1-link=Richard Bessel|author2=Dirk Schumann|title=Life After Death: Approaches to a Cultural and Social History of Europe During the 1940s and 1950s|url=https://books.google.com/books?id=NilW70Yol74C&pg=PA133|year=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00922-5|page=142}}</ref><ref>{{cite book|author=Tibor Cseres|title=Titoist Atrocities in Vojvodina, 1944–1945: Serbian Vendetta in Bácska|url=https://archive.org/details/titoistatrocitie0000cser|url-access=registration|year=1993|publisher=Hunyadi Pub.|isbn=978-1-882785-01-8}}</ref> جرمن قبضي کان پوءِ هنگري [[هولوڪاسٽ]] ۾ حصو ورتو،<ref name="bbc-no-warning-to-hungary-jews">{{cite web |author=Mike Thomson |date=13 November 2012 |title=Could the BBC have done more to help Hungarian Jews? |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20267659 |publisher=BBC (British broadcasting service) |quote=the BBC broadcast every day, giving updates on the war, general news and opinion pieces on Hungarian politics. But among all these broadcasts, there were crucial things that were not being said, things that might have warned thousands of Hungarian Jews of the horrors to come in the event of German occupation. A memo setting out policy for the BBC Hungarian Service in 1942 states: "We shouldn't mention the Jews at all". By 1943, the BBC Polish Service was broadcasting the exterminations. And yet his policy of silence on the Jews was followed until the German invasion in March 1944. After the tanks rolled in, the Hungarian Service did then broadcast warnings. But by then it was too late "Many Hungarian Jews who survived the deportations claimed that they had not been informed by their leaders, that no one had told them. But there's plenty of evidence that they could have known", said David Cesarani, professor of history at Royal Holloway, University of London. |access-date=21 July 2018 |archive-date=21 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621165442/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20267659 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007259|title=Auschwitz: Chronology|work=Ushmm.org|access-date=13 February 2013|archive-date=19 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130419022233/http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007259|url-status=live}}</ref> جنهن دوران لڳ ڀڳ 440,000 يهودين کي جلاوطن ڪيو ويو، جن مان گهڻن کي [[آشويتس حراستي ڪيمپ|آشويتس]] موڪليو ويو؛ انهن مان لڳ ڀڳ سڀني کي قتل ڪيو ويو.<ref>{{cite book | last1=Herczl | first1=Moshe Y. | last2=Lerner | first2=Joel | title=Christianity and the Holocaust of Hungarian Jewry | publisher=NYU Press | year=1993 | jstor=j.ctt9qg6vj }}</ref><ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.ushmm.org/information/exhibitions/online-features/special-focus/the-holocaust-in-hungary|title=The Holocaust in Hungary|publisher=United States Holocaust Memorial Museum|encyclopedia=Holocaust Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311040319/https://www.ushmm.org/information/exhibitions/online-exhibitions/special-focus/the-holocaust-in-hungary|archive-date=2017-03-11}}</ref> هولوڪاسٽ ۾ هورٿي حڪومت جي ذميواري ۽ سهڪار جي نوعيت تاريخي تحقيق ۽ بحث جو موضوع رهي آهي. === ڪميونسٽ دور (1945–1989ع) === {{Main|هنگريائي جمهوريه (1946–1949ع)|هنگريائي عوامي جمهوريه|1956ع جو هنگريائي انقلاب}} {{پڻ ڏسو|گولاش ڪميونزم}} [[File:Szétlőtt harckocsi a Móricz Zsigmond körtéren.jpg|thumb|left|[[1956ع جو هنگريائي انقلاب|1956ع جي انقلاب]] دوران بوداپيسٽ ۾ تباهه ٿيل سوويت ٽينڪ. ''[[ٽائيم (رسالو)|ٽائيم]]'' 1956ع لاءِ هنگريائي آزاديءَ جي ويڙهاڪ کي [[ٽائيم سال جي شخصيت|سال جو شخص]] قرار ڏنو.<ref>{{cite magazine|title=Man of the Year, The Land and the People|magazine=Time|date=7 January 1957|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,808898-1,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017045908/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,808898-1,00.html|archive-date=17 October 2007|access-date=9 October 2006}}</ref>]] [[نازي جرمني]] جي شڪست کان پوءِ هنگري [[سوويت يونين]] جي هڪ [[تابع رياست]] بڻجي ويو. سوويت قيادت [[ماتياس راڪوشي]] کي ملڪ ۾ [[اسٽالنزم|اسٽالنائزيشن]] جي عمل جي اڳواڻيءَ لاءِ چونڊيو ۽ راڪوشي 1949ع کان 1956ع تائين هنگريءَ جو ''[[عملي طور|عملي]]'' حڪمران رهيو. سندس حڪومت جي فوجي سازي، صنعتي سازي، زراعت جي اجتماعيت ۽ جنگي معاوضن وارين پاليسين سبب عوام جي رهڻي ڪهڻيءَ جي معيار ۾ شديد گهٽتائي آئي. اسٽالن جي ڳجهي پوليس جي نموني تي راڪوشي حڪومت [[رياستي تحفظ اٿارٽي|رياستي تحفظ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جيڪا حڪومت خلاف مخالفت کي دٻائڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي؛ 1948ع کان 1956ع تائين لڳ ڀڳ 350,000 سرڪاري عملدارن ۽ دانشورن کي قيد ڪيو ويو يا موت جي سزا ڏني وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.tamupress.com/product/First-Domino,4091.aspx|title=Granville/ frm|format=PDF|access-date=20 September 2009|archive-date=11 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911225449/http://www.tamupress.com/product/First-Domino,4091.aspx|url-status=live}}</ref> ڪيترن آزاد خيال ماڻهن، جمهوريت پسندن ۽ هورٿي دور جي اهم شخصيتن کي ڳجهي نموني گرفتار ڪري هنگري ۽ پرڏيهي [[گولاگ]] ڪئمپن ۾ عدالتي ڪارروائيءَ کان سواءِ قيد ڪيو ويو. لڳ ڀڳ 600,000 هنگريائين کي سوويت جبري پورهيت ڪئمپن ڏانهن موڪليو ويو، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 200,000 فوت ٿي ويا.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/8347146.stm|title=Hungary's 'forgotten' war victims|work=[[BBC News]]|date=7 November 2009|access-date=4 February 2010|archive-date=23 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251123123825/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/8347146.stm|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.epa.hu/00400/00463/00007/pdf/155_stark.pdf "Malenki Robot" – Hungarian Forced Labourers in the Soviet Union (1944–1955)]</ref><ref>{{cite web |last=Máthé |first=Áron |title=Hungarians in Soviet captivity |url=https://gulag.online/articles/madari-a-gulag?locale=en |website=Gulag.online |publisher=Gulag.cz Association |access-date=April 13, 2026 |language=en}}</ref> 1953ع ۾ اسٽالن جي وفات کان پوءِ سوويت يونين [[اسٽالن مخالف عمل|اسٽالن مخالف پاليسي]] اختيار ڪئي، جيڪا راڪوشي جي پاليسين جي ابتڙ هئي ۽ آخرڪار سندس اقتدار کان هٽڻ جو سبب بڻي. ان کان پوءِ سياسي ماحول ۾ آيل نرميءَ سان [[ايمري ناگي]] وزيراعظم بڻيو. ناگي مارڪيٽ کي وڌيڪ آزادي ڏيڻ ۽ سياسي کليلائپ جو واعدو ڪيو. تنهن هوندي به راڪوشي آخرڪار ناگي کي سياسي طور ڪمزور ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو ۽ سندس جاءِ تي وڌيڪ سخت گير [[ارنو گيرو]] آيو. هنگري مئي 1955ع ۾ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته حڪومت خلاف عوامي بي اطميناني وڌندي رهي. 23 آڪٽوبر 1956ع تي پرامن مظاهرين تي سوويت سپاهين ۽ ڳجهي پوليس جي فائرنگ ۽ سڄي ملڪ ۾ ٿيندڙ احتجاجن کان پوءِ بوداپيسٽ ۾ ماڻهو روڊن تي نڪري آيا، جنهن سان [[1956ع جو هنگريائي انقلاب]] شروع ٿيو. صورتحال تي ضابطو آڻڻ جي ڪوشش ۾ ناگي ٻيهر وزيراعظم بڻيو، آزاد چونڊن جو واعدو ڪيائين ۽ هنگريءَ کي وارسا معاهدي مان ڪڍڻ جو اعلان ڪيائين. ان هوندي به تشدد جاري رهيو ۽ سوويت فوج ۽ رياستي تحفظ اٿارٽي خلاف انقلابي مليشيا وجود ۾ آيا؛ لڳ ڀڳ 3,000 مزاحمت ڪندڙن [[مولوٽوف ڪاڪ ٽيل]] ۽ مشين پستولن سان سوويت ٽينڪن جو مقابلو ڪيو. سوويت فوج جي انگ ۽ هٿيارن ۾ وڏي برتري باوجود کين سخت نقصان رسيو ۽ 30 آڪٽوبر 1956ع تائين گهڻا سوويت فوجي بوداپيسٽ مان نڪري ٻهراڙيءَ جي فوجي ڇانوڻين ڏانهن هليا ويا. ڪجهه وقت تائين سوويت قيادت ان ڳالهه بابت غير يقينيءَ جو شڪار رهي ته ڪهڙو قدم کنيو وڃي، پر آخرڪار سوويت بلاڪ جي ممڪن عدم استحڪام کي روڪڻ لاءِ فوجي مداخلت جو فيصلو ڪيو ويو. 4 نومبر تي سوويت يونين مان 150,000 کان وڌيڪ فوجي ۽ 2,500 ٽينڪ هنگريءَ ۾ داخل ٿيا.<ref>Findley, Carter V., and John Rothney. ''Twentieth Century World''. sixth ed. Boston: Houghton Mifflin, 2006. 278.</ref> مداخلت جي مزاحمت ڪندي لڳ ڀڳ 20,000 هنگريائي مارجي ويا، جڏهن ته ان کان پوءِ وڌيڪ 21,600 ماڻهن کي سياسي سببن جي ڪري قيد ڪيو ويو. لڳ ڀڳ 13,000 ماڻهن کي نظربند ڪيو ويو ۽ 230 ڄڻن تي مقدمو هلائي کين موت جي سزا ڏني وئي. ناگي تي ڳجهي نموني مقدمو هلايو ويو، کيس ڏوهاري قرار ڏئي موت جي سزا ٻڌائي وئي ۽ جون 1958ع ۾ ڦاهي ڏني وئي. سرحدون ٿوري وقت لاءِ کليل هجڻ سبب انقلاب جي دٻجڻ تائين لڳ ڀڳ 250,000 ماڻهو ملڪ ڇڏي ويا.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6065398.stm "Hungary's 1956 brain drain"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251129114223/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6065398.stm |date=29 November 2025 }}, BBC News, 23 October 2006</ref> [[File:János Kádár 1962.jpg|thumb|upright|[[يانوش ڪادار]]، [[هنگريائي سوشلسٽ ورڪرز پارٽي]] جو جنرل سيڪريٽري (1956–1988ع)]] سوويت فوجي قبضي جي هڪ ٻئي مختصر دور کان پوءِ ناگي جي اڳوڻي رياستي وزير [[يانوش ڪادار]] کي سوويت قيادت نئين حڪومت جي اڳواڻي ۽ نئين حڪمران [[هنگريائي سوشلسٽ ورڪرز پارٽي|سوشلسٽ ورڪرز پارٽي]] جي سربراهيءَ لاءِ چونڊيو. ڪادار جلد ئي صورتحال کي معمول تي آندو. 1963ع ۾ حڪومت عام معافيءَ جو اعلان ڪيو. ڪادار هڪ نئين سياسي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن تحت ماڻهن لاءِ پارٽيءَ سان کليل وفاداريءَ جو اظهار لازمي نه رهيو، بشرطيڪ اهي سوشلسٽ نظام کي عملي حقيقت طور قبول ڪن. ڪادار معيشت ۾ نيون منصوبابندي ترجيحون متعارف ڪرايون، جن ۾ گڏيل زراعت واري نظام اندر هارين کي خانگي استعمال لاءِ زمين جا نمايان ٽڪرا رکڻ جي اجازت ڏيڻ (''háztáji gazdálkodás'') شامل هئي. عوام جي رهڻي ڪهڻيءَ جو معيار بهتر ٿيو ۽ فوجي پيداوار جي ڀيٽ ۾ خوراڪ ۽ صارفين جي شين جي پيداوار کي ترجيح ڏني وئي. فوجي پيداوار کي انقلاب کان اڳ واري سطح جي لڳ ڀڳ ڏهين حصي تائين گهٽايو ويو. 1968ع ۾ [[نئون معاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن سوشلسٽ مرڪزي منصوبابندي واري معيشت ۾ آزاد مارڪيٽ جا ڪجهه عنصر شامل ڪيا. 1960ع واري ڏهاڪي کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هنگريءَ کي اڪثر اوڀر بلاڪ جي ”سڀ کان خوشحال ڇانوڻي“ سڏيو ويندو هو. سرد جنگ جي پوئين دور ۾ هنگريءَ جي [[في فرد مجموعي گهريلو پيداوار موجب ملڪن جون فهرستون|في فرد مجموعي گهريلو پيداوار]] [[اوڀر جرمني]]، [[چيڪوسلواڪ سوشلسٽ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ سوويت يونين کان پوءِ چوٿين نمبر تي هئي.<ref name="madison185">*{{Cite book|last=Maddison|first=Angus|title=The world economy|publisher=OECD Publishing|year=2006|isbn=978-92-64-02261-4|page=185}}</ref> نسبتاً بهتر [[زندگيءَ جو معيار]]، وڌيڪ آزاد معيشت، پريس تي نسبتاً گهٽ پابندين ۽ پرڏيهي سفر جي وڌيڪ آزاديءَ سبب ڪميونسٽ دور ۾ هنگريءَ کي عام طور وچ يورپ جي نسبتاً وڌيڪ آزاد ملڪن مان هڪ سمجهيو ويندو هو. 1980ع ۾ هنگري [[انٽرڪوسموس]] پروگرام تحت پهرئين هنگريائي [[خلاباز]] [[برتلان فارڪاش]] کي خلا ۾ موڪليو. اهڙيءَ طرح هنگري خلا ۾ نمائندگي حاصل ڪندڙ [[قوميت موجب خلائي سفر جي وقتوار فهرست|ستين قوم]] بڻيو.<ref>{{Cite web|url=https://qubit.hu/2018/05/06/hogyan-lettunk-a-vilag-hetedik-urhajos-nemzete-nyolc-magyar-aki-nelkul-nem-tortenhetett-volna-meg|title=Hogyan lettünk a világ hetedik űrhajós nemzete? – Nyolc magyar, aki nélkül nem történhetett volna meg|last=Béres|first=Attila|date=2018-05-06|website=Qubit|language=hu|access-date=2019-12-14|archive-date=28 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228011509/https://qubit.hu/2018/05/06/hogyan-lettunk-a-vilag-hetedik-urhajos-nemzete-nyolc-magyar-aki-nelkul-nem-tortenhetett-volna-meg|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[1980ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي معاشي مندي|عالمي معاشي مندي]] سبب زندگيءَ جو معيار ٻيهر تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳو ۽ ڪميونسٽ معاشي نظام ان بحران جو مؤثر مقابلو نه ڪري سگهيو.<ref>{{cite web|last1=Watkins|first1=Theyer|title=Economic History and the Economy of Hungary|url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/hungary.htm|website=sjsu.edu|publisher=San José State University Department of Economics|access-date=6 August 2014|archive-date=7 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207184439/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/hungary.htm}}</ref> 1989ع تائين، جڏهن ڪادار وفات ڪئي، سوويت يونين به شديد زوال جو شڪار هو ۽ اصلاح پسندن جي نئين نسل معاشي ۽ سماجي مسئلن جي حل لاءِ سياسي ۽ معاشي آزاديءَ کي ضروري سمجهڻ شروع ڪيو هو. === ٽين جمهوريه (1989ع–هاڻوڪو دور) === {{پڻ ڏسو|1989ع جا انقلاب|هنگري ۾ 2006ع جا احتجاج|2015ع جو يورپي مهاجر بحران|هنگري ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|اوربان دور}} [[File:Foundation of the Visegrád Group.tiff|thumb|[[ويشيگراڊ گروپ]] جي قيام واري معاهدي تي صحيحن جي تقريب، 15 فيبروري 1991ع]] هنگريءَ جي ڪميونزم کان سرمائيداريءَ ڏانهن منتقلي ({{langx|hu|rendszerváltás}}، ”نظام جي تبديلي“) پرامن نموني ٿي. ان عمل جا اهم سبب معاشي جمود، ملڪ اندر سياسي دٻاءُ ۽ وارسا معاهدي جي ٻين ملڪن سان تبديل ٿيندڙ لاڳاپا هئا. جيتوڻيڪ [[هنگريائي سوشلسٽ ورڪرز پارٽي]] مارچ 1989ع ۾ مختلف مخالف ڌر جي گروهن سان [[هنگريائي گول ميز ڳالهيون|گول ميز ڳالهيون]] شروع ڪيون هيون، پر ساڳئي سال جون ۾ ايمري ناگي جي هڪ انقلابي شهيد طور ٻيهر تدفين کي هنگريءَ ۾ ڪميونسٽ دور جي علامتي پڄاڻي طور وڏي پيماني تي ڏٺو وڃي ٿو. [[1990ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|مئي 1990ع ۾ آزاد چونڊون]] ٿيون، جن ۾ اهم قدامت پسند مخالف ڌر جي جماعت [[هنگريائي ڊيموڪريٽڪ فورم]] جي اڳواڻيءَ ۾ اتحادي حڪومت قائم ٿي. [[يوزيف انتال]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ هنگريءَ جو پهريون جمهوري طور چونڊيل وزيراعظم بڻيو. 1991ع ۾ سرڪاري امدادن جي خاتمي ۽ تيز رفتار نجڪاريءَ سان گڏ ڏاکڻي سرحد وٽ [[يوگوسلاو جنگيون|يوگوسلاو جنگين]] جي صورتحال سبب هنگري سخت معاشي منديءَ مان گذريو ۽ جنگ جي اثرن جي نتيجي ۾ سماجي ۽ سلامتيءَ جي عدم استحڪام کي به منهن ڏيڻو پيو. انتال حڪومت جون ڪفايت شعاريءَ واريون پاليسيون غير مقبول ثابت ٿيون ۽ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي قانوني ۽ سياسي جانشين [[هنگريائي سوشلسٽ پارٽي]] [[1994ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|1994ع جون چونڊون]] کٽي ورتيون. سياسي منظرنامي ۾ اهڙي تبديلي [[1998ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|1998ع]] ۽ [[2002ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|2002ع]] ۾ پڻ ورجائي وئي؛ هر چونڊ واري چڪر ۾ حڪمران جماعت کي شڪست ملي ۽ اڳوڻي مخالف ڌر حڪومت ٺاهي. ٻين گهڻين اڳوڻين ڪميونسٽ يورپي رياستن وانگر هنگري مجموعي طور [[يورپي انضمام]] واري پاليسي اختيار ڪئي. ملڪ 1999ع ۾ [[نيٽو جي توسيع|نيٽو]] ۾ شامل ٿيو ۽ [[2003ع جو هنگريائي يورپي يونين رڪنيت ريفرنڊم|1 مئي 2004ع تي]] [[يورپي يونين]] جو رڪن بڻيو. نيٽو جي ميمبر طور هنگري يوگوسلاو جنگين سان لاڳاپيل نيٽو جي ڪاررواين ۾ پڻ شامل رهيو. [[File:Police car at Hungary-Serbia border barrier.jpg|thumb|هنگري–سربيا سرحدي رڪاوٽ وٽ پوليس جي گاڏي]] 2006ع ۾ [[هنگري ۾ 2006ع جا احتجاج|سڄي ملڪ ۾ وڏا احتجاج]] شروع ٿيا، جڏهن اها ڳالهه سامهون آئي ته وزيراعظم [[فيرينس گيورچاني]] هڪ [[اوسود تقرير|بند ڪمري واري تقرير]] ۾ چيو هو ته سندس جماعت تازيون [[2006ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|چونڊون]] کٽڻ لاءِ ”ڪوڙ ڳالهايو“ هو. ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران دوران کاٻي ڌر جي جماعتن جي مقبوليت تيزيءَ سان گهٽجي وئي. 2010ع ۾ [[وڪٽر اوربان]] جي قومي قدامت پسند جماعت [[فيڊس]] [[2010ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|پارلياماني چونڊن]] ۾ ٻه ڀاڱي ٽي کان وڌيڪ اڪثريت حاصل ڪئي. ان کان پوءِ پارليامينٽ [[هنگري جو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ۽ حڪومت ۽ قانوني نظام ۾ ٻيون وسيع تبديليون ڪيون ويون. فيڊس ان کان پوءِ [[2014ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|2014ع]]، [[2018ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|2018ع]] ۽ [[2022ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|2022ع]] جي چونڊن ۾ پڻ پارلياماني ٻه ڀاڱي ٽي اڪثريت حاصل ڪئي. 2010ع ۾ اوربان جي چونڊجڻ کان پوءِ هنگريءَ ۾ [[جمهوري پٺتي هٽڻ]] جو عمل ڏٺو ويو. سندس قيادت واري دور کي، جنهن کي ”اوربان دور“ ({{langx|hu|Orbán-korszak}}) پڻ سڏيو ويو،<ref>{{Cite web |last=Today |first=Hungary |date=2026-04-13 |title=The Raw Numbers: End of the Orbán Era |url=https://hungarytoday.hu/the-raw-numbers-end-of-the-orban-era/ |access-date=2026-04-16 |website=Hungary Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hungary: Orban's election defeat sparks hope and relief |url=https://www.dw.com/en/orban-election-defeat-sparks-hope-and-relief-in-hungary-europe-peter-magyar/a-76766410 |access-date=2026-04-16 |website=dw.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-12 |title=Orbán era is over, as Tisza scores historic victory in Hungary |url=https://euobserver.com/210869/orban-era-is-over-as-tisza-scores-historic-victory-in-hungary/ |access-date=2026-04-16 |website=EUobserver |language=en-US}}</ref> مختلف عالمن ۽ ادارن [[غير لبرل جمهوريت]]،<ref>{{cite journal |first1=Abby |last1=Innes |title=Hungary's Illiberal Democracy |url=https://archive.org/details/sim_current-history_current-history_2015-03_114_770/page/95 |journal=Current History |year=2015 |volume=114 |issue=770 |doi=10.1525/curh.2015.114.770.95 |pages=95–100}}</ref>{{rp|95}} [[هائبرڊ نظام]]، ڪليپٽوڪريسي، [[غالب جماعت وارو نظام]] يا ”مافيا رياست“ جهڙن اصطلاحن سان بيان ڪيو.<ref name="VDem2020">''[https://www.v-dem.net/media/filer_public/f0/5d/f05d46d8-626f-4b20-8e4e-53d4b134bfcb/democracy_report_2020_low.pdf Autocratization Surges–Resistance Grows: Democracy Report 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200330123413/https://www.v-dem.net/media/filer_public/f0/5d/f05d46d8-626f-4b20-8e4e-53d4b134bfcb/democracy_report_2020_low.pdf |date=30 March 2020 }}'', V-Dem Institute, University of Gothenburg (March 2020).</ref><ref>"[https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220909IPR40137/meps-hungary-can-no-longer-be-considered-a-full-democracy MEPs: Hungary can no longer be considered a full democracy | News | European Parliament] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220915103936/https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220909IPR40137/meps-hungary-can-no-longer-be-considered-a-full-democracy |date=15 September 2022 }}". www.europarl.europa.eu. 2022-09-15. Retrieved 2023-05-02.</ref><ref>{{Cite news|date=5 April 2018|title=The EU is tolerating – and enabling – authoritarian kleptocracy in Hungary|newspaper=The Economist|url=https://www.economist.com/europe/2018/04/05/the-eu-is-tolerating-and-enabling-authoritarian-kleptocracy-in-hungary|access-date=5 July 2021|issn=0013-0613|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185001/https://www.economist.com/europe/2018/04/05/the-eu-is-tolerating-and-enabling-authoritarian-kleptocracy-in-hungary|url-status=live}}</ref> اوربان کليل نموني غير لبرلزم جي حمايت ڪئي،<ref>{{Cite journal |last1=Plattner |first1=Marc F. |date=2019 |title=Illiberal Democracy and the Struggle on the Right |journal=Journal of Democracy |language=en |volume=30 |issue=1 |pages=5–19 |doi=10.1353/jod.2019.0000 |url=https://www.journalofdemocracy.org/articles/illiberal-democracy-and-the-struggle-on-the-right/ |url-access=subscription |archive-date=11 November 2024 |access-date=11 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111201035/https://www.journalofdemocracy.org/articles/illiberal-democracy-and-the-struggle-on-the-right/ |url-status=live }}</ref>{{rp|9}} ۽ هنگريءَ کي ”غير لبرل عيسائي جمهوريت“ طور بيان ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://budapestbeacon.com/full-text-of-viktor-orbans-speech-at-baile-tusnad-tusnadfurdo-of-26-july-2014/|title=Full text of Viktor Orbán's speech at Băile Tuşnad (Tusnádfürdő) of 26 July 2014|work=The Budapest Beacon|date=30 July 2014|access-date=11 November 2024|archive-date=28 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728164958/https://budapestbeacon.com/full-text-of-viktor-orbans-speech-at-baile-tusnad-tusnadfurdo-of-26-july-2014/}}</ref><ref>{{cite web |title=Hungarian PM sees shift to illiberal Christian democracy in 2019 European vote |url=https://www.reuters.com/article/us-hungary-orban/hungarian-pm-sees-shift-to-illiberal-christian-democracy-in-2019-european-vote-idUSKBN1KI0BK |publisher=[[Reuters]] |access-date=29 July 2020 |date=28 July 2018 |quote=Hungarian Prime Minister Viktor Orban said on Saturday that European parliament elections next year could bring about a shift toward illiberal 'Christian democracy' in the European Union that would end the era of multiculturalism. |archive-date=15 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815201020/http://www.reuters.com/article/us-hungary-orban/hungarian-pm-sees-shift-to-illiberal-christian-democracy-in-2019-european-vote-idUSKBN1KI0BK/ |url-status=live }}</ref> انهن تبديلين جي نتيجي ۾ هنگريءَ جا [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] سان لاڳاپا ڊگهي ڇڪتاڻ واري دور ۾ داخل ٿيا. يورپي يونين جي مختلف ادارن ۽ ميمبر ملڪن هنگريءَ خلاف پابندين يا يورپي يونين اندر ان جي ووٽ ڏيڻ جي حق کي محدود ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ يا اهڙن قدمن تي غور ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2025-03-14 |title=Ungarn erzwingt Aufhebung von EU-Sanktionen gegen Russen |url=https://www.orf.at//stories/3387636/ |access-date=2025-03-14 |website=news.[[ORF.at]] |language=de-AT |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028221545/https://www.orf.at//stories/3387636/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-14 |title=Minister: Hungary's EU voting rights must be suspended over sanctions block |url=https://news.err.ee/1609633469/minister-hungary-s-eu-voting-rights-must-be-suspended-over-sanctions-block |access-date=2025-03-14 |website=[[Eesti Rahvusringhääling]] |language=en |archive-date=13 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251013114517/https://news.err.ee/1609633469/minister-hungary-s-eu-voting-rights-must-be-suspended-over-sanctions-block |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-19 |title=Michael McGrath - European Commission |url=https://commission.europa.eu/about/organisation/college-commissioners/michael-mcgrath_en |access-date=2025-05-27 |website=commission.europa.eu |language=en |archive-date=10 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250510203427/https://commission.europa.eu/about/organisation/college-commissioners/michael-mcgrath_en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-05-27 |title=EU Commissioner for Democracy: serious concerns about rule of law situation in Hungary |url=https://www.reuters.com/world/eu-commissioner-democracy-serious-concerns-about-rule-law-situation-hungary-2025-05-27/ |access-date=2025-05-27 |work=Reuters |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Zsiros |first=Sandor |date=2025-05-24 |title=EU Commission demands Hungary withdraws its draft transparency law |url=https://www.euronews.com/my-europe/2025/05/24/confrontation-ahead-eu-commission-demands-that-hungary-withdraws-draft-transparency-law |access-date=2025-05-27 |website=euronews |language=en |archive-date=25 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251025132324/https://www.euronews.com/my-europe/2025/05/24/confrontation-ahead-eu-commission-demands-that-hungary-withdraws-draft-transparency-law |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-05 |title=ECJ: Hungarian law against LGBT people violates European law |url=https://www.bgnes.com/politics/ecj-hungarian-law-against-lgbt-people-violates-european-law |access-date=2025-06-05 |website=BGNES: Breaking News, Latest News and Videos |language=bg |archive-date=29 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029164545/https://www.bgnes.com/politics/ecj-hungarian-law-against-lgbt-people-violates-european-law |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=EU: Hungary has violated EU law with restrictions on LGBT content |url=https://fakti.bg/world/976473-eu-hungary-has-violated-eu-law-with-restrictions-on-lgbt-content |access-date=2025-06-05 |website=Fakti.bg - Да извадим фактите наяве |language=bg |archive-date=26 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251126135709/https://fakti.bg/world/976473-eu-hungary-has-violated-eu-law-with-restrictions-on-lgbt-content |url-status=live }}</ref> تڪرار وارن اهم معاملن ۾ [[هنگري ۾ هم جنس پرستن جا حق|هم جنس پرستن جا حق]]،<ref>{{Cite web|title=Hungary's parliament passes anti-LGBT law ahead of 2022 election|url=https://www.cnn.com/2021/06/15/europe/hungary-protests-lgbtq-law-intl/index.html|access-date=2021-06-25|website=CNN|date=15 June 2021|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702152849/http://www.cnn.com/2021/06/15/europe/hungary-protests-lgbtq-law-intl/index.html|url-status=live}}</ref> لڏپلاڻ،<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-hungary-immigration-idUSKBN0OX17I20150617|title=Hungary to fence off border with Serbia to stop migrants|work=Reuters|access-date=28 August 2015|date=17 June 2015|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924220554/http://www.reuters.com/article/2015/06/17/us-hungary-immigration-idUSKBN0OX17I20150617|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/09/04/world/europe/hungary-train-station-migrant-crisis.html|title=Hungary Defends Handling of Migrants Amid Chaos at Train Station|author1=Anemona Hartocollis|author2=Dan Bilefsky|author3=James Kanter|name-list-style=amp|newspaper=The New York Times|access-date=3 September 2015|date=3 September 2015|archive-date=18 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180118122744/https://www.nytimes.com/2015/09/04/world/europe/hungary-train-station-migrant-crisis.html|url-status=live}}</ref> ''[[سي اي يو قانون]]''،<ref>{{Cite news |date=2020-10-06 |title=Hungary broke EU law by forcing out university, says European Court |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54433398 |access-date=2025-01-12 |language=en-GB}}</ref> [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] دوران هنگريءَ طرفان [[اسپوتنڪ وي ويڪسين|روسي]] ۽ [[ڪوروناويڪ|چيني ويڪسينن]] جي استعمال جي اجازت،<ref>{{Cite news |last=Walker |first=Shaun |date=2021-01-21 |title=Hungary breaks ranks with EU to license Russian vaccine |url=https://www.theguardian.com/world/2021/jan/21/hungary-breaks-ranks-with-eu-to-license-russian-vaccine-sputnik-v |access-date=2025-01-12 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=22 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122013307/https://www.theguardian.com/world/2021/jan/21/hungary-breaks-ranks-with-eu-to-license-russian-vaccine-sputnik-v |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-02-28 |title='I'm vaccinated': Hungary's Orbán promotes Chinese coronavirus jab |url=https://www.politico.eu/article/hungary-viktor-orban-inoculated-with-chinese-vaccine-coronavirus/ |access-date=2025-01-12 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> ۽ [[2022ع ۾ روس جي يوڪرين تي حملي دوران بين الاقوامي پابنديون|يوڪرين تي روس جي 2022ع واري حملي]] کان پوءِ روس خلاف بين الاقوامي پابنديون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=Hungary's loyalties tested as Russia's war in Ukraine grinds on |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/14/hungarys-loyalties-tested-as-russias-war-in-ukraine-grinds-on |access-date=14 April 2023 |website=aljazeera.com}}</ref> ساڳئي وقت اوربان حڪومت کي [[قانون جي حڪمراني]] بابت خدشن سبب وڌندڙ بين الاقوامي جاچ ۽ تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو، جڏهن ته اوربان حڪومت انهن الزامن سان اختلاف ڪندي انهن کي رد ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Rankin |first=Jennifer |date=12 September 2018 |title=MEPs vote to pursue action against Hungary over Orbán crackdown |url=https://www.theguardian.com/world/2018/sep/12/eu-meps-vote-to-pursue-action-against-hungary-over-orban-crackdown |access-date=24 September 2018 |website=The Guardian |language=en-GB}}</ref> [[2026ع جي هنگريائي پارلياماني چونڊ|2026ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ [[پيٽر ماديار]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[تيسا پارٽي]] ٻه ڀاڱي ٽي کان وڌيڪ پارلياماني اڪثريت حاصل ڪئي، جنهن سان سورهن سالن ۾ پهريون ڀيرو فيڊس مخالف ڌر ۾ هلي وئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |title=Viktor Orbán concedes with Hungarian opposition on course for landslide election win |date=12 April 2026 |work=[[BBC]]}}</ref> 9 مئي 2026ع تي ماديار هنگريءَ جي وزيراعظم طور حلف کنيو.<ref>{{cite news |title=Hungary's new PM Magyar sworn in after landslide victory over Orbán |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce3pqvvzgnko |work=www.bbc.com |date=9 May 2026}}</ref> == جاگرافي == {{Main|هنگري جي جاگرافي|هنگري جي آبهوا}} {{پڻ ڏسو|هنگري جي قومي پارڪن جي فهرست}} [[فائل:Hungary-geographic map-en.svg|thumb|هنگري جو جاگرافيائي نقشو]] هنگري هڪ [[زمين سان گهيريل ملڪ]] آهي. هن ملڪ جي جاگرافي روايتي طور تي ان جي ٻن مکيه درياهن، [[ڊينيوب درياهه|ڊينيوب]] ۽ [[ٽيسا درياهه|ٽيسا]]، جي بنياد تي بيان ڪئي ويندي آهي. ملڪ جي عام ٽن ڀاڱن واري ورهاست—''ڊونانٽول'' (”ڊينيوب کان پرتي“، [[ٽرانسڊينيوبيا]])، ''[[ٽيسانٽول]]'' (”ٽيسا کان پرتي“) ۽ ''ڊونا–ٽيسا ڪوزي'' (”ڊينيوب ۽ ٽيسا جي وچ وارو علائقو“) پڻ انهن درياهن جي جاگرافيائي اهميت کي ظاهر ڪري ٿي. ڊينيوب اڄوڪي هنگري جي وچ مان اتر کان ڏکڻ طرف وهي ٿو ۽ سڄو ملڪ ان جي [[پاڻي نيڪال جو حوض|پاڻي نيڪال واري حوض]] ۾ واقع آهي. ٽرانسڊينيوبيا ملڪ جي وچئين حصي کان اولهه طرف [[آسٽريا]] تائين پکڙيل آهي. هي بنيادي طور ٽڪرين وارو علائقو آهي، جنهن جي جاگرافيءَ ۾ هيٺانهان جبل پڻ شامل آهن. انهن ۾ ملڪ جي اولهه ۾ [[الپس]] جبلن جو انتهائي اوڀر وارو حصو ''[[الپوڪاليا]]''، ٽرانسڊينيوبيا جي وچئين حصي ۾ [[ٽرانسڊينيوبيا جا جبل]]، ۽ ڏکڻ ۾ [[ميچيڪ جبل]] ۽ [[ويلاني جبل]] شامل آهن. هن علائقي جو بلند ترين هنڌ الپس ۾ واقع ايروٽ-ڪو آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|882|m|0}} آهي. [[ننڍو هنگريائي ميدان]] (''ڪيشالفولڊ'') اترين ٽرانسڊينيوبيا ۾ واقع آهي. [[بالاٽون ڍنڍ]] ۽ [[هيويز ڍنڍ]] پڻ ٽرانسڊينيوبيا ۾ آهن؛ پهرين وچ يورپ جي سڀ کان وڏي ڍنڍ، جڏهن ته ٻي دنيا جي سڀ کان وڏي حرارتي ڍنڍ آهي. [[فائل:Balaton Hungary Landscape.jpg|thumb|[[بالاٽون ڍنڍ]]]] ''ڊونا–ٽيسا ڪوزي'' ۽ ''ٽيسانٽول'' جا علائقا گهڻو ڪري [[وڏو هنگريائي ميدان|وڏي هنگريائي ميدان]] (''الفولڊ'') تي مشتمل آهن، جيڪو ملڪ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر جي گهڻي حصي ۾ پکڙيل آهي. هن ميدان جي اتر ۾ [[سلوواڪيا]] جي سرحد ڀرسان هڪ وسيع پٽيءَ ۾ [[ڪارپيٿيائي جبل]]ن جون دامن واريون ٽڪريون واقع آهن. اتي موجود [[ڪيڪيش]]، جنهن جي اوچائي {{convert|1014|m|ft|0|abbr=on}} آهي، هنگري جو بلند ترين جبل آهي. [[ٻوٽن جي جاگرافي|ٻوٽن جي جاگرافيائي]] لحاظ کان هنگري [[بوريئل بادشاهت]] جي [[سرڪم بوريئل علائقو|سرڪم بوريئل علائقي]] جي وچ يورپي صوبي ۾ اچي ٿو. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] موجب، هنگري جو علائقو [[پينونيائي مخلوط ٻيلا|پينونيائي مخلوط ٻيلن]] واري زميني ماحولياتي خطي ۾ شامل آهي.<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> === آبهوا === هنگري جي آبهوا [[معتدل آبهوا|معتدل موسمي]] آهي،<ref>{{Cite web|url=https://en.climate-data.org/europe/hungary-20/|title=Hungary climate: Average Temperature, weather by month, Hungary weather averages|work=Climate-Data.org|access-date=21 November 2018}}</ref><ref>{{cite web|author=Andrew Speedy|url=http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Counprof/Hungary/hungary.htm|title=Hungary|work=Fao.org|access-date=21 November 2008|archive-date=4 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081204115841/http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Counprof/Hungary/hungary.htm}}</ref> جنهن ۾ عام طور گرم اونهارا، مجموعي طور گهٽ گهم ۽ بار بار وسڪارا ٿين ٿا، جڏهن ته سيارا ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سالياني سراسري گرمي پد {{convert|9.7|°C|°F}} آهي. ملڪ ۾ درج ٿيل انتهائي گرمي پدن مان سڀ کان وڌيڪ {{convert|41.9|°C|°F|1}}، 20 جولاءِ 2007ع تي [[ڪشڪون هالاش]] ۾، جڏهن ته سڀ کان گهٽ {{convert|-35|°C|°F|1}}، 16 فيبروري 1940ع تي [[مشڪولچ]] ۾ رڪارڊ ڪيو ويو. اونهاري ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{convert|23|to|28|°C|°F}} ۽ سياري ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{convert|-3|to|-7|°C|°F}} رهي ٿو. سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ {{convert|600|mm|in|1|abbr=on}} آهي. <!-- هيٺيون حصو حوالن کان سواءِ آهي، تنهنڪري مناسب حوالا شامل ٿيڻ تائين لڪايل رکيو ويو آهي: ڪارپيٿيائي حوض جي نسبتاً الڳ جاگرافيائي حالت سبب هي علائقو ڏڪار لاءِ حساس آهي ۽ عالمي گرمي پد ۾ واڌ جا اثر پڻ هتي محسوس ڪيا ويا آهن. عام راءِ ۽ ڪيترن سائنسدانن موجب، گذريل ڏهاڪن ۾ ملڪ وڌيڪ خشڪ ٿيو آهي ۽ ڏڪار وڌيڪ عام ٿيا آهن. اونهارا وڌيڪ گرم ۽ سيارا نسبتاً نرم ٿيا آهن. ان ڪري برفباري پڻ اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي آهي. عام راءِ موجب بهار ۽ سرءُ جا موسم مختصر ٿيڻ سبب روايتي چئن موسمن واري نظام ۾ پڻ تبديلي آئي آهي. 2006ع ۾، بهرحال، هنگري جا ٻئي مکيه درياهه، ڊينيوب ۽ ٽيسا، هڪ ئي وقت ٻوڏ هيٺ آيا. بچاءَ جي ڪوششن باوجود سوين گهر رهائش جي قابل نه رهيا؛ درياهن جي ڪنارن جي وڏي حصي کي واريءَ جي ٻورين سان مضبوط ڪيو ويو، جنهن ۾ يونيورسٽي شاگردن ۽ هنگري جي فوج پڻ مدد ڪئي. هنگري جو وڏو حصو زرعي ميدانن تي مشتمل آهي؛ ان جي اصل ٻيلن جا فقط ٿورا حصا باقي آهن، جيڪي گهڻو ڪري جبلن وارن علائقن ۽ قومي پارڪن ۾ واقع آهن. --> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|هنگري جي سياست|هنگري جي حڪومت|هنگري ۾ محصول}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = András Baka (cropped 2).png | image2 = Péter Magyar at EC, May 2026.jpg | caption1 = [[آندراش باڪا]]<br /><small>[[هنگري جو صدر|صدر]] </small> | caption2 = [[پيٽر ماديار]]<br /><small>[[هنگري جو وزيراعظم|وزيراعظم]] </small> | alt1 = | alt2 = }} هنگري هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني جمهوريه]] آهي. ملڪ جو سياسي نظام آئيني ڍانچي، [[هنگري جو بنيادي قانون|بنيادي قانون]] ({{langx|hu|alaptörvény}})، تحت هلندو آهي، جنهن ۾ آخري ڀيرو 2012ع ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا. هن قانون ۾ ترميم ڪرڻ لاءِ عام طور پارليامينٽ ۾ ٻه ڀاڱي ٽي جي [[وڏي اڪثريت]] گهربل هوندي آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ ڪجهه اهڙيون [[ناقابل ترميم شق|دائمي شقون]] پڻ شامل آهن، جن ۾ انساني وقار، اختيارن جي ورهاست، رياستي ڍانچي ۽ [[قانون جي حڪمراني]] جي ضمانت ڏيندڙ شقون شامل آهن. رياستي اختيار جي سڀ کان مٿانهين اداري، هڪ ايواني ''{{lang|hu|Országgyűlés}}'' ([[هنگري جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]]) جا 199 ميمبر (''{{lang|hu|országgyűlési képviselők}}''، واحد ''képviselő'') هر چئن سالن کان پوءِ [[گڏيل ميمبر اڪثريتي نمائندگي]] جي طريقي سان چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 106 ميمبر هڪ رڪني تڪن مان [[سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوار وارو نظام|سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ نظام]] تحت، جڏهن ته باقي 93 ميمبر سڄي ملڪ تي ٻڌل هڪ تڪ مان ترميم ٿيل [[تناسب واري نمائندگي]] تحت چونڊيا وڃن ٿا. [[چونڊ حد]] هڪ جماعت جي فهرست لاءِ 5 سيڪڙو، ٻن جماعتن جي اتحاد لاءِ 10 سيڪڙو ۽ ٽن يا وڌيڪ جماعتن جي اتحاد لاءِ 15 سيڪڙو مقرر آهي.<ref>{{Cite web |date=31 December 2024 |title=Act CCIII of 2011 on the election of the Members of the National Assembly |url=https://portal-api.valasztas.hu/files/6960fa637e5bb300028ca9df/2011-203-00-00.pdf |website=National Election Office |at=Section 16}}</ref> [[File:Hungarian Parliament Building from across the Danube, 2025-01-11.jpg|thumb|left|[[ٻڊاپيسٽ]] ۾ [[ڊينيوب درياهه]] جي ڪناري تي [[هنگري جي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[هنگري جو صدر|جمهوريه جو صدر]] (''{{lang|hu|köztársasági elnök}}'') [[رياست جو سربراهه]] هوندو آهي ۽ کيس قومي اسيمبلي هر پنجن سالن لاءِ چونڊيندي آهي. صدر جون ذميواريون ۽ اختيار بنيادي طور نمائندگيءَ سان لاڳاپيل آهن، جن ۾ پرڏيهي رياستن جي سربراهن جو استقبال ڪرڻ، قومي اسيمبلي جي سفارش تي وزيراعظم کي نامزد ڪرڻ ۽ [[هنگري جون هٿياربند فوجون|هٿياربند فوجن]] جي [[اعليٰ سپهه سالار]] طور خدمتون سرانجام ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=About Hungary - The Hungarian State - The President of the Republic |url=https://2015-2019.kormany.hu/en/doc/the-hungarian-state/the-president-of-the-republic |access-date=2024-10-29 |website=2015-2019.kormany.hu |archive-date=6 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251006003419/https://2015-2019.kormany.hu/en/doc/the-hungarian-state/the-president-of-the-republic |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به، صدارت مڪمل طور [[علامتي سربراهه|علامتي عهدو]] نه آهي؛ صدر قانون سازيءَ تي [[ويٽو]] ڪري سگهي ٿو ۽ ڪنهن قانون کي جائزي لاءِ 15 رڪني [[هنگري جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] ڏانهن موڪلي سگهي ٿو.<ref>[http://m.ludita.uni-nke.hu/repozitorium/bitstream/handle/11410/10136/The%20Basic%20Law%20of%20Hungary.pdf THE BASIC (FUNDAMENTAL) LAW OF HUNGARY A Commentary of the New Hungarian Constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831191821/http://m.ludita.uni-nke.hu/repozitorium/bitstream/handle/11410/10136/The%20Basic%20Law%20of%20Hungary.pdf |date=31 August 2021 }} (Clarus Press, 2015, {{ISBN| 978-1-905536-81-8}}), pp. 153–163</ref> هنگري ۾ ٽيون اهم سياسي عهدو [[هنگري جي قومي اسيمبلي جي اسپيڪرن جي فهرست|قومي اسيمبلي جي اسپيڪر]] (''házelnök'') جو آهي، جنهن کي قومي اسيمبلي چونڊيندي آهي ۽ جيڪو اسيمبلي جي اجلاسن جي صدارت ڪندو آهي. [[هنگري جو وزيراعظم|وزيراعظم]] (''{{lang|hu|miniszterelnök}}'') کي قومي اسيمبلي چونڊيندي آهي. هو [[حڪومت جو سربراهه]] هوندو آهي ۽ [[انتظامي اختيار]] استعمال ڪندو آهي. روايتي طور وزيراعظم قومي اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي جماعت جو اڳواڻ هوندو آهي. وزيراعظم [[هنگري جي حڪومت|ڪابينا]] جا وزير چونڊيندو آهي ۽ انهن کي عهدي تان هٽائڻ جو خاص اختيار پڻ رکندو آهي. تنهن هوندي به، ڪابينا لاءِ نامزد ڪيل وزيرن کي هڪ يا وڌيڪ پارلياماني ڪميٽين جي کليل مشاورتي ٻڌڻين ۾ پيش ٿيڻو پوندو آهي، قومي اسيمبلي ۾ ووٽ حاصل ڪرڻو پوندو آهي ۽ پوءِ صدر کان رسمي منظوري وٺڻي پوندي آهي. وزيرن لاءِ پارليامينٽ جو ميمبر هجڻ ضروري ناهي. ڪابينا پارليامينٽ آڏو جوابده آهي.<ref>{{cite web |title=The Government and Commissioners |url=https://2015-2019.kormany.hu/en/doc/the-hungarian-state/the-government-and-commissioners/the-government |website=kormany.hu |access-date=April 13, 2026}}</ref> === سياسي جماعتون === {{Main|هنگري جون سياسي جماعتون|هنگري ۾ چونڊون|هنگري جو چونڊ نظام}} ڪميونسٽ نظام جي خاتمي کان پوءِ هنگري ۾ [[گهڻ جماعتي نظام]] قائم آهي. هنگري جون سڀ کان تازيون [[2026ع هنگري پارلياماني چونڊون|پارلياماني چونڊون]] 12 اپريل 2026ع تي ٿيون، جن ۾ [[پيٽر ماديار]] جي اڳواڻي هيٺ [[ٽيسا جماعت]]، وزيراعظم [[وڪٽر اوربان]] جي حڪمران [[فيديس–ڪي ڊي اين پي]] حڪومت کي شڪست ڏني.<ref>{{cite news |date=12 April 2026 |title=Hungarian Prime Minister Viktor Orbán concedes defeat after 'painful' election result |url=https://www.ms.now/news/hungarian-prime-minister-viktor-orban-concedes-defeat-after-painful-election-result |access-date=12 April 2026 |work=[[MS NOW]]|agency=[[Associated Press]]}}</ref> 2026ع تائين هنگري جي قومي سطح جي سياسي منظرنامي ۾ بنيادي طور وچ ساڄي ڌر جي ٽيسا، قومي قدامت پسند فيديس ۽ انتهائي قومپرست [[اسان جو وطن تحريڪ|مي هازانڪ]] شامل آهن. وچ کاٻي ڌر جون جماعتون وڏن شهرن جي مڪاني سياست ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون، خاص طور [[ٻڊاپيسٽ]] ۽ [[سيگيڊ]] ۾. 2014ع کان هنگري ۾ رهندڙ [[هنگري جي آبادي|نسلي اقليتن]] جا ووٽر قوميتي فهرستن تي ووٽ ڏئي سگهن ٿا. اقليتون ترجيحي مينڊيٽ حاصل ڪري سگهن ٿيون، جيڪڏهن انهن جا ووٽ فهرستي ووٽن جي ٽيانوي حصي جي چوٿين حصي تائين پهچن.<ref name=":1">{{Cite news|url=http://www.valasztas.hu/web/national-election-office/parliamentary-elections-2018|title=2018 – Nemzeti Választási Iroda|work=National Election Office|access-date=2018-03-18|language=hu-HU|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821223442/http://www.valasztas.hu/web/national-election-office/parliamentary-elections-2018|archive-date=2018-08-21}}</ref> جيڪي قوميتون مينڊيٽ حاصل نه ڪري سگهن، اهي [[هنگري جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ڏانهن قوميتي ترجمان موڪلي سگهن ٿيون. === قانون ۽ عدالتي نظام === {{Main|هنگري جو قانون|هنگري ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|هنگري ۾ انساني حق}} [[File:Kossuth Square 12, facade, 2015-05-12 Budapest - panoramio (45).jpg|thumb|left|[[هنگري جي ڪوريا|ڪوريا]]، هنگري جي [[سپريم ڪورٽ]]، جي اصل ۽ مستقبل واري عمارت]] هنگري جو عدالتي نظام [[ديواني قانون (قانوني نظام)|ديواني قانون]] تي ٻڌل آهي. عدالتي ڍانچو عام ديواني ۽ فوجداري دائره اختيار رکندڙ عدالتن ۽ فردن ۽ سرڪاري انتظاميا وچ ۾ تڪرارن تي دائره اختيار رکندڙ انتظامي عدالتن ۾ ورهايل آهي. هنگري جو قانون ضابطن جي صورت ۾ مرتب ٿيل آهي ۽ [[جرمني جو قانون|جرمن قانون]] ۽ وسيع معنيٰ ۾ ديواني يا [[رومي قانون]] تي ٻڌل آهي. ديواني ۽ فوجداري دائره اختيار واري عدالتي نظام ۾ مقامي عدالتون (''{{lang|hu|járásbíróság}}'')، علائقائي اپيل عدالتون (''{{lang|hu|ítélőtábla}}'') ۽ اعليٰ ترين عدالت (''{{lang|hu|[[هنگري جي ڪوريا|Kúria]]}}'') شامل آهن. هنگري جون اعليٰ عدالتون ٻڊاپيسٽ ۾ واقع آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.birosag.hu/en/curia-hungary|title=Curia of Hungary|publisher=National Office for the Judiciary|access-date=12 May 2014|archive-date=13 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513025949/http://www.birosag.hu/en/curia-hungary|url-status=live}}</ref> هنگري ۾ قانون لاڳو ڪرڻ جون ذميواريون پوليس ۽ قومي محصول ۽ ڪسٽم انتظاميا وچ ۾ ورهايل آهن. [[هنگري پوليس]] ملڪ جو مکيه ۽ سڀ کان وڏو رياستي قانون لاڳو ڪندڙ ادارو آهي. هي تقريباً سڀ عام پوليس ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو، جن ۾ ڏوهن جي جاچ، گشت، ٽريفڪ جي نگراني ۽ سرحدن جي حفاظت شامل آهن. ان جي سربراهي قومي پوليس ڪمشنر ڪندو آهي، جيڪو [[هنگري جي گهرو وزارت|گهرو وزير]] جي نگراني هيٺ ڪم ڪندو آهي. هي ادارو ڪائونٽي پوليس شعبن ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي علائقائي ۽ شهري پوليس شعبن ۾ ورهايل آهن. قومي پوليس جي ماتحت ملڪ گير دائره اختيار رکندڙ ادارا پڻ آهن، جهڙوڪ ''نيمزيتي نيووموزو ايرودا''، يعني قومي جاچ بيورو، جيڪو سنگين ڏوهن جي جاچ ۾ ماهر شهري پوليس ادارو آهي، ۽ فوجي نوعيت جي ''ڪيسينليتي رينڊورشيگ''، يعني تيار پوليس، جيڪا بنيادي طور هنگامن کي منهن ڏيڻ ۽ مقامي پوليس جي مدد ڪرڻ لاءِ ڪم ڪري ٿي. هنگري جي [[شينگن معاهدو|شينگن معاهدي]] ۾ شموليت کان پوءِ پوليس ۽ سرحدي محافظن کي هڪ قومي اداري ۾ ضم ڪيو ويو ۽ سرحدي محافظ (''{{lang|hu|Határőrség Magyarországon}}'') پوليس آفيسر بڻجي ويا. هي انضمام جنوري 2008ع ۾ ٿيو. ڪسٽم ۽ ايڪسائيز وارو ادارو قومي محصول ۽ ڪسٽم انتظاميا تحت [[هنگري جي ناڻي واري وزارت|ناڻي واري وزارت]] جي ماتحت رهيو.<ref>Interpol [https://web.archive.org/web/20040621161237/http://www.interpol.int/Public/Region/Europe/pjsystems/Hungary.asp#21 entry] Retrieved 15 May 2007.</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|هنگري جي انتظامي ورهاست}} هنگري 19 [[هنگري جون ڪائونٽيون|ڪائونٽين]] (''{{lang|hu|vármegye}}'') ۾ ورهايل آهي. [[هنگري جي تاريخي گادي وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو شهر]] (''{{lang|hu|főváros}}'') [[ٻڊاپيسٽ]] هڪ الڳ انتظامي وحدت آهي. ڪائونٽيون ۽ گاديءَ جو شهر گڏجي هنگري جا 20 [[انگن اکرن لاءِ علائقائي وحدتن جي نالي بندي|ٽئين درجي جا علائقائي انگ اکر وارا يونٽ]] بڻجن ٿا. اهي انتظامي وحدتون اڳتي 174 [[هنگري جا ضلعا|ضلعن]] (''{{lang|hu|járás}}'') ۾ ورهايل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.kozlonyok.hu/nkonline/MKPDF/hiteles/MK14170.pdf|title=Magyar Közlöny, Hungary's Official Journal|publisher=Magyar Közlöny|date=20 November 2016|access-date=20 November 2016|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075423/http://www.kozlonyok.hu/nkonline/MKPDF/hiteles/MK14170.pdf|url-status=live}}</ref> ضلعا اڳتي [[هنگري جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|شهرن ۽ ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن، جن مان 25 کي [[ڪائونٽي حقن وارو شهر|ڪائونٽي حقن وارا شهر]] (''{{lang|hu|megyei jogú város}}'') قرار ڏنو ويو آهي. انهن کي انگريزيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ”شهري ڪائونٽيون“ پڻ چيو ويندو آهي. انهن شهرن جي مڪاني اختيارين وٽ وڌيڪ وسيع اختيار هوندا آهن، پر اهي آزاد علائقائي وحدتون نه آهن ۽ لاڳاپيل ضلعن جي حدن اندر ئي شامل رهن ٿا. ڪائونٽي ۽ ضلعي ڪائونسلن توڙي ميونسپالٽين جا مڪاني حڪومت سان لاڳاپيل مختلف ڪردار ۽ جدا ذميواريون آهن. ڪائونٽين جو ڪردار بنيادي طور انتظامي ۽ حڪمت عملي واري ترقي تي مرڪوز آهي، جڏهن ته ٻارن جي ابتدائي تعليم، عوامي پاڻيءَ جون خدمتون، ڪچري جي نيڪال، بزرگن جي سار سنڀال ۽ بچاءَ جون خدمتون ميونسپالٽيون سنڀالين ٿيون. 1996ع کان ڪائونٽين ۽ ٻڊاپيسٽ شهر کي انگن اکرن ۽ ترقياتي مقصدن لاءِ [[هنگري جي علائقن جي فهرست|ستن علائقن]] ۾ گڏ ڪيو ويو آهي. اهي ست علائقا هنگري جا ٻئي درجي جا علائقائي انگ اکر وارا يونٽ آهن: [[وچ هنگري]]، [[وچ ٽرانسڊينيوبيا]]، [[اتر وڏو هنگريائي ميدان]]، [[اتر هنگري]]، [[ڏکڻ ٽرانسڊينيوبيا]]، [[ڏکڻ وڏو هنگريائي ميدان]] ۽ [[اولهه ٽرانسڊينيوبيا]]. {{multiple image | perrow = 2 | align = right | total_width = 500 | image1 = Counties of Hungary 2020.png | caption1 = هنگري جون ڪائونٽيون | image2 = RegionsHungary.png | caption2 = هنگري جا علائقا | image3 = Townships (districts) of Hungary.png | caption3 = هنگري جا ضلعا | image4 = Hungary local administration.png | caption4 = هنگري جا شهر ۽ ڳوٺ }} {| class="sortable wikitable" style="font-size:85%;" |- ! scope="col" | [[هنگري جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي<br />''(vármegye)'']] ! scope="col" | انتظامي<br />مرڪز ! scope="col" | [[هنگري جي آبادي|آبادي]] ! scope="col" | [[هنگري جا علائقا|علائقو]] |- | [[File:Bacs-kiskun-megye.svg|25px]] [[باچ-ڪشڪون ڪائونٽي|باچ-ڪشڪون]] | [[ڪيچڪيميٽ]] | 524,841 | [[ڏکڻ وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:HUN Baranya megye COA.png|25px]] [[بارانيا ڪائونٽي|بارانيا]] | [[پيچ]] | 391,455 | [[ڏکڻ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:Békés departemento blazono.svg|25px]] [[بيڪيش ڪائونٽي|بيڪيش]] | [[بيڪيشچابا]] | 361,802 | [[ڏکڻ وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:Borsod-Abaúj-Zemplén departemento blazono.svg|25px]] [[بورشود-ابائوج-زيمپلين ڪائونٽي|بورشود-ابائوج-زيمپلين]] | [[مشڪولچ]] | 684,793 | [[اتر هنگري]] |- | [[File:Coa Hungary Town Budapest big.svg|25px]] [[ٻڊاپيسٽ|گاديءَ جو شهر ٻڊاپيسٽ]] | [[ٻڊاپيسٽ]] | 1,744,665 | [[وچ هنگري]] |- | [[File:HU Csongrád megye COA.svg|25px]] [[چونگراد-چاناد ڪائونٽي|چونگراد-چاناد]] | [[سيگيڊ]] | 421,827 | [[ڏکڻ وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:HUN Fejér megye COA.png|25px]] [[فييئر ڪائونٽي|فييئر]] | [[سيڪيشفيهيروار]] | 426,120 | [[وچ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:HUN Győr-Moson-Sopron megye COA.png|25px]] [[ديور-موشون-شوپرون ڪائونٽي|ديور-موشون-شوپرون]] | [[ديور]] | 449,967 | [[اولهه ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:HUN Hajdú-Bihar COA.svg|25px]] [[هائدو-بيهار ڪائونٽي|هائدو-بيهار]] | [[ديبريچن]] | 565,674 | [[اتر وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:Coa Hungary County Heves.svg|25px]] [[هيويش ڪائونٽي|هيويش]] | [[ايگر]] | 307,985 | [[اتر هنگري]] |- | [[File:HUN Jász-Nagykun-Szolnok megye COA.png|25px]] [[ياس-نادڪون-سولنوڪ ڪائونٽي|ياس-نادڪون-سولنوڪ]] | [[سولنوڪ]] | 386,752 | [[اتر وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:HUN Komárom-Esztergom megye COA.png|25px]] [[ڪوماروم-ايسٽرگوم ڪائونٽي|ڪوماروم-ايسٽرگوم]] | [[تاتابانيا]] | 311,411 | [[وچ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:Coa Hungary County Nógrád.svg|25px]] [[نوگراد ڪائونٽي|نوگراد]] | [[شالگوتاريان]] | 201,919 | [[اتر هنگري]] |- | [[File:HUN Pest megye COA.svg|25px]] [[پيشٽ ڪائونٽي|پيشٽ]] | [[ٻڊاپيسٽ]] | 1,237,561 | [[وچ هنگري]] |- | [[File:HUN Somogy megye COA.svg|25px]] [[شومودي ڪائونٽي|شومودي]] | [[ڪاپوشوار]] | 317,947 | [[ڏکڻ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:HUN Szabolcs-Szatmár-Bereg megye COA.svg|25px]] [[سابولچ-ساتمار-بيريگ ڪائونٽي|سابولچ-ساتمار-بيريگ]] | [[نيريڊهازا]] | 552,000 | [[اتر وڏو هنگريائي ميدان]] |- | [[File:HUN Tolna megye COA.png|25px]] [[تولنا ڪائونٽي|تولنا]] | [[سيڪسارڊ]] | 231,183 | [[ڏکڻ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:HUN Vas megye COA.png|25px]] [[واش ڪائونٽي|واش]] | [[سومباٿي]] | 257,688 | [[اولهه ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:Coa Hungary County Veszprém.svg|25px]] [[ويسپريم ڪائونٽي|ويسپريم]] | [[ويسپريم]] | 353,068 | [[وچ ٽرانسڊينيوبيا]] |- | [[File:Coa Hungary County Zala (2010-).svg|25px]] [[زالا ڪائونٽي|زالا]] | [[زالائيگرسيگ]] | 287,043 | [[اولهه ٽرانسڊينيوبيا]] |}<references group="n" /> ==== شهر ۽ قصبا ==== {{Main|هنگري جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Széchenyi Chain Bridge in Budapest at night.jpg|thumb|[[ٻڊاپيسٽ]]، هنگري جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] 15 جولاءِ 2013ع تائين هنگري ۾ 3,152 [[ميونسپالٽي|ميونسپالٽيون]] هيون: 346 شهر (هنگري ٻوليءَ ۾: {{Lang|hu|város}}، جمع: {{Lang|hu|városok}}؛ هنگري اصطلاح ۾ وڏن ۽ ننڍن شهرن لاءِ الڳ لفظ استعمال نٿو ٿئي ۽ سرڪاري ترجمن ۾ عام طور ”ٽائون“ جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو) ۽ 2,806 ڳوٺ (هنگري: {{Lang|hu|község}}، جمع: {{Lang|hu|községek}})، جيڪي گڏجي ملڪ جي سموري ايراضيءَ کي ڍڪين ٿا. شهرن جو انگ تبديل ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ صدر جي حڪم سان ڳوٺن کي شهر جو درجو ڏئي سگهجي ٿو. ٻڊاپيسٽ کي خاص حيثيت حاصل آهي ۽ اهو ڪنهن به ڪائونٽي ۾ شامل ناهي، جڏهن ته 23 شهرن کي ڪائونٽي حقن وارا شهر ({{Lang|hu|megyei jogú város}}) چيو وڃي ٿو. ٻڊاپيسٽ کان سواءِ سڀني ڪائونٽين جا مرڪزي شهر ڪائونٽي حقن وارا شهر آهن. چئن شهرن—ٻڊاپيسٽ، مشڪولچ، [[ديور]] ۽ [[پيچ]]—جا شهري گڏيل علائقا آهن، جڏهن ته هنگري جو مرڪزي انگ اکر وارو ادارو اهڙا وڌيڪ سترهن علائقا پڻ سڃاڻي ٿو، جيڪي شهري گڏيل علائقن جي ترقيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ آهن.<ref name="portal">{{cite web|title=portal.ksh.hu/portal/page?_pageid=37,412178&_dad=portal&_schema=PORTAL#sett|url=http://portal.ksh.hu/portal/page?_pageid=37,412178&_dad=portal&_schema=PORTAL#sett|archive-url=https://web.archive.org/web/20060319223706/http://portal.ksh.hu/portal/page?_pageid=37,412178&_dad=portal&_schema=PORTAL#sett|archive-date=19 March 2006|access-date=23 January 2021|website=portal.ksh.hu}}</ref> سڀ کان وڏو شهر ٻڊاپيسٽ آهي. في ڳوٺ آباديءَ جو سراسري انگ 300 آهي، جڏهن ته 27 ڳوٺن جي آبادي 100 کان به گهٽ آهي.<ref>{{cite book |author=Research Centre for Astronomy and Earth Sciences |title=National Atlas of Hungary Volume 3 – Society |chapter=RURAL AREAS |url=https://nemzetiatlasz.hu/MNA/National-Atlas-of-Hungary_Vol3_Ch11.pdf |publisher=Hungarian Academy of Sciences |year=2021 |access-date=April 13, 2026 |page=144 |isbn=978-963-9545-64-9}}</ref> === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|هنگري جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Necasmeeting.jpg|thumb|2013ع ۾ [[ويشيگراد گروپ]]، جرمني ۽ فرانس جي اڳواڻن جي گڏجاڻي]] [[File:BIMUN 2012 opening 1.jpg|thumb|[[هنگري جي پارليامينٽ جي عمارت]] جي [[هائوس آف مئگنيٽس]] واري اجلاس گاهه ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ڪانفرنس]] هنگري جي [[پرڏيهي پاليسي]] چئن بنيادي واعدن تي ٻڌل آهي: [[ائٽلانٽڪ ازم|ائٽلانٽڪ سهڪار]]، [[يورپي انضمام]]، [[بين الاقوامي ترقي]] ۽ [[بين الاقوامي قانون]].<ref>{{Cite web|title=Consulate General of Hungary Los Angeles|url=https://losangeles.mfa.gov.hu/eng/page/hungary-and-the-world|access-date=2022-06-03|website=losangeles.mfa.gov.hu|language=en|archive-date=16 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250716110229/https://losangeles.mfa.gov.hu/eng/page/hungary-and-the-world|url-status=dead}}</ref> هنگري ڊسمبر 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر آهي ۽ [[يورپي يونين]]، [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم]]، [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]، [[ويشيگراد گروپ]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[عالمي بئنڪ]]، [[ايشيائي بنيادي ڍانچي سيڙپڪاري بئنڪ]] ۽ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جو پڻ ميمبر آهي. هنگري 2011ع ۽ 2024ع ۾ ڇهن ڇهن مهينن لاءِ [[يورپي يونين جي ڪائونسل]] جي صدارت سنڀالي. 2015ع ۾ هنگري اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم جي ترقياتي امداد واري ڪميٽي کان ٻاهر دنيا جو پنجون وڏو ترقياتي امداد ڏيندڙ ملڪ هو، جنهن جي امداد ملڪ جي مجموعي قومي آمدنيءَ جي 0.13 سيڪڙو جي برابر هئي. بين الاقوامي سياسي مرڪز جي حيثيت سان ٻڊاپيسٽ ۾ 100 کان وڌيڪ سفارتخانا ۽ نمائندگي ڪندڙ ادارا موجود آهن.<ref>{{cite web|year=2014|title=Embassies in Budapest|url=http://www.kulugyminiszterium.hu/dtwebe/Irodak.aspx|access-date=16 April 2020|work=Kulugyminiszterium.hu|archive-date=26 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726161632/http://www.kulugyminiszterium.hu/dtwebe/Irodak.aspx|url-status=live}}</ref> هنگري ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن جي مرڪزي ۽ علائقائي صدر دفترن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جن ۾ [[يورپي جدت ۽ ٽيڪنالاجي ادارو]]، [[يورپي پوليس ڪاليج]]، [[گڏيل قومن جو پناهگيرن بابت اعليٰ ڪمشنر]]، [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت جي تنظيم]]، بين الاقوامي مرڪز براءِ جمهوري منتقلي، [[بين الاقوامي تعليم جو ادارو]]، [[بين الاقوامي محنت تنظيم]]، [[بين الاقوامي لڏپلاڻ تنظيم]]، [[ريڊ ڪراس ۽ ريڊ ڪريسنٽ سوسائٽين جي بين الاقوامي فيڊريشن|بين الاقوامي ريڊ ڪراس]]، وچ ۽ اوڀر يورپ لاءِ علائقائي ماحولياتي مرڪز ۽ [[ڊينيوب ڪميشن (1948ع)|ڊينيوب ڪميشن]] سميت ٻيا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web|title=International organizations in Hungary|url=http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313115736/http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true|archive-date=13 March 2016|access-date=20 November 2016|publisher=Ministry of Foreign Affairs}}</ref> 1989ع کان هنگري جي پرڏيهي پاليسيءَ جو اهم ترين مقصد اولهه جي معاشي ۽ سلامتيءَ وارن ادارن ۾ ضم ٿيڻ رهيو آهي. هنگري 1994ع ۾ [[امن لاءِ ڀائيواري]] پروگرام ۾ شامل ٿيو ۽ بوسنيا ۾ [[عملدرآمد فورس]] ۽ [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ استحڪام فورس]] جي مهمن جي سرگرم حمايت ڪئي. 1989ع کان هنگري رومانيا، سلوواڪيا ۽ يوڪرين سان بنيادي معاهدا ڪري انهن پاڙيسري ملڪن سان پنهنجا، ماضيءَ ۾ اڪثر ڇڪتاڻ وارا، لاڳاپا بهتر ڪيا آهن. انهن معاهدن ۾ رهيل سمورين علائقائي دعوائن تان هٿ کڻندي تعميري لاڳاپن لاءِ بنياد وڌو ويو. تنهن هوندي به، رومانيا، سلوواڪيا ۽ سربيا ۾ [[هنگريائي پرڏيهي آبادي|نسلي هنگريائي اقليتن]] جي حقن جو مسئلو وقت بوقت ٻطرفي ڇڪتاڻ جو سبب بڻجندو رهيو آهي. تازن سالن ۾ سربيا سان لاڳاپا انتهائي ويجها ٿيا آهن، جنهن جو هڪ سبب سربيا جي يورپي يونين جي رڪنيت لاءِ هنگري جي مضبوط حمايت آهي، جڏهن ته يورپي يونين جي ڍانچن اندر گڏيل ترجيحن تي سهڪار سبب سلوواڪيا سان لاڳاپا پڻ بهتر ٿيا آهن.<ref>{{cite news |date=18 January 2024 |title=Orban and Fico herald new era in Hungarian-Slovak relations |url=https://www.intellinews.com/orban-and-fico-herald-new-era-in-hungarian-slovak-relations-308210/ |work=BNE IntelliNews}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euractiv.com/section/enlargement/news/vucic-and-orban-formalise-their-special-relationship/|work=Euractiv|title=Vucic and Orban formalise their 'special relationship'|date=10 September 2021}}</ref> 2017ع کان [[هنگري–يوڪرين لاڳاپا|يوڪرين سان لاڳاپا]] [[يوڪرين ۾ هنگريائي ماڻهو|يوڪرين جي هنگريائي اقليت]] جي مسئلي سبب تيزيءَ سان خراب ٿيا.<ref>{{cite news |title=Hungary-Ukraine relations hit new low over troop deployment |date=26 March 2018 |work=New Europe |url=https://www.neweurope.eu/article/hungary-ukraine-relations-hit-new-low-troop-deployment/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181346/https://www.neweurope.eu/article/hungary-ukraine-relations-hit-new-low-troop-deployment/ |archive-date=March 31, 2019 |url-status=usurped}}</ref> 1989ع کان هنگري [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] جا سمورا دستاويز صحيح ڪيا آهن ۽ 1997ع ۾ ان تنظيم جي چيئرمين اِن آفيس طور خدمتون سرانجام ڏنيون. تاريخي طور هنگري جا [[هنگري–پولينڊ لاڳاپا|پولينڊ سان لاڳاپا]] خاص طور دوستاڻا رهيا آهن؛ ٻنهي ملڪن جي پارليامينٽن 2007ع ۾ ان خاص لاڳاپي کي تسليم ڪندي گڏيل طور 23 مارچ کي ”پولش-هنگريائي دوستيءَ جو ڏينهن“ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|author=Quinn Hargitai|date=13 February 2017|title=In a world of global tension and conflict, it's both endearing and unusual that two countries that don't even share a border have set aside a day solely to appreciate their friendship.|url=https://www.bbc.com/travel/article/20170210-two-countries-as-close-as-brothers|access-date=14 September 2021|work=[[BBC]]}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن انڊيڪس]] موجب هنگري دنيا جو 14هون سڀ کان وڌيڪ پرامن ملڪ هو.<ref>{{Cite web|url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf|title=2024 Global Peace Index|accessdate=20 November 2025|archive-date=19 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819091540/https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf|url-status=live}}</ref> === فوج === {{Main|هنگري جون دفاعي فوجون|هنگري جي فوجي تاريخ}} {{پڻ ڏسو|هنگري جي جنگين جي فهرست|هنگري جي زميني فوج جي هٿيارن ۽ سامان جي فهرست}} [[File:Hunspec.jpg|thumb|[[هنگري دفاعي فوج جي 34هين برچيني لاسلو خاص فوجي بٽالين|هنگري دفاعي فوج جي 34هين خاص فوجي بٽالين]]]] [[File:JAS 39 pair HuAF Kecskemét 2007.JPG|thumb|[[ساب ياس 39 گريپن]] [[گهڻ مقصدي جنگي جهاز]]]] هنگري جو صدر ملڪ جي هٿياربند فوجن جي اعليٰ سپهه سالار جو عهدو رکي ٿو. [[هنگري جي دفاع واري وزارت|دفاع واري وزارت]]، [[هنگري جي دفاعي فوجن جو ڪمانڊر|چيف آف اسٽاف]] سان گڏجي، هٿياربند فوجن جو انتظام هلائي ٿي، جن ۾ [[هنگري جي زميني فوج]] ۽ [[هنگري جي هوائي فوج]] شامل آهن. 2007ع کان هنگري جون هٿياربند فوجون گڏيل ڪمانڊ واري ڍانچي هيٺ ڪم ڪري رهيون آهن. دفاع واري وزارت فوج تي سياسي ۽ شهري نگراني برقرار رکي ٿي. ان جي ماتحت گڏيل فوجي ڪمانڊ هنگري جي دفاعي فوجن جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪري ٿي ۽ انهن جي ڪمان سنڀالي ٿي. 2016ع ۾ هٿياربند فوجن ۾ 31,080 اهلڪار سرگرم خدمتن تي هئا، جڏهن ته عملي ريزرو سميت فوجين جو مجموعي انگ لڳ ڀڳ 50,000 هو. 2016ع ۾ ايندڙ سال لاءِ فوجي خرچ 1.21 ارب آمريڪي ڊالر رکڻ جي رٿابندي ڪئي وئي، جيڪو ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 0.94 سيڪڙو هو ۽ اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم جي 2 سيڪڙو واري هدف کان گهڻو گهٽ هو. 2012ع ۾ حڪومت هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن تحت 2022ع تائين دفاعي خرچ مجموعي گهريلو پيداوار جي 1.4 سيڪڙو تائين وڌائڻ جو واعدو ڪيو ويو.<ref>{{cite web|date=28 April 2016|title=Budget 2017: Hungary to spend €3.7 billion more than it should next year|url=http://hungarytoday.hu/news/budget-2017-hungary-spend-e3-7-billion-revenues-next-year-95159|access-date=28 April 2016|work=hungarytoday.hu|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075425/http://hungarytoday.hu/news/budget-2017-hungary-spend-e3-7-billion-revenues-next-year-95159}}</ref> [[فوجي خدمت]] رضاڪاراڻي آهي، جيتوڻيڪ جنگ جي حالت ۾ [[لازمي فوجي ڀرتي]] لاڳو ٿي سگهي ٿي. فوج کي جديد بڻائڻ جي هڪ اهم قدم طور هنگري 2001ع ۾ لڳ ڀڳ 800 ملين يورو جي لاڳت سان 14 [[ساب ياس 39 گريپن|ياس 39 گريپن]] جنگي جهاز خريد ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هنگري جي قومي سائبر سلامتي مرڪز کي 2016ع ۾ [[سائبر سلامتي]] جي شعبي ۾ وڌيڪ اثرائتو بڻائڻ لاءِ نئين سر منظم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=Revised Hungarian IT Security Policy|url=https://www.enisa.europa.eu/about-enisa/structure-organization/national-liaison-office/meetings/june-2016/revised-hungarian-it-security-policy|access-date=20 November 2016|publisher=National Cyber Security Center|archive-date=28 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128142251/https://www.enisa.europa.eu/about-enisa/structure-organization/national-liaison-office/meetings/june-2016/revised-hungarian-it-security-policy|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ هنگري جا لڳ ڀڳ 700 فوجي بين الاقوامي امن قائم رکڻ وارين فوجن جي حصي طور پرڏيهي ملڪن ۾ مقرر هئا. انهن ۾ افغانستان ۾ اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم جي اڳواڻي هيٺ [[بين الاقوامي سلامتي امدادي فورس]] ۾ هنگري دفاعي فوج جا 100 اهلڪار، [[ڪوسوو فورس]] جي ڪمان هيٺ ڪوسوو ۾ 210 هنگريائي فوجي ۽ بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ 160 فوجي شامل هئا. هنگري عراق ۾ 300 اهلڪارن تي ٻڌل رسد وارو دستو پڻ موڪليو، جنهن جو مقصد هٿياربند ٽرانسپورٽ قافلن وسيلي آمريڪي قبضي جي مدد ڪرڻ هو، جيتوڻيڪ ملڪ جي جنگ ۾ شموليت جي عوامي راءِ مخالفت ڪئي.<ref>{{cite web |last=RFE/RL |date=3 June 2003 |title=Hungarian Parliament approves deployment to Iraq |url=https://reliefweb.int/report/iraq/hungarian-parliament-approves-deployment-iraq |website=ReliefWeb |access-date=April 13, 2026}}</ref><ref>{{cite news |author=Voice of America |date=3 June 2003 |title=Hungary Approves Troops for Iraq Reconstruction |url=https://www.voanews.com/a/a-13-a-2003-06-03-17-hungary-67465672/385755.html |work=VOANews.com |access-date=April 13, 2026}}</ref> == معيشت == {{Main|هنگري جي معيشت}} {{multiple image | perrow = 2 | align = left | total_width = 320 | image = Stock Exchange Palace by Ignác Alpár, detail, 2011 Budapešť 0799.jpg | footer = [[لبرٽي اسڪوائر (ٻڊاپيسٽ)|لبرٽي اسڪوائر]] تي هنگريائي اسٽاڪ ايڪسچينج محل }} هنگري [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] جو هڪ اعليٰ آمدني وارو [[مخلوط معيشت|مخلوط معاشي]] ملڪ آهي، جنهن جو [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب ملڪن جي فهرست|انساني ترقيءَ جو اشارو تمام اعليٰ]] ۽ افرادي قوت مهارت يافته آهي، جڏهن ته [[آمدنيءَ جي برابري موجب ملڪن جي فهرست|آمدنيءَ جي اڻبرابري]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 16هين گهٽ ترين سطح رکي ٿو.<ref>{{cite web|title=World Bank Country Classification|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html#High_income|archive-url=https://web.archive.org/web/20080524215837/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0%2C%2CcontentMDK%3A20421402~pagePK%3A64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419%2C00.html|archive-date=24 May 2008|access-date=30 September 2014}}</ref> ان کان سواءِ، اقتصادي پيچيدگيءَ جي اشاري موجب هيءَ دنيا جي نائين سڀ کان وڌيڪ [[اقتصادي پيچيدگي موجب ملڪن جي فهرست|پيچيده معيشت]] آهي.<ref>{{Cite web|date=2018|title=The Atlas of Economic Complexity by @HarvardGrwthLab|url=https://atlas.cid.harvard.edu/rankings/|website=atlas.cid.harvard.edu|access-date=3 July 2020|archive-date=2 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202063701/https://atlas.cid.harvard.edu/rankings/|url-status=live}}</ref> [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] پاران ماپيل 188 ملڪن مان هنگري جي معيشت 265.037 ارب آمريڪي ڊالرن جي پيداوار سان [[مجموعي گهريلو پيداوار (قوت خريد برابري) موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جي 57هين وڏي معيشت]] آهي،<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=43&pr.y=13&sy=2017&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=944&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Hungary|publisher=International Monetary Fund|access-date=29 April 2017|archive-date=19 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210919172219/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=43&pr.y=13&sy=2017&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=944&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[قوت خريد برابري]] جي بنياد تي [[في ماڻهو مجموعي گهريلو پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|في ماڻهو مجموعي گهريلو پيداوار]] ۾ دنيا ۾ 49هين نمبر تي آهي. 2021ع ۾ سالياني [[وچين آمدني|برابر ڪيل خرچ لائق وچين آمدني]] 15,361 آمريڪي ڊالر (قوت خريد برابري) هئي.<ref name="y148">{{cite book | author=OECD | title=Society at a Glance 2024: OECD Social Indicators, Figure 4.1 Median income varies by a factor eight across OECD countries | publisher=OECD | date=20 June 2024 | url=https://www.oecd.org/en/publications/2024/06/society-at-a-glance-2024_08001b73/full-report/component-12.html#indicator-d1e8404-8cd0a55a48 | page=}}</ref> 2017ع ۾ [[روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب|روزگار جي شرح]] 68.3 سيڪڙو هئي؛<ref>{{cite web|url=https://www.ksh.hu/docs/eng/xftp/gyor/fog/efog1707.html|title=The employment rate of people aged 15–64 increased to 68.3%|publisher=KSH|access-date=30 August 2017|archive-date=17 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250717165220/https://www.ksh.hu/docs/eng/xftp/gyor/fog/efog1707.html|url-status=live}}</ref> روزگار جي جوڙجڪ [[صنعتي دور کان پوءِ وارو سماج|صنعتي دور کان پوءِ وارين معيشتن]] جون خاصيتون ڏيکاري ٿي: ملازمت ڪندڙ افرادي قوت مان 63.2 سيڪڙو خدمتن واري شعبي، 29.7 سيڪڙو صنعت ۽ 7.1 سيڪڙو زراعت ۾ ڪم ڪري ٿي. 2017ع ۾ بيروزگاريءَ جي شرح 4.1 سيڪڙو هئي،<ref>{{cite web|url=http://www.ksh.hu/gyorstajekoztatok/#/en/document/mun1709|title=Unemployment rate decreased to 4.1%|publisher=[[هنگري جو مرڪزي شماريات کاتو]]|access-date=26 October 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322173925/http://www.ksh.hu/gyorstajekoztatok/#/en/document/mun1709|url-status=live}}</ref> جيڪا [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] دوران 11 سيڪڙو هئي. هنگري [[يورپي گڏيل منڊي]] جو حصو آهي، جيڪا 508 ملين کان وڌيڪ صارفين جي نمائندگي ڪري ٿي. ملڪ جون ڪيتريون ئي گهرو واپاري پاليسيون يورپي يونين جي ميمبر ملڪن وچ ۾ ٿيل معاهدن ۽ يورپي يونين جي قانون سازيءَ تحت طئي ٿين ٿيون. هنگري پرڏيهي واپار تي گهڻو دارومدار رکندڙ برآمداتي [[منڊي معيشت]] آهي ۽ [[برآمدن موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جي 36هين وڏي برآمداتي معيشت]] آهي. 2015ع ۾ ملڪ جون برآمدون 100 ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هيون ۽ [[واپاري توازن|واپاري واڌو]] 9.003 ارب ڊالر هو؛ برآمدن مان 79 سيڪڙو يورپي يونين ڏانهن ويو، جڏهن ته 21 سيڪڙو واپار يورپي يونين کان ٻاهر ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.ksh.hu/gyorstajekoztatok/#/en/document/kul1512|title=External trade surplus was EUR 604 million in December|work=[[هنگري جو مرڪزي شماريات کاتو]]|date=10 March 2016|access-date=10 March 2016|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322173925/http://www.ksh.hu/gyorstajekoztatok/#/en/document/kul1512|url-status=live}}</ref> هنگري جي معيشت جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو [[نجي شعبو|نجي ملڪيت]] هيٺ آهي، جڏهن ته مجموعي ٽيڪسن جو تناسب 39.1 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي [[فلاحي رياست|فلاحي معيشت]] جو بنياد مهيا ڪري ٿو. خرچن جي لحاظ کان گهريلو واپرائڻ [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جو سڀ کان وڏو جزو آهي ۽ مجموعي استعمال جو 50 سيڪڙو ٺاهي ٿو؛ ان کان پوءِ مجموعي مستقل [[سرمائي جي جوڙجڪ]] 22 سيڪڙو ۽ سرڪاري خرچ 20 سيڪڙو آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#hu|title=GDP – composition, by end use|publisher=[[سي آءِ اي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|year=2016|access-date=11 March 2016|archive-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083454/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#hu}}</ref> هنگري [[وچ ۽ اوڀر يورپ]] ۾ [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] حاصل ڪندڙ اهم ملڪن مان هڪ رهيو آهي. 2015ع ۾ ملڪ ۾ آيل پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري 119.8 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جڏهن ته هنگري پاڻ پرڏيهي ملڪن ۾ 50 ارب ڊالرن کان وڌيڪ سيڙپڪاري ڪئي هئي.<ref name=factbook/> {{As of|2015}} هنگري جا اهم واپاري ڀائيوار جرمني، آسٽريا، رومانيا، سلوواڪيا، فرانس، اٽلي، پولينڊ ۽ چيڪيا هئا.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#hu|title=Export Partners of Hungary|publisher=[[سي آءِ اي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|year=2016|access-date=11 March 2016|archive-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083454/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#hu}}</ref> اهم صنعتن ۾ خوراڪ جي پروسيسنگ، دوائون، موٽر گاڏيون، معلوماتي ٽيڪنالاجي، ڪيميائي صنعت، ڌاتوڪاري، مشينري، بجليءَ جو سامان ۽ سياحت شامل آهن؛ 2014ع ۾ ملڪ ۾ 12.1 ملين بين الاقوامي سياح آيا هئا.<ref>{{cite book|date=10 March 2016|doi=10.18111/9789284416899|isbn=978-92-844-1689-9|title=UNWTO Tourism Highlights, 2015 Edition}}</ref> هنگري وچ ۽ اوڀر يورپ ۾ اليڪٽرانڪس جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي. اليڪٽرانڪس جي پيداوار ۽ تحقيق ملڪ ۾ جدت ۽ معاشي واڌ جا اهم محرڪ آهن. گذريل ٻن ڏهاڪن دوران هنگري [[موبائل ٽيڪنالاجي]]، [[معلوماتي سلامتي]] ۽ لاڳاپيل هارڊويئر تحقيق جو پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://hipa.hu/en/key-sectors/electronics/|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023011250/http://hipa.hu/en/key-sectors/electronics/|archive-date=23 October 2015|title=Electronics|publisher=HIPA|access-date=11 March 2016}}</ref> وڏيون [[هنگري جي ڪمپنين جي فهرست|هنگريائي ڪمپنيون]] [[ٻڊاپيسٽ اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي درج اسٽاڪ مارڪيٽ اشاري [[بي يو ايڪس]] ۾ شامل آهن. مشهور ڪمپنين ۾ [[فارچون گلوبل 500]] ۾ شامل [[ايم او ايل گروپ]]، [[او ٽي پي بئنڪ]]، [[گيڊيون ريخٽر]]، [[مجيار ٽيليڪام]]، [[سي آءِ جي پينونيا]]، [[ايف ايڇ بي بئنڪ]] ۽ [[زواڪ يونيڪم]] وغيره شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2012/countries/Hungary.html?iid=smlrr|title=Global 500 – Countries: Hungary – Fortune|work=[[مني (رسالو)|مني]]|date=23 July 2012|access-date=10 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527201349/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2012/countries/Hungary.html?iid=smlrr|archive-date=2018-05-27}}</ref> ان کان سواءِ هنگري ۾ مخصوص شعبن سان لاڳاپيل [[ننڍا ۽ وچولا ڪاروبار|ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن]] جو وڏو حصو آهي، جن ۾ گاڏين جا پرزا فراهم ڪندڙ ادارا ۽ ٽيڪنالاجي [[نئين قائم ٿيل ڪمپني|نئين قائم ٿيل ڪمپنيون]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.startupranking.com/top/hungary|title=Top – Hungary|publisher=startupRANKING|access-date=10 March 2016|archive-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312022714/http://www.startupranking.com/top/hungary|url-status=live}}</ref> ٻڊاپيسٽ ملڪ جو مالي ۽ ڪاروباري گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ [[گلوبلائيزيشن ۽ عالمي شهرن جي تحقيقاتي نيٽ ورڪ]] جي مطالعي ۾ ان کي بيٽا+ [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|title=The World According to GaWC 2010|date=13 April 2010|work=lboro.ac.uk|access-date=12 May 2014|archive-date=11 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html}}</ref> ڪاروبار ۽ معيشت جي لحاظ کان ٻڊاپيسٽ هنگري جو [[اولين شهر]] آهي ۽ قومي آمدنيءَ جو 39 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو. 2015ع ۾ شهر جي مجموعي ميٽروپوليٽن پيداوار 100 ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ هئي، جنهن ڪري اها يورپي يونين جي وڏين علائقائي معيشتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web|last=Istrate|first=Emilia|url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|title=Global MetroMonitor &#124; Brookings Institution|work=Brookings.edu|access-date=10 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|archive-date=5 June 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.portfolio.hu/users/elofizetes_info.php?t=cikk&i=167708|title=Hungary's GDP (IMF, 2016 est.) is $265.037 billion x 39% = $103,36 billion|work=Portfolio online financial journal|access-date=10 June 2013|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190038/http://www.portfolio.hu/users/elofizetes_info.php?t=cikk&i=167708}}</ref> [[پرائس واٽر هائوس ڪوپرز]] جي ماپ موجب ٻڊاپيسٽ دنيا جي مجموعي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان بهترين ڪارڪردگي رکندڙ 100 شهرن ۾ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.economistinsights.com/sites/default/files/downloads/Hot%20Spots.pdf|title=Benchmarking global city competitiveness|year=2012|publisher=Economist Intelligence Unit|access-date=12 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709133545/http://www.economistinsights.com/sites/default/files/downloads/Hot%20Spots.pdf|archive-date=9 July 2014}}</ref> هنگري پنهنجي ڪرنسي [[هنگريائي فورنٽ]] استعمال ڪري ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري قرض کان سواءِ ان جي معيشت [[يورو هم آهنگي جا معيار|ماسٽرخت معيار]] پورا ڪري ٿي؛ سرڪاري قرض پڻ 2015ع ۾ 75.3 سيڪڙو سان [[سرڪاري قرض موجب ملڪن جي فهرست|يورپي يونين جي سراسري سطح کان نمايان طور گهٽ]] هو. [[هنگري جي قومي بئنڪ]] قيمتن جي استحڪام تي ڌيان ڏئي ٿي ۽ ان جو مهانگائيءَ جو هدف 3 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.mnb.hu/en/monetary-policy|title=Monetary Policy|publisher=[[هنگري جي قومي بئنڪ]]|access-date=10 March 2016|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718120944/https://www.mnb.hu/en/monetary-policy|url-status=live}}</ref> هنگري ۾ ڪارپوريٽ ٽيڪس جي شرح رڳو 9 سيڪڙو آهي، جيڪا يورپي يونين جي ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ آهي.<ref>{{cite web|url=https://hngary.com/tips-doing-business-in-hungary/|title=Tips for doing business in Hungary|work=hngary.com|year=2017|access-date=28 August 2018|archive-date=17 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250717165228/https://www.hngary.com/tips-doing-business-in-hungary/|url-status=live}}</ref> === سائنس ۽ ٽيڪنالاجي === {{Main|هنگري ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|هنگريائي نوبل انعام يافته شخصيتن جي فهرست}} [[File:Szentgyorgyi Albert es a c vitamin keplete 1937 okt 31 Pesti Naplo.jpg|thumb|right|[[البرٽ سينٽ-گيورگي]] [[وٽامن سي]] جي دريافت تي [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] حاصل ڪيو. [[نوبل انعام]] [[هنگريائي نوبل انعام يافته شخصيتن جي فهرست|15 هنگريائين]] کي ملي چڪو آهي.]] [[File:Hungary-02046 - Budapest University of Technology and Economics (31670993764).jpg|thumb|right|1782ع ۾ قائم ٿيل [[ٻڊاپيسٽ ٽيڪنالاجي ۽ اقتصاديات يونيورسٽي]] دنيا جو سڀ کان پراڻو [[ٽيڪنالاجي ادارو]] آهي.]] سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي ميدان ۾ هنگري جون ڪاميابيون نمايان رهيون آهن ۽ تحقيق ۽ ترقيءَ جون سرگرميون ملڪ جي معيشت جو اهم حصو آهن. 2020ع ۾ هنگري پنهنجي مجموعي گهريلو پيداوار جو 1.61 سيڪڙو شهري تحقيق ۽ ترقيءَ تي خرچ ڪيو، جيڪو [[تحقيق ۽ ترقيءَ تي خرچ موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جو 25هون بلند ترين تناسب]] هو.<ref name="oecd">{{Cite web|last=Hungarian Central Statistical Office|title=R&D expenditure as a percentage of GDP 2020|url=https://www.ksh.hu/science-and-technology#:~:text=In%202017%2C%20HUF%20517%20billion,level%20of%20the%20national%20economy.|access-date=21 April 2022|website=ksh.hu|archive-date=4 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250804040713/https://www.ksh.hu/science-and-technology#:~:text=In%202017%2C%20HUF%20517%20billion,level%20of%20the%20national%20economy.|url-status=live}}</ref> [[بلومبرگ ايل پي|بلومبرگ جدت اشاري]] ۾ هنگري دنيا جي سڀ کان وڌيڪ جدت پسند ملڪن مان 32هين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite news|title=The Bloomberg Innovation Index|url=https://www.bloomberg.com/graphics/2015-innovative-countries/|work=[[بلومبرگ ايل پي|بلومبرگ]]|access-date=2 April 2022|archive-date=25 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225075316/https://www.bloomberg.com/graphics/2015-innovative-countries/|url-status=live}}</ref> 2025ع جي [[عالمي جدت اشاري]] ۾ هنگري 36هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/hungary |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17 |archive-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |url-status=live }}</ref> 2014ع ۾ هنگري ۾ هر ڏهه لک رهواسين پٺيان 2,651 مڪمل وقت جي برابر محقق هئا، جيڪو 2010ع جي 2,131 جي ڀيٽ ۾ مسلسل واڌ ڏيکاري ٿو؛ مقابلي ۾ آمريڪا ۾ اهو انگ 3,984 ۽ جرمني ۾ 4,380 هو.<ref>{{cite news|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.SCIE.RD.P6?locations=HU|work=[[عالمي بئنڪ]]|title=Researchers in R&D (per million people)|archive-date=3 December 2024|access-date=17 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203012345/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.SCIE.RD.P6?locations=HU|url-status=live}}</ref> هنگري جي اعليٰ ٽيڪنالاجي صنعت کي ملڪ جي مهارت يافته افرادي قوت سان گڏ پرڏيهي اعليٰ ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ تحقيقي مرڪزن جي مضبوط موجودگيءَ مان فائدو مليو آهي. هنگري ۾ پيٽنٽ داخل ڪرائڻ جي شرح پڻ بلند آهي؛ مجموعي صنعتي پيداوار ۾ اعليٰ ۽ وچولي-اعليٰ ٽيڪنالاجي پيداوار جي تناسب ۾ ملڪ ڇهين، تحقيق سان لاڳاپيل پرڏيهي سڌي سيڙپڪاريءَ جي آمد ۾ 12هين، ڪاروباري ادارن ۾ تحقيقي صلاحيت جي لحاظ کان 14هين ۽ مجموعي جدت جي ڪارڪردگيءَ ۾ دنيا ۾ 17هين نمبر تي رهيو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.globalinnovationindex.org/analysis-economy|work=[[ڪارنيل يونيورسٽي]]، [[انسياڊ]] ۽ [[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]]|title=Global Innovation Index – ANALYSIS – Hungary|access-date=17 June 2017|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224054436/https://www.globalinnovationindex.org/analysis-economy}}</ref> هنگري ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ جو اهم ادارو قومي تحقيق، ترقي ۽ جدت آفيس آهي، جيڪا سائنسي تحقيق، ترقي ۽ جدت لاءِ قومي حڪمت عملي ٺاهيندڙ ۽ [[سائنس جي مالي سهائتا|مالي سهائتا فراهم ڪندڙ ادارو]] آهي. هي هنگري حڪومت لاءِ تحقيق، ترقي ۽ جدت جي پاليسيءَ بابت مشوري جو بنيادي ذريعو ۽ ان شعبي جي مالي سهائتا جو اهم ادارو آهي. ان جي ذميوارين ۾ تحقيق، ترقي ۽ جدت جي پاليسي تيار ڪرڻ، معياري تحقيق لاءِ مالي سهائتا فراهم ڪرڻ، مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ جدت جي حمايت ڪرڻ، حڪومت جي تحقيق ۽ جدت واري حڪمت عملي تيار ڪرڻ، قومي تحقيق، ترقي ۽ جدت فنڊ جو انتظام ڪرڻ ۽ بين الاقوامي تنظيمن ۾ حڪومت توڙي تحقيقي ۽ جدتي برادريءَ جي نمائندگي ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{cite news|url=http://nkfih.gov.hu/the-office|work=NRDI Office|title=The National Research, Development and Innovation Office|archive-date=4 December 2024|access-date=17 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204143518/https://nkfih.gov.hu/the-office|url-status=live}}</ref> سائنسي تحقيق جي مالي سهائتا جزوي طور صنعت ۽ جزوي طور رياست ڪري ٿي، جنهن ۾ يونيورسٽيون ۽ [[هنگري جي سائنس اڪيڊمي]] جهڙا سرڪاري سائنسي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite news|url=http://mta.hu/english/mta-and-science-106125|work=[[هنگري جي سائنس اڪيڊمي]]|title=MTA and Science (Infograpihcs)|archive-date=4 December 2024|access-date=17 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204160413/https://mta.hu/english/mta-and-science-106125|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://mta.hu/english/mtas-research-centres-and-institutes-106085|work=[[هنگري جي سائنس اڪيڊمي]]|title=MTA's Research Centres and Institutes|archive-date=1 December 2024|access-date=17 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201012405/https://mta.hu/english/mtas-research-centres-and-institutes-106085|url-status=live}}</ref> هنگري مختلف سائنسي شعبن، خاص طور طبعيات، رياضي، ڪيميا ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي نامور محققن جو وطن رهيو آهي. 2018ع تائين [[هنگريائي نوبل انعام يافته شخصيتن جي فهرست|13 هنگريائي سائنسدانن]] [[نوبل انعام]] حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite news|url=http://mta.hu/english/hungarys-nobel-prize-winners-106018|work=[[هنگري جي سائنس اڪيڊمي]]|title=Hungary's Nobel Prize Winners|archive-date=21 September 2022|access-date=17 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921183022/https://mta.hu/english/hungarys-nobel-prize-winners-106018|url-status=live}}</ref> 2012ع تائين ٽن شخصيتن—چوما، [[يانوش بوليائي]] ۽ تيهاني—سان لاڳاپيل دستاويز [[يونيسڪو]] جي [[دنيا جي يادگيري پروگرام]] جي رجسٽر ۾ شامل ڪيا ويا هئا، جڏهن ته [[ٽابولا هنگاريائي]] ۽ [[ببليوٿيکا ڪورويانا]] جا مجموعا پڻ ان رجسٽر ۾ شامل آهن. همعصر سائنسدانن ۾ رياضيدان [[لاسلو لوواس]]، طبعيات دان [[البرٽ-لاسلو باراباشي]]، طبعيات دان [[فيرينس ڪرائوس]] ۽ حياتياتي ڪيميا دان [[آرپاڊ پستائي]] شامل آهن. هنگري ۾ [[رياضي جي تعليم]] جي مضبوط روايت آهي، جنهن ڪيترائي ممتاز سائنسدان پيدا ڪيا آهن. مشهور هنگريائي رياضيدانن ۾ پيءُ [[فارڪاش بوليائي]] ۽ سندس پٽ [[يانوش بوليائي]] شامل آهن، جن مان يانوش [[غير اقليدي جاميٽري]] جي باني شخصيتن مان هڪ هو؛ [[پال ايردوش]]، جيڪو چاليهن کان وڌيڪ ٻولين ۾ شايع ٿيڻ سبب مشهور ٿيو ۽ جنهن سان لاڳاپيل [[ايردوش عدد]] اڄ به ڳڻيا وڃن ٿا؛ ۽ [[جان فان نوئمان]]، جنهن [[مقداري ميڪانيات]] ۽ [[راندين جي نظريي]] ۾ اهم ڪم ڪيو، ڊجيٽل ڪمپيوٽنگ جي اڳواڻن مان هڪ هو ۽ [[مينهيٽن منصوبو|مينهيٽن منصوبي]] جو چيف رياضيدان رهيو. هنگري جي قابل ذڪر ايجادن ۾ [[ليڊ ڊاءِ آڪسائيڊ]] واري [[ماچيس]] ([[يانوش ايريني]])، [[ڪاربوريٽر]] جو هڪ قسم ([[دونات بانڪي]] ۽ [[يانوش چونڪا]])، متبادل برقي وهڪري تي هلندڙ ريل انجڻ ۽ جنريٽر ([[ڪالمان ڪاندو]])، [[هولوگرافي]] ([[ڊينس گيبر]])، [[ڪالمان فلٽر]] ([[روڊولف اي ڪالمان]]) ۽ [[روبيڪ جو ڪيوب]] ([[ارنو روبيڪ]]) شامل آهن. === آمدورفت === {{Main|هنگري ۾ آمدورفت}} [[File:Esztergom.desiro.JPG|thumb|[[هنگري جي رياستي ريلوي]] جي نيٽ ورڪ تي [[سيمينس ڊيزيرو]] مسافر ريل گاڏيون؛ هنگري جو ريلوي نيٽ ورڪ [[ريلوي آمدورفت جي نيٽ ورڪ جي ڊيگهه موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان گهاٽن ريلوي نيٽ ورڪن]] مان هڪ آهي.]] هنگري ۾ روڊ، ريلوي، هوائي ۽ آبي آمدورفت جو انتهائي ترقي يافته نظام موجود آهي. [[ٻڊاپيسٽ]] [[هنگري جي رياستي ريلوي|هنگريائي ريلوي نظام]] (''ايم اي وي'') جي هڪ اهم مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گاديءَ واري شهر ۾ ٽي وڏيون ريلوي اسٽيشنون آهن، جن کي ''[[ٻڊاپيسٽ ڪيليٽي ريلوي اسٽيشن|ڪيليٽي]]'' (اوڀر)، ''[[ٻڊاپيسٽ نيوگاٽي ريلوي اسٽيشن|نيوگاٽي]]'' (اولهه) ۽ ''[[ٻڊاپيسٽ ڊيلي ريلوي اسٽيشن|ڊيلي]]'' (ڏکڻ) ''پاليااودوار'' چيو وڃي ٿو. [[سولنوڪ]] ٻڊاپيسٽ کان ٻاهر ملڪ جو سڀ کان اهم ريلوي مرڪز آهي، جڏهن ته [[مشڪولچ ٽسائي ريلوي اسٽيشن|مشڪولچ جي ٽسائي ريلوي اسٽيشن]] ۽ [[سومباتهي]]، [[گيور]]، [[سيگيڊ]] ۽ [[سيڪيشفيهيروار]] جون مکيه ريلوي اسٽيشنون پڻ ريلوي نيٽ ورڪ جا اهم مرڪز آهن. مارچ 2024ع کان هنگري جي ''ايم اي وي'' ريلوي تي 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ۽ 14 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن لاءِ سفر مفت آهي.<ref>{{cite web|url=https://dailynewshungary.com/key-changes-in-hungarian-public-transport-summarised-in-10-points/|title=Key changes in Hungarian public transport summarised in 10 points – Daily News Hungary|date=10 January 2024}}</ref> ٻڊاپيسٽ، [[ڊيبريسن]]، مشڪولچ ۽ [[سيگيڊ]] ۾ ٽرام جا نيٽ ورڪ موجود آهن. [[ٻڊاپيسٽ ميٽرو]] دنيا جو ٻيو سڀ کان پراڻو زيرزمين [[تيز رفتار شهري آمدورفت|ميٽرو نظام]] آهي؛ ان جي [[ٻڊاپيسٽ ميٽرو جي ايم 1 لائين|لائين 1]] 1896ع کان هلي رهي آهي. هي نظام چار لائينن تي مشتمل آهي. [[علائقائي ريل|مسافر علائقائي ريلوي]] نظام ''[[بي ايڇ اي وي|ايڇ اي وي]]'' ٻڊاپيسٽ جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ هلي ٿو. هنگري ۾ موٽر ويز ({{langx|hu|autópálya}}) جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1314|km|2|abbr=on}} آهي. موجوده نيٽ ورڪ ۾ نوان موٽر وي حصا مسلسل شامل ڪيا پيا وڃن؛ هي نيٽ ورڪ اڳ ئي ملڪ جي ڪيترن ئي معاشي طور اهم وڏن شهرن کي گاديءَ واري شهر سان ڳنڍي ٿو. بندرگاهون ٻڊاپيسٽ، [[دونائيواروش]] ۽ [[بائيا، هنگري|بائيا]] ۾ واقع آهن. هنگري ۾ پنج بين الاقوامي هوائي اڏا آهن: [[ٻڊاپيسٽ فرينس لسٽ بين الاقوامي هوائي اڏو|ٻڊاپيسٽ فرينس لسٽ]]، جنهن کي غير رسمي طور ''فيريهيگي'' پڻ چيو وڃي ٿو؛ [[ڊيبريسن بين الاقوامي هوائي اڏو|ڊيبريسن]]؛ [[هيواز–بالاتون هوائي اڏو|هيواز–بالاتون]]، جنهن کي ''شارميليڪ هوائي اڏو'' پڻ چيو وڃي ٿو؛ [[گيور-پير بين الاقوامي هوائي اڏو|گيور-پير]]؛ ۽ پِيچ-پوگاني. انهن مان رڳو ٻه هوائي اڏا، ٻڊاپيسٽ ۽ ڊيبريسن، باقاعده مقرر اڏامون وصول ڪن ٿا. گهٽ خرچ واري هوائي ڪمپني [[وز ايئر]] جو مرڪز فيريهيگي ۾ آهي. === توانائي === {{Main|هنگري ۾ توانائي|هنگري ۾ قابل تجديد توانائي}} [[File:Hungary electricity generation by source.png|thumb|هنگري ۾ بجليءَ جي پيداوار، ٽيراواٽ ڪلاڪن ۾]] هنگري جي توانائيءَ جي مجموعي فراهميءَ ۾ [[فوسل ٻارڻ]] جو وڏو حصو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي گئس]] سڀ کان وڏو حصو رکي ٿي، ان کان پوءِ [[پيٽروليم|تيل]] ۽ [[ڪوئلو]] اچن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|last=International Energy Agency|author-link=International Energy Agency|date=16 December 2021|title=Hungary – Countries & Regions|url=https://www.iea.org/countries/hungary|access-date=2022-05-24|publisher=IEA|location=Paris|archive-date=19 October 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251019215647/https://www.iea.org/countries/hungary|url-status=live}}</ref> جون 2020ع ۾ هنگري هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن تحت ملڪ 2050ع تائين [[ڪاربان غيرجانبداري|خالص صفر اخراج]] حاصل ڪرڻ جو پابند ٿيو. ملڪ جي توانائي ۽ آبهوا بابت پاليسين جي وسيع نئين سر جوڙجڪ جي حصي طور، هنگري پنهنجي قومي توانائي حڪمت عملي 2030ع کي وڌيڪ اڳتي وڌائيندي ان ۾ 2040ع تائين جو خاڪو پڻ شامل ڪيو، جنهن ۾ ڪاربان کان پاڪ ۽ گهٽ خرچ واري توانائي کي ترجيح ڏيڻ سان گڏ [[توانائي تحفظ]] ۽ [[توانائي خودمختياري]] کي مضبوط ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref name=":0" /> ملڪ جي 2050ع واري هدف جا اهم جزا [[قابل تجديد توانائي]]، [[ايٽمي توانائي|ايٽمي بجلي]] ۽ آخري استعمال وارن شعبن جي بجليڪاري آهن. بجليءَ جي شعبي ۾ وڏين سيڙپڪارين جي اميد آهي، جن ۾ ايٽمي توانائي پيدا ڪندڙ ٻن نون يونٽن جي تعمير پڻ شامل آهي. قابل تجديد توانائيءَ جي گنجائش ۾ نمايان واڌ ٿي آهي، پر تازن سالن ۾ هن شعبي جي واڌ جي رفتار بيهي رهي آهي. ان کان سواءِ، [[هوائي توانائي]] جي ترقي کي محدود ڪندڙ ڪجهه پاليسين مان قابل تجديد توانائيءَ جي شعبي تي ناڪاري اثر پوڻ جو امڪان آهي.<ref name=":0" /> هنگري ۾ معيشت پاران ڪاربان تي ٻڌل ٻارڻ جي استعمال ۾ گهٽتائي سان گڏ گرين هائوس گئسن جي اخراج ۾ پڻ گهٽتائي آئي آهي. تنهن هوندي به، آزاد تجزين موجب هنگري وٽ اخراج گهٽائڻ جا وڌيڪ بلند هدف مقرر ڪرڻ جي گنجائش موجود آهي.<ref name=":0" /> == آبادي == {{Main|هنگري جي آبادي|هنگريائي ماڻهو|هنگري ۾ عورتون}} [[File:Population density in Hungary.png|thumb|[[هنگري جا ضلعا|ضلعن]] موجب هنگري ۾ آباديءَ جي گهاٽائي]] هنگري جي مرڪزي شماريات واري اداري موجب 2021ع ۾ هنگري جي آبادي 9,689,000 هئي، جنهن ڪري اهو وچ ۽ اوڀر يورپ جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[يورپي يونين جي آبادي|يورپي يونين جو وچولي آبادي وارو رڪن ملڪ]] هو. ٻين اڳوڻن [[اوڀر بلاڪ|اوڀر بلاڪ جي ملڪن]] وانگر، ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ هنگري جي آباديءَ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي؛ ملڪ جي آبادي 1980ع ۾ 10.8 ملين جي بلند ترين سطح تي پهتي هئي.<ref name="Population of Hungary 1800–2020">{{Cite web|title=Population of Hungary 1800–2020|url=https://www.statista.com/statistics/1014468/total-population-hungary-1910-2020/|access-date=2023-02-20|website=Statista|language=en|archive-date=11 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250511165612/https://www.statista.com/statistics/1014468/total-population-hungary-1910-2020/|url-status=live}}</ref> [[آباديءَ جي گهاٽائي]] 107 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي، جيڪا [[آباديءَ جي گهاٽائي موجب ملڪن ۽ تابع علائقن جي فهرست|عالمي سراسري]] کان لڳ ڀڳ ٻيڻي آهي. مجموعي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو شهرن ۽ ڳوٺن ۾ رهي ٿو، جيڪو 56 سيڪڙو جي عالمي شرح کان گهڻو وڌيڪ، پر [[خودمختيار رياستن موجب شهري آبادي|اڪثر ترقي يافته ملڪن]] کان گهٽ آهي. هنگري جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي ملڪ جي اتر-مرڪزي حصي ۾ واقع [[ٻڊاپيسٽ ميٽروپوليٽن علائقو|ٻڊاپيسٽ ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ رهي ٿي. اڪثر يورپي ملڪن وانگر هنگري ۾ پڻ [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي]] ڏٺي وڃي ٿي؛ ملڪ جي اندازي موجب [[مجموعي زرخيزيءَ جي شرح]] في عورت 1.43 ٻار آهي، جيڪا آبادي برقرار رکڻ لاءِ گهربل 2.1 جي شرح کان گهڻي گهٽ آهي.<ref name=factbook/> نتيجي طور آبادي آهستي آهستي گهٽجي ۽ تيزيءَ سان پوڙهي ٿي رهي آهي؛ سراسري عمر 42.7 سال آهي، جيڪا دنيا جي بلند ترين سراسري عمرن مان هڪ آهي.<ref name=factbook/> هن رجحان کي لڏپلاڻ جي بلند شرح، خاص طور نوجوان بالغن جي ملڪ ڇڏڻ، ۽ لڏپلاڻ مخالف پاليسين وڌيڪ تيز ڪيو؛ اهو عمل 1990ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ تيز ٿيو، پر ان کان پوءِ ڪجهه گهٽجي ويو آهي.<ref name="Population of Hungary 1800–2020"/> 2011ع ۾ قدامت پسند حڪومت [[هنگريائي ماڻهو|هنگريائي نسل]] ۾ پيدائش جي شرح وڌائڻ لاءِ هڪ پروگرام شروع ڪيو، جنهن تحت ٽن سالن جي زچگي موڪل ٻيهر بحال ڪئي وئي ۽ جزوقتي روزگار جا موقعا وڌايا ويا. ان کان پوءِ زرخيزيءَ جي شرح 2011ع جي 1.27 ٻار في عورت واري گهٽ ترين سطح کان آهستي آهستي وڌي،<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/11/hungary-birth-rate-women-stolz|title=Hungarian government sends women home to make babies|first=Joëlle|last=Stolz|date=11 January 2011|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=3 August 2017}}</ref> ۽ ڪجهه سالن ۾ 1.5 تائين پهتي.<ref>{{Cite web|last=Leitner|first=Attila|date=2023-02-16|title=Hungary population 9.6 million, census shows|url=https://www.budapesttimes.hu/hungary/hungary-population-9-6-million-census-shows/|access-date=2023-02-20|website=The Budapest Times|language=en-US|archive-date=19 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619153443/https://www.budapesttimes.hu/hungary/hungary-population-9-6-million-census-shows/|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ 47.9 سيڪڙو ٻار غير شادي شده عورتن وٽ پيدا ٿيا.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tps00018&plugin=1|title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table|website=ec.europa.eu|access-date=3 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304040200/http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tps00018&plugin=1|archive-date=2017-03-04}}</ref> 2015ع ۾ [[زندگيءَ جي اميد]] مردن لاءِ 71.96 سال ۽ عورتن لاءِ 79.62 سال هئي،<ref name=factbook/> جيڪا ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ مسلسل وڌندي رهي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_hosszu/h_wdsd001a.html|title=Vital statistics, Hungarian Central Statistical Office (KSH)|publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]]|access-date=30 September 2014|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503171448/https://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_hosszu/h_wdsd001a.html|url-status=live}}</ref> هنگري ٻن وڏن اقليتي گروهن کي ”قومي اقليتن“ طور تسليم ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندن ابن ڏاڏا صدين کان هنگري جي لاڳاپيل علائقن ۾ آباد رهيا آهن: سڄي ملڪ ۾ پکڙيل لڳ ڀڳ 130,000 ماڻهن تي مشتمل [[هنگري جا جرمن|جرمن برادري]] ۽ لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهن تي مشتمل [[هنگري ۾ روما ماڻهو|روما اقليت]]، جيڪا خاص طور ملڪ جي اترين حصي ۾ رهي ٿي. ڪجهه اڀياس هنگري ۾ روما ماڻهن جو انگ ان کان گهڻو وڌيڪ، يعني 876,000 يا آباديءَ جو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو، ڄاڻائين ٿا.<ref>[http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/terstat/2018/01/ts580101.pdf A roma népesség területi megoszlásának változása Magyarországon az elmúlt évtizedekben Changes in the Spatial Distribution of the Roma Population in Hungary During the Last Decades] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180727145713/http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/terstat/2018/01/ts580101.pdf |date=27 July 2018 }}. ksh.hu Retrieved 1 January 2018.</ref><ref>[http://hvg.hu/itthon/20180222_Ennyi_roma_el_Magyarorszagon Ennyi roma él Magyarországon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180714221925/http://hvg.hu/itthon/20180222_Ennyi_roma_el_Magyarorszagon |date=14 July 2018 }}. hvg.hu. Retrieved 15 July 2018.</ref> 2011ع جي آدمشماري موجب هنگري ۾ 8,314,029 (83.7 سيڪڙو) نسلي [[هنگريائي ماڻهو|هنگريائي]]، 308,957 (3.1 سيڪڙو) [[روما ماڻهو|روما]]، 131,951 (1.3 سيڪڙو) [[جرمن]]، 29,647 (0.3 سيڪڙو) [[سلوواڪ ماڻهو|سلوواڪ]]، 26,345 (0.3 سيڪڙو) [[رومانوي ماڻهو|رومانوي]] ۽ 23,561 (0.2 سيڪڙو) [[ڪروئٽ ماڻهو|ڪروئٽ]] هئا؛ جڏهن ته 1,455,883 ماڻهن (مجموعي آباديءَ جو 14.7 سيڪڙو) پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي. اهڙيءَ ريت، جن ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر ڪئي، تن مان 90 سيڪڙو کان وڌيڪ هنگريائي هئا.<ref name="Census2011det" /> هنگري ۾ ماڻهو هڪ کان وڌيڪ نسلي سڃاڻپون ظاهر ڪري سگهن ٿا، تنهن ڪري نسلي گروهن جو گڏيل انگ مجموعي آباديءَ کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/nepsz2011/nepsz_03_00_2011.pdf|title=Hungarian census 2011 – final data and methodology|language=hu|publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]]|access-date=14 December 2013|archive-date=12 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012033631/http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/nepsz2011/nepsz_03_00_2011.pdf|url-status=live}}</ref> لڳ ڀڳ [[هنگريائي پرڏيهي آبادي|5 ملين هنگريائي]] هنگري کان ٻاهر رهن ٿا. {{Largest cities | country = هنگري | stat_ref = [[هنگري جو مرڪزي شماريات وارو ادارو]] - 2022ع جي آدمشماري<ref name="auto2"/> | list_by_pop = هنگري جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست | div_name = ڪائونٽي | div_link = هنگري جون ڪائونٽيون{{!}}ڪائونٽي |city_1 = ٻڊاپيسٽ |div_1 = ٻڊاپيسٽ |pop_1 = 1,685,342 |city_2 = ڊيبريسن |div_2 = هائدو-بيهار ڪائونٽي{{!}}هائدو-بيهار |pop_2 = 199,858 |city_3 = سيگيڊ |div_3 = چونگراد-چاناد ڪائونٽي{{!}}چونگراد-چاناد |pop_3 = 158,797 |city_4 = مشڪولچ |div_4 = بورشود-ابائوئي-زيمپلين ڪائونٽي{{!}}بورشود-ابائوئي-زيمپلين |pop_4 = 147,533 |city_5 = پيچ |div_5 = بارانيا ڪائونٽي{{!}}بارانيا |pop_5 = 139,330 |city_6 = گيور |div_6 = گيور-موشون-شوپرون ڪائونٽي{{!}}گيور-موشون-شوپرون |pop_6 = 127,599 |city_7 = نيريگهازا |div_7 = سابولچ-ساتمار-بيريگ ڪائونٽي{{!}}سابولچ-ساتمار-بيريگ |pop_7 = 116,282 |city_8 = ڪيچڪيميٽ |div_8 = باچ-ڪشڪون ڪائونٽي{{!}}باچ-ڪشڪون |pop_8 = 108,120 |city_9 = سيڪيشفيهيروار |div_9 = فييير ڪائونٽي{{!}}فييير |pop_9 = 95,045 |city_10 = سومباتهي |div_10 = واش ڪائونٽي{{!}}واش |pop_10 = 78,190 |city_11 = ايرد |div_11 = پيشٽ ڪائونٽي{{!}}پيشٽ |pop_11 = 71,253 |city_12 = سولنوڪ |div_12 = ياس-ناگيڪون-سولنوڪ ڪائونٽي{{!}}ياس-ناگيڪون-سولنوڪ |pop_12 = 66,061 |city_13 = تاتابانيا |div_13 = ڪوماروم-ايسترگوم ڪائونٽي{{!}}ڪوماروم-ايسترگوم |pop_13 = 65,830 |city_14 = شوپرون |div_14 = گيور-موشون-شوپرون ڪائونٽي{{!}}گيور-موشون-شوپرون |pop_14 = 60,334 |city_15 = ڪاپوشوار |div_15 = شوموگي ڪائونٽي{{!}}شوموگي |pop_15 = 59,397 |city_16 = ويسپريم |div_16 = ويسپريم ڪائونٽي{{!}}ويسپريم |pop_16 = 55,910 |city_17 = بيڪيشچابا |div_17 = بيڪيش ڪائونٽي{{!}}بيڪيش |pop_17 = 55,164 |city_18 = زالائيگرسيگ |div_18 = زالا ڪائونٽي{{!}}زالا |pop_18 = 54,428 |city_19 = ايگر |div_19 = هيويش ڪائونٽي{{!}}هيويش |pop_19 = 49,128 |city_20 = دوناڪيسي |div_20 = پيشٽ ڪائونٽي{{!}}پيشٽ |pop_20 = 43,858 }} === ٻوليون === {{Main|هنگريائي ٻولي|هنگري جون ٻوليون}} [[File:MagyarsOutsideHungary.png|thumb|وچ ۽ اوڀر يورپ جا اهي علائقا، جتي اڄ هنگريائي ٻولي ڳالهائيندڙ آباد آهن]] [[هنگريائي ٻولي]] هنگري جي [[سرڪاري ٻولي]] ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.<ref name="Flaw" /> لڳ ڀڳ 13 ملين مادري ڳالهائيندڙن سان هنگريائي [[يورپ جون ٻوليون|يورپ ۾ مادري ٻوليءَ طور 13هين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي]] آهي ۽ اها يورپي يونين جي 24 سرڪاري ۽ ڪم ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/languages/policy/linguistic-diversity/official-languages-eu_en.htm|title=Official Languages|author=European Commission|access-date=29 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106230615/http://ec.europa.eu/languages/policy/linguistic-diversity/official-languages-eu_en.htm|archive-date=2017-01-06}}</ref> هنگري کان ٻاهر اها پاڙيسري ملڪن ۽ سڄي دنيا ۾ هنگريائي پرڏيهي برادرين ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب هنگري ۾ 9,896,333 ماڻهو (99.6 سيڪڙو) هنگريائي ڳالهائين ٿا، جن مان 9,827,875 ماڻهو (99 سيڪڙو) ان کي [[مادري ٻولي]] طور، جڏهن ته 68,458 ماڻهو (0.7 سيڪڙو) ان کي [[ٻي ٻولي]] طور ڳالهائين ٿا.<ref name="Census2011det">{{cite web|url=http://www.ksh.hu/nepszamlalas/tablak_teruleti_00|title=Hungarian census 2011 / Országos adatok (National data) / 1.1.4.2. A népesség nyelvismeret és nemek szerint (population by spoken language), 1.1.6.1 A népesség anyanyelv, nemzetiség és nemek szerint (population by mother tongue and ethnicity), 2.1.7.1 A népesség vallás, felekezet, és fontosabb demográfiai ismérvek szerint (population by religion, denomination and main demographical indicators) (Hungarian)|website=Ksh.hu|access-date=30 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509072107/http://www.ksh.hu/nepszamlalas/tablak_teruleti_00|url-status=live}}</ref> انگريزي (1,589,180 ڳالهائيندڙ، 16.0 سيڪڙو) ۽ جرمن (1,111,997 ڳالهائيندڙ، 11.2 سيڪڙو) سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ پرڏيهي ٻوليون آهن. ان کان سواءِ هنگري ۾ ڪيترين اقليتي ٻولين کي سرڪاري سڃاڻپ حاصل آهي، جن ۾ [[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]]، [[ڪروشيائي ٻولي|ڪروشيائي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[رومانوي ٻولي|رومانوي]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[روسين ٻولي|روسين]]، [[سربيائي ٻولي|سربيائي]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]]، [[سلووينيائي ٻولي|سلووينيائي]] ۽ [[يوڪريني ٻولي|يوڪريني]] شامل آهن.<ref name="Census2011">{{cite web|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/nepsz2011/nepsz_orsz_2011.pdf|title=2011 Hungary Census Report|work=ksh.hu|access-date=29 March 2013|archive-date=17 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717211318/http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/nepsz2011/nepsz_orsz_2011.pdf|url-status=live}}</ref> هنگريائي [[يورالي ٻوليون|يورالي ٻولين جي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. اها ڪنهن به پاڙيسري ٻوليءَ سان لاڳاپيل نه آهي ۽ [[فنشي ٻولي|فنشي]] ۽ [[ايسٽونيائي ٻولي|ايسٽونيائي]] سان پري جو لساني تعلق رکي ٿي. ڳالهائيندڙن جي انگ جي لحاظ کان اها يورالي ٻولين مان سڀ کان وڏي ٻولي ۽ وچ يورپ ۾ ڳالهائي ويندڙ هن خاندان جي واحد ٻولي آهي. معياري هنگريائي ٻولي ٻڊاپيسٽ ۾ ڳالهائي ويندڙ قسم تي ٻڌل آهي. معياري لهجي جي استعمال کي هٿي ڏني وڃي ٿي، تنهن هوندي به هنگريائي ٻوليءَ جا ڪيترائي شهري ۽ ٻهراڙيءَ جا [[لهجو|لهجا]] موجود آهن. === مذهب === {{Main|هنگري ۾ مذهب}} [[File:Főszékesegyház_(6238._számú_műemlék)_22.jpg|thumb|right|300px|[[ايسترگوم باسيليڪا]]، جتي [[هنگري ۾ ڪيٿولڪ چرچ|هنگريائي ڪيٿولڪ چرچ]] جو مرڪزي دفتر واقع آهي]] هنگري تاريخي طور هڪ [[عيسائيت|عيسائي]] ملڪ رهيو آهي.<ref>{{cite book|last1=Alex Kish|first1=George|title=The Origins of the Baptist Movement Among the Hungarians: A History of the Baptists in the Kingdom of Hungary From 1846 to 1893|date=2011|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-21136-0|page=18|quote=}}</ref> هنگريائي تاريخ نگاري هنگريائي رياست جي قيام کي [[هنگري جو اسٽيڦن پهريون|اسٽيڦن پهرئين]] جي [[بپتسما]] ۽ 1000ع ۾ [[هنگري جو مقدس تاج|مقدس تاج]] سان تاجپوشيءَ سان ڳنڍي ٿي. اسٽيڦن [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]] کي [[رياستي مذهب]] بڻايو، ۽ سندس جانشين روايتي طور [[اپوسٽولڪ عظمت|اپوسٽولڪ بادشاهن]] جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{cite book|last=Schanda|first=Balász|year=2015|contribution=Religion and the Secular State in Hungary|editor-last=Thayer|editor-first=Donlu D.|title=Religion and the Secular State: National Reports|publisher=[[Complutense University of Madrid]], Faculty of Law|location=Madrid|isbn=978-84-8481-162-6|page=378|contribution-url=https://classic.iclrs.org/content/blurb/files/Hungary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127200906/https://classic.iclrs.org/content/blurb/files/Hungary.pdf|archive-date=27 January 2022|url-status=live}}</ref> [[هنگري ۾ ڪيٿولڪ چرچ]] صدين تائين طاقتور رهيو، ۽ [[ايسترگوم–ٻڊاپيسٽ جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|ايسترگوم جي آرچ بشپ]] کي هنگري جي [[شهزادو-پرائيميٽ]] (''hercegprímás'') طور غير معمولي دنياوي اختيار حاصل هئا. هنگري ۾ باقاعده رياست ڏانهن تبديلي پهرين ۽ ٻي هزار سالين جي سنگم تي ٿي، جڏهن مئگيار قبيلن جي وفاق کي [[هنگري جي بادشاهت]] ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ [[مغربي عيسائيت]]، خاص طور [[رومن ڪيٿولڪ مذهب]]، کي رياستي مذهب طور اختيار ڪيو ويو.<ref>{{cite book|last1=N. Ciolan|first1=Ioan|title=Transylvania: Romanian History and Perpetuation|date=1993|publisher=Military Publishing House|isbn=978-973-32-0316-2|page=41|quote=Catholicism in the Hungarian Kingdom was a state religion}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hóman|first1=Bálint|title=King Stephen the Saint|date=1983|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-973-32-0316-2|page=18|quote=The Roman Catholic Church was placed under State protection, while the Catholic religion became the state religion of the Hungarian Kingdom}}</ref> [[File:Benczúr - Painting of St Stephen in the Basilica of Budapest.jpg|thumb|upright|left|[[هنگري جو اسٽيڦن پهريون|بادشاهه سينٽ اسٽيڦن]] [[هنگري جو مقدس تاج|هنگريائي تاج]] [[مريم، عيسيٰ جي ماءُ|ڪنواري مريم]] کي پيش ڪندي؛ گيولا بينچور جي مصوري، [[سينٽ اسٽيڦن باسيليڪا]]، ٻڊاپيسٽ]] هاڻوڪي هنگري جو ڪو [[رياستي مذهب|سرڪاري مذهب]] ناهي ۽ ملڪ [[مذهبي آزادي]] کي بنيادي حق طور تسليم ڪري ٿو. تنهن هوندي به، آئين جي ديباچي ۾ ”قوم جي تعمير ۾ عيسائيت جي ڪردار“ کي تسليم ڪيو ويو آهي،<ref>{{cite web|title=Magyarország Alaptörvénye|url=http://www.parlament.hu/irom39/02627/02627.pdf|website=Parlament.hu|publisher=Hungarian Parliament|access-date=2 August 2014|archive-date=22 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722011134/http://www.parlament.hu/irom39/02627/02627.pdf|url-status=live}}</ref> جڏهن ته شق ستين ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ”رياست گڏيل سماجي مقصدن لاءِ گرجا گهرن سان سهڪار ڪري سگهي ٿي.“<ref>{{Cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Hungary_2011.pdf|title=Hungary's Constitution of 2011|accessdate=20 November 2025|archive-date=23 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180423005353/https://www.constituteproject.org/constitution/Hungary_2011.pdf|url-status=live}}</ref> 2022ع جي آدمشماري موجب 42.5 سيڪڙو هنگريائي عيسائي هئا، جن مان گهڻا [[هنگري ۾ ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] (27.5 سيڪڙو) ۽ [[هنگري جو سڌاريل چرچ|هنگريائي سڌاريل]] [[ڪيلونيت|ڪيلونسٽ]] (9.8 سيڪڙو) هئا؛ ان کان پوءِ [[لوٿريت|لوٿرن]] (1.8 سيڪڙو)، [[يوناني ڪيٿولڪ چرچ|يوناني ڪيٿولڪ]] (1.7 سيڪڙو) ۽ ٻيا عيسائي (1.7 سيڪڙو) هئا. مذهبي اقليتن ۾ [[يهوديت|يهودي]] (0.1 سيڪڙو)، [[ٻڌمت|ٻڌ]] (0.1 سيڪڙو) ۽ [[اسلام|مسلمان]] (0.1 سيڪڙو) شامل هئا. آباديءَ جي هڪ وڏي حصي (40.1 سيڪڙو) پنهنجي مذهبي وابستگي ظاهر نه ڪئي، جڏهن ته 16.1 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي واضح طور [[لامذهبيت|لامذهبي]] قرار ڏنو.<ref name="Census2022-religion"/> پروٽيسٽنٽ [[سڌار تحريڪ]] جي شروعاتي دور ۾ هنگري جي اڪثر ماڻهن پهرين لوٿريت ۽ پوءِ هنگري جي سڌاريل چرچ جي صورت ۾ ڪيلونيت اختيار ڪئي. هنگريائي ڪيلونسٽ تحريڪ جي اهم شخصيتن ۾ [[مارٽن ڪالمانچيهي]] (1500–1550ع) ۽ [[پيٽر ميليئس يوهس]] (1532–1572ع) شامل هئا. ميليئس يوهس [[بائبل]] ۽ ٻين مذهبي متنن جي هنگريائي ٻوليءَ ۾ ترجمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ عظيم ميداني علائقي ۾ ڊيبريسن کي هنگريائي ڪيلونيت جو مرڪز بڻايو، جنهن ڪري شهر کي ”هنگريائي [[جنيوا]]“ يا ”[[ڪيلونسٽ روم]]“ جا لقب مليا.<ref>{{cite book|last=Eberhard|first=Winfried|year=2018|orig-date=1995|contribution=Reformation and Counterreformation in East Central Europe|editor-last1=Brady|editor-first1=Thomas A.|editor-last2=Oberman|editor-first2=Heiko A.|editor-last3=Tracy|editor-first3=James D.|title=Handbook of European History 1400–1600: Late Middle Ages, Renaissance and Reformation|volume=II|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-39168-0|pages=565–568}}</ref> 16هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ [[يسوعي جماعت|يسوعين]] [[رد سڌار تحريڪ]] هلائي، جنهن کان پوءِ آبادي ٻيهر گهڻي ڀاڱي ڪيٿولڪ بڻجي وئي. تنهن هوندي به، اها مهم رڳو جزوي طور ڪامياب رهي ۽ خاص طور سڌاريل مذهب سان تعلق رکندڙ هنگريائي اميرن پروٽيسٽنٽن لاءِ مذهبي آزادي حاصل ڪرڻ ۾ ڪاميابي ماڻي. عملي طور ان جو مطلب ''[[جنهن جي حڪومت، تنهن جو مذهب]]'' وارو اصول هو؛ تنهن ڪري هنگري جا گهڻا مقامي علائقا اڄ به تاريخي طور ڪيٿولڪ، لوٿرن يا سڌاريل مذهب سان سڃاتا وڃن ٿا. ملڪ جا اوڀر وارا علائقا، خاص طور ڊيبريسن جي چوڌاري، اڄ به لڳ ڀڳ مڪمل طور سڌاريل مذهب سان تعلق رکن ٿا،<ref>{{cite web|url=http://www.reformatus.hu/mutat/6819/|title=Facts and Statistics|work=Reformatus.hu|date=4 March 2013|access-date=26 March 2013|archive-date=1 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200401202546/http://www.reformatus.hu/mutat/6819/|url-status=live}}</ref> ۽ اها خاصيت رومانيا جي سرحد پار تاريخي طور لڳاتار هنگريائي نسلي علائقن ۾ پڻ ملي ٿي. هنگري ۾ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائيت]] خاص طور ملڪ جي آرمينيائي، بلغاريائي، يوناني، رومانوي، روسين، يوڪريني ۽ سربيائي نسلي اقليتن سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور هنگري ۾ [[هنگري ۾ يهودين جي تاريخ|هڪ وڏي يهودي برادري]] آباد هئي، جنهن جي ٻي عالمي جنگ کان اڳ آبادي 800,000 کان وڌيڪ هئي؛ تنهن هوندي به اندازو آهي ته 1941ع کان 1945ع تائين هنگري ۾ هولوڪاسٽ دوران 564,000 کان وڌيڪ هنگريائي يهودي ماريا ويا.<ref>{{cite book|last1=Braham|first1=Randolph L.|author-link1=Randolph L. Braham|title=The Politics of Genocide: The Holocaust in Hungary|volume=2|date=2016|publisher=Columbia University Press|location=New York|page=1509|isbn=978-0-88033-711-3}}</ref> رڳو 15 مئي کان 9 جولاءِ 1944ع جي وچ ۾ 434,000 کان وڌيڪ يهودين کي جبري طور منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Braham|2016|p=771, 774–775}} 1941ع کان 1944ع دوران هنگري جي سرحدن اندر رهندڙ 800,000 کان وڌيڪ يهودين مان لڳ ڀڳ 255,500 جي بچي وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي. اڄ هنگري ۾ لڳ ڀڳ 120,000 يهودي رهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.jdc.org/news/features/jewish-life-takes-to-the.html|title=Jewish Life Takes to the Streets at Hungary's Celebrated Judafest|work=Joint Distribution Committee |publisher=Jewish Federation of North America|date=9 May 2012|access-date=4 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016205357/http://www.jdc.org/news/features/jewish-life-takes-to-the.html|archive-date=16 October 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://digitaljournal.com/article/343168|title=Hungary: A new synagogue for Budapest but anti-Semitism on rise|publisher=Digital Journal|date=9 February 2013|access-date=4 March 2013|author=Myles, Robert|archive-url=https://web.archive.org/web/20130315122050/http://www.digitaljournal.com/article/343168|archive-date=15 March 2013|url-status=live}}</ref> === تعليم === {{Main|هنگري ۾ تعليم}} {{پڻ ڏسو|هنگري جي يونيورسٽين ۽ ڪاليجن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 2 | align = right | total_width = 300 | image1 = DE-foepulet.jpg | caption1 = [[ڊيبريسن يونيورسٽي]] هنگري ۾ مسلسل هلندڙ اعليٰ تعليم جو سڀ کان پراڻو ادارو آهي، جيڪو 1538ع ۾ قائم ٿيو. | image2 = Iskolaépület (527. számú műemlék).jpg | caption2 = [[ٻڊاپيسٽ بزنس اسڪول]]، دنيا جو پهريون سرڪاري [[ڪاروباري اسڪول]]، جيڪو 1857ع ۾ قائم ٿيو. | image3 = Hungary Pecs 2005 June 076University.jpg | caption3 = [[پيچ يونيورسٽي]]، جيڪا 1367ع ۾ [[هنگري جو لوئي پهريون|لوئي عظيم]] قائم ڪئي، هنگري جي سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي. | image4 = ElteFotoThalerTamas1.jpg | caption4 = [[ايتوش لورانڊ يونيورسٽي]] هنگري جي سڀ کان وڏن ۽ ناميارن اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. }} هنگري ۾ تعليم گهڻي ڀاڱي سرڪاري آهي ۽ ان جو انتظام [[هنگري جو تعليم وارو وزير|تعليم واري وزارت]] سنڀالي ٿي. [[اسڪول کان اڳ واري تعليم|اسڪول کان اڳ]] ۽ [[ٻاراڻو باغ|ٻاراڻي باغ]] جي تعليم [[لازمي تعليم|لازمي]] آهي ۽ ٽن کان ڇهن سالن جي عمر جي سڀني ٻارن کي ڏني وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ سورهن سالن جي عمر تائين اسڪول ۾ حاضري پڻ لازمي آهي.<ref name="europa" /> [[پرائمري تعليم]] عام طور اٺن سالن تائين جاري رهي ٿي. [[ثانوي تعليم]] ۾ مختلف تعليمي سطحن تي ڌيان ڏيندڙ اسڪولن جا ٽي روايتي قسم شامل آهن: [[جمنازيم (اسڪول)|جمنازيم]] وڌيڪ قابل شاگردن کي داخلا ڏئي کين يونيورسٽيءَ جي تعليم لاءِ تيار ڪري ٿو؛ وچولي سطح جي شاگردن لاءِ ثانوي حرفتي اسڪولن جي تعليم چار سال جاري رهي ٿي، جڏهن ته فني اسڪول شاگردن کي [[حرفتي تعليم]] ۽ روزگار لاءِ تيار ڪن ٿا. تعليمي نظام جزوي طور لچڪدار آهي ۽ مختلف تعليمي رستن وچ ۾ منتقليءَ جا موقعا موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.unevoc.unesco.org/worldtvetdatabase1.php?ct=HUN|title=Vocational Education in Hungary|date=October 2013|access-date=19 May 2014|author=UNESCO-UNEVOC|archive-date=19 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519191256/http://www.unevoc.unesco.org/worldtvetdatabase1.php?ct=HUN|url-status=live}}</ref> [[رياضي ۽ سائنس جي تعليم بابت عالمي رجحانن جو اڀياس]] هنگري جي 13 کان 14 سالن جي شاگردن کي رياضي ۽ سائنس ۾ دنيا جي بهترين شاگردن ۾ شمار ڪيو آهي. 2022ع جي [[شاگردن جي عالمي جائزي وارو پروگرام|شاگردن جي عالمي جائزي واري پروگرام]] ۾ هنگري رياضي ۽ سائنس ۾ [[شاگردن جي عالمي جائزي وارو پروگرام 2022ع جي درجابندي|اقتصادي سهڪار ۽ ترقي واري تنظيم جي سراسري کان ٿورو مٿي]] رهيو. گهڻيون يونيورسٽيون [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري ادارا]] آهن ۽ روايتي طور شاگرد بنا فيس جي تعليم حاصل ڪندا آهن. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا لاءِ عام طور [[ميچورا]] گهربل هوندي آهي. هنگري جي سرڪاري [[اعليٰ تعليم]] واري نظام ۾ يونيورسٽيون ۽ ٻيا اعليٰ تعليمي ادارا شامل آهن، جيڪي تدريسي نصاب سان گڏ ڊاڪٽريٽ تائين تعليمي ڊگريون مهيا ڪن ٿا ۽ تحقيقي سرگرمين ۾ پڻ حصو وٺن ٿا. شاگردن لاءِ سندن تعليم مڪمل ٿيڻ تائين صحت جي بيمه مفت آهي. هنگري جي اعليٰ تعليم ۾ انگريزي ۽ جرمن ٻولين کي اهميت حاصل آهي؛ ڪيترائي ڊگري پروگرام انهن ٻولين ۾ پڙهايا وڃن ٿا، جنهن ڪري هر سال هزارين [[شاگردن جي مٽاسٽا وارو پروگرام|مٽاسٽا جا شاگرد]] هنگري اچن ٿا. 2014ع جي [[عالمي مقابلي واري صلاحيت جي رپورٽ]] ۾ 148 ملڪن مان هنگري جي اعليٰ تعليم ۽ تربيت کي 44هين درجي تي رکيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_GlobalCompetitivenessReport_2013-14.pdf|title=Global Competitiveness Record 2013/2014|access-date=19 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html|archive-date=4 June 2011}}</ref> هنگري ۾ اعليٰ تعليم جي هڪ ڊگهي روايت ۽ هڪ قائم ٿيل [[علم تي ٻڌل معيشت]] موجود آهي. ملڪ جون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون [[مسلسل هلندڙ دنيا جي سڀ کان پراڻين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ سڀ کان پراڻين يونيورسٽين]] ۾ شامل آهن، جن ۾ [[پيچ يونيورسٽي]] (قائم 1367ع)، [[اوبودا يونيورسٽي]] (1395ع) ۽ [[يونيورسٽاس استروپوليٽانا]] (1465ع) شامل آهن. [[ناگيسومبات يونيورسٽي]] 1635ع ۾ قائم ٿي ۽ 1777ع ۾ بودا منتقل ڪئي وئي؛ اڄ اها [[ايتوش لورانڊ يونيورسٽي]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. دنيا جو پهريون [[ٽيڪنالاجي جو ادارو]] 1735ع ۾ [[سيلميچبانيا]] ۾ قائم ٿيو، جنهن جو قانوني جانشين [[مشڪولچ يونيورسٽي]] آهي. [[ٻڊاپيسٽ يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اڪنامڪس]] کي يونيورسٽيءَ جي درجي ۽ جوڙجڪ رکندڙ دنيا جو سڀ کان پراڻو ٽيڪنالاجي ادارو سمجهيو وڃي ٿو؛ ان جو قانوني اڳوڻو ادارو ''انسٽيٽيوٽم جيوميٽريڪو-هائڊروٽيڪنيڪم'' 1782ع ۾ [[جوزف ٻيون، مقدس رومي شهنشاهه|شهنشاهه جوزف ٻئي]] قائم ڪيو. [[عالمي رياضياتي اولمپياڊ]] ۾ 1959ع کان وٺي مجموعي طور 336 تمغا حاصل ڪرڻ سان هنگري هر دور جي تمغن جي ڳڻپ ۾ چوٿين نمبر تي آهي؛ ان کان اڳ چين، آمريڪا ۽ روس آهن، جڏهن ته هنگري پنهنجي پاڙيسري رومانيا کان مٿي آهي. === صحت === {{Main|هنگري ۾ صحت}} {{پڻ ڏسو|هنگري ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[Image:Zuglo uzsoki korhaz (1).jpg|thumb|right|اوزوڪي اسپتال، [[ٻڊاپيسٽ]]]] <!-- [[Image:Szentistvankorhazcivertanlegi.jpg|thumb|right|250px|سينٽ استوان اسپتال، [[ٻڊاپيسٽ]] جي [[اولوئي شاهراهه]] تي. سينٽ لاسلو اسپتال سان گڏجي اهي هنگري جو سڀ کان وڏو اسپتالن جو مجموعو ٺاهين ٿيون، جيڪو 19هين ۽ 20هين صدين جي سنگم تي تعمير ٿيو.]]--> هنگري ۾ [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] جو نظام موجود آهي، جنهن جي مالي مدد گهڻي ڀاڱي حڪومت جي [[قومي صحت بيمه]] ذريعي ڪئي وڃي ٿي. [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي واري تنظيم]] موجب ملڪ جي 100 سيڪڙو آبادي [[صحت بيمه جي پهچ موجب ملڪن جي فهرست|عالمگير صحت بيمه]] هيٺ ڍڪيل آهي،<ref name="auto" /> جيڪا ٻارن، شاگردن، پينشن وٺندڙن، گهٽ آمدني وارن ماڻهن، معذور ماڻهن ۽ چرچ جي ملازمن لاءِ مفت آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.oep.hu/pls/portal/docs/PAGE/LAKOSSAG/OEPHULAK_EBELLAT/ELLATASMO/KIZAROLAG_EU_SZOLG_JOGOSULTAK_2013_01.PDF|title=List of the entitled people for free insurance, National Healthcare Fund, 2013|access-date=16 December 2016|archive-date=31 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231231073525/http://www.oep.hu/pls/portal/docs/PAGE/LAKOSSAG/OEPHULAK_EBELLAT/ELLATASMO/KIZAROLAG_EU_SZOLG_JOGOSULTAK_2013_01.PDF|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://figyelo.hu/cikkek/376719_dozsolok_es_szukolkodok___mibol_gazdalkodnak_az_egyhazak|title=Dőzsölők és szűkölködők – Miből gazdálkodnak az egyházak?, Figyelő (financial status of the churches in Hungary, Hungarian)|website=Figyelo.hu|access-date=3 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417095046/http://figyelo.hu/cikkek/376719_dozsolok_es_szukolkodok___mibol_gazdalkodnak_az_egyhazak|archive-date=17 April 2015}}</ref> هنگري پنهنجي مجموعي ملڪي پيداوار جو 7.2 سيڪڙو صحت جي سار سنڀال تي خرچ ڪري ٿو ۽ في ماڻهو 2,045 آمريڪي ڊالر خرچ ٿين ٿا، جن مان 1,365 ڊالر حڪومت مهيا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://stats.oecd.org/index.aspx?DataSetCode=HEALTH_STAT|title=Health Status|website=stats.oecd.org|access-date=11 April 2019|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624235807/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=HEALTH_STAT|url-status=live}}</ref> هنگري يورپ ۾ [[طبي سياحت]] جي اهم منزلن مان هڪ آهي، خاص طور ڏندن جي علاج لاءِ،<ref>{{cite web|url=http://www.budapestagent.com/hungary-leading-dental-tourism.html|title=Hungary leading in Dental Tourism in Europe – BudapestAgent.com|date=20 June 2012|website=Budapestagent.com|access-date=3 August 2017|archive-date=19 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075342/http://www.budapestagent.com/hungary-leading-dental-tourism.html}}</ref><ref name="BBJ1" /> جنهن ۾ ان جو حصو يورپ ۾ 42 سيڪڙو ۽ سڄي دنيا ۾ 21 سيڪڙو آهي.<ref name="BBJ1">{{cite web|url=http://www.bbj.hu/business/hungary-aims-at-bigger-bite-of-dental-tourism_63662|title=Hungary aims at bigger bite of dental tourism|website=Bbj.hu|access-date=3 August 2017|archive-date=25 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925014335/https://bbj.hu/business/hungary-aims-at-bigger-bite-of-dental-tourism_63662|url-status=live}}</ref><ref name="BBJ2">{{cite web|url=http://www.bbj.hu/business/dental-tourism-development-clinics-turnover-up-19percent_69020|title=Dental Tourism Development clinics turnover up 19%|website=Bbj.hu|access-date=3 August 2017|archive-date=8 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808061743/https://bbj.hu/business/dental-tourism-development-clinics-turnover-up-19percent_69020|url-status=live}}</ref> [[پلاسٽڪ سرجري]] پڻ هڪ اهم شعبو آهي، جنهن جي 30 سيڪڙو گراهڪن جو تعلق پرڏيهي ملڪن سان آهي. هنگري پنهنجي گرم پاڻيءَ جي حمامن واري ثقافت لاءِ پڻ مشهور آهي ۽ هتي [[هنگري جي ثقافت#گرم پاڻيءَ جي حمامن جي ثقافت|ڪيترائي طبي گرم پاڻيءَ جا حمام]] موجود آهن،<ref name="IMTJ">{{cite web|url=http://www.imtj.com/news/?entryid82=416494|title=Hungarian Tourism promotes medical tourism – IMTJ|website=Imtj.com|access-date=3 August 2017|archive-date=16 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316220308/http://imtj.com/news/?entryid82=416494|url-status=live}}</ref> جيڪي حمامن واري سياحت کي هٿي ڏين ٿا.<ref name="BBJ3">{{cite web|url=http://www.bbj.hu/business/medical-tourism-in-good-health_63661|title=Medical tourism in good health|website=Imtj.com|access-date=3 August 2017|archive-date=26 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126143306/https://bbj.hu/business/medical-tourism-in-good-health_63661|url-status=live}}</ref> ٻين ترقي يافته ملڪن وانگر، هنگري ۾ دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون موت جو هڪ اهم سبب آهن، جيڪي 2013ع ۾ سڀني موتن جو 49.4 سيڪڙو (62,979 موت) هيون.<ref name="KSH">{{cite web|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_hosszu/h_wdsd001a.html|title=STADAT – 1.1. Népesség, népmozgalom (1900–)|website=Ksh.hu|access-date=3 August 2017|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503171448/https://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_hosszu/h_wdsd001a.html|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، اهو انگ 1985ع ۾ 79,355 موتن سان پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتو هو ۽ ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ مسلسل گهٽجي رهيو آهي.<ref name="KSH" /> موت جو ٻيو وڏو سبب ڪينسر آهي، جنهن سبب 33,274 موت (26.2 سيڪڙو) ٿيا ۽ اهو انگ 1990ع واري ڏهاڪي کان لڳ ڀڳ ساڳئي سطح تي رهيو آهي.<ref name="KSH" /> حادثن سبب ٿيندڙ موت 1990ع جي 8,760 مان گهٽجي 2013ع ۾ 3,654 ٿي ويا؛ خودڪشين جو انگ پڻ 1983ع جي 4,911 مان نمايان گهٽجي 2013ع ۾ 2,093 (في 100,000 ماڻهن تي 21.1) ٿي ويو، جيڪو 1956ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ انگ هو.<ref name="KSH" /> هنگري جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن جي وچ ۾ صحت جي صورتحال ۾ نمايان فرق موجود آهن؛ دل جون بيماريون، [[رت جو وڌيل دٻاءُ]]، [[فالج]] ۽ خودڪشي ملڪ جي اوڀر ۾ واقع، گهڻي ڀاڱي زرعي ۽ گهٽ آمدني واري [[عظيم هنگريائي ميدان]] واري علائقي ۾ وڌيڪ عام آهن، جڏهن ته وڌيڪ آمدني ۽ وچولي طبقي جي آبادي رکندڙ [[اولهندي ٽرانسڊينوبيا]] ۽ [[مرڪزي هنگري]] ۾ اهي نسبتاً گهٽ آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.oefi.hu/olef/OLEF2003/Jelentesek/KronikusBbetegsegekOLEF2003.pdf|title=Egészségjelentés 2016|website=Oefi.hu|access-date=3 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160404092802/http://www.oefi.hu/olef/OLEF2003/Jelentesek/KronikusBbetegsegekOLEF2003.pdf|archive-date=4 April 2016}}</ref> سگريٽ نوشي موت جي اهم سببن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ تيزيءَ سان گهٽتائي آئي آهي: بالغ سگريٽ نوشن جو تناسب 2012ع جي 28 سيڪڙو مان گهٽجي 2013ع ۾ 19 سيڪڙو ٿي ويو. ان گهٽتائيءَ جو سبب سخت ضابطا هئا، جن ۾ سڄي ملڪ جي سڀني بند عوامي هنڌن تي سگريٽ نوشيءَ تي پابندي ۽ تمباڪو جي وڪري کي رياست جي نگراني هيٺ هلندڙ ”قومي تمباڪو دڪانن“ تائين محدود ڪرڻ شامل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.bbj.hu/economy/govt-allocates-huf-450-mln-to-company-facilitating-tobacco-sales-monopoly_64136|title=Govt allocates HUF 450 mln to company facilitating tobacco sales monopoly|website=Bbj.hu|access-date=3 August 2017|archive-date=3 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803172219/https://bbj.hu/economy/govt-allocates-huf-450-mln-to-company-facilitating-tobacco-sales-monopoly_64136}}</ref> == ثقافت == {{Main|هنگري جي ثقافت|هنگري ۾ عالمي ورثي جي ماڳن جي فهرست|هنگري جون قومي علامتون}} {{پڻ ڏسو|هنگري جي سئنيما|ٻڊاپيسٽ ۾ فلمايل فلمن جي فهرست|هنگري جا پاليل جانور}} === اڏاوتي فن === {{Main|هنگري جو اڏاوتي فن}} [[File:Apátsági templom (8941. számú műemlék) 7.jpg|thumb|right|1220ع کان 1256ع جي وچ ۾ تعمير ٿيل رومانسڪ طرز جي [[ياڪ ايبي]]]] [[File:Kiskunfélegyháza, városháza 2019 06.jpg|thumb|right|ڪشڪونفيليگهازا ٽائون هال تي هنگريائي [[آرٽ نووو]] طرز جي اڏاوتي تفصيلن جو ويجهو ڏيک]] هنگري ۾ [[دوهاني گهٽي عبادتگاهه|يورپ جي سڀ کان وڏي يهودي عبادتگاهه]] موجود آهي، جيڪا 1859ع ۾ [[مورش ريوائول اڏاوتي فن|مورش ريوائول طرز]] ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان ۾ 3,000 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش آهي؛<ref>{{cite news |title=Out of Darkness, New Life |work=[[The New York Times]] |url=http://travel.nytimes.com/2007/12/30/travel/30dayout.html?scp=1&sq=largest+synagogue+in+Europe&st=nyt |access-date=2008-03-12 |first=Nicholas |last=Kulish |date=30 December 2007}}</ref><ref name="Subotić">{{cite book |author=Subotić, Jelena |author-link=Jelena Subotić |date=2019 |title=Yellow Star, Red Star: Holocaust Remembrance after Communism |page=222 |location=[[Ithaca, NY]] & [[London]] |publisher=[[Cornell University Press]] |isbn=9781501742408}}</ref> هتي [[سيچيني گرم پاڻيءَ جو حمام|يورپ جي سڀ کان وڏن طبي حمامن مان هڪ]] پڻ آهي، جيڪو 1913ع ۾ جديد [[نشاة ثانيه جو اڏاوتي فن|نشاة ثانيه واري طرز]] ۾ مڪمل ٿيو ۽ ٻڊاپيسٽ جي شهري باغ ۾ واقع آهي؛<ref>{{cite web |title=Past and present: Széchenyi Thermal Bath |url=https://www.szechenyibath.hu/past-and-present |website=szechenyibath.hu |access-date=April 13, 2026}}</ref> ان کان سواءِ [[ايسٽرگوم باسيليڪا|يورپ جي سڀ کان وڏين باسيليڪائن مان هڪ]]، دنيا جي [[پانون هالما آرچ ايبي|ٻي وڏي علائقائي ايبي]]<ref>{{cite web |title=Benedictine Pannonhalma Archabbey |url=http://www.easterneuropepilgrimage.com/en/clanok/25-benedictine-pannonhalma-archabbey-hu |access-date=April 13, 2026 |website=easterneuropepilgrimage.com}}</ref> ۽ اٽليءَ کان ٻاهر [[پيچ|ابتدائي عيسائي دور جو سڀ کان وڏو قبرستان]] پڻ هنگري ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |url = https://hungarytoday.hu/the-early-christian-necropolis-of-pecs/ |title = The Early Christian Necropolis of Pécs |date = 10 April 2018 |author = Gábor Sarnyai |access-date = 14 May 2023 |archive-date = 14 May 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230514142310/https://hungarytoday.hu/the-early-christian-necropolis-of-pecs/ |url-status = dead }}</ref> هنگري جي اهم اڏاوتي طرزن ۾ [[تاريخيت]] ۽ [[آرٽ نووو]] جا مختلف روپ شامل آهن. تاريخيت جي ابتڙ، هنگريائي آرٽ نووو ملڪ جي قومي اڏاوتي خاصيتن تي ٻڌل آهي. هنگرين جي اڀرندي اصل کي نظر ۾ رکندي، هنگريائي آرٽ نووو جي سڀ کان اهم شخصيت [[اودون ليچنر]] شروعات ۾ ايشيائي اڏاوتي فن کان ۽ پوءِ هنگري جي روايتي آرائشي نمونن کان متاثر ٿيو. اهڙيءَ طرح هن مختلف اڏاوتي طرزن جو هڪ نرالو ميلاپ تخليق ڪيو. انهن نمونن کي ٽن پاسن وارن اڏاوتي عنصرن تي لاڳو ڪندي هن آرٽ نووو جو اهڙو روپ پيدا ڪيو، جيڪو هنگري لاءِ مخصوص هو.<ref>{{Cite web |last=Walker |first=Jennifer |date=2018-12-17 |title=The ‘Hungarian Gaudi’: Architect Ödön Lechner in 4 buildings |url=https://www.cnn.com/style/article/odon-lechner-budapest-architecture/index.html |access-date=2024-02-14 |website=CNN |language=en}}</ref> ليچنر جي طرز کان هٽي، پر سندس طريقي کان متاثر ٿي، ”نوجوانن“ (''Fiatalok'') نالي گروهه، جنهن ۾ [[ڪارولي ڪوش]] ۽ ڊيزو زروميچڪي شامل هئا، ساڳيو مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ هنگري جي روايتي اڏاوتي فن جون مخصوص بناوتون ۽ صورتون استعمال ڪيون. ٻن مکيه طرزن کان سواءِ، ٻڊاپيسٽ ۾ ٻين يورپي ملڪن مان جنم وٺندڙ اڏاوتي رجحانن جا مقامي روپ پڻ نظر اچن ٿا. [[سيشن (فن)|ويانا سيشن]]، جرمن ''[[يوگينڊ اسٽيل]]''، بيلجيم ۽ فرانس جو ''آرٽ نووو'' ۽ انگريزي توڙي فنلينڊي اڏاوتي فن جا اثر 20هين صديءَ جي شروعات ڌاري تعمير ٿيل عمارتن ۾ نمايان آهن. [[بيلا لائتا]] شروعات ۾ ليچنر جي طرز اختيار ڪئي، پوءِ انگريزي ۽ فنلينڊي رجحانن کان اثر ورتائين؛ [[قديم مصر|مصري]] طرز ۾ دلچسپي پيدا ٿيڻ کان پوءِ آخرڪار هو جديد اڏاوتي فن ڏانهن مائل ٿيو.<ref>{{cite web |last=Rudolf |first=Klein |title=Lajta, Béla |url=https://encyclopedia.yivo.org/article/1609 |website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe |publisher=YIVO Institute for Jewish Research |access-date=April 13, 2026 |language=en}}</ref> [[الادار آرڪائي]] پڻ لڳ ڀڳ ساڳيو رستو اختيار ڪيو. [[اشتوان ميڊگياسزائي]] پنهنجي الڳ طرز جوڙي، جيڪا ليچنر جي طرز کان مختلف هئي؛ هن ڪنڪريٽ ۾ آرائشي نمونا ٺاهڻ لاءِ روايتي نمونن جا اسلوب بند روپ استعمال ڪيا. عملي فنن جي ميدان ۾ آرٽ نووو جي پکيڙ کي هٿي ڏيڻ ۾ 1896ع ۾ کليل آرائشي فنن جي اسڪول ۽ عجائب گهر اهم ڪردار ادا ڪيو. ٻڊاپيسٽ جي مرڪزي علائقي ۾ لڳ ڀڳ سڀئي عمارتون هڪ سئو سال پراڻيون آهن، جن جون ڀتيون ٿلهيون، ڇتيون اوچيون ۽ سامهون وارين ڀتين تي آرائشي نمونا موجود آهن.<ref name="Eliznik.org.uk">{{cite web|title=Magyar (Hungarian) migration, 9th century|url=http://www.eliznik.org.uk/EastEurope/History/migration-map/hungarian-migration.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006210045/http://www.eliznik.org.uk/EastEurope/History/migration-map/hungarian-migration.htm|archive-date=6 October 2008|access-date=20 September 2009|website=Eliznik.org.uk}}</ref><ref>{{cite web|url=http://budapestcorner.com/index.php/flats/general-information|title=General information on various student flats and building types in Budapest|publisher=Budapest Corner|access-date=11 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101214123942/http://budapestcorner.com/index.php/flats/general-information|archive-date=14 December 2010}}</ref> === موسيقي === {{Main|هنگري جي موسيقي}} [[File:Budapest Opera 1.jpg|thumb|[[انڊراشي شاهراهه]] تي واقع [[هنگريائي رياستي اوپيرا گهر]]؛ هي علائقو [[عالمي ورثي جو ماڳ]] آهي]] هنگري جي موسيقيءَ ۾ بنيادي طور روايتي [[هنگريائي لوڪ موسيقي]] ۽ [[فرانز لسٽ]] ۽ [[بيلا بارتوڪ]] جهڙن ناميارن موسيقارن جون تخليقون شامل آهن، جن کي هنگري جي عظيم ترين موسيقارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. ٻين مشهور موسيقارن ۾ [[ارنسٽ فون ڊوهناڻي]]، [[فرانز شمٽ (موسيقار)|فرانز شمٽ]]، [[زولتان ڪوڊائي]]، [[گيبريل فون وائيڊچ]]، [[روڊولف واگنر-ريگيني]]، [[لاسلو لائتا]]، [[فرانز ليهار]]، [[ايمري ڪالمان]]، [[شانڊور ويريش]] ۽ [[ميڪلوش روزا]] شامل آهن. هنگري جي روايتي موسيقيءَ ۾ عام طور تي مضبوط [[ڊيڪٽائل (شاعري)|ڊيڪٽائلي]] تال هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هنگريائي ٻوليءَ ۾ هر لفظ جي پهرين پد تي زور ڏنو ويندو آهي. هنگري جي مشهور جديد ڪلاسيڪي موسيقارن ۾ [[گيورگي ليگيتي]]، [[گيورگي ڪورتاگ]]، [[پيٽر ايتوش]]، [[زولتان ڪوڊائي]] ۽ [[زولتان ييني]] شامل آهن. بارتوڪ 20هين صديءَ جي سڀ کان اهم موسيقارن مان هڪ هو. سندس موسيقي هنگري ۽ پاڙيسري علائقن جي لوڪ موسيقيءَ جي موضوعن، سُرن ۽ تال جي نمونن کان گهڻو متاثر هئي، جن جو هن پاڻ اڀياس ڪيو هو. هن انهن روايتن کي پنهنجي همعصر موسيقارن جي اثرن سان ملائي هڪ منفرد ذاتي طرز پيدا ڪئي.<ref>[http://mek.oszk.hu/02100/02172/html/index.html Szabolcsi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726113441/http://mek.oszk.hu/02100/02172/html/index.html |date=26 July 2020 }} Although the Hungarian upper class has long had cultural and political connections with the rest of Europe, leading to an influx of European musical ideas, the rural peasants maintained their own traditions such that by the end of the 19th century Hungarian composers could draw on rural peasant music to (re)create a Hungarian classical style. For example, [[Béla Bartók]] and [[Zoltán Kodály]], two of Hungary's most famous composers, are known for using folk themes in their own music.</ref> لوڪ موسيقي قومي سڃاڻپ جو نمايان حصو آهي ۽ انهن اڳوڻن هنگريائي علائقن ۾ پڻ اهم رهي آهي، جيڪي 1920ع جي ٽريانون معاهدي کان پوءِ رومانيا، سلوواڪيا ۽ پولينڊ جهڙن پاڙيسري ملڪن جو حصو بڻجي ويا، خاص طور ڏکڻ سلوواڪيا ۽ ٽرانسلوانيا ۾. لسٽ ۽ [[فيرينچ ايرڪل]] جي اڳواڻيءَ ۾ موسيقي اڪيڊمي قائم ٿيڻ کان پوءِ، [[File:Bartók Béla 1927.jpg|thumb|موسيقار [[بيلا بارتوڪ]]]] بروٽن موجب هنگري جو موسيقيائي آواز پاڙيسري ملڪن تي حيرت انگيز حد تائين اثرانداز ٿيو آهي، جنهن جو ممڪن سبب گڏيل آسٽرو-هنگريائي تاريخ آهي، ۽ رومانيا، سلوواڪيا ۽ پولينڊ ۾ هنگريائي موسيقيءَ جهڙيون ڌنون ٻڌڻ غيرمعمولي ڳالهه ناهي.<ref>Szalipszki, p. 12<br />Refers to the country as "widely considered" to be a "home of music".</ref> لوڪ موسيقي [[سابولچ-ساتمار-بيريگ ڪائونٽي|سابولچ-ساتمار]] واري علائقي ۽ ڪروشيا جي سرحد ڀرسان ٽرانسڊينوبيا جي ڏکڻ اولهندي حصي ۾ پڻ مضبوط روايت رکي ٿي. موهاچ ۾ ٿيندڙ [[بوشوياراش]] ميلو هنگريائي لوڪ موسيقيءَ جي اهم تقريب آهي، جنهن ۾ اڳ مشهور ۽ ڊگهي روايت رکندڙ [[بوگيزلَو آرڪيسٽرا]] پڻ حصو وٺندو هو.<ref name="Broughton">Broughton, pp. 159–167</ref> هنگري جي ڪلاسيڪي موسيقي ڊگهي عرصي کان هنگري جي تاريخي موسيقيائي روايتن ۽ هنگري جي سرزمين تي ڪيل اهڙي ”تجربي“ طور ترقي ڪئي، جنهن جو مقصد لوڪ گيتن جي موسيقيائي دنيا کي استعمال ڪندي شعوري موسيقيائي ثقافت پيدا ڪرڻ هو.<ref>Szabolcsi, ''The Specific Conditions of Hungarian Musical Development''<br />"Every experiment, made from Hungarian antecedents and on Hungarian soil, to create a conscious musical culture (music written by composers, as different from folk music), had instinctively or consciously striven to develop widely and universally the musical world of the folk song. Folk poetry and folk music were deeply embedded in the collective Hungarian people's culture, and this unity did not cease to be effective even when it was given from and expression by individual creative artists, performers and poets."</ref> جيتوڻيڪ هنگري جي مٿئين طبقي جا يورپ جي ٻين حصن سان ڊگهي عرصي کان ثقافتي ۽ سياسي لاڳاپا رهيا، جنهن سبب يورپي موسيقيائي خيال هنگري پهتا، پر ٻهراڙيءَ جي هارين پنهنجون موسيقيائي روايتون برقرار رکيون. ان ڪري 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين هنگريائي موسيقار ٻهراڙيءَ جي لوڪ موسيقيءَ مان مواد وٺي هنگريائي ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي طرز کي نئين سر جوڙي سگهيا.<ref name="Szabolcsi">{{cite web|url=http://mek.oszk.hu/02100/02172/html/index.html|title=Szabolcsi|website=Mek.oszk.hu|access-date=20 September 2009|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726113441/http://mek.oszk.hu/02100/02172/html/index.html|url-status=live}}</ref> مثال طور بارتوڪ وچ ۽ اوڀر يورپ جي مختلف علائقن، جن ۾ رومانيا ۽ سلوواڪيا شامل آهن، مان لوڪ گيت گڏ ڪيا، جڏهن ته ڪوڊائي جي دلچسپي هڪ نمايان هنگريائي موسيقيائي طرز پيدا ڪرڻ ۾ وڌيڪ هئي. هنگري ۾ ڪميونسٽ حڪمرانيءَ دوران هڪ گيتن واري ڪاميٽي مقبول موسيقيءَ جي ڇنڊڇاڻ ۽ سينسرشپ ڪندي هئي ته جيئن حڪومت مخالف يا نظرياتي طور نامناسب مواد کي روڪي سگهجي. ان دور کان پوءِ هنگري جي موسيقي صنعت ٻيهر ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. [[جاز]] ۾ ٽرمپٽ وڄائيندڙ [[روڊولف تومشچ]] ۽ پيانو نواز ۽ موسيقار [[ڪارولي بينڊر]] جهڙا فنڪار مشهور ٿيا، جڏهن ته هنگريائي لوڪ موسيقيءَ جي جديد صورت ۾ [[فيرينچ شيبو]] ۽ [[مارتا شيبيشٽين]] نمايان رهيا. هنگريائي راڪ جا ٽي وڏا گروهه [[ايليش (موسيقي گروهه)|ايليش]]، [[ميٽرو (هنگريائي موسيقي گروهه)|ميٽرو]] ۽ [[اوميگا (موسيقي گروهه)|اوميگا]] اڄ به گهڻو مشهور آهن، خاص طور اوميگا، جنهن جا مداح هنگري سان گڏ جرمني ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ موجود آهن. 1980ع واري ڏهاڪي جا پراڻا زيرزمين موسيقي گروهه، جهڙوڪ [[بياتريچي (موسيقي گروهه)|بياتريچي]]، پڻ مقبول آهن. === کاڌا === {{Main|هنگريائي کاڌا}} {{پڻ ڏسو|هنگريائي شراب|هنگري ۾ بيئر}} [[File:Dobos cake (Gerbeaud Confectionery Budapest Hungary).jpg|thumb|[[ڊوبوش ٽورٽ]]]] دنيا ۾ مشهور [[گولاش]] (''gulyás'' اسٽيو يا ''gulyás'' سوپ) جهڙا روايتي کاڌا هنگريائي کاڌن ۾ نمايان حيثيت رکن ٿا. کاڌن ۾ اڪثر [[پيپريڪا]]، يعني ڳاڙهي مرچن جو پيٺل مصالحو، استعمال ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي هنگريائي کاڌن جي هڪ اهم جدت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.sulinet.hu/tart/fcikk/Kjc/0/23144/1|title=Sulinet: Magyar növény-e a paprika?|website=Sulinet.hu|access-date=21 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080620004145/http://www.sulinet.hu/tart/fcikk/Kjc/0/23144/1|archive-date=20 June 2008}}</ref> مرچ جي هڪ خاص قسم مان تيار ٿيندڙ پيپريڪا پائوڊر روايتي هنگريائي کاڌن ۾ سڀ کان عام استعمال ٿيندڙ مصالحن مان هڪ آهي. ''[[تيجفول]]'' نالي گهاٽي کٽي ڪريم اڪثر کاڌي جي ذائقي کي نرم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هنگري جو مشهور گرم دريائي مڇيءَ جو سوپ، جنهن کي [[مهاڻي جو سوپ]] يا ''halászlé'' چيو وڃي ٿو، عام طور ڪيترن قسمن جي اُٻاريل مڇين جو گهاٽو ميلاپ هوندو آهي.<ref>{{cite book|first=Karoly|last=Gundel|title=Gundel's Hungarian cookbook|publisher=Corvina|location=Budapest|year=1992|isbn=963-13-3600-X|oclc=32227400}}page 23</ref> ٻين مشهور کاڌن ۾ [[چڪن پيپريڪاش]]، هنج جي جيري مان ٺهيل [[فوا گرا]]، ''[[پورڪولٽ]]'' اسٽيو، ''واداش'' يعني ڀاڄين جي گريوي ۽ [[اسپيٽزلي|ڊمپلنگن]] سان شڪار جي گوشت جو اسٽيو، بادامن سان ٽرائوٽ مڇي ۽ لوڻيا توڙي مٺا ڊمپلنگ شامل آهن. انهن ۾ ''[[توروش چوسا]]''، يعني تازي [[ڪوارڪ (کير جي پيداوار)|ڪوارڪ پنير]] ۽ گهاٽي کٽي ڪريم سان ڊمپلنگ پڻ شامل آهن. مٺاڻن ۾ مشهور [[ڊوبوش ٽورٽ]]، صوف، چيري، پوست جي ٻج يا پنير سان ڀريل [[اسٽروڊل]] (''rétes'')، [[پالاچنڪي|گونڊيل پين ڪيڪ]]، آلوچيءَ جا ڊمپلنگ (''[[ڪنويڊل|szilvás gombóc]]'')، ''شوملوئي'' ڊمپلنگ، ٿڌو [[کٽي چيريءَ جو سوپ]] ۽ مٺي شاهه بلوط جي پوري ''gesztenyepüré'' شامل آهن. آخري مٺاڻ ۾ پڪل [[شاهه بلوط]] کي کنڊ ۽ رم سان ڪُٽي ننڍن ٽڪرن ۾ ورهايو وڃي ٿو ۽ مٿان ڦينٽيل ڪريم وڌي وڃي ٿي. ''[[پريٽزل|پيريچ]]'' ۽ ''[[ڪفلي]]'' پڻ تمام مشهور بيڪري شيون آهن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AuM9b9dCG08C&q=kifli+bread&pg=PA157|title=Helen's Hungarian Heritage Recipes|last=Czégény|first=Clara Margaret|date=2006|publisher=Dream Machine Publishing|isbn=978-0-9780254-0-3|language=en}}</ref> ''چاردا'' هنگريائي سراءِ جو سڀ کان نمايان روايتي قسم آهي، جيڪو پراڻي طرز جو ميخانو هوندو آهي ۽ روايتي کاڌا ۽ مشروبات پيش ڪندو آهي. ''بوروزو'' عام طور آرامده پراڻي طرز جي شراب خاني لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ''پنچي'' بيئر يا شراب جو تهه خانو آهي ۽ ''شوروزو'' اهڙو [[ميخانو]] آهي جتي بيرل مان بيئر ۽ ڪڏهن کاڌو پڻ پيش ڪيو ويندو آهي. ''بيسترو'' گهٽ قيمت وارو ريسٽورنٽ آهي، جتي اڪثر پاڻ خدمت ڪرڻ جو رواج هوندو آهي. ''بوفي'' سڀ کان سستي جاءِ آهي، جيتوڻيڪ اتي ڪڏهن ڪڏهن ڪائونٽر وٽ بيهي کائڻو پوي ٿو. ''چوڪراسدا'' نالي مٺائي گهرن ۾ پيسٽريون، ڪيڪ ۽ ڪافي پيش ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ''ايسپريسو'' ڪيفي هوندو آهي. [[File:Tokaji 6p 1989.jpg|thumb|مشهور [[ٽوڪائي]] شراب. [[فرانس جو لوئي چوڏهون|فرانس جي لوئي چوڏهين]] ان کي ''Vinum Regum, Rex Vinorum''، يعني ”بادشاهن جو شراب، شرابن جو بادشاهه“ سڏيو.]] [[پالنڪا]] ميون مان تيار ٿيندڙ هڪ قسم جي برانڊي آهي، جيڪا عظيم هنگريائي ميدان جي باغن ۾ پوکيل ميون مان ڪشيد ڪئي ويندي آهي. هي هنگري جو مقامي الڪوحلي مشروب آهي ۽ ڪيترن ذائقن ۾ تيار ٿئي ٿو، جن ۾ خوباني (''barack'') ۽ چيري (''cseresznye'') شامل آهن. تنهن هوندي به آلوچي (''szilva'') جو ذائقو سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي. بيئر ڪيترن روايتي هنگريائي کاڌن سان گڏ پيتي وڃي ٿي. هنگري جون پنج مکيه بيئر برانڊون [[بورشود شراب خانو|بورشودي]]، [[شوپروني]]، [[آراني آسوڪ]]، [[ڪوبانيائي]] ۽ [[ڊريهر شراب خانو|ڊريهر]] آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.gaultmillau.hu/kalauz-2017/sorhelyzet-magyarorszag-2016|title=Sörhelyzet, Magyarország 2016 – Gault&Millau kalauz – Gault&Millau Magyarország|work=Gault&Millau |access-date=19 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304184347/http://www.gaultmillau.hu/kalauz-2017/sorhelyzet-magyarorszag-2016|archive-date=4 March 2017}}</ref> هنگري ۾ روايتي طور بيئر پيئڻ وقت ماڻهو پنهنجا گلاس يا مگ پاڻ ۾ نه ٽڪرائيندا آهن. هنگريائي ثقافت ۾ هڪ شهري ڏند ڪٿا مشهور آهي ته 1849ع ۾ [[آراد جا 13 شهيد|آراد جي 13 شهيدن]] کي ڦاهي ڏيڻ جي خوشيءَ ۾ آسٽريائي جنرلن بيئر جا گلاس پاڻ ۾ ٽڪرايا هئا. ڪيترائي ماڻهو اڄ به ان روايت جي پيروي ڪن ٿا، جيتوڻيڪ نوجوان نسل جا ڪيترائي ماڻهو ان کي رد ڪن ٿا ۽ چون ٿا ته اهو عهد رڳو 150 سالن لاءِ هو.<ref>{{cite web|title=Koccintás sörrel|url=http://www.urbanlegends.hu/2005/06/17/koccintas-sorrel/|access-date=29 July 2011|language=hu|date=17 June 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309015613/http://www.urbanlegends.hu/2005/06/17/koccintas-sorrel/|archive-date=9 March 2009}}</ref> [[هنگريائي شراب|هنگري شراب ٺاهڻ لاءِ تمام موزون ملڪ آهي]] ۽ ملڪ کي ڪيترن ئي شراب پيدا ڪندڙ علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://njt.hu/jogszabaly/2009-127-20-82|title=127/2009. (IX. 29.) FVM rendelet|publisher=Nemzeti Jogszabálytár / National Legislation (Hungary)|access-date=2 April 2022|language=hu|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412003910/https://njt.hu/jogszabaly/2009-127-20-82|url-status=live}}</ref> رومن ماڻهن پانونيا ۾ انگور جون وليون آنديون ۽ پنجين صدي عيسويءَ تائين موجوده هنگري واري علائقي ۾ وڏن انگورن جي باغن جا تاريخي حوالا ملن ٿا. هنگريائي ماڻهو شراب ٺاهڻ جو علم اوڀر کان پاڻ سان کڻي آيا هئا. [[احمد ابن رسته|ابن رسته]] موجب هنگريائي قبيلا [[ڪارپيٿين طاس تي هنگرين جي فتح|ڪارپيٿين طاس تي فتح]] کان گهڻو اڳ شراب ٺاهڻ کان واقف هئا.<ref>Ian Spencer Hornsey, The Chemistry and Biology of Winemaking, Royal Society of Chemistry, 2007, p. 49, {{ISBN|9780854042661}}</ref> مختلف شراب پيدا ڪندڙ علائقا ڪيترن ئي قسمن ۽ طرزن جا شراب تيار ڪن ٿا. ملڪ جون مکيه پيداوارون مناسب تيزابيت رکندڙ نفيس ۽ ڀرپور خشڪ اڇا شراب آهن، جڏهن ته پيچيدا مٺا اڇا شراب ([[ٽوڪائي شراب وارو علائقو|ٽوڪائي]])، نفيس شراب ([[ايگر شراب وارو علائقو|ايگر]]) ۽ ڀرپور ۽ مضبوط ڳاڙها شراب ([[ويلاني]] ۽ [[سيڪسارڊ]]) پڻ تيار ڪيا وڃن ٿا. مکيه انگوري قسمن ۾ اولاس رزلنگ، [[هارشليوليو]]، [[فرمنٽ]]، [[پينو گري]] يا سرڪيبارات ۽ [[شارڊوني]] اڇن شرابن لاءِ، جڏهن ته ڪيڪفرانڪوش يا جرمن ۾ [[بلائوفرانڪش]]، [[ڪادارڪا]]، [[بلائور پورٽوگيزر|پورٽوگيزر]]، [[زوائيگيلٽ]]، [[ڪابرني سووينيون]]، [[ڪابرني فرانڪ]] ۽ [[ميرلو]] ڳاڙهن شرابن لاءِ استعمال ٿين ٿا. هنگري جا سڀ کان مشهور شراب [[ٽوڪائي آسو]] ۽ [[ايگري بيڪاور]] آهن.<ref>This is the world-famous sweet, topaz-colored wine known throughout the English-speaking world as '''Tokay'''. "A rich, sweet, moderately strong wine of a topaz color, produced in the vicinity of Tokay, in Hungary; also, a similar wine produced elsewhere." ''Webster's New International Dictionary of the English Language'' (Springfield, Mass.: G.&C. Merriam, 1913). See ''Tokay'' at page 2166.</ref><ref>{{cite web|url=http://eger.hu/hu/hirek/vezeto-hirek/c/egri-bikaver-hungarikum-lett-a-voros-cuvee-16832|title=Egri Bikavér – Hungarikum Lett a Vörös Cuvée|website=Eger.hu|access-date=6 July 2017|archive-date=19 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819063748/http://eger.hu/hu/hirek/vezeto-hirek/c/egri-bikaver-hungarikum-lett-a-voros-cuvee-16832|url-status=live}}</ref> ٽوڪائي شراب کي ڪيترن ناميارن اديبن ۽ موسيقارن ساراهيو آهي.<ref name="royal tokaji">{{cite web|last1=Tokaji |first1=Royal |url=http://www.royal-tokaji.com/wine_of_kings.php|title=True Heritage – Vinum Regum, Rex Vinorum – Wine of Kings, King of Wines|work=Royal Tokaji |publisher=The Royal Tokaji Wine Company|access-date=6 July 2017|archive-date=28 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728095846/http://www.royal-tokaji.com/wine_of_kings.php}}</ref> 150 سالن کان وڌيڪ عرصي کان هنگري جي چاليهن مختلف جڙي ٻوٽين جي ميلاپ مان [[يونيڪم]] نالي ليڪيور تيار ڪيو وڃي ٿو. هي هڪ ڪڙو ۽ گهري رنگ وارو الڪوحلي مشروب آهي، جيڪو کاڌي کان اڳ بک وڌائڻ واري مشروب طور يا کاڌي کان پوءِ پي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://zwackunicum.hu/en/markaink/unicum/|title=Unicum|publisher=[[Zwack]]}}</ref> === رانديون === {{پڻ ڏسو|هنگري ۾ فٽبال}} [[File:Vaterpolo Hungary vs Italy semifinal game2.jpg|thumb|left|[[هنگري جي مردن جي قومي واٽر پولو ٽيم]] کي دنيا جي بهترين ٽيمن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ هن ٽيم وٽ اولمپڪ سون جي تمغن ۽ مجموعي تمغن جو عالمي رڪارڊ آهي.]] [[اولمپڪ راندين ۾ هنگري|هنگري جي رانديگرن]] [[اونهاري جون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن. [[اونهاري جي اولمپڪ راندين جي سڀني وقتن جي تمغن جي جدول|اونهاري جي اولمپڪ راندين جي سڀني وقتن جي تمغن جي ڳڻپ]] ۾ هنگري مجموعي طور 511 تمغن سان نائين نمبر تي آهي. في ماڻهوءَ جي حساب سان هنگري وٽ دنيا ۾ [[اولمپڪ تمغو|اولمپڪ تمغن]] جو ٽيون ۽ سون جي تمغن جو ٻيو سڀ کان وڏو انگ آهي.<ref>{{cite web|title=Medals Per Capita: All Summer Games|url=https://medalspercapita.com/#medals-per-capita:summer|access-date=15 August 2022|archive-date=14 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814003211/https://medalspercapita.com/#medals-per-capita:summer}}</ref> هنگري تاريخي طور اولمپڪ جي آبي راندين ۾ نمايان رهيو آهي. [[واٽر پولو]] ۾ هنگري جي مردن جي ٽيم [[اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ واٽر پولو|اولمپڪ واٽر پولو]] ۾ وڏي فرق سان سڀ کان وڌيڪ تمغا کٽيندڙ ٽيم آهي، جڏهن ته ترڻ ۾ [[اولمپڪ ترڻ جي مرد تمغا ماڻيندڙن جي فهرست|مردن]] ۽ [[اولمپڪ ترڻ جي عورت تمغا ماڻيندڙن جي فهرست|عورتن]] جون ٽيمون ٻئي ڪاميابيءَ جي لحاظ کان پنجين نمبر تي آهن. [[اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ ڪينوئنگ|ڪينوئنگ ۽ ڪياڪنگ]] جي مجموعي تمغن جي ڳڻپ ۾ هنگري پهرين نمبر تي آهي. هنگري 2018ع ۾ سياري جي اولمپڪ راندين ۾ پنهنجو پهريون سون جو تمغو مردن جي شارٽ ٽريڪ اسپيڊ اسڪيٽنگ ۾ کٽيو؛ چار رانديگرن واري ٽيم ۾ [[چابا بوريان]]، [[شائولين شانڊور ليو]]، [[شائوانگ ليو]] ۽ [[وڪٽر نوخ]] شامل هئا.<ref>{{Cite news|url=http://hungarianfreepress.com/2018/02/22/chinese-hungarian-brothers-win-gold-for-hungary-at-winter-olympics/|title=Chinese-Hungarian brothers win gold for Hungary at Winter Olympics|date=22 February 2018|work=Hungarian Free Press|access-date=4 March 2018|language=en-US|archive-date=10 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410163030/https://hungarianfreepress.com/2018/02/22/chinese-hungarian-brothers-win-gold-for-hungary-at-winter-olympics/}}</ref> [[File:Groupama Arena Budapest (17267881892).jpg|right|thumb|[[فيرينچواروش اسٽيڊيم|گروپاما ارينا]]، [[فيرينچواروشي ٽي سي]] جو گهرو ميدان ۽ [[يوئيفا اسٽيڊيم درجا|يوئيفا درجي 4 جو اسٽيڊيم]]]] گذريل ٻن ڏهاڪن دوران هنگري ڪيترين عالمي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪئي، جن ۾ [[1997ع عالمي شوقين باڪسنگ چيمپيئن شپ]]، [[2000ع عالمي فينسنگ چيمپيئن شپ]]، [[2001ع عالمي آل رائونڊ اسپيڊ اسڪيٽنگ چيمپيئن شپ]]، [[2008ع عالمي بين الجامعاتي رانديون]]، [[2008ع عالمي ماڊرن پينٽاٿلون چيمپيئن شپ]]، [[2010ع آئي ٽي يو عالمي چيمپيئن شپ سيريز]]، 2011ع [[آئي آئي ايڇ ايف عالمي چيمپيئن شپ]]، [[2013ع عالمي فينسنگ چيمپيئن شپ]]، [[2013ع عالمي ريسلنگ چيمپيئن شپ]]، 2014ع [[عالمي ماسٽرز ايٿليٽڪس چيمپيئن شپ]]، [[2017ع عالمي آبي چيمپيئن شپ]] ۽ [[2017ع عالمي جوڊو چيمپيئن شپ]] شامل آهن. ان کان سواءِ هنگري ڪيترن يورپي سطح جي مقابلن جي پڻ ميزباني ڪئي آهي، جن ۾ [[2006ع يورپي آبي چيمپيئن شپ]]، [[2010ع يورپي آبي چيمپيئن شپ]]، [[2013ع يورپي جوڊو چيمپيئن شپ]]، [[2013ع يورپي ڪراٽي چيمپيئن شپ]] ۽ [[2017ع يورپي ريڌمڪ جمناسٽڪس چيمپيئن شپ]] شامل آهن. هنگري [[يوئيفا يورو 2020]] جون چار ميچون پڻ منعقد ڪيون، جيڪي 67,889 تماشائين جي گنجائش رکندڙ نئين گهڻ-مقصد [[پوشڪاش فيرينچ اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيون ويون. هنگري فٽبال ۾ ٽي اولمپڪ سون جا تمغا کٽي چڪو آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ هنگري فٽبال ۾ اهم حڪمت عملي واريون تبديليون آنديون، [[مڪمل فٽبال]] جا حڪمت عملي وارا بنياد رکيا ۽ ''Aranycsapat''، يعني ”[[سونهري ٽيم]]“ ذريعي عالمي فٽبال تي ڇانيل رهيو. ان ٽيم ۾ [[فيرينچ پوشڪاش]] پڻ شامل هو، جنهن کي 20هين صديءَ جي سڀ کان وڌيڪ گول ڪندڙ رانديگرن مان هڪ قرار ڏنو ويو،<ref name="FIFA benefit">{{cite web|url=https://www.fifa.com/en/organisation/president/index/0,4095,110412,00.html?articleid=110412|title=FIFA President: FIFA to help the Galloping Major|publisher=[[FIFA]]|date=12 October 2005|access-date=17 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061007122035/http://www.fifa.com/en/organisation/president/index/0%2C4095%2C110412%2C00.html?articleid=110412|archive-date=7 October 2006}}</ref><ref name="Spanish obit">{{cite web|url=http://www.as.com/articulo/Futbol/Coronel/Puskas/zurdo/oro/dasftb/20061117dasdasftb_2/Tes/|title=Coronel Puskas, el zurdo de oro|language=es|work=[[AS (newspaper)|AS]]|date=17 November 2006|access-date=17 November 2006|archive-date=24 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724064913/http://www.as.com/articulo/Futbol/Coronel/Puskas/zurdo/oro/dasftb/20061117dasdasftb_2/Tes/|url-status=live}}</ref><ref name="Puskás auction">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2005/oct/13/golf.media|last=Mackay|first=Duncan|work=The Guardian|location=London|title=Lineker tees up another nice little earner|date=13 October 2005|access-date=17 November 2006|archive-date=28 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128070359/https://amp.theguardian.com/sport/2005/oct/13/golf.media|url-status=live}}</ref> ۽ جنهن جي نالي تي فيفا پنهنجي نئين انعام، [[فيفا پوشڪاش انعام|پوشڪاش انعام]]، کي منسوب ڪيو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/classicfootball/awards/gala/news/newsid=1120835.html|title=Blatter unveils FIFA Puskas Award|publisher=[[FIFA]]|date=21 October 2009|access-date=22 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430045505/http://www.fifa.com/classicfootball/awards/gala/news/newsid%3D1120835.html|archive-date=30 April 2011}}</ref> ان دور جي ٽيم جو [[عالمي فٽبال ايلو درجابندي|ايلو درجابندي]] ۾ 2166 جو اسڪور رهيو، جيڪو تاريخ جي سڀ کان اوچن اسڪورن مان هڪ آهي، ۽ ٽيم فٽبال جي تاريخ جي سڀ کان ڊگهن ناقابل شڪست سلسلن مان هڪ قائم ڪندي چئن سالن کان وڌيڪ عرصي دوران 31 ميچن ۾ ناقابل شڪست رهي.<ref>{{cite news|url=http://www.eloratings.net/Hungary.htm|title=World Football Elo Ratings: Hungary|date=6 July 2017|access-date=6 July 2017|archive-date=24 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080524111200/http://www.eloratings.net/Hungary.htm|url-status=live}}</ref> سونهري دور کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ هنگريائي فٽبال آهستي آهستي ڪمزور ٿي، جيتوڻيڪ هاڻوڪي دور ۾ ان جي مختلف شعبن ۾ ٻيهر ترقي ٿي آهي. هنگري جي ٻارن جي فٽبال فيڊريشن 2008ع ۾ قائم ڪئي وئي، جڏهن ته نوجوان رانديگرن جي تربيت کي پڻ هٿي ملي آهي. هنگري ٻڊاپيسٽ ۽ ڊيبريچين ۾ [[2010ع يوئيفا فوٽسال چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪئي، جيڪو پهريون ڀيرو هو جو [[هنگريائي فٽبال فيڊريشن]] ڪنهن [[يوئيفا]] فائنلز مقابلي جي ميزباني ڪئي. [[فارمولا ون]] جي [[هنگريائي گرانڊ پري]] ٻڊاپيسٽ جي ٻاهران [[هنگارورنگ]] تي منعقد ٿيندي آهي، جنهن سرڪٽ کي [[بين الاقوامي گاڏين جي فيڊريشن|ايف آءِ اي]] جو گريڊ 1 لائسنس حاصل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.fia.com/sites/default/files/tableaulicencescircuit.pdf|title=List of FIA Licensed Circuits|date=6 February 2015|publisher=[[FIA]]|access-date=28 May 2015|archive-date=28 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150528073106/http://www.fia.com/sites/default/files/tableaulicencescircuit.pdf|url-status=live}}</ref> 1986ع کان هيءَ ريس فارمولا ون عالمي چيمپيئن شپ جو حصو رهي آهي. 2016ع جي شروعات ۾ پهريون ڀيرو ٽريڪ جي سطح مڪمل طور نئين سر ٺاهي وئي ۽ اعلان ڪيو ويو ته گرانڊ پري جو معاهدو وڌيڪ پنجن سالن لاءِ، يعني 2026ع تائين، وڌايو ويو آهي.<ref>{{cite web|title=Aszfaltavató a Hungaroringen|language=hu|url=http://hungaroring.hu/hu/hirek/aszfaltavato-a-hungaroringen|publisher=[[Hungaroring]]|quote="A Magyar Nagydíj szerződését újabb öt évvel meghosszabbítottuk, ami azt jelenti, hogy a futamunknak 2026-ig helye van a Formula–1-es versenynaptárban." Translates as "We have extended the Hungarian Grand Prix's contract for a further 5 years, which means that our race has a place on the F1 calendar until 2026".|date=14 April 2016|access-date=15 April 2016|archive-date=19 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160419044928/http://hungaroring.hu/hu/hirek/aszfaltavato-a-hungaroringen|url-status=live}}</ref> [[شطرنج]] هنگري ۾ هڪ مشهور ۽ ڪامياب راند آهي، ۽ [[عالمي شطرنج فيڊريشن]] جي درجابنديءَ ۾ هنگريائي رانديگر مجموعي طاقت جي لحاظ کان اٺين نمبر تي رهيا آهن.<ref>{{cite web|url=https://ratings.fide.com/topfed.phtml|title=Federations Ranking|date=19 November 2016|publisher=[[FIDE]]|access-date=19 November 2016|archive-date=12 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012133545/https://ratings.fide.com/topfed.phtml}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 54 [[گرانڊ ماسٽر (شطرنج)|گرانڊ ماسٽر]] ۽ 118 [[عالمي شطرنج فيڊريشن جا لقب|انٽرنيشنل ماسٽر]] آهن، جيڪو [[فرانس]] يا [[برطانيا]] کان وڌيڪ انگ آهي. [[يوديت پولگار]] کي عام طور تاريخ جي [[شطرنج جي اصطلاحن جي لغت|سڀ کان مضبوط عورت شطرنج رانديگر]] سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي طور دنيا جا ڪجهه بهترين [[سيبر (فينسنگ)|سيبر]] رانديگر پڻ هنگري مان آيا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.fie.ch/Competitions/RankingList.aspx?param=8C508173B39155DD53B81E624647082B999A7254268EA043313A21E19F3CCE115928F31266BFED5C96744EFE404921371BA0B553CB9419D947CC609C9FC6CCFB48C6AE112ABA5A4EB917D1B7B1AFEA73D9301125242F40950B39007F8B30803B1428FD85451599C7E8B640F55FBB99F96E85563733B996F4DA086222E241E75C|title=FIE 2009–2010 men's rankings|work=Fie.ch|access-date=22 June 2011|archive-date=27 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251127151911/http://www.fie.ch/Competitions/RankingList.aspx?param=8C508173B39155DD53B81E624647082B999A7254268EA043313A21E19F3CCE115928F31266BFED5C96744EFE404921371BA0B553CB9419D947CC609C9FC6CCFB48C6AE112ABA5A4EB917D1B7B1AFEA73D9301125242F40950B39007F8B30803B1428FD85451599C7E8B640F55FBB99F96E85563733B996F4DA086222E241E75C|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fie.ch/Competitions/RankingList.aspx?param=F822EFF311A4B9B772C67048D9DA32F4B0EED82CC9D791272D364D08FDA7CEAE08236B030B5BAF7869033790E5CBFE0B1DE4945E6BF24D1B417CA444D76B51ABFDBEC84449C9BB34B6AC942A1FF403A3D9301125242F40950B39007F8B30803B1428FD85451599C7E8B640F55FBB99F96E85563733B996F4DA086222E241E75C|title=FIE 2009–2010 women's rankings|work=Fie.ch|access-date=22 June 2011|archive-date=17 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250717165258/http://www.fie.ch/Competitions/RankingList.aspx?param=F822EFF311A4B9B772C67048D9DA32F4B0EED82CC9D791272D364D08FDA7CEAE08236B030B5BAF7869033790E5CBFE0B1DE4945E6BF24D1B417CA444D76B51ABFDBEC84449C9BB34B6AC942A1FF403A3D9301125242F40950B39007F8B30803B1428FD85451599C7E8B640F55FBB99F96E85563733B996F4DA086222E241E75C|url-status=live}}</ref> ۽ 2009ع ۾ [[هنگري جي مردن جي قومي آئس هاڪي ٽيم]] پهريون ڀيرو مٿئين درجي جي [[آئس هاڪي عالمي چيمپيئن شپ]] لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو؛ 2015ع ۾ ٽيم ٻيهر مٿئين درجي جي عالمي چيمپيئن شپ لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو. == پڻ ڏسو == {{Portal|Hungary|Countries|Europe|European Union }} * [[هنگري جو خاڪو]] {{clear}} == حوالا == {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> === ماخذ === * {{Cite book |last=Nagy |first=Kálmán |title=A honfoglalás korának hadtörténete |date=2007 |publisher=Heraldika Kiadó |isbn= |location=Budapest |language=Hungarian |trans-title=Military History of the Age of the Hungarian Conquest}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Palonen |first=Emilia |year=2025 |title=The Birth and Death of Liberal Democracy in Hungary: The Populist Logic of Polarisation as Hegemony |url=https://hup.fi/books/m/10.33134/pro-et-contra-4 |isbn=978-952-369-137-7 |publisher=Helsinki University Press |doi=10.33134/pro-et-contra-4 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links |voy=Hungary |s=Portal:Hungary }} '''حڪومت''' * [https://kormany.hu/ هنگري حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://miniszterelnok.hu/en/ هنگري جي وزيراعظم جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.sandorpalota.hu/ هنگري جي صدر جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://visithungary.com/ هنگري جي سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ] '''عام ڄاڻ''' * [https://www.britannica.com/place/Hungary ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' ۾ ”هنگري“] * [http://www.oecd.org/hungary/ [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] تي هنگري] * [https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/hungary_en [[يورپي يونين]] تي هنگري] * {{Wikiatlas|Hungary}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HU [[انٽرنيشنل فيوچرز]] پاران هنگري بابت اڳڪٿيون] * [https://www.bbc.com/news/world-europe-17380792 [[بي بي سي نيوز]] تي هنگري] * [http://www.fao.org/countryprofiles/index/en/?iso3=HUN ايف اي او ملڪي خاڪا: هنگري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923014907/http://www.fao.org/countryprofiles/index/en/?iso3=HUN |date=23 September 2017 }} * [https://dailynewshungary.com/ ڊيلي نيوز هنگري] * [http://hungarytoday.hu/ هنگري ٽوڊي – هنگري بابت تازيون خبرون] {{Hungary articles}} {{Navboxes | title = هنگري سان لاڳاپيل مضمون | list = {{Sovereign states of Europe}} {{EU members}} {{European Economic Area (EEA)}} {{Council of Europe members}} {{La Francophonie}} {{Organization of Turkic States}} }} {{Authority control}} {{Coord|47|N|20|E|display=title}} [[زمرو:هنگري| ]] [[زمرو:895ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي هنگريائي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ]] [[زمرو:نيٽو جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:يورپي يونين جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:ميڊيٽرينين يونين جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:ٽن سمنڊن واري شروعات جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:جمهوريائون]] [[زمرو:1000ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1920ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:890ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:ترڪ رياستن جي تنظيم جون مبصر رياستون]] [[زمرو:اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم جا ميمبر]] 29zujq7zmpjaihomty8ekcnfmy4uqt5 0 40346 415063 411074 2026-09-26T17:40:24Z InternetArchiveBot 13773 Add 2 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415063 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جماليات، فلسفي ۽ انساني ادراڪ سان لاڳاپيل تصور}} [[فائل:Cathédrale Notre-Dame de Paris - Rose Sud (DBW24-0421).jpg|thumb|280px|[[ناٽر ڊام ڊي پيرس]] جي ڏاکڻي گلابي دري؛ روشني، رنگ، تناسب ۽ هندسي ترتيب گوٿڪ فن تعمير جي اهم جمالياتي خصوصيتن مان آهن.]] '''حسن''' يا '''سُونهن''' اهڙي خاصيت، تجربي يا قدر کي چيو ويندو آهي، جنهن سان ڪنهن شخص، شيءِ، منظر، آواز، خيال يا فني تخليق کي ڏسندڙ يا محسوس ڪندڙ ۾ [[جماليات|جمالياتي]] پسنديدگي، خوشي، ڪشش، حيرت يا قدر جو احساس پيدا ٿئي. حسن فلسفي جي [[جماليات]] واري شعبي جو هڪ بنيادي موضوع آهي ۽ تاريخي طور [[سچ]]، [[نيڪي]] ۽ ٻين بنيادي قدرن سان گڏ بحث هيٺ رهيو آهي.<ref name="SEPBeauty">{{cite web |title=Beauty |url=https://plato.stanford.edu/entries/beauty/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=17 June 2026 |access-date=10 September 2026 }}</ref> حسن کي فقط جسماني ڏيک تائين محدود نٿو سمجهيو وڃي؛ اصطلاح [[فطرت]]، [[فن]]، [[موسيقي]]، [[ادب]]، [[فن تعمير]]، انساني اخلاق، خيالن ۽ تجريدي جوڙجڪن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ان ڪري فلسفي ۾ هڪ بنيادي سوال اهو رهيو آهي تہ حسن شين ۾ موجود ڪا معروضي خاصيت آهي يا اهو ڏسندڙ جي ذوق، تجربن ۽ سماجي ماحول مان پيدا ٿيندڙ داخلي احساس آهي.<ref name="SEPBeauty"/> سنڌي ادبي استعمال ۾ پڻ حسن ظاهري ۽ باطني ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن تہ رومانوي شاعريءَ ۾ حسن ۽ [[عشق]] ويجها ۽ بار بار ورجائجندڙ موضوع آهن.<ref>ڪتاب: ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == تصور ۽ بنيادي سوال == حسن جي فلسفي ۾ سڀ کان پراڻو تڪرار ان جي '''معروضي''' ۽ '''موضوعي''' حيثيت بابت آهي. معروضي نظرين موجب حسن ۾ تناسب، ترتيب، هم آهنگي يا وحدت جهڙيون ڪي خاصيتون اهڙيون آهن جيڪي ڏسندڙ کان آزاد به موجود ٿي سگهن ٿيون. موضوعي نظرين موجب ڪنهن شيءِ جو حسين هجڻ آخرڪار ان مان حاصل ٿيندڙ انساني تجربي، لطف يا پسند سان لاڳاپيل آهي.<ref name="SEPBeauty"/> ارڙهين صديءَ تائين ''ذوق'' (taste) جمالياتي فلسفي جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. [[ڊيوڊ هيوم]] حسن کي ڏسندڙ ذهن جي تجربي سان ڳنڍيو، پر ساڳئي وقت اهو سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي تہ ڇو ڪي جمالياتي فيصلا ٻين کان وڌيڪ معتبر سمجهيا وڃن ٿا. [[ايمانوئيل ڪانٽ]] حسن بابت فيصلو موضوعي لطف تي ٻڌل قرار ڏنو، پر سندس خيال ۾ اهڙي فيصلي سان گڏ ٻين جي رضامنديءَ جي دعويٰ به شامل هوندي آهي.<ref name="SEPConcept">{{cite web |title=The Concept of the Aesthetic |url=https://plato.stanford.edu/entries/aesthetic-concept/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=10 September 2026 }}</ref> === حسن، ذوق ۽ جماليات === [[جماليات]] حسن کان وڌيڪ وسيع شعبو آهي. جديد جماليات ۾ رڳو ”ڇا حسين آهي؟“ نه پر فن، بدصورتي، مهابت، ادراڪ، اظهار، فني قدر، ذوق ۽ جمالياتي تجربي بابت سوال پڻ شامل آهن. ان ڪري هر جمالياتي تجربو لازمي طور حسن سان لاڳاپيل نه هوندو آهي.<ref name="SEPConcept"/> {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5b4b8a; color:white; font-size:110%;" | '''حسن بابت اهم نظريا''' |- ! style="background:#d9d2e9;" | نظريو ! style="background:#d9d2e9;" | بنيادي خيال ! style="background:#d9d2e9;" | اهم مفڪر يا روايت |- | style="background:#f3f0f8;" | تناسب ۽ هم آهنگي | حسن ترتيب، تناسب، توازن ۽ حصن جي مربوط وحدت سان پيدا ٿئي ٿو. | [[پيٿاگورس]]، [[افلاطون]]، [[ارسطو]] |- | style="background:#eaf4ff;" | مثالي يا مابعدالطبيعي حسن | جسماني حسن ڪنهن اعليٰ حقيقت، ڪمال يا وحدت ڏانهن اشارو ڪري ٿو. | [[افلاطون]]، [[پلاٽينس]] |- | style="background:#fff4df;" | موضوعي ذوق | حسن جو تجربو ڏسندڙ جي ذهن ۽ احساس سان لاڳاپيل آهي. | [[ڊيوڊ هيوم]] |- | style="background:#e9f7ef;" | بي غرض جمالياتي لطف | حسين شيءِ مان لطف ذاتي فائدي يا ملڪيت جي خواهش کان الڳ ٿي سگهي ٿو. | [[ايمانوئيل ڪانٽ]] |- | style="background:#fce8ef;" | حياتياتي ۽ ارتقائي نظريا | ڪجهه جمالياتي پسندون صحت، ساٿي چونڊ ۽ [[قدرتي چونڊ|ارتقا]] سان جزوي تعلق رکي سگهن ٿيون. | [[چارلس ڊارون]] ۽ جديد ارتقائي نفسيات |- | style="background:#eef7ff;" | ثقافتي ۽ سماجي نظريا | حسن جا معيار تاريخ، ثقافت، طاقت، فيشن، جنس ۽ سماجي قدرن سان به ٺهن ٿا. | جديد سماجي ۽ ثقافتي جماليات |- | style="background:#f7f2ff;" | نيورو-جماليات | جمالياتي تجربو ادراڪ، جذبي، يادگيري، قدرگذاري ۽ دماغي انعامي عملن سان لاڳاپيل آهي. | جديد [[نيورو سائنس]] |} == تاريخي تصور == === قديم يونان === قديم يوناني فلسفي ۾ حسن کي ڪائناتي ترتيب، رياضي، اخلاق ۽ مثالي صورتن سان ڳنڍيو ويو. [[پيٿاگورس]] ۽ سندس روايت ۾ موسيقيءَ جي سُرن ۽ عددن جي نسبت وچ ۾ لاڳاپي کي ڪائناتي هم آهنگيءَ جو مثال سمجهيو ويو. بعد ۾ يوناني جمالياتي سوچ ۾ تناسب ۽ ترتيب جا تصور فن ۽ فن تعمير سان پڻ ڳنڍيا ويا.<ref name="SEPBeauty"/> [[فائل:Parthenon from west.jpg|thumb|left|260px|[[پارٿينن]]؛ قديم يوناني فن تعمير ۾ تناسب، ترتيب ۽ بصري هم آهنگيءَ جو مشهور مثال.]] ==== افلاطون ==== [[افلاطون]] وٽ حسن رڳو جسماني پسنديدگي نه پر اعليٰ ۽ غيرمادي حقيقت ڏانهن وٺي ويندڙ درجو آهي. سندس ''Symposium'' ۾ محبت ڪندڙ شخص جسماني حسن کان شروع ڪري روحاني، علمي ۽ آخرڪار ”حسن بذات خود“ ڏانهن وڌي ٿو. اهڙي ريت حسن جو تصور سندس [[مثالي صورتن جو نظريو|نظرئيِ مُثُل]] سان ڳنڍيل آهي.<ref name="SEPBeauty"/> افلاطون فن جي اخلاقي ۽ سياسي اثرن بابت به فڪرمند هو ۽ هن خاص طور موسيقي ۽ شاعريءَ جي انساني ڪردار تي اثر کي اهميت ڏني. ==== ارسطو ==== [[ارسطو]] حسن کي ترتيب، تناسب ۽ مناسب ماپ جهڙين خاصيتن سان ڳنڍيو. سندس فني نظريي ۾ ڪنهن ڪم جي حصن جو منظم ڪُل سان تعلق اهم آهي. سندس ''Poetics'' ۾ جمالياتي بحث خاص طور [[سانحو|سانحي]]، نقل يا ''mimesis'' ۽ جذباتي اثر سان لاڳاپيل آهي.<ref name="SEPBeauty"/> === هيلينسٽڪ ۽ نو افلاطوني فلسفو === [[پلاٽينس]] وٽ حسن رڳو جسماني تناسب جو نتيجو نه هو. هن لاءِ حسن شين ۾ موجود وحدت ۽ صورت سان ڳنڍيل هو، ۽ حسين شيءِ جو تجربو روح کي ان جي اعليٰ مابعدالطبيعي ماخذ ڏانهن ڇڪيندو هو.<ref name="SEPBeauty"/> === وچين دور === يورپي وچين دور جي فلسفي ۽ مذهبي فن ۾ حسن کي الاهي ترتيب، نيڪي، نور ۽ ڪمال سان ڳنڍيو ويو. [[آگسٽين]] تناسب ۽ وحدت کي حسن سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن تہ [[ٿامس اڪويناس]] جي فڪر سان عام طور ''integritas'' (ڪامليت)، ''consonantia'' (هم آهنگي يا تناسب) ۽ ''claritas'' (روشنائي يا وضاحت) جهڙا تصور ڳنڍيا وڃن ٿا.<ref name="SEPBeauty"/> گوٿڪ گرجا گهرن ۾ رنگين شيشي، عمودي اوچائي، هندسي ترتيب ۽ روشني مذهبي ۽ جمالياتي تجربي کي گڏ ڪرڻ جا اهم وسيلا بڻيا. == اسلامي فڪر ۽ فن ۾ حسن == [[اسلامي فلسفو|اسلامي فلسفي]] ۽ اسلامي فني روايتن ۾ حسن جا تصور هڪجهڙا نه رهيا آهن؛ اهي [[تصوف]]، فلسفي، شاعري، خطاطي، فن تعمير ۽ آرائشي فن ۾ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا آهن. اسلامي فن ۾ [[خطاطي]]، نباتاتي آرائش، هندسي نمونا، ورجاءُ، تقارن ۽ بصري ترتيب اهم جمالياتي عنصر رهيا آهن. Metropolitan Museum of Art موجب هندسي آرائش اسلامي فن جي ٽي بنيادي غير تصويري آرائشي طريقن مان هڪ آهي، ٻيا ٻه خطاطي ۽ نباتاتي نمونا آهن. دائري ۽ چورس جهڙين سادن شڪلين کي ورجاءُ، ڳنڍجڻ ۽ تقارن ذريعي انتهائي پيچيده ڊزائنن ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="MetGeometry">{{cite web |title=Geometric Patterns in Islamic Art |url=https://www.metmuseum.org/essays/geometric-patterns-in-islamic-art |website=The Metropolitan Museum of Art |date=1 October 2001 |access-date=10 September 2026 }}</ref> [[فائل:Taj Mahal, Agra, UP, India.jpg|thumb|270px|[[تاج محل]]؛ محوري تقارن، تناسب، سفيد سنگ مرمر، باغن ۽ پاڻيءَ جي عڪس جي ميلاپ سبب اسلامي-مغل فن تعمير جي مشهور جمالياتي مثالن مان هڪ.]] روشني پڻ اسلامي فن ۽ فن تعمير ۾ اهم بصري عنصر رهي آهي؛ اسلامي آرٽ جي مطالعي ۾ نور، خط، هندسي صورت ۽ تجريد جي باهمي لاڳاپي ڏانهن ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Of Calligraphic Lines and Radiant Light: Nasreen Mohamedi and Islamic Aesthetics |url=https://www.metmuseum.org/perspectives/nasreen-mohamedi |website=The Metropolitan Museum of Art |date=3 June 2016 |access-date=10 September 2026 }}</ref> [[الغزالي]] جهڙن اسلامي مفڪرن وٽ اخلاقي ۽ روحاني ڪمال پڻ انساني فڪر جو اهم موضوع هو. البت اسلامي دنيا جي سموري جمالياتي روايت کي ڪنهن هڪ فلسفي يا ڪنهن هڪ نظريي تائين محدود ڪرڻ تاريخي طور درست نه ٿيندو.<ref>{{cite web |title=al-Ghazali |url=https://plato.stanford.edu/entries/al-ghazali/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=15 January 2026 |access-date=10 September 2026 }}</ref> == هندستاني جمالياتي روايت == قديم هندستاني جماليات جو مرڪزي تصور '''[[رس (جماليات)|رس]]''' (''rasa'') آهي، جنهن جو لفظي مفهوم ذائقو، رس يا جوهر آهي. جمالياتي اصطلاح طور رس ان خاص جذباتي تجربي ڏانهن اشارو ڪري ٿو جيڪو شاعري، موسيقي، ناٽڪ يا ٻين فني صورتن مان حساس ڏسندڙ يا ٻڌندڙ حاصل ڪري ٿو.<ref name="SEPRasa">{{cite web |title=The Concept of Emotion in Classical Indian Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/entries/concept-emotion-india/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=30 October 2025 |access-date=10 September 2026 }}</ref> ''[[ناٽيا شاستر]]'' سان ڳنڍيل رس جو نظريو جمالياتي تجربي کي رڳو ”سهڻي شيءِ ڏسڻ“ تائين محدود نٿو ڪري، بلڪ مختلف انساني جذبن کي فني نموني محسوس ڪرڻ تي زور ڏئي ٿو. تنهن ڪري هندستاني جماليات حسن کان وڌيڪ وسيع جذباتي جمالياتي تجربن تي پڻ ڌيان ڏئي ٿي.<ref name="SEPRasa"/> == چيني جمالياتي روايت == چيني فلسفي ۾ جديد مغربي معنيٰ وارو لفظ ”جماليات“ قديم دور ۾ موجود نه هو، پر فن، موسيقي، خطاطي، مصوري، فطرت ۽ ذاتي تربيت بابت هڪ وسيع فڪري روايت موجود رهي آهي.<ref name="SEPChinese">{{cite web |title=Aesthetics in Chinese Philosophy: Painting and Calligraphy |url=https://plato.stanford.edu/entries/chinese-painting-calligraphy/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=25 February 2026 |access-date=10 September 2026 }}</ref> [[ڪنفيوشس]] جي روايت ۾ موسيقي ۽ فن کي ذاتي ۽ اخلاقي تربيت سان ڳنڍيو ويو، جڏهن تہ چيني مصوري ۽ خطاطيءَ ۾ رڳو ظاهري مشابهت بدران حرڪت، اشارو، لڪيل معنائن، خالي جاءِ ۽ فطرت سان هم آهنگي کي به اهميت ملي.<ref name="SEPChinese"/> == نشاة ثانيه ۽ ابتدائي جديد دور == [[فائل:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|thumb|300px|[[ساندرو بوتيچيلي]] جي ''[[وينس جي پيدائش]]''، لڳ ڀڳ 1485ع؛ نشاة ثانيه جي فن ۾ جسماني حسن، ڪلاسيڪي اساطير ۽ مثالي انساني صورت جو مشهور مثال.]] [[نشاة ثانيه]] دوران يورپ ۾ يوناني ۽ رومي فن ۽ فلسفي ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي. انساني جسم، تناسب، نقطه نظر، روشني ۽ فطرت جي مشاهدي کي مصوري ۽ مجسما سازي ۾ خاص اهميت ملي. [[فائل:'David' by Michelangelo JBU16.JPG|thumb|left|240px|[[مائيڪل اينجلو]] جو ''ڊيوڊ''؛ نشاة ثانيه ۾ انساني جسم جي مثالي پيشڪش جو مشهور مثال.]] فنڪار جهڙوڪ [[ليونارڊو دا ونسي]]، [[مائيڪل اينجلو]] ۽ [[ساندرو بوتيچيلي]] انساني صورت ۽ ڪلاسيڪي حسن بابت نئين بصري معيارن سان لاڳاپيل ٿيا. تنهن هوندي بہ نشاة ثانيه ۾ حسن جو ڪو هڪ واحد معيار موجود نه هو؛ مذهبي، ڪلاسيڪي ۽ انساني مرڪزيت وارا مختلف تصور گڏ هلندا رهيا. == ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جو فلسفو == === ڊيوڊ هيوم === [[ڊيوڊ هيوم]] موجب حسن جو تجربو ڪنهن شيءِ جي سادي مادي خاصيت وانگر نه، پر ڏسندڙ جي ذهن ۾ پيدا ٿيندڙ احساس سان ڳنڍيل آهي. تنهن هوندي بہ سندس ''Of the Standard of Taste'' ۾ تربيت، تجربو ۽ غيرجانبدار مشاهدي کي اهڙا عنصر سمجهيو ويو جن جي مدد سان جمالياتي فيصلي جي معيار بابت ڳالهائي سگهجي ٿو.<ref name="SEPBeauty"/> === ايڊمنڊ برڪ === [[ايڊمنڊ برڪ]] حسن ۽ [[مهابت]] (sublime) جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو. سندس نظر ۾ حسن نرمي، ڪشش ۽ محبت جهڙن احساسن سان ڳنڍجي سگهي ٿو، جڏهن تہ مهابت طاقت، وسعت، خطري يا دهشت سان لاڳاپيل شديد جمالياتي تجربو پيدا ڪري ٿي.<ref name="SEPBeauty"/> === ايمانوئيل ڪانٽ === [[ايمانوئيل ڪانٽ]] جي ''Critique of Judgment'' ۾ حسن جو فيصلو ''بي غرض لطف'' (disinterested pleasure) سان ڳنڍيل آهي؛ يعني ڪنهن شيءِ مان جمالياتي لطف وٺڻ لاءِ ان کي حاصل ڪرڻ، استعمال ڪرڻ يا ذاتي فائدو کڻڻ ضروري ناهي. ساڳئي وقت حسن بابت فيصلو شخصي احساس مان پيدا ٿيڻ باوجود ٻين کان رضامنديءَ جي اميد رکي ٿو.<ref name="SEPConcept"/> === شوپنهاور ۽ بعد جا مفڪر === [[آرٿر شوپنهاور]] جمالياتي تجربي کي روزمره خواهشن ۽ ارادن کان عارضي آزاديءَ سان ڳنڍيو. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران حسن فن جي فلسفي جو واحد مرڪزي مقصد نه رهيو، ۽ جديديت ۽ بعد ۾ جديديت حسن جي روايتي معيارن کي بار بار چئلينج ڪيو.<ref name="SEPBeauty"/> == حسن ۽ محبت == حسن، خواهش ۽ محبت جو تعلق قديم يوناني روايت کان جديد نفسيات تائين بحث هيٺ رهيو آهي. افلاطون حسن کي محبت جي فلسفي سان ڳنڍيو، جڏهن تہ بعد ۾ [[ايڊمنڊ برڪ]] جهڙن مفڪرن جسماني حسن ۽ محبت جهڙي ڪشش ۾ تعلق ڏٺو.<ref name="SEPBeauty"/> پر جديد تحقيق ۾ '''جسماني ڪشش''' ۽ '''حسن''' کي مڪمل طور هڪ ئي شيءِ نٿو سمجهيو وڃي. حسن جو جمالياتي تجربو فطرت، موسيقي، رياضي يا فن بابت به ٿي سگهي ٿو، جتي جنسي ڪشش لاڳو ئي نه ٿي ٿئي. == انساني جسم ۽ چهري جو حسن == انساني چهري جي ڪشش تي جديد نفسياتي تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ چهري جي '''اوسط تناسب''' (averageness)، '''تقارن''' (symmetry) ۽ ڪجهه حد تائين جنسي تفاوت سان لاڳاپيل خاصيتون ڪيترن تجربن ۾ پسنديدگيءَ سان تعلق رکن ٿيون. انهن رجحانن جا ڪجهه مثال مختلف ثقافتن ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Rhodes">{{cite journal |last=Rhodes |first=Gillian |title=The Evolutionary Psychology of Facial Beauty |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_2006_57/page/199 |journal=Annual Review of Psychology |volume=57 |year=2006 |pages=199–226 |doi=10.1146/annurev.psych.57.102904.190208 |pmid=16318594 }}</ref> چيني ۽ جاپاني شرڪت ڪندڙن تي ٿيل تجربن ۾ پڻ چهري جي averageness ۽ symmetry سان ڪشش ۾ واڌ جو تعلق ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Rhodes |first1=Gillian |title=Attractiveness of facial averageness and symmetry in non-western cultures: in search of biologically based standards of beauty |journal=Perception |year=2001 |pmid=11430245 }}</ref> ان باوجود انساني حسن جا معيار ڪنهن هڪ حياتياتي فارمولي سان مڪمل نموني سمجهي نٿا سگهجن. عمر، سماجي ماحول، لباس، فيشن، ميڊيا، تاريخ، ثقافتي سڃاڻپ ۽ ذاتي تجربو پڻ پسند تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="Rhodes"/> == ثقافت ۽ حسن جا معيار == حسن بابت پسندن ۾ ڪي گڏيل انساني رجحان ملي سگهن ٿا، پر حسن جا مخصوص سماجي معيار وقت ۽ هنڌ سان تبديل ٿين ٿا. جسماني وزن، چمڙيءَ جو رنگ، وارن جا انداز، جسماني سينگار، لباس ۽ چهري جي مخصوص خاصيتن بابت سماجي پسند مختلف دورن ۽ سماجن ۾ هڪجهڙي نه رهي آهي. ان ڪري انساني گروهن بابت پراڻن سفرنامن يا اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي ليکڪن جا بيان جديد سائنسي معيار طور قبول نٿا ڪري سگهجن، خاص طور جڏهن انهن ۾ نسلي درجه بندي يا نوآبادياتي تعصب شامل هجي. اهڙي مواد کي استعمال ڪرڻ وقت ان جي تاريخي پسمنظر ۽ ليکڪ جي نقطه نظر جي وضاحت ضروري آهي. == فطرت جو حسن == [[فطرت]] جا منظر—جهڙوڪ جبل، سمنڊ، وڻ، آسمان، گل، ريگستان ۽ آبشار—انساني جمالياتي تجربي جا عام موضوع آهن. فطري حسن بابت فلسفي ۾ سوال اهو آهي تہ ڇا انسان فطرت کي ساڳين معيارن سان حسين سمجهي ٿو جن سان فن کي، يا فطرت جو جمالياتي تجربو پنهنجي نوعيت ۾ مختلف آهي. فطرت جو جمالياتي قدر رڳو رنگ ۽ تناسب تائين محدود نه آهي؛ ماپ، وسعت، حرڪت، روشني، آواز، موسم، حياتياتي ڄاڻ ۽ جڳهه سان ذاتي تعلق به تجربي تي اثر وجهن ٿا. [[ول ڊيورانٽ]] پنهنجي ڪتاب ''The Pleasures of Philosophy'' ۾ حسن، محبت، جنس ۽ فطرت جي تجربي وچ ۾ وسيع نفسياتي تعلق قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref name="Durant">ڪتاب: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: وِل ڊيورانٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن: 2016ع؛ ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> سندس هي تشريح فلسفي جي تاريخ ۾ هڪ مخصوص نفسياتي نظرئي طور ڏسي سگهجي ٿي، پر جديد جماليات فطرت جي حسن کي صرف جنسي جبلت مان نڪتل تصور نٿي ڪري. == حياتيات ۽ ارتقائي جماليات == [[چارلس ڊارون]] جي [[جنسي چونڊ]] واري نظريي کان پوءِ حياتيات ۾ سوال پيدا ٿيو تہ رنگ، آواز، جسماني سينگار ۽ ساٿي چونڊ جي وچ ۾ ڪهڙو تعلق آهي. جديد ارتقائي جماليات ۾ اهو تجويز ڪيو ويو آهي تہ ڪجهه انساني پسندون صحت، ترقياتي استحڪام ۽ ساٿي چونڊ بابت حياتياتي اشارن سان جزوي طور ڳنڍيل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="DarwinianAesthetics">{{cite journal |last1=Grammer |first1=Karl |last2=Fink |first2=Bernhard |last3=Møller |first3=Anders P. |last4=Thornhill |first4=Randy |title=Darwinian aesthetics: sexual selection and the biology of beauty |url=https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2003-08_78_3/page/385 |journal=Biological Reviews |volume=78 |issue=3 |year=2003 |pages=385–407 |doi=10.1017/S1464793102006085 |pmid=14558590 }}</ref> اهڙيون تشريحون خاص طور جسماني ڪشش بابت مفيد ٿي سگهن ٿيون، پر فن، موسيقي، فن تعمير يا تجريدي جمالياتي تجربي جي سموري پيچيدگيءَ جي مڪمل وضاحت نه ٿيون ڪن. == جانورن ۾ جمالياتي رويي == [[فائل:Satin Bowerbird nest.jpg|thumb|270px|هڪ [[سيٽن بوئر برڊ]] ۽ ان جو سينگاريل بوئر؛ نر بوئر برڊ ساٿي کي متوجه ڪرڻ لاءِ رنگين شيون گڏ ڪري ترتيب ڏيندا آهن.]] جانورن ۾ اهڙا رويا ڏٺا ويا آهن جن ۾ رنگ، آواز يا بصري سينگار ساٿي چونڊ سان لاڳاپيل هوندا آهن. سڀ کان مشهور مثال [[بوئر برڊ]] آهن، جن جا نر مخصوص اڏاوتون يا ''bower'' ٺاهيندا ۽ انهن جي چوڌاري رنگين شيون ترتيب ڏيندا آهن. اهڙي رويي کي ڪڏهن جانورن جي ”جمالياتي پسند“ سان ڀيٽيو ويندو آهي، پر انسانن جهڙي شعوري جمالياتي تجربي بابت سڌو نتيجو ڪڍڻ احتياط طلب آهي. حياتيات ۾ اهڙي سينگار جي بنيادي وضاحت عام طور جنسي چونڊ، signalling ۽ ساٿي حاصل ڪرڻ واري رويي سان ڪئي ويندي آهي.<ref name="DarwinianAesthetics"/> == نفسيات ۾ حسن == جمالياتي نفسيات ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ادراڪ، يادگيري، سکيا، واقفيت، توقع، جذبو ۽ ثقافتي تربيت پسنديدگيءَ کي ڪيئن متاثر ڪن ٿا. ڪن حالتن ۾ ڏسندڙ اهڙين شڪلين کي پسند ڪري سگهي ٿو جن کي دماغ آسانيءَ سان منظم يا سڃاڻي سگهي. ٻئي طرف نواڻ، پيچيدگي، اڻڄاتل پن ۽ حيرت پڻ جمالياتي دلچسپي پيدا ڪري سگهن ٿا. تنهن ڪري حسن هميشه سادگي يا تقارن جو مترادف ناهي. == نيورو-جماليات == '''[[نيورو-جماليات]]''' (neuroaesthetics) [[ادراڪي نيورو سائنس]] جو هڪ بين الشعبائي ميدان آهي، جيڪو جمالياتي تجربي ۽ دماغي عملن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿو. تحقيق ۾ چهرا، انساني جسم، مصوري، موسيقي ۽ ٻين محرڪن بابت جمالياتي فيصلا جانچيا ويا آهن.<ref name="NeuroReview">{{cite journal |title=Neural correlates of visual aesthetic appreciation: insights from non-invasive brain stimulation |journal=Experimental Brain Research |year=2020 |pmid=31768577 |pmc=PMC6957540 }}</ref> نيورو اميجنگ ۽ دماغي تحريڪ جي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ جمالياتي فيصلا ڪنهن هڪ ”حسن مرڪز“ ۾ محدود ناهن؛ بصري پروسيسنگ، توجه، جذبات، انعام، يادگيري ۽ اڳئين دماغي علائقن جا ڪيترائي نيٽ ورڪ گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="NeuroReview"/> 93 نيورو اميجنگ مطالعي جي هڪ ميٽا-تجزيي ۾ مختلف حواسن سان لاڳاپيل مثبت جمالياتي قدرگذاري دوران ڪيترن دماغي علائقن جي شموليت ڏٺي وئي، ۽ تحقيق ڪندڙن جمالياتي تجربي کي وسيع قدرگذاريءَ جي عمل سان ڳنڍيو.<ref>{{cite journal |last1=Brown |first1=Steven |title=Naturalizing aesthetics: Brain areas for aesthetic appraisal across sensory modalities |journal=NeuroImage |year=2011 |pmid=21699987 |pmc=PMC8005853 }}</ref> ان هوندي بہ نيورو-جماليات بابت محقق خبردار ڪن ٿا تہ '''حسن'''، '''فن''' ۽ '''ادراڪ''' هڪ ئي تصور ناهن، ۽ دماغي سرگرميءَ جي سڃاڻپ پاڻمرادو حسن جي فلسفياتي تعريف فراهم نٿي ڪري.<ref>{{cite journal |last1=Conway |first1=Bevil R. |last2=Rehding |first2=Alexander |title=Neuroaesthetics and the Trouble with Beauty |journal=PLOS Biology |year=2013 |pmid=23526878 |pmc=PMC3601993 }}</ref> == تناسب، تقارن ۽ پيچيدگي == تاريخي جماليات ۾ '''تناسب''' ۽ '''تقارن''' کي حسن جا اهم جزا سمجهيو ويو آهي، ۽ ڪجهه جديد نفسياتي تجربن ۾ پڻ اهي پسنديدگيءَ سان لاڳاپيل نظر اچن ٿا.<ref name="Rhodes"/> پر انهن کي عالمگير ۽ لازمي قانون قرار ڏيڻ صحيح ناهي. ڪيترائي مشهور فني ڪم ڄاڻي واڻي اڻبرابري، بي ترتيبي، تضاد يا ٽٽل صورت استعمال ڪن ٿا ۽ ان باوجود مضبوط جمالياتي اثر پيدا ڪن ٿا. جديد جماليات ان ڪري حسن کي ڪنهن هڪ رياضيائي نسبت—مثلاً [[سونهري نسبت]]—سان برابر نٿي سمجهي. == حسن، فن ۽ بدصورتي == فن جي تاريخ ۾ ”حسين“ شيءِ ٺاهڻ هميشه فن جو واحد مقصد نه رهيو آهي. فنڪار خوف، ڏک، بدنظمي، تشدد، بيماري، تباهي يا بدصورتي کي پڻ فني موضوع بڻائيندا رهيا آهن. اهڙا ڪم جمالياتي قدر رکي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن جو موضوع روايتي معنيٰ ۾ حسين نه هجي. ويهين صديءَ کانپوءِ هن فرق کي خاص اهميت ملي، ۽ فلسفي ۾ '''فني قدر''' ۽ '''حسن''' کي اڪثر الڳ تصورن طور بحث ڪيو وڃي ٿو.<ref name="SEPBeauty"/> == جديد تنقيد == ويهين صديءَ جي ڪجهه عرصي دوران حسن فلسفي ۽ جديد فن ۾ اڳئين مرڪزي حيثيت وڃائي ويٺو، پر 1980ع کان پوءِ فلسفي ۾ ان بابت دلچسپي ٻيهر وڌي. معاصر بحثن ۾ [[نسائيت|نسوي فلسفو]]، نسل، نوآبادياتي تاريخ، جسماني معيار ۽ سماجي طاقت سان حسن جي تعلق تي پڻ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref name="SEPBeauty"/> اهڙن نظرين موجب حسن جا سماجي معيار غيرجانبدار نه هوندا آهن؛ اشتهار، فيشن، طبقاتي حيثيت، جنس، ميڊيا ۽ سياسي طاقت پڻ ان ڳالهه تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا تہ ڪنهن سماج ۾ ڪهڙي جسماني يا فني صورت کي مثالي سمجهيو وڃي. == ول ڊيورانٽ جو نظريو == [[ول ڊيورانٽ]] ''The Pleasures of Philosophy'' ۾ حسن بابت هڪ حياتياتي-نفسياتي تشريح پيش ڪئي، جنهن ۾ هن جنسي خواهش، عشق، انساني جسم ۽ فطري حسن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Durant"/> ڊيورانٽ پنهنجي بحث ۾ مختلف تاريخي سماجن ۽ پراڻن سفرنامن جا مثال پڻ ڏنا. انهن مان ڪيترائي مثال پنهنجي دور جي انسانيات ۽ نسلي اصطلاحن سان لکيل آهن؛ ان ڪري جديد علمي معيارن موجب انهن کي عالمي يا حياتياتي حقيقت طور پيش ڪرڻ بدران '''تاريخي نظرئي''' طور پڙهڻ وڌيڪ مناسب آهي. هن جو بنيادي خيال اهو هو تہ محبت ۽ خواهش انساني حسن جي ادراڪ تي گهرو اثر وجهن ٿا، ۽ اهو اثر ٻين شين ۽ فطرت بابت پسند تائين به منتقل ٿي سگهي ٿو. جديد نفسيات اهڙي هڪ-سبب واري وضاحت کي قبول نٿي ڪري، ڇاڪاڻ تہ جمالياتي تجربو حياتياتي، ادراڪي، ثقافتي، جذباتي ۽ ذاتي عنصرن جي گڏيل اثر مان پيدا ٿي سگهي ٿو. == نٽشي جو خيال == [[فريڊرڪ نٽشي]] حسن ۽ بدصورتي بابت حياتياتي ۽ قدرگذاريءَ واري ٻولي استعمال ڪئي ۽ انساني قدرن کي زندگيءَ، قوت ۽ انساني تشريح سان ڳنڍيو. سندس جمالياتي سوچ کي ڪنهن سادي ”فائديمند شيءِ ئي حسين آهي“ واري فارمولي تائين محدود ڪرڻ درست نه ٿيندو، ڇاڪاڻ تہ سندس فن ۽ حسن بابت لکڻيون [[سانحو]]، [[اپولوني ۽ ڊائنيشيائي]] قوتن، زندگيءَ جي تصديق ۽ تخليقي قدرگذاري تائين پکڙيل آهن. == حسن ۽ ادب == ادب ۾ حسن جسماني سُونهن کان وٺي فطرت، عشق، اخلاق، روحانيت ۽ زبان جي فني حسن تائين مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي. [[غزل]]، رومانوي شاعري ۽ صوفي شاعريءَ ۾ محبوب جو حسن گهڻو ڪري ظاهري ۽ روحاني علامتن کي گڏ ڪري ٿو. سنڌي ادب ۾ پڻ حسن، عشق، فطرت ۽ روحاني ڪشش اهم موضوع رهيا آهن. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ جديد سنڌي شاعريءَ ۾ حسن کي ڪيترن ئي علامتي ۽ انساني معنائن سان پيش ڪيو ويو آهي. == نتيجو == حسن جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جنهن تي فلسفي، نفسيات، حياتيات ۽ فن جي سڀني عالمن جو اتفاق هجي. ڪجهه نظريا حسن کي شين جي ترتيب، تناسب يا وحدت ۾ ڳولين ٿا، جڏهن تہ ٻيا ان کي ڏسندڙ جي ذوق ۽ احساس سان ڳنڍين ٿا. جديد علم ۾ وڌيڪ عام راءِ اها آهي تہ جمالياتي تجربو شيءِ جي خصوصيتن، انساني ادراڪ، حياتياتي رجحانن، اڳئين تجربي، ثقافت ۽ سماجي ماحول جي باهمي اثر مان ٺهي ٿو.<ref name="SEPBeauty"/><ref name="NeuroReview"/> == پڻ ڏسو == * [[جماليات]] * [[سونھن]] * [[فن]] * [[ذوق]] * [[عشق]] * [[ڪشش]] * [[مهابت]] * [[تناسب]] * [[تقارن]] * [[سونهري نسبت]] * [[رس (جماليات)]] * [[نيورو-جماليات]] * [[فن جو فلسفو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Durant, Will. ''The Pleasures of Philosophy''. * Kant, Immanuel. ''Critique of Judgment''. * Hume, David. ''Of the Standard of Taste''. * Burke, Edmund. ''A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful''. * Plato. ''Symposium''. * Aristotle. ''Poetics''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://plato.stanford.edu/entries/beauty/ Stanford Encyclopedia of Philosophy – Beauty] * [https://plato.stanford.edu/entries/aesthetic-concept/ Stanford Encyclopedia of Philosophy – The Concept of the Aesthetic] [[زمرو:جماليات]] [[زمرو:فلسفو]] [[زمرو:خيال]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:ادراڪ]] djqlhqxcgmuk69h2z1sw6acxqro7gxz 0 40532 415078 414148 2026-09-26T18:28:54Z InternetArchiveBot 13773 Add 5 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415078 wikitext text/x-wiki {{Short description|جمالياتي لذت يا قدر سان لاڳاپيل خاصيت ۽ تصور}} [[فائل:Rozeta Paryż notre-dame chalger.jpg|thumb|260px|[[نوتر ڊام ڊي پئرس]] ۾ گلابي دري. [[گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ روشني، تناسب ۽ رنگ حسن جي اظهار جا اهم وسيلا رهيا آهن.<ref name="Stegers2008">{{cite book |last=Stegers |first=Rudolf |title=Sacred Buildings: A Design Manual |publisher=De Gruyter |location=Berlin |year=2008 |page=60 |isbn=9783764382766 |url=https://books.google.com/books?id=GSujjKW04A4C }}</ref>]] '''سونھن''' يا '''حُسن''' ڪنهن شيءِ، جاندار، منظر، آواز، خيال يا فني تخليق جي اهڙي جمالياتي خاصيت يا قدر کي چيو ويندو آهي، جنهن جو ادراڪ انسان ۾ [[لذت]]، پسند، دلچسپي، تعريف يا اطمينان پيدا ڪري سگهي ٿو. سونهن، [[فن]] ۽ [[جمالياتي ذوق|ذوق]] [[جماليات]] جا بنيادي موضوع آهن، جيڪا [[فلسفو|فلسفي]] جي هڪ اهم شاخ آهي.<ref name="SEPBeauty">{{cite encyclopedia |last=Sartwell |first=Crispin |title=Beauty |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |year=2026 |url=https://plato.stanford.edu/entries/beauty/ |access-date=10 September 2026 }}</ref> سونهن جو مطالعو فلسفي کان سواءِ [[نفسيات]]، [[اعصابي سائنس]]، [[سماجيات]]، [[انسانيات]]، [[فن جي تاريخ]] ۽ ارتقائي حياتيات جهڙن شعبن ۾ پڻ ڪيو وڃي ٿو. سونهن کي سمجهڻ جي هڪ بنيادي ڏکيائي اها آهي تہ ان ۾ '''معروضي''' ۽ '''موضوعي''' ٻئي پهلو نظر اچن ٿا. ڪجهه فلسفي سونهن کي شيءِ ۾ موجود اهڙي خاصيت سمجهن ٿا، جيڪا ڏسندڙ کان ڪنهن حد تائين آزاد هجي؛ ٻيا ان کي ڏسندڙ جي احساس، ادراڪ ۽ ثقافتي پسمنظر سان وابسته سمجهن ٿا. ان ڪري مشهور چوڻي آهي تہ ”سونهن ڏسندڙ جي اک ۾ هوندي آهي“، پر فلسفيانه جماليات ۾ ان کان وڌيڪ پيچيده '''بين الموضوعي''' نظرئا پڻ موجود آهن، جن موجب جمالياتي فيصلا فردي پسند کان اڳتي سماجي، تاريخي ۽ تربيت يافته ذوق جي گڏيل معيارن سان ٺهندا آهن.<ref name="SEPBeauty"/><ref name="IEPTaste">{{cite web |title=Aesthetic Taste |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=https://iep.utm.edu/aesthetic-taste/ |access-date=10 September 2026 }}</ref> سونهن جون ڪلاسيڪي تشريحون عام طور [[تناسب]]، [[هم آهنگي]]، ترتيب ۽ حصن جي هڪ مربوط مڪمل صورت ۾ گڏجڻ تي زور ڏين ٿيون. ٻين نظرين ۾ سونهن کي [[لذت]]، اندروني قدر، محبت يا خواهش، ڪنهن شيءِ جي مقصد يا ڪارڪردگي، ۽ انساني ادراڪ جي طريقي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SEPBeauty"/> سونهن کي مثبت جمالياتي قدر سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بدصورتي]] يا غيرپرڪشش هجڻ ان جي روايتي منفي ابتڙ طور بيان ٿيندا آهن. تنهن هوندي بہ جديد جماليات ۾ بدصورتي، بي ترتيبي، خوف، عجيب پن ۽ [[عظمت (جماليات)|عظمت]] پڻ اهم جمالياتي تجربا ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري جمالياتي قدر کي رڳو روايتي ”سهڻي“ صورت تائين محدود نٿو ڪري سگهجي.<ref name="IEPAesthetics">{{cite web |title=Aesthetics |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=https://iep.utm.edu/aesthetics/ |access-date=10 September 2026 }}</ref> '''سونهن''' (Beauty) يا '''حسن''' کي لفظن ۾ بيان ڪري نہ ٿو سگهجي. حسن يا سونهن هڪ اهڙو جوهر آهي، جنھن کي هر ماڻهو پنهنجي نموني پسي ٿو. ايمرسن مطابق تہ سونهن دراصل ڏسندڙ جي اک ۾ هوندي آهي. سونهن [[رومانوي ادب]] جو بہ وڏو موضوع آهي. [[جان ڪيٽس|جان ڪئٽس]] چيو هو تہ سونهن ئي سچ آهي ۽ سچ ئي سونهن آهي.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == عام جائزو == [[فائل:Red rose.jpg|thumb|left|[[فطرت]] ۾ سونهن جو هڪ مثال: ڳاڙهو [[گلاب]].]] سونهن جو تجربو بصري شين تائين محدود ناهي. [[موسيقي]]ءَ ۾ سُرن جي هم آهنگي، [[ادب]] ۾ ٻولي ۽ خيال جي ترتيب، [[رياضيات]] ۾ ڪنهن ثبوت جي سادگي ۽ نفاست، [[طرز تعمير]] ۾ تناسب ۽ جڳهه جي تنظيم، ۽ فطرت ۾ رنگ، بناوت يا حرڪت کي پڻ ”سهڻو“ قرار ڏئي سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح سونهن ڪنهن مادي شيءِ، تجريدي خيال يا عمل بابت به چئي سگهجي ٿي. [[فائل:Keukenhof Holland Creative Commons by gnuckx (5674125303).jpg|thumb|[[ڪيوڪنهوف]] ۾ گل؛ رنگ، ترتيب ۽ فطري شڪل جمالياتي تجربي جا عام ذريعا آهن.]] فلسفي ۾ سونهن کي تاريخي طور [[سچ]]، [[نيڪي]] ۽ ڪمال سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. البت جديد فلسفي ۾ انهن قدرن جي پاڻ ۾ لازمي يڪسانيت عام طور قبول ٿيل ناهي. سونهن جي ماهيت، ان جي معروضيت، ذوق جي اعتبار ۽ فني قدر سان ان جي تعلق بابت بحث اڄ به جاري آهي.<ref name="SEPBeauty"/> == اهم تصورن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#d9edf7;" | تصور ! style="background:#e8f5e9;" | بنيادي خيال ! style="background:#fff3cd;" | اهم نمائندا يا روايت ! style="background:#f4e5f7;" | اهم مسئلو |- | '''ڪلاسيڪي''' | سونهن مناسب تناسب، ترتيب ۽ حصن جي هم آهنگ مڪمل صورت مان پيدا ٿئي ٿي. | فيثاغورثي، افلاطون، ارسطو، نشاة ثانيه | ”مناسب تناسب“ جو ڪو هڪ آفاقي فارمولو موجود آهي يا نه؟ |- | '''لذت پسند''' | سونهن جو جمالياتي لذت سان ضروري يا ويجهو تعلق آهي. | ٿامس اڪويناس، جديد جمالياتي لذت پسندي | هر لذت ڏيندڙ شيءِ خوبصورت ناهي ۽ هر خوبصورت تجربو لازمي طور خوشگوار به ناهي. |- | '''موضوعيت پسند''' | سونهن بنيادي طور ڏسندڙ يا محسوس ڪندڙ جي ردعمل سان تعلق رکي ٿي. | هيوم، سانتايانا جا ڪجهه پڙهڻ | جيڪڏهن مڪمل طور فردي هجي تہ بهتر ۽ خراب ذوق جو فرق ڪيئن ڪجي؟ |- | '''معروضيت پسند''' | خوبصورتيءَ جون ڪجهه خاصيتون ڏسندڙ کان آزاد طور شيءِ ۾ موجود آهن. | ڪلاسيڪي حقيقت پسند روايت | مختلف ماڻهن ۽ ثقافتن جا اختلاف ڪيئن سمجهائجن؟ |- | '''بين موضوعي''' | جمالياتي معيار سماجي ۽ تربيت يافته فيصلن جي گڏيل نظام مان ٺهن ٿا. | جديد جمالياتي نظريا | ماهرن ۾ پڻ اختلاف ٿي سگهي ٿو. |- | '''فعليت پسند''' | ڪنهن شيءِ جي سونهن ان جي ڪم، مقصد يا مناسب ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. | سقراطي روايت، جديد جمالياتي فعليت پسندي | فن يا فطرت ۾ اهڙي سونهن کي ڪيئن سمجهائجي، جنهن جو واضح ڪم نه هجي؟ |} == معروضيت ۽ موضوعيت == سونهن بابت فيصلا مڪمل طور سائنسي ماپ جهڙا به ناهن ۽ مڪمل طور ذاتي پسند جهڙا به ناهن. مثال طور ڪنهن شيءِ جو وزن ماپ سان طئي ڪري سگهجي ٿو، جڏهن تہ ڪنهن کاڌي جو ذائقو ڪنهن فرد کي وڻڻ انتهائي ذاتي ٿي سگهي ٿو. سونهن جا فيصلا احساسن سان تعلق رکڻ باوجود اڪثر اهڙي زبان ۾ ڪيا وڃن ٿا، ڄڻ ٻين کان به ساڳي راءِ جي توقع هجي.<ref name="Zangwill">{{cite book |last=Zangwill |first=Nick |chapter=Beauty |editor-last=Levinson |editor-first=Jerrold |title=The Oxford Handbook of Aesthetics |publisher=Oxford University Press |year=2003 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199279456.003.0018 }}</ref> '''معروضيت پسند''' نظرئي موجب ڪنهن منظر، جسم، موسيقي يا فن جي ڪم ۾ اهڙيون خاصيتون ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان کي جمالياتي قدر ڏين ٿيون، ڀلي ڪنهن خاص ماڻهوءَ کي اهي پسند اچن يا نه. تناسب، ترتيب، فني مهارت يا ساخت کي اهڙين خاصيتن جا مثال ڏنا ويندا آهن. '''موضوعيت پسند''' نظرئي موجب سونهن ڪنهن مشاهدي ڪندڙ ذهن کان سواءِ مڪمل معنيٰ نٿي رکي. جيڪڏهن ڪو به مشاهدو ڪندڙ نه هجي تہ ”خوبصورت“ هجڻ جي وصف خود مسئلو بڻجي ٿي. [[جان لاڪ]] جي بنيادي ۽ ثانوي خاصيتن جي فرق پڻ بعد واري جمالياتي بحث تي اثر وڌو، ڇاڪاڻ تہ رنگ، ذائقو ۽ ٻين حسي خاصيتن وانگر سونهن بابت پڻ شيءِ ۽ مشاهدي ڪندڙ جي رابطي جو سوال پيدا ٿئي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Uzgalis |first=William |title=John Locke |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |year=2020 |url=https://plato.stanford.edu/entries/locke/ |access-date=10 September 2026 }}</ref> [[ڊيوڊ هيوم]] ذوق جي اختلاف کي تسليم ڪندي به دليل ڏنو تہ تجربي، مشق، ڌيان ۽ تعصب کان آزاديءَ وسيلي جمالياتي فيصلي جي صلاحيت بهتر ٿي سگهي ٿي. اهڙي سوچ موضوعيت ۽ مڪمل نسبيت جي وچ ۾ وچولو رستو مهيا ڪري ٿي.<ref name="IEPTaste"/> انهيءَ مسئلي کي ڪڏهن '''ذوق جو تضاد''' چيو ويندو آهي: سونهن جو فيصلو احساس مان پيدا ٿئي ٿو، پر ساڳئي وقت عام قبوليت جي دعويٰ به ڪندو آهي.<ref name="SEPBeauty"/> == سونهن جا فلسفيانه تصور == === ڪلاسيڪي تصور === [[فائل:Analysis of Beauty, Plate 1 MET DP827042.jpg|thumb|[[وليم هوگارٿ]] جي ''The Analysis of Beauty'' جو نقش؛ تناسب، ليڪن ۽ شڪلين جي جمالياتي اثر جو مطالعو.]] ڪلاسيڪي تصور موجب سونهن جو تعلق ڪنهن شيءِ جي مڪمل صورت ۽ ان جي جزن جي مناسب ترتيب سان آهي. حصن جي تناسب، ترتيب ۽ هم آهنگيءَ مان هڪ اهڙو مڪمل وجود ٺهي ٿو، جنهن کي سهڻو محسوس ڪيو وڃي ٿو.<ref name="SEPBeauty"/> [[قديم يونان]] کان [[نشاة ثانيه]] تائين هي تصور فن، مجسما سازي ۽ طرز تعمير ۾ گهڻو اثرائتو رهيو. ان هوندي بہ، ”هم آهنگي“ جي صحيح آفاقي تعريف ڏيڻ ڏکيو آهي، ۽ مختلف دورن ۽ ثقافتن ۾ مناسب تناسب جا معيار مختلف رهيا آهن. === لذت پسندي === سونهن ۽ [[لذت]] جو تعلق جماليات ۾ هڪ پراڻو موضوع آهي. '''جمالياتي لذت پسندي''' موجب ڪنهن شيءِ جي خوبصورت هجڻ جو تعلق ان مان پيدا ٿيندڙ خاص قسم جي لذت سان آهي.<ref>{{cite journal |last=De Clercq |first=Rafael |title=Aesthetic Pleasure Explained |journal=The Journal of Aesthetics and Art Criticism |year=2019 |volume=77 |issue=2 |pages=121–132 |doi=10.1111/jaac.12636 }}</ref> [[ٿامس اڪويناس]] خوبصورت شيءِ کي اهڙي شيءِ سان ڳنڍيو، جنهن جو ادراڪ پاڻ خوشي پيدا ڪري. [[ايمانوئل ڪانٽ]] جمالياتي لذت کي عام عملي يا ذاتي فائدي کان ڌار ڪري '''بي غرض لذت''' جو تصور پيش ڪيو. پر لذت پسند تعريف هڪ مسئلو پيدا ڪري ٿي: ڪيترائي تجربا لذت ڏيندڙ آهن، پر انهن کي خوبصورت نٿو چيو وڃي؛ ٻئي طرف هڪ المياتي ناول، اداس موسيقي يا خوفناڪ مگر عظيم قدرتي منظر جمالياتي طور قدر جوڳو ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ ان ۾ ناخوشگوار احساس شامل هجن. === قدر، محبت ۽ فعليت === [[جي. اي. مور]] حسن کي اهڙي شيءِ سان ڳنڍيو، جنهن جو تعريف ڀريو مشاهدو پنهنجي ذات ۾ قدر رکي. [[جارج سانتايانا]] موضوعيت پسند رخ اختيار ڪندي تجويز ڪيو تہ انسان پنهنجي محسوس ڪيل لذت کي شيءِ جي خاصيت طور پيش ڪري ٿو. [[جمالياتي فعليت پسندي]] موجب ڪنهن شئي جي صورت ۽ ان جي ڪم جو مناسب تعلق پڻ ان جي حسن جو حصو ٿي سگهي ٿو. عمارت، اوزار يا روزمره جي ڊزائن ۾ ڪارڪردگي ۽ جمالياتي ترتيب اڪثر گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Hansson |first=Sven Ove |title=Aesthetic Functionalism |journal=Contemporary Aesthetics |year=2005 |volume=3 |url=https://philpapers.org/rec/HANAF |access-date=10 September 2026 }}</ref> == فلسفي ۾ سونهن جي تاريخ == === يوناني ۽ رومي روايت === [[فائل:Helene Paris Louvre K6.jpg|thumb|[[يوناني ڏندڪٿا]] ۾ [[ٽراءِ جي هيلن]] کي غيرمعمولي سونهن سان منسوب ڪيو ويو. تصوير 380–370 ق.م. جي هڪ يوناني برتن تي هيلن ۽ پئرس ڏيکاري ٿي.]] قديم يوناني اصطلاح ''kallos'' (κάλλος) ۽ ''kalos'' (καλός) رڳو جسماني خوبصورتي نه، پر سٺائي، موزونيت يا اعليٰ معيار جا مفهوم پڻ رکي سگهندا هئا.<ref name="Konstan">{{cite book |last=Konstan |first=David |title=Beauty: The Fortunes of an Ancient Greek Idea |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199927265 |pages=30–35 }}</ref> ڪوئني يوناني لفظ ''hōraios'' (ὡραῖος) جو اشتقاق ''hōra''، يعني مناسب وقت يا موسم، سان ڳنڍيل هو. اهڙيءَ طرح پختگي ۽ پنهنجي مناسب مرحلي تي هجڻ پڻ حسن سان لاڳاپيل ٿي سگهيو. ==== سقراط کان اڳ وارو دور ==== [[فيثاغورث]] ۽ فيثاغورثي روايت رياضي، موسيقي ۽ تناسب کي ڪائناتي ترتيب سان ڳنڍيو. موسيقيءَ جي سُرن ۾ عددي نسبتن جي اهميت حسن ۽ رياضيءَ جي لاڳاپي بابت بعد واري مغربي فڪر تي وڏو اثر وڌو. [[هيراقليطس]] جي باقي بچيل ٽڪرن ۾ ڪائنات جي ترتيب، تضادن ۽ مجموعي هم آهنگي بابت تصور ملي ٿو، جيڪو بعد واري جمالياتي تفسير ۾ پڻ اهم بڻيو. ==== ڪلاسيڪي دور ==== [[زينوفون]] جي سقراط بابت لکڻين ۾ ڪنهن شيءِ جي سونهن کي ان جي موزون ڪم ۽ مقصد سان ڳنڍڻ جا مثال ملن ٿا. [[افلاطون]] جي ''[[سمپوزيم (افلاطون)|سمپوزيم]]'' ۾ [[مينٽينيا جي ڊيوٽيما|ڊيوٽيما]] جي مشهور ”محبت جي ڏاڪڻ“ جسماني حسن جي پسند کان شروع ٿي روح، قانون، علم ۽ آخرڪار خود حسن جي تجريدي مُثُل جي سڃاڻپ تائين پهچي ٿي. افلاطون وٽ سونهن، نيڪي ۽ سچ جي وچ ۾ ويجهو فلسفيانه تعلق آهي.<ref name="SEPBeauty"/> [[ارسطو]] ترتيب، هم شڪلي ۽ تعين کي سونهن سان ڳنڍيو، ۽ خاص طور رياضيائي علمن ۾ انهن خاصيتن جي وضاحت ڏٺي. ==== رومي دور ==== رومي فڪر يوناني جمالياتي روايت مان گهڻو ڪجهه اختيار ڪيو. [[سسرو]] ڪائنات جي ترتيب ۽ سونهن کي فطرت ۽ خدائي نظام بابت پنهنجي فلسفيانه بحثن ۾ استعمال ڪيو. === وچون دور === [[ٿامس اڪويناس]] سونهن کي وچئين دور جي عيسائي فلسفي ۾ اهم مقام ڏنو. سندس نالي سان عام طور ٽي عنصر ڳنڍيا وڃن ٿا: ''integritas'' يا مڪمليت، ''consonantia'' يا تناسب ۽ هم آهنگي، ۽ ''claritas'' يا وضاحت ۽ چمڪ.<ref>{{cite book |last=Eco |first=Umberto |title=The Aesthetics of Thomas Aquinas |url=https://archive.org/details/aestheticsofthom0000ecou |publisher=Harvard University Press |year=1988 |page=[https://archive.org/details/aestheticsofthom0000ecou/page/98 98] |isbn=9780674006751 }}</ref> [[گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ روشني، رنگين شيشي، اوچائي ۽ هندسي ترتيب مذهبي ۽ جمالياتي تجربي جو مرڪزي حصو بڻيا.<ref name="Stegers2008"/> === نشاة ثانيه === [[فائل:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|left|[[ليونارڊو دا ونچي]] جو ''[[ويٽرووين انسان]]''؛ انساني جسم، هندسي ترتيب ۽ تناسب بابت نشاة ثانيه جي دلچسپيءَ جو مشهور مثال.]] [[يورپي نشاة ثانيه]] ۾ يوناني ۽ رومي فن، مجسما سازي ۽ فلسفي جي ٻيهر دريافت سان '''ڪلاسيڪي آدرش''' کي نئين اهميت ملي. فنڪارن ۽ معمارن انساني جسم، [[پرسپيڪٽو]]، تناسب، هندسي تنظيم ۽ فطرت جي مشاهدي تي زور ڏنو. [[فائل:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|thumb|[[ساندرو بوتيچيلي]] جي ''[[وينس جي پيدائش]]''؛ نشاة ثانيه ۾ ڪلاسيڪي حسن ۽ ڏندڪٿائي موضوعن جي نئين سر مقبوليت.]] === روشن خيالي ۽ ذوق === 17هين ۽ 18هين صدين ۾ '''ذوق''' جماليات جو مرڪزي فلسفي تصور بڻيو.<ref name="IEPTaste"/> [[فرانسس هچيسن]] سونهن کي ”گوناگونيءَ ۾ وحدت“ سان ڳنڍيو ۽ ڏسندڙ جي ادراڪ کي اهميت ڏني. [[ڊيوڊ هيوم]] ذوق جي اختلاف جي باوجود تربيت يافته فيصلي جي امڪان جو دفاع ڪيو. [[ايمانوئل ڪانٽ]] پنهنجي ''Critique of Judgment'' (1790ع) ۾ سونهن کي '''بي غرض پسند'''، '''تصور کان سواءِ عام قبوليت جي دعويٰ''' ۽ شڪل ۾ مقصدائيت جي احساس سان ڳنڍيو. هن '''آزاد حسن''' ۽ '''وابسته حسن''' ۾ فرق ڪيو: آزاد حسن لاءِ شيءِ جو مقرر ڪم ڄاڻڻ ضروري ناهي، جڏهن تہ وابسته حسن ڪنهن شيءِ جي نوعيت يا مقصد جي تصور سان لاڳاپيل هوندو آهي. === عظمت ۽ رومانويت === [[ايڊمنڊ برڪ]] ۽ پوءِ ڪانٽ '''سونهن''' ۽ '''[[عظمت (جماليات)|عظمت]]''' ۾ فرق ڪيو. سونهن کي اڪثر تناسب، نرمي ۽ ڪشش سان، جڏهن تہ عظمت کي وسعت، طاقت، خوف يا حيرت سان ڳنڍيو ويو. رومانوي فن ۽ ادب ۾ جبلن، سمنڊن، طوفانن، ويراني ۽ انساني تصور کان وڏين قدرتي قوتن کي جمالياتي تجربي جو اهم ذريعو سمجهيو ويو. === 19هين ۽ 20هين صدي === [[هيگل]] فطري ۽ فني سونهن ۾ فرق ڪندي فني حسن کي انساني روح ۽ شعور جي اظهار سبب خاص اهميت ڏني. 19هين ۽ 20هين صدين ۾ روايتي سونهن جي جاءِ تي اظهار، اصليت، تجريد، تڪرار ۽ بدصورتي پڻ فن جا جائز موضوع بڻيا. 20هين صديءَ جي ڪيترن جديد ۽ پوسٽ ماڊرن رجحانن روايتي ”سهڻي فن“ جي تصور کي چئلينج ڪيو.<ref>{{cite book |author=Hal Foster |title=The Anti-Aesthetic: Essays on Postmodern Culture |publisher=The New Press |year=1998 |isbn=9781565844629 }}</ref> 20هين صديءَ جي آخر ۽ 21هين صديءَ ۾ فلسفي ۾ سونهن بابت دلچسپي ٻيهر وڌي آهي، جنهن ۾ اخلاقيات، سياست، ماحولياتي جماليات، نسواني فلسفي ۽ روزمره جي جماليات جا موضوع پڻ شامل آهن.<ref name="SEPBeauty"/> [[ايلين اسڪري]] پنهنجي ڪتاب ''On Beauty and Being Just'' ۾ سونهن ۽ انصاف جي ممڪن تعلق تي بحث ڪيو.<ref>{{cite book |last=Scarry |first=Elaine |title=On Beauty and Being Just |url=https://archive.org/details/onbeautybeingjus00scar |publisher=Princeton University Press |year=1999 |isbn=9780691089591 }}</ref> === چيني فلسفي ۾ === چيني فڪري روايت ۾ جديد مغربي معنيٰ وارو ”جماليات“ هڪ الڳ قديم علمي شعبو نه هو، پر موسيقي، خطاطي، مصوري، شاعري، اخلاقي تربيت ۽ فطرت بابت وسيع جمالياتي فڪر موجود رهيو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Aesthetics in Chinese Philosophy: Painting and Calligraphy |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |year=2026 |url=https://plato.stanford.edu/entries/chinese-painting-calligraphy/ |access-date=10 September 2026 }}</ref> [[ڪنفيوشس]] واري روايت ۾ جمالياتي تربيت کي اخلاقي ۽ سماجي ترتيب کان مڪمل طور الڳ نه ڏٺو ويو. موسيقي، رسم، ڪردار ۽ مناسب رويو انساني تڪميل جي گڏيل تصور جو حصو هئا. قديم ڪنفيوشي جماليات بابت جديد تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ”سونهن“ جو مفهوم رڳو ”نيڪي“ جو ٻيو نالو نه هو، بلڪ صورت، اظهار ۽ جذباتي اثر پڻ اهم هئا.<ref>{{cite journal |last=Zhang |first=Qian |title=The boundaries of beauty in Pre-Qin Confucian aesthetics |journal=Frontiers of Philosophy in China |year=2009 |volume=4 |issue=1 |pages=52–63 |doi=10.1007/s11466-009-0004-7 }}</ref> == سونهن، نفسيات ۽ اعصابي سائنس == === تجرباتي جماليات === '''[[تجرباتي جماليات]]''' نفسياتي طريقن سان اهو جانچڻ جي ڪوشش ڪري ٿي تہ شڪل، رنگ، پيچيدگي، رواني، نواڻ ۽ واقفيت جهڙا عنصر جمالياتي پسند تي ڪيئن اثر وجهن ٿا. ڪجهه نفسياتي نظرين موجب اهڙيون شيون وڌيڪ پسند اچي سگهن ٿيون، جن جي ادراڪي پروسيسنگ نسبتاً روانيءَ سان ٿئي.<ref>{{cite journal |last1=Reber |first1=Rolf |last2=Schwarz |first2=Norbert |last3=Winkielman |first3=Piotr |title=Processing Fluency and Aesthetic Pleasure: Is Beauty in the Perceiver's Processing Experience? |journal=Personality and Social Psychology Review |year=2004 |volume=8 |issue=4 |pages=364–382 |doi=10.1207/s15327957pspr0804_3 |pmid=15582859 }}</ref> === نيورو جماليات === '''[[نيورو جماليات]]''' دماغ ۽ جمالياتي تجربي جي تعلق جو مطالعو ڪري ٿي. ڪجهه تصويري دماغي مطالعي ۾ جمالياتي قدر يا محسوس ڪيل حسن سان [[اوربيٽو فرنٽل ڪارٽيڪس]] سميت انعام ۽ قدر سان لاڳاپيل علائقن جي سرگرمي جو تعلق مليو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kawabata |first1=Hideaki |last2=Zeki |first2=Semir |title=Neural Correlates of Beauty |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurophysiology_2004-04_91_4/page/1699 |journal=Journal of Neurophysiology |year=2004 |volume=91 |issue=4 |pages=1699–1705 |doi=10.1152/jn.00696.2003 |pmid=15010496 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ishizu |first1=Tomohiro |last2=Zeki |first2=Semir |title=Toward A Brain-Based Theory of Beauty |journal=PLOS ONE |year=2011 |volume=6 |issue=7 |pages=e21852 |doi=10.1371/journal.pone.0021852 |pmid=21755004 |pmc=3130765 }}</ref> پر سونهن کي دماغ جي هڪ ئي ”حسن مرڪز“ تائين محدود ڪرڻ تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ تہ جمالياتي تجربو ادراڪ، يادگيري، جذبو، سکيا، ثقافت ۽ قدر سميت ڪيترن نظامن جي رابطي مان پيدا ٿئي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Conway |first1=Bevil R. |last2=Rehding |first2=Alexander |title=Neuroaesthetics and the Trouble with Beauty |journal=PLOS Biology |year=2013 |volume=11 |issue=3 |pages=e1001504 |doi=10.1371/journal.pbio.1001504 |pmid=23526878 |pmc=3601993 }}</ref> == انساني سونهن ۽ جسماني ڪشش == {{Main|جسماني ڪشش|عورتاڻي حسن جو آدرش|مرداڻي حسن جو آدرش}} [[فائل:Nofretete Neues Museum-edit.jpg|thumb|left|[[نيفرتيتي جو مجسمو]]، 14هين صدي ق.م.؛ قديم مصري چهري جي مثالي صورت جو مشهور مثال.]] انساني سونهن بابت فيصلي ۾ جسماني ڏيک سان گڏ شخصيت، شائستگي، سماجي رويو، ذهانت، ڪشش ۽ اخلاقي ڪردار پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. ان ڪري عام ٻوليءَ ۾ ڪڏهن '''ٻاهرين سونهن''' ۽ '''اندروني سونهن''' ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. جسماني ڪشش جا معيار تاريخ، عمر، جنس، سماجي حيثيت، ميڊيا ۽ ثقافت سان تبديل ٿين ٿا. ان هوندي بہ ڪجهه نفسياتي تحقيقن ۾ مختلف آباديَن وچ ۾ محدود گڏيل رجحان پڻ ڏٺا ويا آهن. === اوسطيت === چهري جي ڪشش بابت سڀ کان وڌيڪ تحقيق ڪيل عنصرن مان هڪ '''[[اوسطيت]]''' آهي. [[جوڊٿ لئنگلوئس]] ۽ [[لوري روگمن]] جي 1990ع واري مشهور مطالعي ۾ ڪمپيوٽر وسيلي ڪيترن چهرن مان ٺاهيل اوسط چهرا گهڻن انفرادي چهرن کان وڌيڪ پرڪشش قرار ڏنا ويا.<ref name="Langlois1990">{{cite journal |last1=Langlois |first1=Judith H. |last2=Roggman |first2=Lori A. |title=Attractive Faces Are Only Average |url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_1990-03_1_2/page/115 |journal=Psychological Science |year=1990 |volume=1 |issue=2 |pages=115–121 |doi=10.1111/j.1467-9280.1990.tb00079.x }}</ref> بعد واري تحقيق پڻ مرڪب چهرن جي ڪشش جي اثر جي حمايت ڪئي، جيتوڻيڪ ”سڀ کان پرڪشش چهرو هميشه مڪمل رياضيائي اوسط هوندو آهي“ واري سادي دعويٰ صحيح ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Langlois |first1=Judith H. |last2=Roggman |first2=Lori A. |last3=Musselman |first3=Lisa |title=What Is Average and What Is Not Average About Attractive Faces? |url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_1994-07_5_4/page/214 |journal=Psychological Science |year=1994 |volume=5 |issue=4 |pages=214–220 |doi=10.1111/j.1467-9280.1994.tb00503.x }}</ref> هن رجحان لاءِ ارتقائي ۽ ادراڪي ٻئي تشريحون ڏنيون ويون آهن. هڪ تشريح موجب اوسط خاصيتون واڌ ويجهه جي استحڪام جو اشارو ٿي سگهن ٿيون؛ ٻي موجب انساني دماغ عام يا پروٽوٽائپ جهڙين شڪلين کي وڌيڪ آسانيءَ سان پروسيس ڪري ٿو. === هم شڪلي ۽ جنسي ٻه روپيت === [[هم شڪلي]]، اوسطيت ۽ [[جنسي ٻه روپيت]] چهري جي ڪشش جي تحقيق جا اهم موضوع آهن. 2006ع جي هڪ جامع جائزي موجب انهن ٽنهي خاصيتن لاءِ مردن ۽ عورتن جي چهرن ۽ مختلف ثقافتن ۾ ڪشش سان تعلق جا ثبوت موجود آهن، پر انهن مان ڪو به هڪ عنصر انساني سونهن جي مڪمل وضاحت نٿو ڪري.<ref name="Rhodes2006">{{cite journal |last=Rhodes |first=Gillian |title=The Evolutionary Psychology of Facial Beauty |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_2006_57/page/199 |journal=Annual Review of Psychology |year=2006 |volume=57 |pages=199–226 |doi=10.1146/annurev.psych.57.102904.190208 |pmid=16318594 }}</ref> ڪشش بابت پسند حياتياتي رجحان، سماجي سکيا، واقفيت، ذاتي تجربن ۽ ثقافتي معيارن جي گڏيل اثر هيٺ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Rhodes2006"/> === ٻارڙن ۾ چهري جي ترجيح === ڪجهه تجربن ۾ تمام ننڍن ٻارن پڻ بالغن طرفان وڌيڪ پرڪشش قرار ڏنل چهرن ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏيکاريو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Slater |first1=Alan |last2=Von der Schulenburg |first2=Charlotte |last3=Brown |first3=Elizabeth |title=Newborn infants prefer attractive faces |journal=Infant Behavior and Development |year=1998 |volume=21 |issue=2 |pages=345–354 |doi=10.1016/S0163-6383(98)90011-X }}</ref> اهڙا نتيجا ثقافتي سکيا جي مڪمل غيراهميت ثابت نٿا ڪن؛ اهي رڳو اهو ظاهر ڪن ٿا تہ چهري جي ادراڪ جا ڪجهه بنيادي نمونا زندگيءَ جي شروعات ۾ ئي موجود ٿي سگهن ٿا. === جسماني تناسب === ڪمر ۽ ڪُلهن جي تناسب، جسماني جسامت، قد ۽ ٻين جسماني تناسبن کي پڻ ڪشش جي تحقيق ۾ اڀياس ڪيو ويو آهي. انهن بابت نتيجا ثقافت، ماحول، عمر ۽ مطالعي جي طريقي سان مختلف ٿين ٿا، تنهنڪري ڪنهن هڪ جسماني تناسب کي عورت يا مرد جي آفاقي حسن جو قانون نٿو سمجهي سگهجي. == سونهري تناسب ۽ سونهن == [[فائل:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|[[تاج محل]] پنهنجي متوازن ترتيب ۽ محور واري هم شڪليءَ سبب طرز تعمير ۾ جمالياتي تناسب جي مشهور مثالن مان آهي.]] '''[[سونهري تناسب]]''' يا φ تقريباً 1.618 جو رياضيائي تناسب آهي. فن، طرز تعمير، فطرت ۽ انساني جسم ۾ ان جي موجودگي بابت ڪيترين مقبول لکڻين ۾ وڏيون دعوائون ڪيون ويون آهن. پر سونهري تناسب کي سونهن جي آفاقي يا حياتياتي قانون طور پيش ڪرڻ علمي طور احتياط طلب آهي. پارٿينون ۽ مصري اهرامن جي جوڙجڪ سونهري تناسب مطابق ڄاڻي واڻي ٺاهي وئي هئي، اهڙي مشهور دعويٰ لاءِ قابل اعتماد قديم ثبوت موجود ناهن، ۽ جديد تاريخي جائزا انهن روايتي دعوائن کي ڪمزور سمجهن ٿا.<ref name="GoldenMyth">{{cite journal |last1=Naini |first1=Farhad B. |title=The golden ratio—dispelling the myth |journal=Maxillofacial Plastic and Reconstructive Surgery |year=2024 |doi=10.1186/s40902-024-00411-2 |pmid=38228978 |pmc=10792139 }}</ref> چهري جي سونهن بابت 2024ع جي هڪ منظم جائزي ۾ پڻ سونهري تناسب ۽ ماڻهن پاران ڏنل چهري جي ڪشش جي درجابنديءَ جي وچ ۾ ڪو مستقل آفاقي تعلق ثابت نه ٿيو.<ref>{{cite journal |title=Assessment of the golden proportion in natural facial esthetics: A systematic review |journal=The Journal of Prosthetic Dentistry |year=2024 |volume=131 |issue=5 |pages=804–810 |doi=10.1016/j.prosdent.2022.04.026 |pmid=35738927 }}</ref> ان ڪري سونهري تناسب رياضي، فن جي تاريخ ۽ ڊزائن ۾ هڪ اهم ۽ دلچسپ تصور آهي، پر سونهن کي صرف φ سان ماپڻ جديد تحقيق سان مطابقت نٿو رکي. == حسن جا ثقافتي معيار == [[فائل:18891109 Arsenic complexion wafers - Helena Independent.png|thumb|1889ع جي آمريڪي اخبار ۾ [[آرسينڪ]] وارن چهري جي سينگار جي شين جو اشتهار؛ تاريخي حسن جا معيار ڪڏهن نقصانڪار يا زهريلي طريقن کي به هٿي ڏيندا رهيا آهن.]] حسن جا معيار مستقل ناهن. مختلف تاريخي دورن ۾ وزن، چمڙي جو رنگ، وارن جي بناوت، لباس، جسماني تناسب، عمر ۽ جنس بابت مختلف مثالي تصور رهيا آهن. قديم مصر ۾ سينگار، ڪحل، خوشبودار تيل، زيور ۽ وِگ اعليٰ طبقي جي جمالياتي ثقافت جو حصو هئا. يوناني ۽ رومي سماج ۾ جسماني تناسب، ورزش، وارن ۽ لباس جا معيار اهم هئا. وچئين دور جي يورپ، نشاة ثانيه ۽ جديد دور ۾ پڻ چهري ۽ جسم بابت آدرش مسلسل تبديل ٿيا. [[فائل:Pierre-Auguste Renoir - Torse, effet de soleil.jpg|thumb|left|[[پيئر-اوگست رينوار]] جو ''Torse, effet de soleil''؛ انساني جسم جي فني نمائندگي مختلف دورن ۾ مختلف جمالياتي معيار ظاهر ڪري ٿي.]] جديد عالمي ميڊيا حسن جي معيارن کي تيزيءَ سان پکيڙي سگهي ٿي، پر مقامي ثقافتون ۽ فردي ترجيحون اڃا به اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. === نسل، رنگ ۽ يورو مرڪزيت === ڪجهه سماجن ۾ تاريخي طور هلڪي چمڙي، مخصوص وارن يا يورپي چهري وارين خاصيتن کي اعليٰ حيثيت ڏيڻ سان [[رنگ پرستي]] ۽ نسلي درجابندي مضبوط ٿي آهي. 1960ع واري ڏهاڪي جي '''[[Black is Beautiful|ڪارو خوبصورت آهي]]''' تحريڪ اهڙن معيارن کي چئلينج ڪندي ڪاري چمڙي، آفريقي وارن ۽ ڪاري سڃاڻپ کي مثبت جمالياتي قدر سان پيش ڪيو. مختلف سماجن ۾ حسن جي معيارن جي مطالعي مان اهو ظاهر ٿئي ٿو تہ ڪجهه جسماني ترجيحون آباديَن وچ ۾ ورجائجن ٿيون، پر انهن جي شدت ۽ سماجي معنيٰ ثقافت سان تبديل ٿي سگهي ٿي.<ref name="Rhodes2006"/> == حسن جا معيار، ميڊيا ۽ جسماني تصور == فيشن، اشتهارسازي، فلم، ٽيليويزن ۽ سماجي ميڊيا جسماني آدرشن جي ٺهڻ ۽ ڦهلجڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خاص طور انتهائي سنهڙي جسم يا غيرحقيقي جسماني تناسب کي بار بار مثالي طور پيش ڪرڻ سان نوجوانن ۾ جسم بابت بي اطميناني ۽ غيرصحتمند روين بابت خدشا پيدا ٿيا آهن. [[باربي]] جهڙين گُڏين بابت به اهو بحث ٿيو آهي تہ سندن غيرحقيقي جسماني تناسب ڇوڪرين جي جسماني خودتصور تي اثر وجهي سگهي ٿو. هڪ تجرباتي مطالعي ۾ 5 کان 8 سالن جي ڇوڪرين کي انتهائي سنهڙي گڏي جون تصويرون ڏيکارڻ کان پوءِ جسماني خودتصور ۾ منفي تبديليءَ جا ثبوت مليا.<ref>{{cite journal |last1=Dittmar |first1=Helga |last2=Halliwell |first2=Emma |last3=Ive |first3=Suzanne |title=Does Barbie Make Girls Want to Be Thin? The Effect of Experimental Exposure to Images of Dolls on the Body Image of 5- to 8-Year-Old Girls |url=https://archive.org/details/sim_developmental-psychology_2006-03_42_2/page/283 |journal=Developmental Psychology |year=2006 |volume=42 |issue=2 |pages=283–292 |doi=10.1037/0012-1649.42.2.283 |pmid=16569167 }}</ref> اهڙن اثرن جي شدت فرد، ثقافت، عمر ۽ ميڊيا جي قسم موجب مختلف ٿي سگهي ٿي؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ ميڊيا نموني کي پيچيده نفسياتي مسئلن جو واحد سبب نٿو سمجهي سگهجي. == سماج تي اثر == جسماني ڪشش سماجي فيصلي تي اثرانداز ٿي سگهي ٿي. نفسيات ۽ سماجيات ۾ اهڙي اثر کي ڪڏهن '''attractiveness bias''' چيو وڃي ٿو. تعليم، نوڪري، آمدني، سماجي قبوليت، رومانوي تعلقن ۽ قانوني فيصلن ۾ جسماني ڏيک سان لاڳاپيل تعصب بابت تحقيق موجود آهي. نتيجا هر مطالعي يا سماج ۾ هڪجهڙا ناهن، تنهنڪري جسماني سونهن ۽ سماجي فائدي جي وچ ۾ تعلق کي سادي سبب ۽ نتيجي واري قانون طور نه ڏسڻ گهرجي. جسماني ڏيک جي بنياد تي ماڻهن کي فائدو يا نقصان ڏيڻ کي '''[[لُڪزم]]''' يا '''ظاهري ڏيک جي بنياد تي امتياز''' چيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ نسل ۽ جنس پڻ جسماني ڪشش مان ملندڙ سماجي فائدي يا نقصان کي تبديل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Monk |first1=Ellis P. |last2=Esposito |first2=Michael H. |last3=Lee |first3=Hedwig |title=Beholding Inequality: Race, Gender, and Returns to Physical Attractiveness in the United States |journal=American Journal of Sociology |year=2021 |volume=127 |issue=1 |pages=194–241 |doi=10.1086/715141 }}</ref> == سونهن ۽ فطرت == [[فائل:Sunset at Bang Tao beach - 01.jpg|thumb|[[فوڪيٽ]]، [[ٿائيلينڊ]] ۾ سج لهڻ؛ قدرتي منظر سونهن جي فلسفي جا روايتي مثال آهن.]] فطري سونهن ۾ جبل، سمنڊ، آسمان، جانور، ٻوٽا، موسمي تبديليون ۽ وسيع منظر شامل آهن. فطرت جي جماليات ۾ اهو سوال اهم آهي تہ قدرتي شيءِ کي فن جي ڪم وانگر ڏسڻ گهرجي يا ان جي پنهنجي ماحولياتي، حياتياتي ۽ جغرافيائي پسمنظر ۾. جانورن جي رنگن، آواز ۽ شڪلين جا ڪجهه نمونا [[جنسي چونڊ]] سان پيدا ٿي سگهن ٿا. [[چارلس ڊارون]] پنهنجي 1871ع واري ڪتاب ''The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex'' ۾ جانورن جي نمايان سينگار ۽ ساٿيءَ جي پسند جي تعلق تي بحث ڪيو. پر جانورن ۾ حياتياتي سگنلن ۽ انساني فلسفيانه ”سونهن“ کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي؛ انساني جمالياتي تجربو ثقافتي ۽ علامتي معنيٰ پڻ رکي ٿو. == سونهن فن ۾ == [[فائل:Michelangelo's Pieta 5450 cropncleaned.jpg|thumb|left|[[مائيڪل اينجلو]] جي ''[[پيئيتا]]''؛ انساني جسم، جذبات ۽ مذهبي موضوع کي هڪ منظم فني صورت ۾ پيش ڪري ٿي.]] فن جي تاريخ ۾ سونهن هڪ اهم پر بدلجندڙ قدر رهي آهي. ڪلاسيڪي فن ۾ تناسب ۽ مثالي صورت، وچئين دور ۾ مذهبي علامت ۽ روشني، نشاة ثانيه ۾ انساني جسم ۽ پرسپيڪٽو، رومانويت ۾ جذبات ۽ عظمت، ۽ جديد فن ۾ تجريد، ٽڪراءُ ۽ تجربو اهم بڻيا. سونهن فن جو لازمي مقصد ناهي. ڪيترائي جديد ۽ همعصر فنڪار ڄاڻي واڻي بي آرامي، بدصورتي، سياسي احتجاج يا تصوراتي سوال پيدا ڪرڻ کي روايتي سونهن کان وڌيڪ اهميت ڏين ٿا. [[فائل:Michelangelo's David - right view 2.jpg|thumb|[[مائيڪل اينجلو]] جو ''[[ڊيوڊ (مائيڪل اينجلو جو مجسمو)|ڊيوڊ]]''؛ نشاة ثانيه واري انساني جسم جي مثالي تناسب جو مشهور مثال.]] == طرز تعمير ۾ سونهن == طرز تعمير ۾ سونهن جو تعلق رڳو عمارت جي ظاهر سان نه، پر تناسب، جڳهه، روشني، مواد، انساني ماپ، ڪارڪردگي ۽ ماحول سان پڻ آهي. گوٿڪ گرجا گهرن ۾ اوچائي ۽ رنگين روشني، نشاة ثانيه ۾ هندسي تناسب، اسلامي طرز تعمير ۾ نمونن، خطاطي، باغن ۽ محور واري ترتيب، ۽ جديد فن تعمير ۾ مواد ۽ ڪارڪردگي مختلف جمالياتي تصورن کي ظاهر ڪن ٿا. == رياضيائي سونهن == {{Main|رياضيائي سونهن}} رياضيدان ڪڏهن ثبوت، مساوات يا نظريي کي ”سهڻو“ چون ٿا. اهڙي استعمال ۾ سونهن عام طور سادگي، غيرمتوقع تعلق، اختصار، وضاحت ۽ وڏي وضاحتي قوت سان تعلق رکي ٿي. رياضيائي سونهن حسي سونهن کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ تہ اها گهڻو ڪري ڪنهن تجريدي ساخت کي سمجهڻ جي ذهني تجربي سان پيدا ٿئي ٿي. == بدصورتي == {{Main|بدصورتي}} '''بدصورتي''' اهڙي جمالياتي خاصيت يا فيصلو آهي، جنهن ۾ ڪا شيءِ بي ترتيب، ناگوار، غيرپرڪشش يا ناخوشگوار محسوس ٿئي. حسن وانگر بدصورتي پڻ ثقافتي، تاريخي ۽ فردي اثرن کان متاثر ٿئي ٿي. فن ۾ بدصورتي هميشه ناڪامي نه هوندي آهي. فنڪار خوف، تڪليف، بيماري، جنگ، سياسي تشدد يا سماجي تنقيد ڏيکارڻ لاءِ ڄاڻي واڻي روايتي حسن کان پري وڃي سگهن ٿا. == سونهن ۽ عظمت == {{Main|عظمت (جماليات)}} [[ايڊمنڊ برڪ]] ۽ [[ايمانوئل ڪانٽ]] سونهن ۽ عظمت ۾ فرق ڪيو. روايتي سونهن اڪثر محدود صورت، تناسب، ڪشش ۽ خوشگوار احساس سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ عظمت انسان کان تمام وڏي، طاقتور يا خوف پيدا ڪندڙ شيءِ جي تجربي مان پيدا ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جو طوفان، وڏي جبلن جو سلسلو يا ڪائنات جي وسعت ان جا عام مثال آهن. == چونڊيل تصويري گيلريون == === فطرت === <gallery mode="packed" heights="170"> File:Pfau imponierend.jpg|[[مور]] جو نمايان پڇ؛ جانورن جي سينگار ۽ جنسي چونڊ جو مشهور مثال File:Papilio machaon01.jpg|[[Papilio machaon]]، فطرت ۾ رنگ ۽ نموني جو مثال File:Nymphaea alba.jpg|[[Nymphaea alba|اڇو واٽر للي]] File:Purpurkehlnymphe filtered.jpg|هڪ رنگين [[همنگ برڊ]] File:Grand mars changeant.jpg|[[Apatura ilia]]؛ جمالياتي پسند ۽ حياتياتي ماحول هميشه هڪجهڙا ناهن File:Superb fairy wrens mark 2.jpg|Superb fairy-wren ۾ نر ۽ مادہ جي رنگن جو فرق </gallery> === طرز تعمير === <gallery mode="packed" heights="170"> File:Cathédrale Notre-Dame de Paris, 3 June 2010.jpg|[[نوتر ڊام گرجاگهر (پئرس)|نوتر ڊام، پئرس]] File:Santa Maria Novella (Florence).jpg|[[سانتا ماريا نوويلا]]، فلورنس File:Florentine Duomo Santa Maria del Fiore1 RB.jpg|[[سانتا ماريا ڊيل فيوري]]، فلورنس File:Cathedral Notre-Dame de Reims, France-PerCorr.jpg|[[ريمز گرجاگهر]] File:Casabatllo2.jpg|[[انتوني گاودي]] جو [[ڪاسا باتيو]] </gallery> === مجسما سازي === <gallery mode="packed" heights="180"> File:Paris.louvre.winged.500pix.jpg|''[[ساموٿريس جي پرن واري فتح]]'' File:Venus de Milo Louvre Ma399-02b.jpg|''[[وينس ڊي ميلو]]'' File:Michelangelo's David - right view 2.jpg|[[مائيڪل اينجلو]] جو ''ڊيوڊ'' File:Rodin TheThinker.jpg|[[اوگست رودان]] جو ''[[دي ٿنڪر]]'' File:Le tre grazie (dettaglio) 02.jpg|[[ٽي گريسز]]، ڪلاسيڪي عورتاڻي حسن جي فني روايت </gallery> === مصوري === <gallery mode="packed" heights="180"> File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|[[ساندرو بوتيچيلي]]، ''[[وينس جي پيدائش]]'' File:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]]، ''[[مونا ليزا]]'' File:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|[[ڪاراواجيو]]، ''ميون جي ٽوڪري سان ڇوڪرو'' File:Gustav Klimt 017.jpg|[[گستاو ڪلمٽ]]، ''[[دي ڪِس]]'' File:Jules Joseph Lefebvre - Nymph with morning glory flowers.jpg|[[جولس جوزف ليفيبور]] جي نِمف </gallery> == پڻ ڏسو == * [[جماليات]] * [[حسن]] * [[جماليات جي تاريخ]] * [[جسماني ڪشش]] * [[عورتاڻي حسن جو آدرش]] * [[مرداڻي حسن جو آدرش]] * [[جمالياتي ذوق]] * [[رياضياتي سونهن]] * [[سونهري تناسب]] * [[هم شڪلي]] * [[سينگار]] * [[سينگار جو سامان]] * [[فيشن]] * [[گليمر]] * [[حسن جو مقابلو]] * [[بدصورتي]] * [[عظمت (جماليات)]] * [[لُڪزم]] * [[فن]] * [[قدرتي سونهن]] == حوالا == <references responsive="1" /> <references group="note" responsive="1" /> == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Burke |first=Edmund |title=A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful |url=https://archive.org/details/bim_eighteenth-century_a-philosophical-enquiry-_burke-edmund_1757 |year=1757 }} * {{cite book |last=Eco |first=Umberto |title=On Beauty: A History of a Western Idea |url=https://archive.org/details/liang.onbeauty0000unse_e3i4 |publisher=Secker & Warburg |year=2004 |isbn=9780436205170 }} * {{cite book |last=Eco |first=Umberto |title=On Ugliness |url=https://archive.org/details/liang.onugliness0000unse_y5c5 |publisher=Harvill Secker |year=2007 |isbn=9781846551222 }} * {{cite book |last=Konstan |first=David |title=Beauty: The Fortunes of an Ancient Greek Idea |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199927265 }} * {{cite book |last=Prum |first=Richard O. |title=The Evolution of Beauty: How Darwin's Forgotten Theory of Mate Choice Shapes the Animal World—and Us |url=https://archive.org/details/evolutionofbeaut0000rich |publisher=Anchor |year=2018 |isbn=9780345804570 }} * {{cite book |last=Scruton |first=Roger |title=Beauty: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/beautyveryshorti0000scru |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=9780199229758 }} * {{cite book |last=Scarry |first=Elaine |title=On Beauty and Being Just |url=https://archive.org/details/onbeautybeingjus00scar |publisher=Princeton University Press |year=1999 |isbn=9780691089591 }} * {{cite book |last=Tatarkiewicz |first=Władysław |title=History of Aesthetics |url=https://archive.org/details/historyofaesthet0001tata |publisher=Continuum |year=2006 |isbn=9780826488558 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Beauty}} {{Wikiquote|Beauty}} {{Wiktionary|beauty}} * {{cite encyclopedia |last=Sartwell |first=Crispin |title=Beauty |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/entries/beauty/ }} * [https://iep.utm.edu/aesthetics/ ''Aesthetics'' – Internet Encyclopedia of Philosophy] * [https://iep.utm.edu/aesthetic-taste/ ''Aesthetic Taste'' – Internet Encyclopedia of Philosophy] * [https://www.britannica.com/topic/aesthetics ''Aesthetics'' – Encyclopaedia Britannica] {{Authority control}} [[زمرو:سونهن| ]] [[زمرو:جماليات]] [[زمرو:جماليات جا تصور]] [[زمرو:فلسفي جا تصور]] [[زمرو:جسماني ڪشش]] [[زمرو:فيشن]] [[زمرو:ثقافت جي سماجيات]] [[زمرو:مابعدالطبيعاتي خاصيتون]] i4cj4dsmz7ikuj952b36q660k4jh2ft 0 42085 415073 413057 2026-09-26T18:16:54Z InternetArchiveBot 13773 Add 3 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415073 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪانگن جي خاندان جو پکي}} {{Speciesbox | name = ڪانءُ | image = Corvus splendens.jpg | image_caption = ڪانءُ (''Corvus splendens'') | image2 = Corvus splendens.ogg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="IUCN">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=''Corvus splendens'' |volume=2018 |article-number=e.T22705938A131944731 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22705938A131944731.en |access-date=17 September 2026 }}</ref> | genus = Corvus | species = splendens | authority = [[لوئي پيئر ويئيو|ويئيو]]، 1817ع | range_map = Corvus_splendens_map.jpg | range_map_caption = ڪانءُ جي اصل ۽ متعارف ٿيل پکيڙ }} {{Birdsong | song1 = House crow, Corvus splendens.ogg | caption song1 = ڪانءُ جو آواز | image = House Crow.jpg }} {{Clear}} '''ڪانءُ''' يا '''گهر ڪانءُ''' (سائنسي نالو: '''''Corvus splendens''''') [[ڪانگ خاندان]] سان تعلق رکندڙ وچولي جسامت جو هڪ پکي آهي، جيڪو اصل ۾ [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو رهواسي آهي. اهو [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، [[نيپال]]، [[بنگلاديش]]، [[سري لنڪا]] ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ عام آهي.<ref name="GISD">{{cite web |title=Corvus splendens |url=https://www.iucngisd.org/gisd/species.php?sc=1199 |website=Global Invasive Species Database |publisher=IUCN |access-date=17 September 2026 }}</ref> سنڌ ۾ پڻ هي شهرن، ڳوٺن، بازارن، زرعي علائقن ۽ انساني آبادين ڀرسان عام ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ڪانءُ انسانن سان تمام ويجهي ماحولياتي وابستگي رکندڙ پکي آهي. اهو هر قسم جو کاڌو کائيندڙ ۽ موقعي پرست خوراڪ خور آهي ۽ انساني کاڌي جي بچيل شين، ڪچري، اناج، ميون، جيتن، ننڍن جانورن، آنن ۽ ٻين پکين جي ٻچن سميت ڪيترن قسمن جي خوراڪ استعمال ڪري سگهي ٿو.<ref name="GISD"/><ref name="eBird">{{cite web |title=House Crow – Corvus splendens |url=https://ebird.org/species/houcro1 |publisher=Cornell Lab of Ornithology |website=eBird |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙي خوراڪي لچڪ سبب اهو وڏن شهرن جي ماحول سان غيرمعمولي حد تائين مطابقت پيدا ڪري سگهي ٿو. == نالا == سنڌيءَ ۾ هن پکيءَ لاءِ '''ڪانءُ''' ۽ '''ڪانگ''' ٻئي نالا رائج آهن. انگريزيءَ ۾ ان جو معياري نالو ''House Crow'' آهي، جڏهن تہ ''Indian Crow''، ''Grey-necked Crow''، ''Ceylon Crow'' ۽ ''Colombo Crow'' جهڙا نالا پڻ تاريخي طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="GISD"/> == درجابندي ۽ نالو == [[File:View of a single crow.jpg|thumb|ساڄو|ڪانءُ، [[ممبئي]]، ڀارت]] ڪانءُ کي پهريون ڀيرو فرانسيسي پکين جي ماهر [[لوئي پيئر ويئيو]] 1817ع ۾ سائنسي طور '''''Corvus splendens''''' نالي بيان ڪيو. هن جو بيان [[بنگال]] مان حاصل ڪيل نموني جي بنياد تي ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last=Vieillot |first=Louis Pierre |author-link=لوئي پيئر ويئيو |year=1817 |title=Nouveau dictionnaire d'histoire naturelle, appliquée aux arts, à l'agriculture, à l'économie rurale et domestique, à la médecine, etc. |volume=8 |location=Paris |publisher=Deterville |page=44 |language=fr |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/18035157 }}</ref><ref name="ITIS">{{cite web |title=Corvus splendens |url=https://itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=559513 |publisher=Integrated Taxonomic Information System |access-date=17 September 2026 }}</ref> جنس جو سائنسي نالو ''Corvus'' [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ٻوليءَ ۾ ڪانگ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جڏهن تہ ''splendens'' جي معنيٰ ”چمڪندڙ“ يا ”جرڪندڙ“ آهي. موجوده درجابنديءَ ۾ ڪانءُ [[پئسريفورميز]] ترتيب ۽ [[ڪورويڊي]] خاندان سان تعلق رکي ٿو.<ref name="ITIS"/> === ذيلي جنسون === ڪانءُ جي مختلف آباديءَ ۾ ڳچيءَ جي رنگ، کنڀن جي اونداهپ ۽ چهنب جي بناوت ۾ جاگرافيائي فرق ملن ٿا. مختلف درجابنديءَ وارن نظامن ۾ ذيلي جنسن جي انگ بابت ڪجهه فرق رهيو آهي. موجوده آءِ او سي سان هم آهنگ آءِ ٽي آءِ ايس درجابندي ٽي ذيلي جنسون درج ڪري ٿي:<ref name="ITIS"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#37474f;color:white;" | ذيلي جنس ! style="background:#00695c;color:white;" | بيان ڪندڙ ! style="background:#1565c0;color:white;" | اهم پکيڙ |- | '''''C. s. splendens''''' | ويئيو، 1817ع | [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، [[نيپال]] ۽ [[بنگلاديش]] |- | '''''C. s. zugmayeri''''' | لائوبمان، 1913ع | ڏکڻ ايشيا جا خشڪ اتر-اولهندي علائقا ۽ [[ايران]] |- | '''''C. s. protegatus''''' | ماداراس، 1904ع | ڏاکڻو ڏکڻ ايشيا |} ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ مالديپ جي آباديءَ کي ''maledivicus'' ۽ ميانمار واري آباديءَ کي ''insolens'' نالن سان الڳ ذيلي جنسون پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref name="GISD"/> == جسماني بناوت == ڪانءُ سنهڙي جسم، نسبتاً ڊگهي ڳچي ۽ مضبوط چهنب وارو وچولي جسامت جو پکي آهي. جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 40 کان 42 سينٽي ميٽر هوندي آهي، جڏهن تہ وزن تقريباً 245 کان 370 گرام تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name="GISD"/><ref name="NParks">{{cite web |title=House Crows in Singapore |url=https://avs.nparks.gov.sg/wildlife/encountering-wildlife/house-crows-pigeons-javan-mynas/house-crows/ |publisher=National Parks Board, Singapore |access-date=17 September 2026 }}</ref> مٿو، پيشاني، ڳلو، پر ۽ پڇ چمڪندڙ ڪارا هوندا آهن. ڳچيءَ جو پويون ۽ پاسن وارو حصو ۽ مٿيون سينو هلڪي سرمائي يا دونهين جهڙي ڀوري رنگ جو هوندو آهي، جنهن سان ڳچيءَ جي چوڌاري نمايان هلڪو پٽو ٺهي ٿو. نر ۽ مادي ظاهري طور تمام گهڻو هڪجهڙا هوندا آهن، پر نر عام طور ٿورو وڏو هوندو آهي.<ref name="GISD"/> == پکيڙ == ڪانءُ جو اصل قدرتي علائقو ڏکڻ ايشيا آهي. ان جي قدرتي پکيڙ ۾ [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، [[بنگلاديش]]، [[نيپال]]، [[ڀوٽان]]، [[سري لنڪا]]، [[مالديپ]]، ڏاکڻو [[ايران]] ۽ ڏکڻ-اوڀر ايشيا جا ڪجهه علائقا شامل آهن.<ref name="GISD"/> انسانن جي واپار ۽ خاص ڪري سامونڊي جهازن سان گڏ هن پکيءَ پنهنجي قدرتي پکيڙ کان ٻاهر ڪيترن ملڪن تائين پهچ حاصل ڪئي. اڄ ان جون متعارف ٿيل آباديون آفريڪا، عربي اپٻيٽ، ڏکڻ-اوڀر ايشيا ۽ ڪيترن ٻيٽن تي ملن ٿيون.<ref name="GISD"/> [[File:Corvus splendens insolens @ Kuala Lumpur (2) alternate crop.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪوالالمپور]] ۾ ڪانءُ؛ انسانن جي آبادين سان ويجهي وابستگي هن جنس جي عالمي پکيڙ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.]] == رهائش == ڪانءُ جي سڀ کان نمايان ماحولياتي خاصيت انسانن سان ان جي مضبوط وابستگي آهي. اهو ننڍن ڳوٺن کان وڏن شهرن تائين آبادين، بازارن، بندرگاهن، مڇي مارڪيٽن، ڪچري جي هنڌن ۽ زرعي علائقن ۾ ملي ٿو.<ref name="eBird"/><ref name="NParks"/> گلوبل انويسيو اسپيشيز ڊيٽابيس موجب هن جنس ۾ تمام گهڻي ماحولياتي لچڪ آهي ۽ اهڙي مستقل آبادي معلوم ناهي جيڪا انسانن کان مڪمل طور آزاد ماحول ۾ رهي ٿي.<ref name="GISD"/> == پاڪستان ۽ سنڌ ۾ == [[پاڪستان]] ڪانءُ جي قدرتي پکيڙ جو حصو آهي.<ref name="GISD"/> ملڪ جي شهري ۽ زرعي ماحول ۾ اهو عام پکي آهي. پاڪستان ۾ ٿيل تحقيق مان پڻ ان جي انساني آبادين سان مضبوط وابستگي ظاهر ٿئي ٿي. 2023ع دوران [[اوڪاڙا ضلعو|اوڪاڙا ضلعي]] جي زرعي ۽ نيم شهري علائقن مان 60 بالغ ڪانئن تي ڪيل مطالعي ۾ انهن جي جسماني ماپن، خوراڪ، رت جي خاصيتن ۽ ڳرن ڌاتن جي جسم ۾ گڏ ٿيڻ جو جائزو ورتو ويو. محققن ڪانءُ کي پاڪستان جي شهري ماحول ۾ ماحولياتي آلودگي جي ممڪن حياتياتي اشاري طور پڻ بحث هيٺ آندو.<ref>{{cite journal |last1=Masood |first1=Aqsa |last2=Khan |first2=Muhammad Saleem |last3=Jahangeer |first3=Muhammad |last4=Wajid |first4=Muhammad |title=Morphometry, Feeding Ecology, Haematology, and Heavy Metal Bioaccumulation in House Crow (Corvus splendens) from Central Punjab, Pakistan |journal=Kashmir Journal of Science |doi=10.63147/krjs.v4i4.220 |year=2026 }}</ref> == خوراڪ == ڪانءُ [[سڀ کائو جاندار|سڀ کائو]] ۽ انتهائي موقعي پرست پکي آهي. ان جي خوراڪ ۾ انساني کاڌي جون بچيل شيون، ڪچرو، اناج، ميوا، جيت، ننڍا بنا ڪرنگهي وارا جاندار، ننڍا ڪرنگهي وارا جانور، آنا، ٻين پکين جا ٻچا ۽ مردار شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="GISD"/> بازارن، هوٽلن، مڇي مارڪيٽن ۽ ڪچري جي ڍيرن وٽ آسانيءَ سان خوراڪ ملڻ سبب شهري علائقا هن لاءِ تمام سازگار رهائش بڻجي سگهن ٿا.<ref name="NParks"/> == ورتاءُ == ڪانءُ ذهين، سماجي ۽ ماحول سان جلدي مطابقت پيدا ڪندڙ پکي آهي. اهو اڪيلو، جوڙي ۾ يا ٽولن ۾ خوراڪ ڳوليندي ڏسي سگهجي ٿو. رات جو ڪيترائي پکي گڏجي وڏن اجتماعي آرامگاهن تي گڏ ٿين ٿا.<ref name="NParks"/> === آواز === ڪانءُ جو آواز سخت، تيز ۽ بار بار ٿيندڙ ”ڪان ڪان“ جهڙو هوندو آهي. مختلف حالتن، خطري ۽ سماجي رابطن دوران آواز جي انداز ۾ فرق اچي سگهي ٿو.<ref name="eBird"/> === اجتماعي آرامگاهون === ڪانءُ اڪثر شام جو وڏي انگ ۾ گڏجي مخصوص وڻن تي رات گذاريندو آهي. شهري ماحول ۾ اهي اجتماعي آرامگاهون وڏن ۽ گهاٽن وڻن، روڊن ۽ انسانن جي سرگرمين واري هنڌن ڀرسان پڻ ٺهن ٿيون. سنگاپور جي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ ڪانءُ جا اجتماعي رات گذارڻ وارا ماڳ خوراڪ جي ذريعن ۽ انساني آبادين سان ويجهو لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Peh |first1=Kelvin S.-H. |last2=Sodhi |first2=Navjot S. |year=2002 |title=Characteristics of Nocturnal Roosts of House Crows in Singapore |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-wildlife-management_2002-10_66_4/page/1128 |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=66 |issue=4 |pages=1128–1133 }}</ref> == نسل وڌائڻ == [[File:House Crow(Chicks) I IMG 0175.jpg|thumb|ساڄو|آکيري ۾ ڪانءُ جا ٻچا]] [[File:House Crow eggs I IMG 1890.jpg|thumb|ساڄو|ڪانءُ جا آنا]] ڪانءُ عام طور وڻن جي مٿانهن حصن ۾ ٽارين مان کليل پيالي جهڙو آکيرو ٺاهي ٿو، پر شهري ماحول ۾ بجليءَ يا ٽيليفون جي اڏاوتن ۽ ٻين مصنوعي اوچن هنڌن تي پڻ آکيرا ٺاهي سگهي ٿو. مادي عام طور '''3 کان 5''' آنا لاهي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه مطالعي ۾ 3 کان 6 آنن تائين جو تعداد درج ٿيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Yang |first1=Can |title=No evidence of host-specific egg mimicry in Asian koels |journal=PLOS ONE |year=2021 |doi=10.1371/journal.pone.0253985 }}</ref> وڏا ۽ گهاٽي ڇانوَ وارا وڻ آکيري لاءِ پسند ڪيا وڃن ٿا. نسل وڌائڻ جو وقت جاگرافيائي علائقي مطابق مختلف ٿي سگهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن علائقن ۾ بهار کان اونهاري تائين نسل وڌائڻ وڌيڪ ٿيندو آهي. === ڪوئل سان تعلق === [[File:Eudynamys scolopaceus MHNT.ZOO.2010.11.152.12.jpg|thumb|کاٻو|[[ايشيائي ڪوئل]] جو آنو ڪانءُ جي آنن سان گڏ؛ ڪوئل ڪانءُ جي آکيري ۾ آنا لاهيندڙ نسلي طفيلي آهي.]] [[ايشيائي ڪوئل]] ڪانءُ جو مشهور [[نسلي طفيلي]] آهي. ڪوئل پنهنجو آکيرو ٺاهڻ بدران ڪانءُ سميت ٻين پکين جي آکيرن ۾ آنا لاهي ٿي ۽ ميزبان پکي انهن آنن کي سيڪڻ ۽ نڪتل ٻچن کي پالڻ ۾ حصو وٺندو آهي. پاڪستان جي [[پوٺوهار]] واري علائقي ۾ ڪيل تحقيق ۾ شهري، نيم شهري ۽ زرعي ٽنهي قسمن جي رهائشگاهن ۾ ايشيائي ڪوئل طرفان ڪانءُ جي آکيرن ۾ آنا لاهڻ درج ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |title=Brood parasitism of Asian koel (Eudynamys scolopacea) on the house crow (Corvus splendens) in Pothwar region of Pakistan |year=2007 |journal=Pakistan Journal of Agricultural Sciences |volume=44 |issue=4 |pages=627–634 }}</ref> جديد تحقيق موجب ڪوئل جا آنا ڪانءُ جي آنن سان لازمي طور مڪمل نقل يا مشابهت پيدا نٿا ڪن؛ 2021ع ۽ 2025ع جي مطالعي ۾ ڪانءُ لاءِ مخصوص آنن جي نقل جا واضح ثبوت نه مليا.<ref>{{cite journal |title=No evidence of host-specific egg mimicry in Asian koels |journal=PLOS ONE |year=2021 |doi=10.1371/journal.pone.0253985 }}</ref> == ذهانت == ڪانگ خاندان جا پکي پنهنجي پيچيده سکيا ۽ مسئلا حل ڪرڻ جي صلاحيتن لاءِ مشهور آهن. ڪانءُ بابت تجرباتي تحقيق ۾ پڻ اهڙي قسم جا پيچيده رويا ڏٺا ويا آهن. === اوزارن جو استعمال === 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ مشاهدي ۾ سنگاپور جي هڪ ڪانءُ کي ڪنڊي جهڙي ڪاٺي استعمال ڪري بند اوزار مان خوراڪ ڪڍندي دستاويز ڪيو ويو. ڪانءُ ۾ اوزار استعمال ڪرڻ جا اڳوڻا قيدي مشاهدا پڻ موجود هئا؛ نئين مشاهدي هن صلاحيت بابت وڌيڪ ثبوت مهيا ڪيا.<ref>{{cite journal |last1=Giri |first1=Tanita |last2=Garcia-Pelegrin |first2=Elias |date=2025 |title=Opportunistic Tool Use by Two Unexpected Corvid Species |journal=Ecology and Evolution |volume=15 |issue=5 |article-number=e71314 |doi=10.1002/ece3.71314 |doi-access=free }}</ref> === آئيني ۾ پاڻ سڃاڻڻ بابت تحقيق === ڪانءُ جي آئيني ۾ پاڻ سڃاڻڻ جي صلاحيت بابت تحقيق جا نتيجا هڪجهڙا ناهن. 2020ع ۾ ڇهن ڪانئن تي ٿيل هڪ تجربي ۾ چئن پکين اهڙو ورتاءُ ڏيکاريو، جنهن کي محققن آئيني ۾ پاڻ سڃاڻڻ جي ممڪن ثبوت طور بيان ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Buniyaadi |first1=Amaan |last2=Taufique |first2=S. K. Tahajjul |last3=Kumar |first3=Vinod |year=2020 |title=Self-recognition in corvids: evidence from the mirror-mark test in Indian house crows (Corvus splendens) |journal=Journal of Ornithology |volume=161 |pages=341–350 |doi=10.1007/s10336-019-01730-2 }}</ref> پر 2021ع ۾ پنج ڪانئن تي ڪيل ٻي مطالعي ۾ ڪو بہ پکي آئيني آڏو نشان کي هٽائڻ وارو مخصوص ورتاءُ نه ڏيکاري سگهيو.<ref>{{cite journal |last1=Parishar |first1=Pooja |last2=Mohapatra |first2=Alok Nath |last3=Iyengar |first3=Soumya |year=2021 |title=Investigating Behavioral Responses to Mirrors and the Mark Test in Adult Male Zebra Finches and House Crows |journal=Frontiers in Psychology |volume=12 |article-number=637850 |doi=10.3389/fpsyg.2021.637850 |doi-access=free }}</ref> ان ڪري ڪانءُ ۾ آئيني ذريعي پاڻ سڃاڻڻ جي صلاحيت کي اڃا حتمي طور ثابت ٿيل خاصيت سمجهڻ مناسب ناهي. == انسانن سان تعلق == [[File:House crow near Chandigarh.jpg|thumb|ساڄو|انساني آباديءَ ڀرسان ڪانءُ]] ڪانءُ انساني آبادين سان هزارين سالن کان ويجهي نموني لاڳاپيل رهيو آهي. شهرن ۾ اهو نامياتي ڪچري ۽ مردار کي کائڻ سان صفائيءَ واري ماحولياتي ڪردار ۾ حصو وٺي سگهي ٿو، پر تمام وڏي آباديءَ جي صورت ۾ شور، ڪچري کي ڦهلائڻ، ٻين پکين جي آکيرن تي حملن ۽ انسانن سان تڪرارن جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿو.<ref name="GISD"/> == متعارف ٿيل ۽ حمله آور آباديون == پنهنجي قدرتي پکيڙ کان ٻاهر ڪانءُ دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ [[حمله آور جنس]] بڻجي ويو آهي. عالمي حمله آور جنسن واري ڊيٽابيس موجب هن جون قائم ٿيل آباديون گهٽ ۾ گهٽ 25 ملڪن ۾ درج ٿي چڪيون آهن.<ref name="GISD"/> هن جي عالمي پکيڙ ۾ سامونڊي واپار جو وڏو ڪردار رهيو آهي. پکي جهازن سان بندرگاهن تائين پهتا، جڏهن تہ ڪجهه علائقن ۾ انهن کي ڄاڻي واڻي ڪچرو صاف ڪرڻ يا زرعي جيتن کي گهٽائڻ لاءِ پڻ متعارف ڪرايو ويو.<ref name="GISD"/> متعارف ٿيل علائقن ۾ ڪانءُ مقامي پکين جا آنا ۽ ٻچا کائي سگهي ٿو ۽ خوراڪ يا آکيرن لاءِ مقامي پکين سان مقابلو ڪري سگهي ٿو.<ref name="GISD"/> === سنگاپور === [[سنگاپور]] ڪانءُ جي شهري حمله آور آباديءَ بابت سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل علائقن مان هڪ آهي. هڪ 2003ع جي مطالعي مطابق 1985ع کان پوءِ اتي آبادي گهٽ ۾ گهٽ 30 ڀيرا وڌي ۽ 2000–2001ع جي عرصي ۾ اندازي موجب 130,000 کان وڌيڪ پکين تائين پهتي.<ref name="Singapore">{{cite journal |last1=Brook |first1=Barry W. |last2=Sodhi |first2=Navjot S. |last3=Soh |first3=Malcolm C. K. |last4=Lim |first4=Haw Chuan |year=2003 |title=Abundance and projected control of invasive house crows in Singapore |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-wildlife-management_2003-10_67_4/page/808 |journal=Journal of Wildlife Management |volume=67 |issue=4 |pages=808–817 |doi=10.2307/3802688 }}</ref> سنگاپور جي موجوده جهنگلي جيوت اداري مطابق ڪانءُ اتي شهري ۽ ساحلي ماحول ۾ خوراڪ جي ڪچري ۽ آکيرا ٺاهڻ لاءِ موزون هنڌن جي موجودگيءَ سبب ڪاميابيءَ سان رهي ٿو.<ref name="NParks"/> === سوڪوٽرا مان خاتمو === [[سوڪوٽرا]] ٻيٽ تي ڪانءُ 1995ع ۾ جهاز وسيلي پهتو. ٻيٽ جي مقامي ۽ مخصوص حياتياتي تنوع تي ممڪن اثرن سبب ان جي خاتمي لاءِ ڊگهي مهم هلائي وئي. اپريل 2009ع ۾ آخري 13 ڪانئن کي ختم ڪرڻ کان پوءِ ٻيٽ تان متعارف ٿيل آباديءَ جي مڪمل خاتمي جو اعلان ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Suliman |first1=Ahmed Saeid |last2=Meier |first2=Guntram G. |last3=Haverson |first3=Peter J. |year=2010 |title=Eradication of Invasive House Crow (Corvus splendens) from Socotra Island, Republic of Yemen – Lessons Learned from 15 Years of Facing a Bird Invasion |journal=Proceedings of the Vertebrate Pest Conference |volume=24 |pages=257–262 |doi=10.5070/V424110552 |doi-access=free }}</ref> == صحت سان لاڳاپو == ڪانئن مان مختلف جراثيم ۽ پکين جون بيماريون پيدا ڪندڙ جاندار الڳ ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[نيوڪاسل بيماري]] جو وائرس ۽ ''Cryptococcus neoformans'' جهڙا جاندار شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Roy |first1=P. |last2=Venugopalan |first2=A. T. |last3=Manvell |first3=R. |year=1998 |title=Isolation of Newcastle disease virus from an Indian house crow |url=https://archive.org/details/tropical-animal-health-and-production_1998-06_30_3/page/177 |journal=Tropical Animal Health and Production |volume=30 |issue=3 |pages=177–178 }}</ref> پر ڪنهن جاندار يا جراثيم جو ڪانءُ ۾ ملڻ لازمي طور اهو ثابت نٿو ڪري تہ ڪانءُ انسانن ۾ ان بيماريءَ جي اهم منتقلي جو ذريعو آهي. گلوبل انويسيو اسپيشيز ڊيٽابيس پڻ ڄاڻائي ٿو تہ ڪانءُ ڪيترائي انساني مرض پيدا ڪندڙ جاندار کڻي سگهي ٿو، پر انهن جي موجودگي ۽ انساني بيماريءَ وچ ۾ سڌي تعلق بابت ثبوت محدود آهن.<ref name="GISD"/> == ثقافت ۾ == ڏکڻ ايشيا ۾ ڪانءُ جي انساني آبادين سان پراڻي وابستگي سبب اهو لوڪ ادب، چوڻين، ڪهاڻين، شاعري ۽ مذهبي روايتن ۾ پڻ نظر اچي ٿو. [[File:Dhumavati.JPG|thumb|[[ڌوماوتي]] کي ڪانءُ سان ڏيکاريندڙ روايتي تصوير]] [[هندو ڌرم|هندو]] روايتن ۾ ديوي [[ڌوماوتي]] کي ڪڏهن ڪانءُ سان يا ڪانءُ جي نشان واري سواريءَ سان ڏيکاريو ويندو آهي. سنڌي لوڪ ثقافت ۽ ادب ۾ پڻ '''ڪانءُ''' ۽ '''ڪانگ''' جا حوالا عام آهن. [[رائچند هريجن]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ ريگستان'' ۾ ٿر جي پکين جي ذڪر دوران ڪانءُ جي آکيري، آنن ۽ ٻچن جي حفاظت واري ورتاءَ جو بيان ڪيو آهي.<ref name="رائچند هريجن">رائچند هريجن، ''تاريخ ريگستان''، ڀاڱو ٻيون، ٽيون ڇاپو، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، 2005ع.</ref> == تحفظ واري حيثيت == [[بين الاقوامي اتحاد براءِ تحفظ فطرت]] ڪانءُ کي پنهنجي ڳاڙهي فهرست ۾ '''گهٽ ڳڻتي جوڳي''' جنس قرار ڏنو آهي.<ref name="IUCN"/> پنهنجي قدرتي ڏکڻ ايشيائي پکيڙ ۾ هي هڪ عام ۽ وڏي پيماني تي پکڙيل پکي آهي، جڏهن تہ قدرتي پکيڙ کان ٻاهر ڪيترن ملڪن ۾ ان کي حمله آور جنس طور منظم ڪيو وڃي ٿو. == بنيادي ڄاڻ == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#263238;color:white;" | خاصيت ! style="background:#00695c;color:white;" | ڄاڻ |- ! style="background:#e8f5e9;" | سنڌي نالو | ڪانءُ، ڪانگ |- ! style="background:#e3f2fd;" | سائنسي نالو | '''''Corvus splendens''''' |- ! style="background:#fff8e1;" | خاندان | [[ڪورويڊي]] |- ! style="background:#f3e5f5;" | ترتيب | [[پئسريفورميز]] |- ! style="background:#fce4ec;" | جسم جي ڊيگهه | لڳ ڀڳ 40–42 سينٽي ميٽر |- ! style="background:#e0f2f1;" | وزن | لڳ ڀڳ 245–370 گرام |- ! style="background:#fff3e0;" | خوراڪ | سڀ کائو؛ ڪچرو، اناج، ميوا، جيت، آنا، ننڍا جانور ۽ مردار |- ! style="background:#e8eaf6;" | آنا | عام طور 3–5 |- ! style="background:#e1f5fe;" | اصل پکيڙ | ڏکڻ ايشيا ۽ ڀرپاسي وارا علائقا |- ! style="background:#f1f8e9;" | رهائش | شهر، ڳوٺ، زرعي علائقا، بازارون ۽ ساحلي آباديون |- ! style="background:#fffde7;" | تحفظ واري حيثيت | گهٽ ڳڻتي جوڳو |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:House Crow (Corvus splendens) sleeping at night in Kolkata W IMG 4532.jpg|رات جو آرام ڪندڙ ڪانءُ File:House Crows (Corvus splendens) grooming in Kolkata I IMG 4324.jpg|کنڀ صاف ڪندڙ ڪانءُ File:House Crows (Corvus splendens) bathing in Kolkata I IMG 4324.jpg|وهنجندڙ ڪانءُ File:House Crow I IMG 6211.jpg|اڏام دوران File:House Crow feeding chicks.jpg|ٻچن کي خوراڪ ڏيندڙ ڪانءُ File:House-crow fledgling, 2014.jpg|ڪانءُ جو اڏام سکندڙ ٻچو File:House Crow collecting twigs.JPG|آکيري لاءِ ٽاريون گڏ ڪندي File:House Crow Chennai.jpg|[[چنائي]] ۾ ڪانءُ </gallery> == ڏسو پڻ == * [[ڪانگ خاندان]] * [[ايشيائي ڪوئل]] * [[حمله آور جنس]] * [[سنڌ جا پکي]] * [[پاڪستان جا پکي]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Corvus splendens}} {{Wikispecies|Corvus splendens}} * [https://www.iucngisd.org/gisd/species.php?sc=1199 عالمي حمله آور جنسن واري ڊيٽابيس ۾ ڪانءُ] * [https://ebird.org/species/houcro1 اي برڊ تي ڪانءُ] * [https://itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=559513 آءِ ٽي آءِ ايس ۾ ''Corvus splendens''] {{Corvidae}} {{Taxonbar|from=Q507383}} [[زمرو:ڪوروس]] [[زمرو:ڪانگ]] [[زمرو:پاڪستان جا پکي]] [[زمرو:سنڌ جا پکي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا پکي]] [[زمرو:1817ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:لوئي پيئر ويئيو جا نالي ڏنل ٽيڪسا]] [[زمرو:حمله آور پکي]] oz4haolnyrkzji7yx1n8swtifqzsw20 0 45165 415104 408866 2026-09-26T19:11:03Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415104 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ايل سلواڊور جي جمهوريه | common_name = ايل سلواڊور | native_name = '''ريپُوبليڪا ڊي ايل سالوادور''' | image_flag = Animated-Flag-El-Salvador.gif | image_coat = Coat of arms of El Salvador.svg | national_motto = {{native phrase|es|Dios, Unión, Libertad|paren=off}}<br />"خدا، اتحاد، آزادي" | national_anthem = {{native name|es|Himno Nacional de El Salvador|paren=off}}<br />"[[ايل سلواڊور جو قومي ترانو]]"{{parabr}}{{center|[[File:El_Salvador%27s_national_anthem_(abridged).ogg]]}} | image_map = {{switcher|[[File:Orthographic Map of El Salvador.svg|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:El Salvador Base map.png|frameless]]|ايل سلواڊور جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | map_caption = | map_caption2 = | capital = [[سان سلواڊور]] | coordinates = {{coord|13|42|N|89|12|W|type:city_region:SV-SS}} | largest_city = capital | official_languages = [[سلواڊوري اسپيني|اسپيني]]{{efn|ايل سلواڊور جي سرڪاري ٻولي 1983ع جي آئين جي آرٽيڪل 62 تحت ڪاسٽيليائي مقرر ٿيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.asamblea.gob.sv/sites/default/files/documents/decretos/69A06B07-4F30-4F0E-8FB1-D664A3E6D8CC.pdf |language= es |title=Constitución de la República de El Salvador (1983), art. 62 |access-date=30 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224220905/https://www.asamblea.gob.sv/sites/default/files/documents/decretos/69A06B07-4F30-4F0E-8FB1-D664A3E6D8CC.pdf |archive-date=24 February 2024}}</ref>}} | languages_type = تسليم ٿيل ٻوليون | languages = [[ناوات ٻولي|ناوات]]{{efn|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] پڻ سرڪاري اسڪولن ۾ هڪ تدريسي ٻولي آهي. وڌيڪ معلومات لاءِ [[ايل سلواڊور جون ٻوليون]] ڏسو.}} | ethnic_groups = {{vunblist | 86.3% [[مستيزو]] (گڏيل [[سفيد لاطيني آمريڪي|سفيد]] ۽ [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو#ايل سلواڊور|مقامي]]) | 12.7% [[سفيد لاطيني آمريڪي|سفيد]] | 0.2% [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو#ايل سلواڊور|مقامي]] | 0.1% [[افرو-سلواڊوري|ڪارا]] | 0.6% ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2026 | ethnic_groups_ref = <ref name="f471">{{cite web | title=El Salvador Population (2026) | website=Worldometer | url=https://www.worldometers.info/world-population/el-salvador-population/ | access-date=27 June 2026}}</ref> | demonym = [[سلواڊوري]] | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[ايل سلواڊور جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[نجيب بوڪيلي]] | leader_title2 = [[ايل سلواڊور جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[فيليڪس اويوآ]] | legislature = [[ايل سلواڊور جي قانونساز اسيمبلي|قانونساز اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[آزادي]] | established_event1 = [[وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو قانون|اسپين کان اعلان]] | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان اعلان | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]]<br />کان اعلان}} | established_date3 = 30 جنوري 1841ع | established_event4 = بين الاقوامي مڃتا<ref name="FitzGerald2014">{{cite book|author=David Scott FitzGerald|title=Culling the Masses|url=https://books.google.com/books?id=ldNoAwAAQBAJ&pg=PA363|date=22 April 2014|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-36967-2|page=363|access-date=6 November 2015|archive-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110213917/https://books.google.com/books?id=ldNoAwAAQBAJ&pg=PA363#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> | established_date4 = 18 فيبروري 1841ع | area_km2 = 21,041 | area_rank = 149هون | area_sq_mi = 8,124 | percent_water = 1.5 | population_census = {{IncreaseNeutral}} 6,029,976<ref name="census">{{cite web|url=https://censo2024.bcr.gob.sv/wp-content/uploads/tablas-geoportal/presentacion-de-resultados-censo-de-poblacion-y-vivienda-el-salvador-2024-segunda-entrega.pdf |title= Presentación Nacional de Resultados Censo de Población y Vivienda El Salvador 2024 (Segunda Entrega) |trans-title= National Presentation of Results of the Population and Housing Census of El Salvador 2024 (2nd Edition)|language=es|date=30 January 2025 |access-date=22 February 2025|work=[[ايل سلواڊور جي مرڪزي ريزرو بئنڪ]] |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20250222101906/https://censo2024.bcr.gob.sv/wp-content/uploads/tablas-geoportal/presentacion-de-resultados-censo-de-poblacion-y-vivienda-el-salvador-2024-segunda-entrega.pdf |archive-date= 22 February 2025}}</ref> | population_census_year = 2024 | population_census_rank = 114هون | population_density_km2 = 286.6 | population_density_sq_mi = 742.2 | population_density_rank = 46هون | GDP_PPP = {{increase}} $88.323 ارب<ref name="IMFWEO.SV">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=253,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (El Salvador) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 |archive-date=9 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109201821/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=253,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_rank = 107هون | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $13,753<ref name="IMFWEO.SV" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 114هون | GDP_nominal = {{increase}} $37.843 ارب<ref name="IMFWEO.SV" /> | GDP_nominal_rank = 104هون | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $5,893<ref name="IMFWEO.SV" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 108هون | Gini = 38.8 | Gini_year = 2022 | Gini_change = steady | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=4 February 2021 |title=Gini Index coefficient|publisher=[[The World Factbook]]|access-date=24 September 2024}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.678 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 132هون | currency = {{unbulleted list | [[آمريڪي ڊالر]] ([[ISO 4217|USD]]؛ 2001ع کان) | [[سلواڊوري ڪولون]] (هاڻي گردش ۾ ناهي، پر اڃا قانوني آهي) }}{{efn|[[آمريڪي ڊالر]] استعمال ٿيندڙ مکيه ڪرنسي آهي. مالي معلومات آمريڪي ڊالرن ۽ [[سلواڊوري ڪولون]] ۾ ظاهر ڪري سگهجي ٿي، پر ڪولون هاڻي گردش ۾ ناهي.<ref name="integracion/ley">{{cite web |url=http://www.bcr.gob.sv/ingles/integracion/ley.html |title=Main Aspects of the Law |access-date=8 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708094105/http://www.bcr.gob.sv/ingles/integracion/ley.html |archive-date=8 July 2007 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://elsalvadorinfo.net/legal-currency-of-el-salvador/ |title=Legal currency of El Salvador | access-date=24 March 2025}}</ref> [[بٽ ڪوائن]] کي [[ايل سلواڊور ۾ بٽ ڪوائن|2021ع کان 2025ع تائين قانوني ڪرنسي]] قرار ڏنو ويو هو.<ref name="bbc.com">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-57398274 |title=Bitcoin: El Salvador makes cryptocurrency legal tender |date=9 June 2021 |website=BBC |publisher= |access-date=9 June 2021 |quote= |archive-date=23 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623180912/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-57398274 |url-status=live }}</ref>}} | time_zone = [[مرڪزي وقت وارو علائقو|CST]] | utc_offset = −6 | utc_offset_DST = | date_format = {{nowrap|dd/mm/yyyy}} | drives_on = ساڄي | calling_code = [[ايل سلواڊور ۾ ٽيليفون نمبر|+503]]{{efn|ٽيليفون ڪمپنيون (مارڪيٽ حصو): ٽيگو (45٪)، ڪلارو (25٪)، موويسٽار (24٪)، ڊيجي سيل (5.5٪)، ريڊ (0.5٪).}} | cctld = [[.sv]] | footnotes = <!----ORPHANED: | footnote_? = On the [[Coat of arms of El Salvador]], the country's name is written "Republica de El Salvador en la America Central", meaning "Republic of El Salvador in Central America" ----->| religion_year = 2022 | religion_ref = <ref name="state2022">{{cite web |title=2023 Report on International Religious Freedom: El Salvador |url=https://www.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/el-salvador/ |website=www.state.gov |access-date=9 November 2025 |archive-date=27 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227211958/https://www.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/el-salvador/ |url-status=live }} For religious percentages, the State Department cites a December 2022 survey by the University of Central America’s Institute of Public Opinion.</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 81.5% [[عيسائيت]] ** 42.2% [[ايل سلواڊور ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 36.6% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 2.7% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |17% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب ناهي]]|1.5% [[ايل سلواڊور ۾ مذهب|ٻيا]]}} | today = }} '''ايل سلواڊور'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=En-us-El Salvador.ogg|ɛ|l|_|ˈ|s|æ|l|v|ə|d|ɔr}}؛ {{IPA|es|el salβaˈðoɾ|lang|ES-pe - El Salvador.ogg}}، جنهن جي معنيٰ ”[[يسوع|نجات ڏيندڙ]]“ آهي.}} سرڪاري نالو '''ايل سلواڊور جي جمهوريه'''،{{efn|{{langx|es|República de El Salvador}}}} [[وچ آمريڪا]] ۾ هڪ خودمختيار ملڪ آهي. [[پئسفڪ سامونڊي ڪنارو|پئسفڪ سامونڊي ڪناري]] تي واقع هن ملڪ جي اتر-اولهه ۾ [[گوئٽي مالا]] ۽ اتر-اوڀر ۾ [[هونڊوراس]] آهن. ملڪ جو سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏي ميونسپلٽي [[سان سلواڊور]] آهي. 2024ع تائين ايل سلواڊور جي آبادي لڳ ڀڳ 6 ملين ماڻهن تي ٻڌل هئي.<ref name="census" /> تاريخي طور، هاڻوڪي ايل سلواڊور تي مشتمل علائقو مختلف [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] تهذيبن جو مسڪن رهيو، جن مان خاص طور [[اولميڪ]] قابل ذڪر هئا؛ پهرين هزار سال قبل مسيح جي لڳ ڀڳ هن علائقي ۾ سندن موجودگيءَ جي شاهدي آثار قديمه جي يادگارن مان ملي ٿي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ej1Ya6YDvpoC&q=olmec+stone+tazumal|title=An Archaeological Guide to Northern Central America: Belize, Guatemala, Honduras, and El Salvador|last=Kelly|first=Joyce|year=1996|page=288|publisher=University of Oklahoma Press|isbn=978-0-8061-2861-0|access-date=4 April 2020|archive-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110142627/https://books.google.com/books?id=Ej1Ya6YDvpoC&q=olmec+stone+tazumal#v=snippet&q=olmec%20stone%20tazumal&f=false|url-status=live}}</ref> انهن کان پوءِ [[مايا ماڻهو|مايا]]<ref>{{Cite web|url=http://www.fundar.org.sv/e_joyadeceren.html|title=Joya De Ceren Archaeological Park|website=FUNDAR|access-date=4 April 2020|archive-date=14 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914063837/http://www.fundar.org.sv/e_joyadeceren.html}}</ref> ۽ پوءِ [[ڪوسڪاٽلان|ڪوسڪاٽليڪ]] آباد ٿيا.<ref name="Campbell1985">{{cite book |last=Campbell |first=Lyle |url=https://books.google.com/books?id=NUKKQacUsPwC |title=The Pipil Language of El Salvador |publisher=Walter de Gruyter |year=1985 |isbn=978-0-89925-040-3|access-date=6 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110213911/https://books.google.com/books?id=NUKKQacUsPwC |archive-date=10 January 2024 |url-status=live}}</ref>{{rp|pages=9}} 1524ع ۾ هي علائقو [[ايل سلواڊور تي اسپيني فتح|اسپيني سلطنت فتح ڪيو]] ۽ پوءِ [[نيو اسپين]] جي وائسرائلٽي ۾ شامل ڪيو ويو. ڇاڪاڻ تہ [[ميڪسيڪو سٽي]] ۾ قائم مرڪزي انتظاميه وچ آمريڪا جي ڳچي سمنڊ واري علائقي تي محدود سڌي نگراني رکندي هئي، تنهنڪري اسپين 1609ع ۾ [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] قائم ڪئي، جيڪا هڪ انتظامي ورهاست هئي ۽ بيٺڪي دور دوران ايل سلواڊور جو علائقو ان ۾ شامل رهيو. 1821ع ۾ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ايل سلواڊور کي [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|مختصر عرصي لاءِ]] [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو، پر پوءِ ان کان الڳ ٿي 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو. 1841ع ۾ وفاق جي خاتمي کان پوءِ ايل سلواڊور هڪ آزاد جمهوريه طور مڪمل خودمختياري قائم ڪئي. 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ملڪ عارضي طور هونڊوراس ۽ [[نڪاراگوا]] سان ٻيهر متحد ٿي [[وچ آمريڪا جي عظيم جمهوريه]] قائم ڪئي، جيڪا هڪ سياسي يونين هئي ۽ 1896ع کان 1898ع تائين قائم رهي.<ref name="Boland2001">{{cite book|first=Roy|last=Boland|title=Culture and Customs of El Salvador|url=https://archive.org/details/culturecustomsof00bola|url-access=registration|date=1 January 2001|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-30620-4}}</ref>{{rp|page=2}}<ref name="IhrieOropesa2011">{{cite book|first1=Maureen|last1=Ihrie|first2=Salvador|last2=Oropesa|title=World Literature in Spanish: An Encyclopedia &#91;3 volumes&#93;: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=zPDFHE_5besC&pg=PA332|date=20 October 2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-08083-8|page=332|access-date=6 November 2015|archive-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110142632/https://books.google.com/books?id=zPDFHE_5besC&pg=PA332|url-status=live}}</ref><ref name="Haskin2012">{{cite book|first=Jeanne M.|last=Haskin|title=From Conflict to Crisis: The Danger of U.S. Actions|url=https://books.google.com/books?id=O9hr0Ze14H0C&pg=PA152|year=2012|publisher=Algora Publishing|isbn=978-0-87586-961-2|page=152|access-date=6 November 2015|archive-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110142623/https://books.google.com/books?id=O9hr0Ze14H0C&pg=PA152#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان 20هين صديءَ جي وچ تائين ايل سلواڊور ڊگهي سياسي ۽ اقتصادي عدم استحڪام جو شڪار رهيو، جنهن دوران بار بار فوجي بغاوتون، گهرو بدامني ۽ لڳاتار آمرانه حڪومتون قائم ٿيون. گهري سماجي ۽ اقتصادي اڻبرابري ۽ وڌندڙ تڪرار نيٺ [[سلواڊوري گهرو ويڙهه]] (1979ع–1992ع) جي صورت اختيار ڪئي، جيڪا فوج جي اڳواڻيءَ واري حڪومت ۽ [[فارابونڊو مارتي نيشنل لبريشن فرنٽ|فارابونڊو مارتي نيشنل لبريشن فرنٽ (FMLN)]] وچ ۾ وڙهي وئي؛ FMLN کاٻي ڌر جي [[گوريلا جنگ|گوريلا]] گروهن جو اتحاد هو. جنگ 1992ع ۾ [[چاپولٽيپيڪ امن معاهدا|چاپولٽيپيڪ امن معاهدن]] تي صحيحن سان ختم ٿي. هن ڳالهين ذريعي ٿيل ٺاهه مخالف ڌر کي غيرفوجي بڻايو، سيڪيورٽي فورسز ۾ سڌارا آندا ۽ گهڻ جماعتي آئيني جمهوريه قائم ڪئي. تڪرار ۽ ان جي اقتصادي اثرن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ کي جنم ڏنو، جنهن جو مکيه رخ [[آمريڪا]] ڏانهن هو. 1980ع کان 2008ع تائين لڳ ڀڳ ڏهه لک شهري آمريڪا لڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ 2008ع تائين سلواڊوري آمريڪا ۾ ڇهون سڀ کان وڏو مهاجر گروهه بڻجي ويا.<ref name="migrationPolicy2010">{{cite web|last=Terrazas|first=Aaron Terrazas Aaron|date=5 January 2010|title=Salvadoran Immigrants in the United States in 2008|url=https://www.migrationpolicy.org/article/salvadoran-immigrants-united-states-2008|access-date=25 October 2020|website=migrationpolicy.org|archive-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110142624/https://www.migrationpolicy.org/article/salvadoran-immigrants-united-states-2008|url-status=live}}</ref> تاريخي طور [[ايل سلواڊور جي معيشت]] جو دارومدار بنيادي طور زرعي برآمدي شين تي رهيو. 16هين صديءَ دوران اسپيني بيٺڪي اختيارين مقامي [[ڪوڪو جو ٻج|ڪوڪو]] جي پيداوار کي تجارتي شڪل ڏني، جنهن جو مرڪز [[ازالڪو]] هو، جڏهن تہ [[لا ليبرٽاد ڊپارٽمينٽ (ايل سلواڊور)|لا ليبرٽاد]] ۽ [[اواچاپان ڊپارٽمينٽ|اواچاپان]] جي سامونڊي ڪناري وارن جبلن مان [[بالسم]] حاصل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ تائين قدرتي رنگن جي عالمي گهرج سبب [[انڊيگوفيرا|نير]] ملڪ جي مکيه برآمد بڻجي ويو،<ref name="Montgomery1995">{{cite book|author=Tommie Sue Montgomery|title=Revolution in El Salvador: From Civil Strife to Civil Peace|url=https://books.google.com/books?id=6xTklQxPGe8C|year=1995|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-0071-9}}</ref>{{rp|page=27}}<ref name="Murray1997">{{cite book|first=Kevin|last=Murray|title=El Salvador: Peace on Trial|url=https://archive.org/details/elsalvadorpeaceo0000murr|url-access=registration|date=1 January 1997|publisher=Oxfam|isbn=978-0-85598-361-1|pages=[https://archive.org/details/elsalvadorpeaceo0000murr/page/8 8]–}}</ref> پر 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ان جي جاءِ [[ڪافي]] والاري، جيڪا پنهنجي عروج واري دور ۾ قومي برآمدي آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو پيدا ڪندي هئي.<ref name="Boland2001" />{{rp|page=8}}<ref name="Pearcy2006">{{cite book|first=Thomas L.|last=Pearcy|title=The History of Central America|url=https://books.google.com/books?id=BJRoO1VWCSYC&pg=PA43|year=2006|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-32293-8|page=43|access-date=6 November 2015|archive-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110142732/https://books.google.com/books?id=BJRoO1VWCSYC&pg=PA43|url-status=live}}</ref> ايندڙ ڏهاڪن ۾ ملڪ صنعتڪاريءَ کي وڌائڻ، واپاري ڀائيوارين کي وسيع ڪرڻ ۽ مالي لاڳاپن کي ترقي ڏيڻ ذريعي منظم نموني پنهنجي اقتصادي بنياد ۾ گوناگونيت آندي،<ref name="FoleyHapipi2005">{{cite book|first1=Erin|last1=Foley|first2=Rafiz|last2=Hapipi|title=El Salvador|url=https://books.google.com/books?id=PPwwabJIEdkC&pg=PA43|year=2005|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-1967-9|page=43|access-date=6 November 2015|archive-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110142730/https://books.google.com/books?id=PPwwabJIEdkC&pg=PA43#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> جنهن سان ڪافيءَ تي تاريخي دارومدار گهٽجي ويو. 2001ع ۾ ايل سلواڊور پنهنجي قومي ڪرنسي [[سلواڊوري ڪولون|ڪولون]]، جيڪا 1892ع کان گردش ۾ هئي، جي جاءِ تي [[آمريڪي ڊالر]] اختيار ڪيو.<ref name="integracion/ley" /> 2010ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ جا سماجي ۽ اقتصادي اشارا ظاهر ڪن ٿا تہ ايل سلواڊور وچ آمريڪا ۾ [[اقتصادي اڻبرابري|آمدنيءَ جي اڻبرابري]] جي سڀ کان گهٽ سطحن مان هڪ برقرار رکي. ساڳئي وقت، اقتصادي پيچيدگيءَ جو جائزو وٺندڙ بين الاقوامي مطالعي ڪاروباري سرگرمين جي لحاظ کان ملڪ کي عالمي سطح تي گهٽ پيچيده مارڪيٽ نظامن مان هڪ قرار ڏنو.<ref>{{cite web |last1=Barrera |first1=Jose |title=El Salvador está entre las 10 economías menos complejas para hacer negocios |date=15 September 2021 |url=https://diario.elmundo.sv/el-salvador-esta-entre-las-10-economias-menos-complejas-para-hacer-negocios/ |publisher=Diario El Mundo |access-date=19 September 2021 |archive-date=16 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916040429/https://diario.elmundo.sv/el-salvador-esta-entre-las-10-economias-menos-complejas-para-hacer-negocios/ |url-status=live }}</ref> == نالو == [[ايل سلواڊور تي اسپيني فتح|اسپيني فتح]] کان پوءِ، هن علائقي کي [[سان سلواڊور صوبو]] ۾ ورهايو ويو، جنهن جو نالو اسپيني ٻوليءَ ۾ ”مقدس نجات ڏيندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، جيڪو [[يسوع]] لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ بائبلي لقب آهي. 1579ع کان ان ۾ [[سان ميگوئل، ايل سلواڊور|سان ميگوئل]] (سينٽ مائيڪل) صوبو پڻ شامل هو. سڄي بيٺڪي دور دوران ايل سلواڊور هڪ {{lang|es|alcaldía mayor}} (’وڏي ميئر جي آفيس‘)، هڪ [[سان سلواڊور جي انٽينڊنسي|انٽينڊنسي]]، صوبائي ڪائونسل وارو هڪ صوبو ۽ ازالڪو صوبو رهيو؛ پوئين کي بعد ۾ [[سونسوناتي، ايل سلواڊور|سونسوناتي]] جي ميئر آفيس سڏيو ويو. 1824ع ۾ ٻنهي انتظامي اختيارن کي گڏ ڪري سلواڊور رياست قائم ڪئي وئي، جيڪا [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جو حصو هئي.<ref name="PerezMelendez2015">{{Cite book |url=http://issuu.com/sec-sv/docs/el_nombre_de_el_salvador_fd686d53bef9b0 |author1=Carlos Pérez Pineda |author2=Óscar Meléndez |title=El nombre oficial de la República de El Salvador |edition=1st |publisher=Dirección de Publicaciones e Impresos |location=[[سان سلواڊور]]|date=9 June 2015 |access-date=14 January 2024 |archive-date=6 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406041018/https://issuu.com/sec-sv/docs/el_nombre_de_el_salvador_fd686d53bef9b0 |url-status=live }}</ref>{{rp|page=37}}<ref name="Ejercicio gobernar">{{Cite book |last=Herrera Mena |first=Sajid Alfredo |title=El ejercicio de gobernar: Del cabildo borbónico al ayuntamiento liberal. El Salvador colonial, 1750–1821 |trans-title=The exercise of governance: From the Bourbon council to the liberal city council. Colonial El Salvador, 1750–1821 |date=2013 |publisher=[[Jaume I University]] Press |isbn=978-84-15443-13-1}}</ref> وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه جي خاتمي کان پوءِ ملڪ کي ''سلواڊور جي جمهوريه'' ({{lang|es|República del Salvador}}) سڏيو ويندو هو. 1915ع ۾ [[ايل سلواڊور جي قانونساز اسيمبلي|قانونساز اسيمبلي]] هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن موجب ملڪ جو نالو {{Lang|es|Salvador}} بدران حرف تعريف سان {{lang|es|El Salvador}} (’نجات ڏيندڙ‘) لکيو وڃي—جيڪو ٻيهر يسوع ڏانهن اشارو آهي. 1958ع ۾ منظور ڪيل هڪ ٻئي قانون ذريعي قانونساز اداري ملڪ جي نالي جي {{lang|es|El Salvador}} طور ٻيهر تصديق ڪئي.<ref name="PerezMelendez2015" />{{rp|pages=11, 26–28}} == تاريخ == {{Main|ايل سلواڊور جي تاريخ}} <!--ڪوسڪاٽلان جي فتح/آزادي/20هين صديءَ جي ذيلي ڀاڱن ۾ ڪيترائي پيراگراف حوالن کان سواءِ آهن، اسپيني فتح واري ذيلي ڀاڱي ۾ ڪو بہ حوالو ناهي--> === قبل از تاريخ === [[پليسٽوسين]] دور دوران هي علائقو هاڻي ناپيد ٿي ويل [[وڏا جانور|ميگافونا]] جو مسڪن هو، جن ۾ [[زميني سلوٿ|وڏو زميني سلوٿ]] ''[[ايريموٿيريم]]''، [[ٽوڪسوڊونٽيڊي|ٽوڪسوڊونٽيڊ]] ''[[مڪسٽوڪسوڊون]]''، [[گومفوٿير]] ''[[ڪيويرونيس]]''، [[گليپٽوڊونٽ]] ''[[گليپٽوٿيريم]]''، [[ڪيميليڊي|ڪيميليڊ]] ''[[هيمياوڪينيا]]'' ۽ قبل از تاريخ گهوڙو ''[[ايڪوس ڪنورسيڊينس]]'' شامل هئا.<ref>{{Cite journal |last=Cisneros |first=Juan Carlos |date=30 December 2005 |title=New Pleistocene vertebrate fauna from El Salvador |url=https://www.sbpbrasil.org/revista/edicoes/8_3/cisneros.pdf |journal=Revista Brasileira de Paleontologia |volume=8 |issue=3 |pages=239–255 |doi=10.4072/rbp.2005.3.09 |bibcode=2005RvBrP...8..239C |issn=1519-7530 |archive-date=2 June 2018 |access-date=21 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180602060132/http://www.sbpbrasil.org/revista/edicoes/8_3/cisneros.pdf |url-status=live }}</ref><ref>Cisneros, J.C., 2008, The fossil mammals of El Salvador: New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 44, 375–380. </ref> آثار قديمه جا ثبوت، خاص طور اولهه ايل سلواڊور ۾ دريافت ٿيل ناليدار پٿر جا هٿيارن جا نوڪدار سِرا، ظاهر ڪن ٿا تہ انساني آبادي غالباً [[پيليو-انڊين|پيليو انڊين]] دور کان موجود هئي.<ref>“Las tradiciones Clovis y Cola de Pescado en Centroamérica” Anales de la Academia de Geografía e Historia de Guatemala, LXXXVII (2012): 181–212. Guatemala, 2014.</ref> === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === ڪولمبس کان اڳ واري ايل سلواڊور بابت آثار قديمه جي تحقيق اڃا تائين محدود آهي، جنهن جو وڏو سبب آباديءَ جي وڌيڪ گهاٽائيءَ سبب کوٽائيءَ جا محدود موقعا ۽ تاريخي آتش فشاني سرگرمين سبب امڪاني ماڳن جو راک جي ٿلهن تهن هيٺان ڍڪجي وڃڻ آهي. نتيجي طور شروعاتي انساني آبادين، خاص طور [[ميسوآمريڪي دوربندي#پري ڪلاسڪ دور يا تشڪيلي دور|پري ڪلاسڪ دور]] ۽ ان کان اڳ وارن دورن بابت معلومات اڃا محدود آهي.<ref>{{Cite journal |last=Szymański |first=Jan |date=31 December 2020 |title=Recent Research at San Isidro, El Salvador, in the Context of Southeastern Mesoamerican Archaeology |url=https://estudioslatinoamericanos.pl/index.php/estudios/article/view/342 |journal=Estudios Latinoamericanos |volume=40 |pages=5–32 |doi=10.36447/estudios2020.v40.art1 |issn=0137-3080 |url-access=subscription |doi-access=free |archive-date=21 August 2024 |access-date=21 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821180427/https://estudioslatinoamericanos.pl/index.php/estudios/article/view/342 |url-status=live }}</ref> اولهه ايل سلواڊور ۾ هڪ نمايان آثار قديمه وارو ماڳ [[تازومال]] آهي، جتي پهرين آبادي لڳ ڀڳ 1200 ق.م. ۾ ٿي ۽ پري ڪلاسڪ دور دوران اهو [[مايا تهذيب]] جي سرحدي علائقي ۾ هڪ اهم شهري آبادي بڻجي ويو. اهو ٺڪر جي شين، آبسيڊين، ڪوڪو ۽ هيميٽائيٽ جهڙين قيمتي شين جي واپار ۾ وڏي پيماني تي شامل هو. لڳ ڀڳ 430ع ۾ هڪ آتش فشاني ڦاٽڻ سبب هي آبادي سخت تباهه ٿي، جنهن کان پوءِ اها ڪڏهن بہ پنهنجي اڳوڻي اهميت ٻيهر حاصل نہ ڪري سگهي.<ref>{{Cite journal |last=Dull |first=Robert A. |date=March 2007 |title=Evidence for Forest Clearance, Agriculture, and Human-Induced Erosion in Precolumbian El Salvador |url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1467-8306.2007.00527.x |journal=Annals of the Association of American Geographers |volume=97 |issue=1 |pages=127–141 |doi=10.1111/j.1467-8306.2007.00527.x |bibcode=2007AAAG...97..127D |issn=0004-5608|url-access=subscription }}</ref> ڪولمبس کان اڳ واري دور جي هڪ ٻي اهم آبادي ملڪ جي انتهائي اولهه ۾ [[ڪارا سوسيا (ميسوآمريڪي ماڳ)|ڪارا سوسيا]] هئي، جيڪا وچئين پري ڪلاسڪ دور جي شروعات ۾ لڳ ڀڳ 800 ق.م. ۾ هڪ ننڍڙي آبادي طور شروع ٿي. [[پوئين ڪلاسڪ دور]] (600ع–900ع) دوران ڪارا سوسيا هڪ اهم شهري آبادي بڻجي وئي، پر 10هين صديءَ دوران اوچتو تباهه ٿي وئي.<ref>Moraga, Regina, Elisa Mencos, Philippe Costa y Sébastien Perrot-Minnot 2010 La Relación entre Cara Sucia (El Salvador) y la zona de Cotzumalguapa (Guatemala): La perspectiva desde un análisis cerámico. En XXIII Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2009 (editado por B. Arroyo, A. Linares y L. Paiz), pp.1180-1192. Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala (versión digital).</ref> [[File:Temazcal en Joya de Cerén.jpg|thumb|[[خويا ڊي سيرين]] ۾ هڪ [[ٽيماسڪال]]]] [[پيپل ماڻهو]]، جيڪي اصل ۾ وچ ميڪسيڪو جا [[ناهوآن ٻوليون|ناهوا]] ڳالهائيندڙ گروهه هئا، لڳ ڀڳ 800ع کان لڏپلاڻ ڪرڻ شروع ڪئي ۽ ايل سلواڊور جي مرڪزي ۽ اولهندي علائقن تي آباد ٿيا.<ref name="Campbell1985" />{{rp|pages=924–925}} ناهوا پيپل ايل سلواڊور ۾ پهچندڙ آخري مقامي ماڻهو هئا.<ref name="Fowler1991">{{cite book|author=William R. Fowler, Jr.|date=6 August 1991|isbn=978-0-8493-8831-6|page=8|publisher=CRC Press|title=The Formation of Complex Society in Southeastern Mesoamerica|url=https://books.google.com/books?id=_nN2rNywnWcC&pg=PA8|access-date=6 November 2015|archive-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110143138/https://books.google.com/books?id=_nN2rNywnWcC&pg=PA8#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> هنن پنهنجي علائقي کي ''ڪوسڪاٽان'' سڏيو، جيڪو [[ناوات ٻولي|ناوات]] ٻوليءَ جو لفظ آهي<ref name="Cárdenas1950">{{cite book |author=Juan Luna Cárdenas |title=Tratado de etimologías de la lengua aztekatl: para uso de profesores y estudiantes de historias de América y de México, de ciencias naturales y ciencias sociales de las escuela secundarias, normales y preparatorias |url=https://books.google.com/books?id=qspQAAAAMAAJ |year=1950 |publisher=U. Tl. I. Aztekatl |page=27 |access-date=6 November 2015 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110143140/https://books.google.com/books?id=qspQAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> ۽ ان جي معنيٰ ”قيمتي جواهرن جو هنڌ“ آهي؛ ان کي [[پٺتي لفظ سازي|پٺتي لفظ سازي]] ذريعي [[ڪلاسيڪي ناهواتل]] ۾ ''Cōzcatlān'' بڻايو ويو، جڏهن تہ اهو عام طور [[ڪوسڪاٽلان]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Baratta1951">{{cite book|author=María de Baratta|date=1951|page=15|publisher=Ministerio de Cultura|title=Cuzcatlán típico: ensayo sobre etnofonía de El Savator, folklore, folkwisa y folkway|url=https://books.google.com/books?id=kqHYAAAAMAAJ|access-date=6 November 2015|archive-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110143244/https://books.google.com/books?id=kqHYAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref><ref name="Cárdenas1964">{{cite book|author=Juan Luna Cárdenas|page=47|publisher=Secretaría de Educación Pública|title=Aztequismos en el español de México|url=https://books.google.com/books?id=RrcuAAAAYAAJ|year=1964|access-date=6 November 2015|archive-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110143141/https://books.google.com/books?id=RrcuAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> يورپين سان رابطي تائين اهو سلواڊوري علائقي جو سڀ کان وڏو حڪومتي علائقو هو. ''ڪوسڪاٽليڪو'' اصطلاح عام طور سلواڊوري ورثي سان تعلق رکندڙ ماڻهوءَ جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ اوڀر واري آباديءَ جي اڪثريت جو مقامي ورثو [[لينڪا]] نسل سان تعلق رکي ٿو، جيئن سندن هنڌن جي نالن [[انٽيپوڪا]]، [[چيريلاگوا]] ۽ [[لولوٽيڪي]] مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو. اولهه ايل سلواڊور جا گهڻا آثار قديمه وارا ماڳ، جهڙوڪ [[گوئيخا ڍنڍ|لاگو ڊي گوئيخا]] ۽ [[خويا ڊي سيرين]]، ڪولمبس کان اڳ واري مايا ثقافت جي موجودگي ظاهر ڪن ٿا. [[سيهواتان]] ۾ اتر واري ناهوا ثقافت، اوڀر واري مايا ۽ لينڪا ثقافت، ۽ ڏکڻ واري نڪاراگوا ۽ ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ثقافتن سان مادي شين جي واپار جا نشان مليا آهن.<ref>{{Cite web|url=http://userwww.sfsu.edu/kbruhns/cihuatan/welcome.html|title=Cihuatan|last=Olson Bruhns|first=Karen|website=Cihuatan: El Salvador's Ancient City|access-date=5 April 2020|archive-date=20 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220140910/http://userwww.sfsu.edu/kbruhns/cihuatan/welcome.html}}</ref> [[تازومال]] جي ننڍڙي B1-2 بناوٽ [[تالود-تابليرو|تالود]]-[[تالود-تابليرو|تابليرو]] طرز جي اڏاوت ڏيکاري ٿي، جيڪا ناهوا ثقافت سان لاڳاپيل آهي ۽ اناواڪ کان سندن لڏپلاڻ واري تاريخ سان ٺهڪي اچي ٿي. اوڀر ايل سلواڊور ۾ [[ڪيليپا]] جو لينڪا ماڳ ڪولمبس کان اڳ واري دور جي هڪ اهم ثقافتي مرڪز طور نمايان آهي ۽ اولهه هونڊوراس ۾ مايا ماڳ [[ڪوپان]] سان گڏوگڏ چلچواپا ۽ اولهه ايل سلواڊور جي اڳ ذڪر ڪيل ڪارا سوسيا ماڳن سان لاڳاپا ظاهر ڪري ٿو. [[اوسولوتان]] ۾ لا لاگونا ماڳ جي تحقيق مان ڪوپادور جون شيون پڻ مليون آهن، جيڪي ان کي لينڪا-مايا واپاري رستي سان ڳنڍين ٿيون. === يورپين جي آمد (1522ع) === 1521ع تائين ميسوآمريڪي علائقي جي مقامي آبادي [[چيچڪ جي تاريخ|چيچڪ جي وبا]] سبب تمام گهڻي گهٽجي چڪي هئي، جيڪا سڄي علائقي ۾ پکڙجي رهي هئي، جيتوڻيڪ اها اڃا تائين ڪوسڪاٽلان يا اتر واري مناگوارا ۾ وبائي سطح تائين نہ پهتي هئي.<ref name="Peters2005">{{cite book|author=Stephanie True Peters|title=Smallpox in the New World|url=https://books.google.com/books?id=v0zEiM_hijsC&pg=PA13|year=2005|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-1637-1|pages=13–18|access-date=6 November 2015|archive-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110143249/https://books.google.com/books?id=v0zEiM_hijsC&pg=PA13#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref><ref name="Card2007">{{cite thesis|first=Jeb J.|last=Card|title=The Ceramics of Colonial Ciudad Vieja, El Salvador: Culture Contact and Social Change in Mesoamerica| institution= Tulane University | degree= PhD |year=2007|page=99}}</ref><ref>{{cite book|title=Explorer's Guide El Salvador: A Great Destination|url=https://books.google.com/books?id=b9Jm7PERatwC&pg=PA36|date=4 October 2010|publisher=Countryman Press|isbn=978-1-58157-114-1|page=36|access-date=6 November 2015|archive-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110143140/https://books.google.com/books?id=b9Jm7PERatwC&pg=PA36#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> هاڻوڪي سلواڊوري علائقي جو اسپينين پاران پهريون ڄاتل دورو ايڊمرل [[آندريس نينيو]] ڪيو، جيڪو وچ آمريڪا ڏانهن هڪ مهم جي اڳواڻي ڪري رهيو هو. هو 31 مئي 1522ع تي [[فونسڪا نار]] ۾ [[ميانگيرا ڊيل گولفو|ميانگيرا ٻيٽ]] تي لٿو ۽ ان جو نالو پيٽرونيلا رکيائين،<ref name="Valdés2006">{{cite book|author=Gonzalo Fernández de Oviedo y Valdés|title=Writing from the edge of the world: the memoirs of Darién, 1514–1527|url=https://books.google.com/books?id=shlqAAAAMAAJ&q=%22Andr%C3%A9s%20Ni%C3%B1o%22%20%22Petronila%22|date=28 August 2006|publisher=University of Alabama Press|isbn=978-0-8173-1518-4|page=164|access-date=16 September 2015|archive-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110143256/https://books.google.com/books?id=shlqAAAAMAAJ&q=%22Andr%C3%A9s%20Ni%C3%B1o%22%20%22Petronila%22|url-status=live}}</ref> ۽ پوءِ [[ليمپا درياهه]] جي ڇوڙ وٽ [[خيڪيليسڪو نار]] ڏانهن ويو. اسپينين سان رابطو ڪندڙ پهريان مقامي ماڻهو اوڀر ايل سلواڊور جا لينڪا هئا. ==== ڪوسڪاٽلان ۽ مناگوارا جي فتح ==== {{main|ايل سلواڊور تي اسپيني فتح}} [[File:Pedro de Alvarado (Tomás Povedano).jpg|thumb|upright|اسپيني ڪانڪيسٽاڊور [[پيڊرو ڊي الواراڊو]]]] 1524ع ۾، [[ازٽيڪ سلطنت تي اسپيني فتح|ازٽيڪ سلطنت جي فتح]] ۾ حصو وٺڻ کان پوءِ، [[پيڊرو ڊي الواراڊو]]، سندس ڀاءُ گونزالو ۽ سندن ماڻهو [[پاز درياهه|ريو پاز]] پار ڪري ڏکڻ طرف ڪوسڪاٽليڪ علائقي ۾ داخل ٿيا.<ref>{{Cite web |title=The Pipils of El Salvador |url=https://www.teachingcentralamerica.org/pipils-el-salvador |access-date=7 May 2025 |website=Teaching Central America |language=en-US |archive-date=14 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250514124250/https://www.teachingcentralamerica.org/pipils-el-salvador |url-status=live }}</ref> پهچڻ تي اسپيني اهو ڏسي مايوس ٿيا تہ پيپل وٽ گوئٽي مالا يا ميڪسيڪو ۾ مليل سون جي ڀيٽ ۾ تمام ٿورو سون هو. جيڪو ٿورو سون موجود هو، اهو حاصل ڪرڻ لاءِ پاڻيءَ مان ڇاڻڻو پوندو هو. آخرڪار اسپينين هن علائقي جي آتش فشاني مٽيءَ جي زرخيزيءَ ۽ دولت کي سڃاتو. هن دريافت کان پوءِ اسپيني تاج اينڪومينڊا نظام جي شرطن تحت زمينون ڏيڻ شروع ڪيون.<ref>{{citation |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/el/elsalvadorcountr00hagg/elsalvadorcountr00hagg.pdf |title=El Salvador: A Country Study |series=Area handbook |editor-last=Haggerty |editor-first=Richard A. |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |date=1990 |pages=4–5 |access-date=11 April 2024 |archive-date=30 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210430062634/https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/el/elsalvadorcountr00hagg/elsalvadorcountr00hagg.pdf |url-status=live }}</ref> پيڊرو الواراڊو جون 1524ع ۾ ڪوسڪاٽلان جي علائقي تائين پنهنجو اقتدار وڌائڻ لاءِ پهرين فوجي مهم جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="NicholsPool2012">{{cite book |first1=Deborah L. |last1=Nichols |first2=Christopher A. |last2=Pool |title=The Oxford Handbook of Mesoamerican Archaeology |url=https://books.google.com/books?id=D4zSRvPvuiMC&pg=PA94 |date=18 October 2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539093-3 |page=94 |access-date=6 November 2015 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110143751/https://books.google.com/books?id=D4zSRvPvuiMC&pg=PA94#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> جڏهن هو سلطنت جي سرحدن تي پهتو تہ هن ڏٺو تہ عام شهرين کي اتان ڪڍيو ويو هو. ڪوسڪاٽليڪ ويڙهاڪ سامونڊي ڪناري واري شهر [[اڪاخوتلا]] ڏانهن ويا ۽ اتي الواراڊو ۽ سندس فوجن جو انتظار ڪرڻ لڳا. الواراڊو اڳتي وڌيو ۽ کيس يقين هو تہ نتيجو ميڪسيڪو ۽ گوئٽي مالا جهڙو ئي ٿيندو. هن سمجهيو تہ هو هن نئين مقامي فوج کي آسانيءَ سان شڪست ڏئي سگهندو، ڇاڪاڻ تہ سندس پاسي وارا ميڪسيڪي اتحادي ۽ پيپل هڪجهڙي ٻولي ڳالهائيندا هئا.<ref name="Pan AmericanUnion1934">{{cite book|author=Lily de Jongh Osborne|title=Index to the Bulletin of the Pan American Union|chapter-url=https://books.google.com/books?id=7aobAAAAMAAJ&pg=PA182|series=1-12|volume=LXVII|year=1934|publisher=Pan American Union|page=182|chapter=El Salvador|access-date=4 January 2020|archive-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110143803/https://books.google.com/books?id=7aobAAAAMAAJ&pg=PA182#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> الواراڊو ڪوسڪاٽليڪ سپاهين بابت لکيو تہ وٽن رنگين ۽ غيرمعمولي کنڀن سان سينگاريل ڍالون، ٽن انچن ٿلهي ڪپهه مان ٺهيل صدري جهڙا زرهه، جن مان تير آرپار نہ ٿي سگهندا هئا، ۽ ڊگها نيزا هئا.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=28 December 2023 |title=JUNE 8, 1524 |url=https://indigenousamericacalendar.org/2023/12/27/june-8-1524/ |access-date=7 May 2025 |website=Indigenous America Calendar |language=en}}</ref> ٻنهي فوجن کي وڏو جاني نقصان ٿيو؛ زخمي الواراڊو پوئتي هٽي ويو ۽ سندس ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا، خاص طور سندس ميڪسيڪي مقامي مددگار. پنهنجي فوج کي ٻيهر منظم ڪرڻ کان پوءِ الواراڊو ڪوسڪاٽلان جي گاديءَ ڏانهن وڃڻ جو فيصلو ڪيو ۽ ٻيهر هٿياربند ڪوسڪاٽليڪ فوج سان منهن ٿيو. زخمي هجڻ، وڙهڻ جي قابل نہ هجڻ ۽ ٽڪرين ۾ لڪل رهڻ سبب الواراڊو پنهنجن اسپيني ماڻهن کي گهوڙن تي ڪوسڪاٽليڪ ڏانهن موڪليو تہ ڏسن ڇا اهي گهوڙن کان ڊڄن ٿا، پر اهي پوئتي نہ هٽيا، جيئن الواراڊو [[هرنان ڪورٽيس]] ڏانهن پنهنجن خطن ۾ ياد ڪري ٿو.<ref>{{Cite web|url=http://www.fundar.org.sv/referencias/buscacuscatlan.pdf|title=En la Búsqueda de Cuscatlan|last=Amaroli|first=Paul|date=1986|website=FUNDAR|access-date=4 April 2020|archive-date=31 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731030112/http://www.fundar.org.sv/referencias/buscacuscatlan.pdf}}</ref> ڪوسڪاٽليڪ ٻيهر حملو ڪيو ۽ هن ڀيري اسپينين جا هٿيار کڻي ويا. الواراڊو پوئتي هٽي ويو ۽ ميڪسيڪي قاصد موڪلي ڪوسڪاٽليڪ ويڙهاڪن کان مطالبو ڪيو تہ چورايل هٿيار واپس ڪن ۽ پنهنجي مخالف جي بادشاهه آڏو هٿيار ڦٽا ڪن. ڪوسڪاٽليڪ مشهور جواب ڏنو: ”جيڪڏهن توهان کي پنهنجا هٿيار گهرجن تہ اچو ۽ کڻي وڃو“. جيئن جيئن ڏينهن گذرندا ويا، الواراڊو، گهات واري حملي جي ڊپ کان، ڳالهين لاءِ وڌيڪ ميڪسيڪي قاصد موڪليا، پر اهي قاصد ڪڏهن بہ واپس نہ آيا ۽ غالباً کين قتل ڪيو ويو. [[File:Tazumal 10.jpg|thumb|[[تازومال]]، جيڪو 250ع کان 1200ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو، [[سانتا آنا ڊپارٽمينٽ]] ۾ واقع هڪ مايا ماڳ]] اسپينين جي ڪوششن جي پيپل ۽ سندن مايا ٻولي ڳالهائيندڙ پاڙيسرين سخت مزاحمت ڪئي. هنن اسپينين ۽ سندن بچيل [[تلاڪسڪالا]] اتحادي فوجن کي شڪست ڏني ۽ کين گوئٽي مالا ڏانهن پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. زخمي ٿيڻ کان پوءِ الواراڊو جنگ ڇڏي ڏني ۽ پنهنجي ڀاءُ [[گونزالو ڊي الواراڊو]] کي ڪم جاري رکڻ لاءِ مقرر ڪيو. ان کان پوءِ ٻن مهمن—پهرين 1525ع ۾ ۽ ٻي 1528ع ۾ هڪ ننڍڙي ٽولي سان—پيپل کي اسپيني قبضي هيٺ آندو، ڇاڪاڻ تہ پيپل پڻ علائقائي چيچڪ جي وبا سبب ڪمزور ٿي چڪا هئا. 1525ع ۾ ڪوسڪاٽلان جي فتح مڪمل ٿي ۽ سان سلواڊور شهر قائم ڪيو ويو. اسپينين کي پيپل طرفان سخت مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو ۽ اهي ايل سلواڊور جي اوڀر واري حصي، يعني لينڪا جي علائقي، تائين پهچي نہ سگهيا. 1526ع ۾ اسپينين اتر مناگوارا—لينڪا جي علائقي—۾ [[سان ميگوئل، ايل سلواڊور|سان ميگوئل]] نالي فوجي ڇانوڻي وارو شهر قائم ڪيو، جنهن جي اڳواڻي هڪ ٻئي مهم جو ۽ ڪانڪيسٽاڊور [[لوئس ڊي موسڪوسو الواراڊو]] ڪئي، جيڪو پيڊرو الواراڊو جو ڀائٽيو هو. زباني تاريخ موجب مايا-لينڪا جي ولي عهد شهزادي، انتو سيلان اولپ پهرين، ڪانڪيسٽاڊورن خلاف مزاحمت منظم ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/02/19/Indigenous%20peoples_1.pdf |title=World Directory of Minorities |author=Minority Rights Group International |access-date=3 June 2016 |archive-date=21 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161021203914/https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/02/19/Indigenous%20peoples_1.pdf }}</ref> ڊي موسڪوسو جي حملي لينڪا جي گڏيل رياست کي خبردار ڪري ڇڏيو ۽ انتو سيلان هڪ ڳوٺ کان ٻئي ڳوٺ تائين سفر ڪري هاڻوڪي ايل سلواڊور ۽ هونڊوراس جي سڀني لينڪا شهرن کي اسپينين خلاف متحد ڪيو. اوچتن حملن ۽ وڏي انگ جي مدد سان هو اسپينين کي سان ميگوئل مان ڪڍڻ ۽ فوجي ڇانوڻي تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. ڏهن سالن تائين لينڪا اسپينين کي مستقل آبادي قائم ڪرڻ کان روڪيندا رهيا. پوءِ اسپيني وڌيڪ فوجين سان واپس آيا، جن ۾ گوئٽي مالا جي مقامي برادرين مان جبري طور ڀرتي ڪيل لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو پڻ شامل هئا. هنن لينڪا اڳواڻن جو تعاقب جبلن ۾ وڌيڪ مٿي [[انتيبوڪا ڊپارٽمينٽ|انتيبوڪا]] تائين ڪيو. آخرڪار انتو سيلان اولپ لينڪا مزاحمت جي اڳواڻي [[ليمپيرا (لينڪا حڪمران)|ليمپيرا]] (جنهن کي ايمپيرا پڻ سڏيو وڃي ٿو) حوالي ڪئي.<ref>{{Cite web |title=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - El Salvador : Lencas |url=https://www.refworld.org/reference/countryrep/mrgi/2017/en/119087 |access-date=7 May 2025 |website=Refworld |language=en |archive-date=20 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720141855/https://www.refworld.org/reference/countryrep/mrgi/2017/en/119087 |url-status=live }}</ref> ليمپيرا مقامي اڳواڻن ۾ ان ڪري نمايان هو جو اسپينين جا ڪپڙا هٿ ڪرڻ کان پوءِ اهي پائي ۽ جنگ ۾ هٿ آيل سندن هٿيار استعمال ڪري اسپينين جو مذاق اڏائيندو هو. ليمپيرا مناگوارا ۾ وڌيڪ ڇهن سالن تائين هزارين لينڪا فوجين جي اڳواڻي ڪندي وڙهندو رهيو، جيستائين هو جنگ ۾ مارجي ويو. بچيل لينڪا فوجون ٽڪرين ڏانهن پوئتي هٽي ويون. ان کان پوءِ اسپيني 1537ع ۾ سان ميگوئل جي پنهنجي فوجي ڇانوڻي واري شهر کي ٻيهر تعمير ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. === بيٺڪي دور (1525ع–1821ع) === [[File:Iglesia Colonial Metapan.jpg|thumb|[[ميٽاپان]] ۾ سان پيڊرو اپوستول جو بيٺڪي گرجا گهر، جيڪو 1736ع ۽ 1743ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو]] [[File:Proclama de libertad (indep. Centroamérica).jpg|thumb|سان سلواڊور ۾ پهرين آزاديءَ جي تحريڪ جي جشن جي هڪ تصوير. وچ ۾ [[خوسيه ماتياس ڊيلگاڊو]].]] بيٺڪي دور دوران سان سلواڊور ۽ سان ميگوئل [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] جو حصو هئا، جنهن کي گوئٽي مالا جي بادشاهت ({{langx|es|Reino de Guatemala}}) پڻ سڏيو ويندو هو ۽ جيڪا 1609ع ۾ [[نيو اسپين]] جي هڪ انتظامي ورهاست طور قائم ڪئي وئي هئي. سلواڊوري علائقي جو انتظام سونسوناتي جي ميئر وٽ هو، جڏهن تہ سان سلواڊور کي 1786ع ۾ هڪ ''[[سان سلواڊور جي انٽينڊنسي|انٽينڊينسيا]]'' طور قائم ڪيو ويو. 16هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان نير جي پوک سلواڊوري معيشت جو هڪ اهم حصو بڻجي وئي، جيڪا خاص طور ملڪ جي مرڪزي، اوڀر ۽ سامونڊي ڪناري وارن علائقن ۾ پکڙجي وئي؛ ان سان گڏ ڪمند جهڙا ٻيا [[نقد آور فصل]] پڻ پوکيا ويندا هئا. نير جي باغن ۾ خطرناڪ ڪم ڪندڙ حالتون، ڳوٺن مان مزدورن جي جارحاڻي ڀرتي، اسپينين پاران آندل بيماريون ۽ گڏيل زمينن ([[ايخيدو]]) جي وڃائجڻ سبب بيٺڪي دور دوران انهن علائقن جي مقامي آبادي آهستي آهستي گهٽجندي وئي، ڇاڪاڻ تہ سندن برادريون ٽٽي ويون ۽ اهي لادينو سماج ۾ ضم ٿي ويا. ملڪ جي اترين سرحدي علائقن ۾ چوپائي مال پالڻ جي پکيڙ سبب اهڙو ئي عمل ٿيو. ٻئي پاسي، ملڪ جي اولهه ۾ مقامي برادريون نسبتاً وڌيڪ محفوظ حالت ۾ برقرار رهيون، جتي معيشت ڪوڪو ۽ بالسم تي ٻڌل هئي ۽ علائقو چوپائي مال پالڻ ۽ بيمارين کان نسبتاً محفوظ رهيو، جنهن ڪري مقامي زراعت ۽ نتيجي طور سندن سماجي بناوٽ، ٻولي ۽ سڃاڻپ محفوظ رهي.<ref>{{cite web |last1=Mac |first1=Chapin |title=The 500,000 Invisible Indians of El Salvador {{!}} Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/500000-invisible-indians-el-salvador |website=www.culturalsurvival.org |access-date=27 June 2026 |language=en |date=2 March 2010}}</ref> 1811ع ۾ اندروني ۽ ٻاهرين عنصرن جي ميلاپ وچ آمريڪا جي اشرافيه کي اسپيني تاج کان آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ لاءِ اتساهيو. سڀ کان اهم اندروني عنصرن ۾ مقامي اشرافيه جي اها خواهش شامل هئي تہ هو اسپيني اختيارين جي مداخلت کان سواءِ ملڪ جي معاملن تي ڪنٽرول رکن، ۽ آزاديءَ لاءِ ڪريئولو طبقي جي پراڻي خواهش پڻ شامل هئي. آزاديءَ جي تحريڪ کي اتساهيندڙ مکيه ٻاهرين عنصر 18هين صديءَ ۾ [[فرانسيسي انقلاب|فرانسيسي]] ۽ [[آمريڪي انقلاب|آمريڪي]] انقلابن جي ڪاميابي ۽ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] جي نتيجي ۾ اسپيني تاج جي فوجي طاقت جو ڪمزور ٿيڻ هئا، جنهن ڪري اهو پنهنجي بيٺڪن تي اثرائتو ڪنٽرول رکڻ جي قابل نہ رهيو. نومبر 1811ع ۾ سلواڊوري پادري [[خوسيه ماتياس ڊيلگاڊو]] سان سلواڊور ۾ اگليسيا لا مرسيد جون گهنٽيون وڄائي بغاوت جو سڏ ڏنو ۽ [[1811ع جي آزاديءَ جي تحريڪ]] شروع ڪئي. هن بغاوت کي دٻايو ويو ۽ ان جي ڪيترن ئي اڳواڻن کي گرفتار ڪري جيل جون سزائون ڏنيون ويون. 1814ع ۾ هڪ ٻي بغاوت شروع ڪئي وئي، جنهن کي پڻ دٻايو ويو. === آزادي (1821ع) === 1821ع ۾، گوئٽي مالا ۾ بدامنيءَ جي پسمنظر ۾، اسپيني اختيارين هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ [[وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو قانون]] تي صحيحون ڪيون، جنهن سان گوئٽي مالا جي سموري ڪئپٽنسي جنرل—جنهن ۾ هاڻوڪي گوئٽي مالا، ايل سلواڊور، هونڊوراس، نڪاراگوا ۽ ڪوسٽا ريڪا جا علائقا ۽ ميڪسيڪو جي رياست [[چياپاس]] شامل هئا—اسپيني حڪمرانيءَ کان آزاد ٿي ۽ ان جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو ويو. 1821ع ۾ ايل سلواڊور ڪوسٽا ريڪا، گوئٽي مالا، هونڊوراس ۽ نڪاراگوا سان گڏ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] نالي اتحاد ۾ شامل ٿيو. [[File:Vergara detalle firmaacta1821.JPG|thumb|left|[[خوسيه ماتياس ڊيلگاڊو]] 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو قانون]] تي صحيح ڪندي]] 1822ع جي شروعات ۾، نون آزاد ٿيل وچ آمريڪي صوبن جي اختيارين گوئٽي مالا سٽي ۾ گڏ ٿي نئين قائم ٿيل [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] ۾ [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|شامل ٿيڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو]]، جنهن جي اڳواڻي [[اگستين ڊي ايتوربيدي]] ڪري رهيو هو. ايل سلواڊور ان جي مخالفت ڪئي ۽ وچ آمريڪي ملڪن لاءِ خودمختياريءَ تي زور ڏنو. ميڪسيڪي فوجي دستو سان سلواڊور ڏانهن وڌيو ۽ اختلاف کي دٻايو، پر 19 مارچ 1823ع تي ايتوربيدي جي زوال کان پوءِ فوج واپس ميڪسيڪو هلي وئي.<ref name="Marure1895">{{cite book|last1=Marure|first1=Alejandro|date=1895|title=Efemérides de los Hechos Notables Acaecidos en la República de Centro-América Desde el Año de 1821 Hasta el de 1842|trans-title=Ephemeris of the Notable Events that Occurred in the Republic of Central America from the Year 1821 to that of 1842|url=https://archive.org/details/efemeridesdeloshe00alejguat/page/n11/mode/2up|language=es|location=Central America|publisher=Tipografía Nacional|page=127|oclc=02933391|access-date=26 April 2024}}</ref> ٿوري ئي عرصي کان پوءِ صوبن جي اختيارين ميڪسيڪو ۾ شامل ٿيڻ وارو ووٽ رد ڪري ڇڏيو ۽ ان جي بدران باقي پنجن صوبن جي هڪ [[وفاق|وفاقي اتحاد]] ٺاهڻ جو فيصلو ڪيو (ان موقعي تي چياپاس مستقل طور ميڪسيڪو ۾ شامل ٿي ويو)، جيڪو [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جي نالي سان مشهور ٿيو. ايل سلواڊور 30 جنوري 1841ع تي وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه کان پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو.<ref name="Marure1895" /> 1896ع ۾ ايل سلواڊور هونڊوراس ۽ نڪاراگوا سان گڏجي [[وچ آمريڪا جي عظيم جمهوريه]] قائم ڪئي، جيڪا 1898ع ۾ ختم ٿي وئي. [[File:Woman and girl in el salvador making bread.png|thumb|ايل سلواڊور ۾ هڪ عورت ۽ ڇوڪري ماني ٺاهيندي، 1910ع]] 19هين صديءَ جي وچ کان پوءِ معيشت جو بنياد ڪافيءَ جي پوک تي هو. جيئن نير جي عالمي مارڪيٽ ختم ٿيندي وئي، تيئن عالمي مارڪيٽ ۾ ڪافيءَ جي قيمت ۾ ڦيرڦار سان معيشت خوشحال يا بحران جو شڪار ٿيندي رهي. هڪ ئي فصل واري برآمد طور ڪافيءَ مان حاصل ٿيندڙ تمام وڏو منافعو زمين کي صرف چند خاندانن تي مشتمل اشرافيه جي هٿن ۾ مرڪوز ڪرڻ جو سبب بڻيو.<ref>{{cite book |first=Thomas P. |last=Anderson |title=Politics in Central America: Guatemala, El Salvador, Honduras, and Nicaragua |url=https://books.google.com/books?id=uar_iWVhSaIC |access-date=29 July 2012 |year=1988 |via=Google Books |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-92883-4 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110143657/https://books.google.com/books?id=uar_iWVhSaIC |url-status=live }}</ref> 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران سلواڊوري اشرافيه مان صدرن جو هڪ سلسلو اقتدار ۾ آيو، جيڪي نالي ماتر قدامت پسند يا لبرل هئڻ باوجود عام طور ڪافيءَ کي مکيه [[نقد آور فصل]] طور هٿي ڏيڻ، بنيادي ڍانچي (ريلوي ۽ بندرگاهي سهولتن) کي خاص طور ڪافيءَ جي واپار جي مدد لاءِ ترقي ڏيڻ، ڪافيءَ جي وڌيڪ پيداوار لاءِ گڏيل زميني ملڪيت ختم ڪرڻ، بي گهر ٿيل ''[[هاري|ڪامپيسينو]]'' ۽ ٻين ڳوٺاڻن رهواسين کان ڪافيءَ جي ''فنڪا'' (باغن) لاءِ گهربل مزدوري يقيني بڻائڻ خاطر [[آوارگي]] مخالف قانون منظور ڪرڻ، ۽ ڳوٺاڻن جي ناراضگيءَ کي دٻائڻ تي متفق هئا. 1912ع ۾ نيشنل گارڊ کي ڳوٺاڻي پوليس فورس طور قائم ڪيو ويو. === 20هين صدي === [[File:Tomas Regalado1.jpg|thumb|upright|جنرل [[توماس ريگالاڊو (سلواڊوري سياستدان)|توماس ريگالاڊو]]]] 1898ع ۾ جنرل [[توماس ريگالاڊو (سلواڊوري سياستدان)|توماس ريگالاڊو]] طاقت جي زور تي اقتدار حاصل ڪيو، جنرل [[رافائيل انتونيو گوتيئريس]] کي هٽائي 1903ع تائين صدر طور حڪومت ڪئي. اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ هن صدرن پاران پنهنجا جانشين مقرر ڪرڻ واري روايت ٻيهر شروع ڪئي. پنهنجو مدو پورو ڪرڻ کان پوءِ هو سلواڊوري فوج ۾ سرگرم رهيو ۽ 11 جولاءِ 1906ع تي ايل خيڪارو ۾ [[ٽوٽوپوسٽي جنگيون|گوئٽي مالا خلاف جنگ]] دوران مارجي ويو. 1913ع تائين ايل سلواڊور سياسي طور مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ عوامي بي اطميناني اندروني طور موجود رهي. جڏهن صدر [[مانوئل اينريڪي اراوخو]] کي 1913ع ۾ قتل ڪيو ويو تہ سندس قتل جي سياسي محرڪ بابت ڪيترائي مفروضا پيش ڪيا ويا. مانوئل اينريڪي اراوخو جي حڪومت کان پوءِ [[ميلينڊيز–ڪينونيز خاندان]] اقتدار ۾ آيو، جيڪو 1913ع کان 1927ع تائين جاري رهيو. [[پيو روميرو بوسڪي]]، جيڪو اڳوڻو وزير ۽ هن خاندان جو ڀروسي جوڳو ساٿي هو، صدر [[الفونسو ڪينونيز مولينا]] جو جانشين ٿيو ۽ 1930ع ۾ آزاد چونڊن جو اعلان ڪيائين. انهن چونڊن ۾ [[آرتورو اراوخو]] 1 مارچ 1931ع تي اقتدار ۾ آيو، جنهن کي ملڪ جي پهرين آزاد مقابلي واري چونڊ سمجهيو ويو. سندس حڪومت رڳو نو مهينا هلي، جنهن کان پوءِ جونيئر فوجي آفيسرن ان جو تختو اونڌو ڪري ڇڏيو. هنن سندس [[سلواڊوري ليبرسٽ پارٽي]] تي سياسي ۽ حڪومتي تجربي جي کوٽ ۽ سرڪاري عهدن کي غيرموثر نموني استعمال ڪرڻ جا الزام هنيا. آرتورو اراوخو کي عام عوامي بي اطمينانيءَ کي منهن ڏيڻو پيو، ڇاڪاڻ تہ ماڻهن کي اقتصادي سڌارن ۽ زمين جي ٻيهر ورهاست جي اميد هئي. سندس حڪومت جي پهرين هفتي کان ئي نيشنل پيلس جي سامهون مظاهرا شروع ٿي ويا. سندس نائب صدر ۽ جنگ وارو وزير جنرل [[ميڪسيميليانو هرنانڊيز مارٽينيز]] هو. [[File:General Maximiliano Hernández Martínez, President of El Salvador.jpg|thumb|left|جنرل [[ميڪسيميليانو هرنانڊيز مارٽينيز]]، ايل سلواڊور جو صدر (1931ع–1944ع)|248x248px]] ڊسمبر 1931ع ۾ جونيئر آفيسرن [[1931ع جي سلواڊوري فوجي بغاوت|فوجي بغاوت منظم ڪئي]]، جنهن جي اڳواڻي مارٽينيز ڪئي. رڳو فرسٽ ريجمينٽ آف ڪيولري ۽ نيشنل پوليس صدارت جو دفاع ڪيو (نيشنل پوليس ان جي پگهار تي هئي)، پر ساڳئي رات ڪيترن ڪلاڪن جي ويڙهه کان پوءِ تعداد ۾ تمام گهٽ محافظن باغي فوجن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا. آفيسرن تي مشتمل ڊائريڪٽوريٽ هڪ پراسرار شخصيت جي پٺيان لڪل رهيو،<ref>{{cite book |first=Thomas P. |last=Anderson |title=Matanza: The 1932 "Slaughter" That Traumatized a Nation, Shaping US-Salvadoran Policy to This Day |url=https://books.google.com/books?id=w5xqAAAAMAAJ |access-date=29 July 2012 |year=1992 |publisher=Curbstone Press |isbn=978-1-880684-04-7 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110143756/https://books.google.com/books?id=w5xqAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> جيڪو روڊولفو ڊيوڪ نالي هڪ امير ڪميونسٽ مخالف بئنڪر هو، ۽ بعد ۾ نائب صدر مارٽينيز کي صدر مقرر ڪيو ويو. بغاوت جو امڪاني سبب فوج ۾ اها ناراضگي هئي تہ صدر اراوخو ڪيترن ئي مهينن کان سندن پگهارون ادا نہ ڪيون هيون. اراوخو نيشنل پيلس ڇڏي ڏنو ۽ بغاوت کي شڪست ڏيڻ لاءِ فوجون منظم ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. ايل سلواڊور ۾ آمريڪي وزير ڊائريڪٽوريٽ سان ملاقات ڪئي ۽ بعد ۾ مارٽينيز جي حڪومت کي تسليم ڪيو، جنهن صدارتي چونڊون ڪرائڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. مارٽينيز ٻيهر چونڊ وڙهڻ کان ڇهه مهينا اڳ استعيفا ڏني ۽ پوءِ بيلٽ تي واحد اميدوار طور صدارت ٻيهر کٽي ورتائين. هن 1935ع کان 1939ع تائين ۽ پوءِ 1939ع کان 1943ع تائين حڪومت ڪئي. هن 1944ع ۾ چوٿون مدو شروع ڪيو، پر عام هڙتال کان پوءِ مئي ۾ استعيفا ڏنائين. مارٽينيز چيو هو تہ هو آئين جو احترام ڪندو، جنهن موجب هو ٻيهر چونڊجي نہ سگهندو، پر هن پنهنجو واعدو پورو ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ==== لا ماتانزا ==== {{Main|لا ماتانزا}} جنوري 1932ع کان ڳوٺاڻي بغاوت کي انتهائي وحشياڻي نموني دٻائڻ جو سلسلو شروع ٿيو، جيڪو [[لا ماتانزا]] جي نالي سان مشهور آهي. گذريل ڪجهه سالن جي غير مستحڪم سياسي ماحول دوران سماجي ڪارڪن ۽ انقلابي اڳواڻ [[فارابوندو مارتي]] وچ آمريڪا جي ڪميونسٽ پارٽي قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي ۽ ريڊ ڪراس جي ڪميونسٽ متبادل تنظيم، جنهن کي ”[[انٽرنيشنل ريڊ ايڊ]]“ سڏيو ويندو هو، جي اڳواڻي ڪئي ۽ ان جي نمائندن مان هڪ طور ڪم ڪيو. سندن مقصد [[مارڪسزم–لينن ازم|مارڪسي–لينني]] نظريي جي استعمال ذريعي غريب ۽ محروم سلواڊوري ماڻهن جي مدد ڪرڻ هو. ڊسمبر 1930ع ۾، ملڪ جي اقتصادي ۽ سماجي بحران جي عروج دوران، مارتي کي ملڪ جي غريب ماڻهن ۾ سندس مقبوليت ۽ ايندڙ سال صدر لاءِ سندس امڪاني نامزدگيءَ بابت افواهن سبب هڪ ڀيرو ٻيهر جلاوطن ڪيو ويو. 1931ع ۾ اراوخو جي صدر چونڊجڻ کان پوءِ مارتي ايل سلواڊور واپس آيو ۽ الفونسو لونا ۽ ماريو زاپاتا سان گڏجي هڪ تحريڪ شروع ڪئي، جنهن کي بعد ۾ فوج روڪي ڇڏيو. [[File:Salvadoran General Salvador Castaneda Castro with his cabinet members 1940s.jpg|thumb|[[سلواڊور ڪاستانيڊا ڪاسترو]] پنهنجي ڪابينا جي ميمبرن سان، 1940ع واري ڏهاڪي ۾.<ref name="Historia de la Corte Suprema de Justicia de El Salvador">{{cite book|last=Aguilar Avilés |first=Gilberto |title=Historia de la Corte Suprema de Justicia de El Salvador; La Corte frente a la Dictadura}}<!-- auto-translated from Spanish by Module:CS1 translator --></ref>]] 22 جنوري 1932ع تي ايل سلواڊور جي اولهندي حصي ۾ هزارين گهٽ هٿياربند هارين حڪومت ۽ مارٽينيز خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت 1932ع جي قانونساز چونڊن جا نتيجا رد ٿيڻ کان پوءِ جمهوري سياسي آزادين کي دٻائڻ خلاف پکڙيل بيچينيءَ جي ماحول ۾ ٿي. باغين جي اڳواڻي [[فيليسيانو اما]] ۽ [[فارابوندو مارتي]] ڪري رهيا هئا ۽ انهن ۾ گهڻو ڪري مقامي ماڻهو ۽ ڪميونسٽ شامل هئا. بغاوت شروعاتي طور ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ ملڪ جي اولهندي حصي ۾ ڪيترن ئي شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو، جنهن دوران اندازي موجب 2,000 ماڻهو مارجي ويا. حڪومت بغاوت کي انتهائي وحشياڻي نموني دٻايو ۽ 10,000 کان 40,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا [[پيپل ماڻهو|پيپل]] هاري هئا. بغاوت جي ڪيترن ئي اڳواڻن، جن ۾ اما ۽ مارتي پڻ شامل هئا، کي گرفتار ڪري موت جي سزا ڏني وئي.<ref name=Ching>{{cite journal|last=Ching|first=Erik|title=In Search of the Party: The Communist Party, the Comintern, and the Peasant Rebellion of 1932 in El Salvador|url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/615B58195201C855F08807DB851AB74B/S0003161500027553a.pdf/in-search-of-the-party-the-communist-party-the-comintern-and-the-peasant-rebellion-of-1932-in-el-salvador-.pdf|date=October 1998|journal=The Americas|volume=55|issue=2|pages=204–239|publisher=[[Furman University]]|location=[[Greenville, South Carolina]]|access-date=7 January 2022|doi=10.2307/1008053|jstor=1008053|doi-access=free|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102075904/https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/615B58195201C855F08807DB851AB74B/S0003161500027553a.pdf/in-search-of-the-party-the-communist-party-the-comintern-and-the-peasant-rebellion-of-1932-in-el-salvador-.pdf|url-status=live| issn=0003-1615}}</ref><ref name=Lindo-Fuentes>{{cite book|last1=Lindo-Fuentes|first1=Héctor|last2=Ching|first2=Erik|last3=Lara-Martínez|first3=Rafael A.|name-list-style=amp|date=2007|title=Remembering a Massacre in El Salvador: The Insurrection of 1932, Roque Dalton, and the Politics of Historical Memory|url=https://books.google.com/books?id=AubqWtPHt1kC|pages=28|location=[[Albuquerque, New Mexico]]|publisher=[[University of New Mexico|University of New Mexico Press]]|isbn=978-0-8263-3604-0|access-date=15 July 2022|archive-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110143807/https://books.google.com/books?id=AubqWtPHt1kC|url-status=live}}</ref><ref name=Beverly>{{cite journal|last1=Beverly|first1=John|date=1982|title=El Salvador|journal=Social Text|publisher=Duke University Press|issue=5|pages=55–72|doi=10.2307/466334|jstor=466334}}</ref> تاريخي طور ايل سلواڊور جي وڌيڪ آباديءَ جي گهاٽائي پاڙيسري [[هونڊوراس]] سان ڇڪتاڻ ۾ حصو وڌو، ڇاڪاڻ تہ زمين جي کوٽ کي منهن ڏيندڙ سلواڊوري ماڻهو گهٽ گهاٽي آباديءَ واري هونڊوراس ڏانهن لڏپلاڻ ڪري اڻ استعمال ٿيل يا گهٽ استعمال ٿيندڙ زمينن تي غيرقانوني آبادڪار طور آباد ٿيا. اهو رجحان ٻنهي ملڪن وچ ۾ [[فٽبال جنگ|1969ع جي فٽبال جنگ]] جو هڪ وڏو سبب بڻيو.<ref>{{cite web |title=El Salvador - Demographics |url=http://countrystudies.us/el-salvador/22.htm |website=Country Studies US |publisher=U.S. Library of Congress |access-date=17 March 2020 |archive-date=12 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111012083021/http://countrystudies.us/el-salvador/22.htm |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 130,000 سلواڊوري ماڻهن کي زبردستي هونڊوراس مان ڪڍيو ويو يا اهي اتان ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |title=El Salvador - MIGRATION |url=http://countrystudies.us/el-salvador/32.htm |website=Country Studies US |publisher=U.S. Library of Congress |access-date=17 March 2020 |archive-date=12 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111012075923/http://countrystudies.us/el-salvador/32.htm |url-status=live }}</ref> [[File: Jose Napoleon Duarte 1980-1990.jpg |thumb|[[خوسيه نيپولين دوارتي]]]] [[ڪرسچن ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايل سلواڊور)|ڪرسچن ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (PDC) ۽ [[نيشنل ڪنسليئيشن پارٽي (ايل سلواڊور)|نيشنل ڪنسليئيشن پارٽي]] (PCN) 1960ع کان 2011ع تائين سلواڊوري سياست ۾ سرگرم رهيون، جڏهن سپريم ڪورٽ انهن کي ان ڪري ختم ڪري ڇڏيو تہ اهي 2004ع جي صدارتي چونڊن ۾ گهربل تعداد ۾ ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون هيون.<ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=El Salvador Supreme Court disbands two parties |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-13251247 |work=BBC News |date=30 April 2011 |access-date=2 July 2014 |archive-date=3 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141003202110/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-13251247 |url-status=live }}</ref> ان کان پوءِ ٻنهي پارٽين کي ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. ٻنهي جا ڪجهه بنيادي نظريا هڪجهڙا آهن، پر پهرين پارٽي وچولي طبقي جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن تہ ٻي سلواڊوري فوج جي مفادن جي نمائندگي ڪري ٿي. PDC جو اڳواڻ [[خوسيه نيپولين دوارتي]] 1964ع کان 1970ع تائين سان سلواڊور جو ميئر رهيو ۽ PCN جي صدر [[خوليو ادالبرتو ريويرا ڪاربائيو]] جي حڪومت دوران ٽي چونڊون کٽيائين، جنهن ميئرن ۽ قومي اسيمبليءَ لاءِ آزاد چونڊن جي اجازت ڏني هئي. بعد ۾ دوارتي [[نيشنل اپوزيشن يونين (ايل سلواڊور)|نيشنل اپوزيشن يونين]] (UNO) نالي سياسي اتحاد طرفان صدارت لاءِ اميدوار ٿيو، پر 1972ع جي صدارتي چونڊن ۾ شڪست کاڌائين. هو اڳوڻي گهرو وزير ڪرنل [[آرتورو آرمانڊو مولينا]] کان اهڙي چونڊ ۾ هارائي ويو، جنهن کي وڏي پيماني تي ڌانڌلي ٿيل سمجهيو ويو؛ دوارتي بابت چيو ويو تہ هن ووٽن جي اڪثريت حاصل ڪئي هئي، تنهن هوندي بہ مولينا کي فاتح قرار ڏنو ويو. ڪجهه فوجي آفيسرن جي درخواست تي دوارتي چونڊن ۾ ڌانڌلي خلاف احتجاج لاءِ بغاوت جي حمايت ڪئي، پر کيس گرفتار ڪيو ويو، تشدد جو نشانو بڻايو ويو ۽ بعد ۾ جلاوطن ڪيو ويو. وينزويلا ۾ انجنيئر طور منصوبن تي ڪم ڪرڻ کان پوءِ دوارتي 1979ع ۾ سياست ۾ حصو وٺڻ لاءِ ملڪ واپس آيو. === سلواڊوري گهرو ويڙهه (1979ع–1992ع) === {{Further|سلواڊوري گهرو ويڙهه}} [[File:32-0032 Monumento a la Memoria y la Verdad.jpg|thumb|ڪاري سنگ مرمر مان تراشيل هڪ يادگار، جنهن تي [[ايل سلواڊور ۾ قتل عامن جي فهرست|گهرو ويڙهه دوران ٿيل قتل عامن]] جي هزارين متاثرين جا نالا لکيل آهن]] [[ڪارلوس همبرٽو روميرو]] [[ايل سلواڊور ۾ فوجي آمريت|ملڪ جي 1931ع ۾ شروع ٿيل فوجي آمريت]] جو آخري صدر هو. آمريڪا روميرو جو سڀ کان وڏو حامي رهيو هو، پر آڪٽوبر 1979ع تائين ڪارٽر انتظاميا فيصلو ڪيو تہ ايل سلواڊور ۾ حڪومت جي تبديلي ضروري هئي.<ref>{{cite journal|title=Continuity and Change in U.S. Foreign Policy: Carter and Reagan on El Salvador|last=Pastor|first=Robert|journal=Journal of Policy Analysis and Management|volume=3|issue=2|pages=170–190|date=1984|publisher=Association for Public Policy Analysis and Management|jstor=3323931|doi=10.1002/pam.4050030202}}</ref> 15 آڪٽوبر 1979ع تي [[1979ع جي سلواڊوري فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] جي نتيجي ۾ [[ايل سلواڊور جي انقلابي حڪومتي جنتا|انقلابي حڪومتي جنتا]] (JRG) اقتدار ۾ آئي. ان ڪيترين ئي خانگي ڪمپنين کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ۽ خانگي ملڪيت واري وڏي مقدار ۾ زمين پڻ پنهنجي قبضي ۾ ورتي. هن نئين جنتا جو مقصد دوارتي کان کسي ويل چونڊ جي ردعمل ۾ اڳ ئي شروع ٿيل انقلابي تحريڪ کي روڪڻ هو. تنهن هوندي بہ اشرافيه [[زرعي سڌارن]] جي مخالفت ڪئي، ۽ فوج جي نوجوان سڌار پسند عنصرن، جهڙوڪ ڪرنل [[اڊولفو آرنولڊو ماخانو]] ۽ [[خائمي عبدل گوتيئريس]]،<ref>{{cite web |title=Román Mayorga asume embajada en Venezuela |url=http://www.elsalvador.com/mwedh/nota/nota_completa.asp?idCat=6351&idArt=4199885 |website=elsalvador.com |access-date=17 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214354/http://www.elsalvador.com/mwedh/nota/nota_completa.asp?idCat=6351&idArt=4199885 |archive-date=11 August 2014 |date=29 October 2009 }}</ref><ref>{{cite web |title=Chronology of the Civil War in El Salvador |url=http://kellogg.nd.edu/romero/Salvador.htm |website=Kellogg Institute for International Studies |publisher=University of Notre Dame |access-date=17 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170408194257/http://kellogg.nd.edu/romero/Salvador.htm |archive-date=8 April 2017 }}</ref> ۽ [[گيلرمو اونگو]] ۽ الواريز جهڙن ترقي پسندن سان گڏ هڪ جنتا قائم ڪئي وئي. [[File: O.Romero 1979 autographed photo.jpg|thumb|left|[[آرچ بشپ روميرو]] فوجي حڪومت ۽ کاٻي ڌر جي باغين وچ ۾ وڌندڙ تڪرار، جيڪو بعد ۾ سلواڊوري گهرو ويڙهه جو سبب بڻيو، دوران سماجي ناانصافي ۽ تشدد خلاف آواز اٿاريو.]] اشرافيه جي دٻاءَ جلد ئي جنتا کي ٽوڙي ڇڏيو، ڇاڪاڻ تہ اها ٽريڊ يونين ٺاهڻ جي حقن، زرعي سڌارن، بهتر اجرتن، پهچ جوڳي صحت جي سارسنڀال ۽ اظهار جي آزاديءَ لاءِ وڙهندڙ ماڻهن خلاف فوج جي جبر کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ ناڪام رهي. ان دوران گوريلا تحريڪ سلواڊوري سماج جي سڀني شعبن تائين پکڙجي رهي هئي. مڊل ۽ هاءِ اسڪول جا شاگرد MERS (Movimiento Estudiantil Revolucionario de Secundaria، ثانوي شاگردن جي انقلابي تحريڪ) ۾ منظم هئا؛ ڪاليج جا شاگرد AGEUS (Asociacion de Estudiantes Universitarios Salvadorenos؛ سلواڊوري يونيورسٽي شاگردن جي انجمن) ۾ شامل هئا؛ ۽ مزدور BPR (Bloque Popular Revolucionario، عوامي انقلابي بلاڪ) ۾ منظم هئا. آڪٽوبر 1980ع ۾ سلواڊوري کاٻي ڌر جي ڪيترن ئي ٻين وڏن گوريلا گروهن گڏجي [[فارابوندو مارتي نيشنل لبريشن فرنٽ]]، يا FMLN، قائم ڪيو. 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين حڪومت جي سرپرستي هيٺ ڪم ڪندڙ موت جا دستا روزانو لڳ ڀڳ 10 ماڻهن کي قتل ڪري رهيا هئا. ان دوران FMLN وٽ 6,000 کان 8,000 سرگرم گوريلا ۽ لکين جزوقتي مليشيا ميمبر، حامي ۽ همدرد موجود هئا.<ref>{{cite journal |last=Mason |first=T.D. |author2=D.A. Krane |title=The Political Economy of Death Squads: Toward a Theory of the Impact of State-Sanctioned Terror |journal=International Studies Quarterly |year=1989 |volume=33 |issue=2 |pages=175–198 |doi=10.2307/2600536 |jstor=2600536 |s2cid=36082281 |url=http://pdfs.semanticscholar.org/6698/d4568a77c41a133fbcb5da2750db91cde582.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731003053/http://pdfs.semanticscholar.org/6698/d4568a77c41a133fbcb5da2750db91cde582.pdf |archive-date=31 July 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731003053/http://pdfs.semanticscholar.org/6698/d4568a77c41a133fbcb5da2750db91cde582.pdf |date=31 July 2020 }}</ref> آمريڪا سياسي ماحول کي تبديل ڪرڻ ۽ کاٻي ڌر جي بغاوت جي پکيڙ کي روڪڻ لاءِ ٻي جنتا قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي ۽ ان لاءِ مالي مدد فراهم ڪئي. نيپولين دوارتي کي وينزويلا مان جلاوطني ختم ڪري واپس گهرائي هن نئين جنتا جي اڳواڻي ڏني وئي. تنهن هوندي بہ انقلاب اڳ ئي شروع ٿي چڪو هو ۽ جنتا جي سربراهه طور سندس نئين ڪردار کي عام ماڻهن موقعي پرستيءَ طور ڏٺو. هو بغاوت جي نتيجي تي اثرانداز ٿيڻ ۾ ناڪام رهيو. [[آسڪر روميرو]]، سان سلواڊور جي [[رومن ڪيٿولڪ]] آرچ بشپ، سرڪاري فوجن پاران عام شهرين خلاف ڪيل ناانصافين ۽ قتل عامن جي مذمت ڪئي. کيس ”بي آواز ماڻهن جو آواز“ سمجهيو ويندو هو، پر 24 مارچ 1980ع تي عبادت دوران هڪ [[ايل سلواڊور ۾ موت جا دستا|موت جي دستي]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |last1=Golden |first1=Renny |title=Oscar Romero: Bishop of the Poor |url=http://www.uscatholic.org/culture/social-justice/2009/02/oscar-romero-bishop-poor |website=U.S. Catholic |access-date=17 March 2020 |date=25 February 2009 |archive-date=19 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119005101/http://www.uscatholic.org/culture/social-justice/2009/02/oscar-romero-bishop-poor |url-status=live }}</ref> ڪجهه ماڻهو هن واقعي کي مڪمل پيماني واري [[سلواڊوري گهرو ويڙهه]] جي شروعات سمجهن ٿا، جيڪا 1980ع کان 1992ع تائين جاري رهي. تڪرار دوران اڻڄاتل تعداد ۾ ماڻهو ”گم“ ٿيا، جڏهن تہ گڏيل قومن موجب 75,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |last1=Boutros-Ghali |first1=Boutros |title=Report of the UN Truth Commission on El Salvador |url=http://www.derechos.org/nizkor/salvador/informes/truth.html |website=El Equipo Nizkor |publisher=United Nations Security Council |access-date=17 March 2020 |date=29 March 1993 |archive-date=23 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223031646/http://www.derechos.org/nizkor/salvador/informes/truth.html |url-status=live }}</ref> [[سلواڊوري فوج]] جي آمريڪا ۾ تربيت يافته [[اٽلاڪاٽل بٽالين]] [[ايل موزوتي قتل عام]] جي ذميوار هئي، جنهن ۾ 800 کان وڌيڪ عام شهري قتل ڪيا ويا، جن مان اڌ کان وڌيڪ ٻار هئا؛ ان کان سواءِ اها [[ايل ڪالابوزو قتل عام]] ۽ [[UCA عالمن جي قتل]] جي پڻ ذميوار هئي.<ref>{{cite news |last1=Wilkinson |first1=Tracy |title=Notorious Salvadoran Battalion Is Disbanded: Military: U.S.-trained Atlacatl unit was famed for battle prowess but was also implicated in atrocities. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-12-09-mn-1714-story.html |access-date=17 March 2020 |work=Los Angeles Times |date=9 December 1992 |archive-date=19 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319215642/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-12-09-mn-1714-story.html |url-status=live }}</ref> [[File: Protest against the Salvadoran Civil War Chicago 1989 5.jpg|thumb|مارچ 1989ع ۾ شڪاگو، الينوائي ۾ سلواڊوري گهرو ويڙهه ۾ آمريڪي مداخلت خلاف احتجاج]] 16 جنوري 1992ع تي ايل سلواڊور جي حڪومت، جنهن جي نمائندگي صدر [[الفريڊو ڪرسٽياني]] ڪئي، ۽ FMLN، جنهن جي نمائندگي پنجن گوريلا گروهن جي ڪمانڊرن—[[شافيڪ هانڊال]]، [[خواڪين ويالوبوس]]، [[سلواڊور سانچيز سيرين]]، فرانسسڪو خوويل ۽ [[فرمان سينفويگوس|ايڊوارڊو سانچو]]—ڪئي، گڏيل قومن جي ثالثيءَ سان امن معاهدن تي صحيحون ڪيون، جن 12 سالن جي گهرو ويڙهه کي ختم ڪيو. ميڪسيڪو جي [[چاپولٽيپيڪ محل]] ۾ ٿيل هن تقريب ۾ گڏيل قومن جي اعليٰ عملدارن ۽ بين الاقوامي برادريءَ جي ٻين نمائندن شرڪت ڪئي. جنگبنديءَ واري معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان پوءِ صدر اٿي بيٺو ۽ تازو اڳوڻن گوريلا ڪمانڊرن سان هٿ ملايائين، جنهن عمل کي وڏي پيماني تي ساراهيو ويو. === جنگ کان پوءِ (1992ع–2019ع) === [[چاپولٽيپيڪ امن معاهدا|چاپولٽيپيڪ امن معاهدن]] تحت فوج جي تعداد ۾ گهٽتائي ۽ نيشنل پوليس، ٽريزري پوليس، نيشنل گارڊ ۽ سول ڊفينس نالي نيم فوجي گروهه کي ختم ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو. هڪ نئين سول پوليس قائم ڪرڻي هئي. هٿياربند فوجن پاران ڪيل ڏوهن لاءِ عدالتي ڇوٽ ختم ڪئي وئي؛ حڪومت [[ايل سلواڊور لاءِ سچائي ڪميشن]] ''(Comisión de la Verdad Para El Salvador)'' جي سفارشن تي عمل ڪرڻ تي راضي ٿي، جيڪا ”1980ع کان ٿيل تشدد جي سنگين واقعن، تشدد جي نوعيت ۽ اثرن جي جاچ ڪندي، ۽... قومي مفاهمت کي هٿي ڏيڻ جا طريقا تجويز ڪندي“. 1993ع ۾ ڪميشن پنهنجي نتيجن ۾ تڪرار جي ٻنهي ڌرين پاران انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت رپورٽ پيش ڪئي.<ref>{{cite web |last1=Betancur |first1=Belisario |last2=Planchart |first2=Reinaldo Figueredo |last3=Buergenthal |first3=Thomas |title=From Madness to Hope: The 12-Year War in El Salvador: Report of the Commission on the Truth for El Salvador |url=https://www.usip.org/sites/default/files/file/ElSalvador-Report.pdf |website=United States Institute for Peace |publisher=The Commission on the Truth for El Salvador |access-date=17 March 2020 |date=1 January 1993 |archive-date=1 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130201122202/http://www.usip.org/files/file/ElSalvador-Report.pdf |url-status=dead }}</ref> پنجن ڏينهن کان پوءِ سلواڊوري قانونساز اداري ان دور دوران ٿيل تشدد جي سڀني عملن لاءِ عام معافيءَ جو قانون منظور ڪيو. 1989ع کان 2004ع تائين سلواڊوري ووٽرن [[نيشنلسٽ ريپبلڪن الائنس]] (ARENA) کي ترجيح ڏني ۽ 2009ع تائين هر چونڊ ۾ ARENA جي صدرن ([[الفريڊو ڪرسٽياني]]، [[آرمانڊو ڪالڊيرون سول]]، [[فرانسسڪو فلوريس پيريز]] ۽ [[انتونيو ساڪا]]) کي چونڊيو. کاٻي ڌر جي پارٽيءَ جون صدارتي چونڊون کٽڻ جون ناڪام ڪوششون ان کي اڳوڻي گوريلا اڳواڻ بدران هڪ صحافي کي اميدوار چونڊڻ ڏانهن وٺي ويون. 15 مارچ 2009ع تي ٽيليويزن شخصيت [[موريسيو فونس]] FMLN طرفان پهريون صدر بڻيو. هن 1 جون 2009ع تي عهدو سنڀاليو.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2009-jun-02-fg-el-salvador-funes2-story.html|title=El Salvador elects its first leftist president, TV host Mauricio Funes|date=2 June 2009|website=Los Angeles Times|access-date=11 April 2021|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411193343/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2009-jun-02-fg-el-salvador-funes2-story.html|url-status=live}}</ref> فونس حڪومت جو هڪ اهم ڌيان گذريل حڪومت ۾ مبينا ڪرپشن کي ظاهر ڪرڻ تي رهيو.<ref>{{cite web |url=http://www.diariocolatino.com/es/20090612/nacionales/67865/ |title=Funes saca a luz corrupción en gobiernos de ARENA |publisher=Diario CoLatino |year=2009 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706065656/http://www.diariocolatino.com/es/20090612/nacionales/67865/ |archive-date=6 July 2014 }}</ref> [[File: XXIV Conmemoración de los Acuerdos de Paz. (23793774503).jpg|thumb|امن معاهدن تي صحيح ڪندڙ ڌريون، معاهدن جي 24هين سالگرهه تي؛ انهن معاهدن تبديلين جو هڪ سلسلو آندو، جنهن قومي تاريخ کي اڳ ۽ پوءِ جي ٻن دورن ۾ ورهائي ڇڏيو.]] ARENA ڊسمبر 2009ع ۾ ساڪا کي باضابطا طور پارٽيءَ مان خارج ڪري ڇڏيو. قومي اسيمبليءَ ۾ 12 وفادار ميمبرن سان گڏ ساڪا پنهنجي پارٽي [[گرانڊ الائنس فار نيشنل يونٽي]] (GANA) قائم ڪئي ۽ FMLN سان حڪمت عمليءَ تي ٻڌل قانونساز اتحاد قائم ڪيو.{{citation needed|date=July 2023}} ٽن سالن تائين اقتدار ۾ رهڻ ۽ ساڪا جي GANA پارٽي پاران FMLN کي قانونساز اڪثريت فراهم ڪرڻ باوجود، فونس اڳوڻن بدعنوان عملدارن جي جاچ يا کين انصاف جي ڪٽهڙي ۾ آڻڻ لاءِ ڪا ڪارروائي نہ ڪئي هئي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان ٿيندڙ اقتصادي سڌارن بهتر سماجي حالتن، برآمدي شعبي جي گوناگونيت ۽ سيڙپڪاري درجي تي بين الاقوامي مالياتي مارڪيٽن تائين پهچ جي لحاظ کان وڏا فائدا ڏنا. ڏوهه اڃا بہ سيڙپڪاريءَ جي ماحول لاءِ هڪ وڏو مسئلو آهي. نئين هزار سال جي شروعات ۾ ايل سلواڊور جي حڪومت آبهوا جي تبديليءَ بابت خدشن جي جواب ۾ ''Ministerio de Medio Ambiente y Recursos Naturales''—ماحوليات ۽ قدرتي وسيلن واري وزارت (MARN)—قائم ڪئي.<ref name="cdkn.org">{{cite web |title=El Salvador builds resilience in the face of a stormy future |url=https://cdkn.org/2013/12/el-salvador-builds-resilience-in-face-of-a-stormy-future/?loclang=en_gb |website=Climate & Development Knowledge Network |access-date=17 March 2020 |date=24 December 2013 |archive-date=10 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110224503/https://cdkn.org/2013/12/el-salvador-builds-resilience-in-face-of-a-stormy-future/?loclang=en_gb |url-status=live }}</ref> مارچ 2014ع ۾ اڳوڻي FMLN گوريلا اڳواڻ سيرين [[2014ع جي سلواڊوري صدارتي چونڊ|چونڊ]] معمولي فرق سان کٽي. هن 31 مئي 2014ع تي صدر طور حلف کنيو. هو ايل سلواڊور جو صدر بڻجندڙ پهريون اڳوڻو گوريلا هو.<ref name=bbcnews>{{cite web |title=Ex-rebel becomes El Salvador leader |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-27568032 |website=BBC News |date=1 June 2014 |access-date=26 March 2021 |archive-date=6 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210706185233/https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-27568032 |url-status=live }}</ref> آڪٽوبر 2017ع ۾ ايل سلواڊور جي هڪ عدالت فيصلو ڏنو تہ اڳوڻي صدر فونس ۽ سندس هڪ پٽ غيرقانوني طور پاڻ کي مالدار ڪيو هو. فونس 2016ع ۾ نڪاراگوا ۾ پناهه ورتي هئي.<ref>{{cite web |title=Salvador court finds ex-president Funes illegally enriched himself |url=https://www.reuters.com/article/us-el-salvador-corruption-idUSKBN1DS2VP |website=Reuters |date=28 November 2017 |access-date=11 April 2021 |archive-date=11 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411191507/https://www.reuters.com/article/us-el-salvador-corruption-idUSKBN1DS2VP |url-status=live }}</ref> سيپٽمبر 2018ع ۾ اڳوڻي صدر ساڪا کي رياستي فنڊن مان 300 ملين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ رقم پنهنجي ڪاروبارن ۽ ٽئين ڌرين ڏانهن منتقل ڪرڻ جو ڏوهه قبول ڪرڻ کان پوءِ 10 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي.<ref name="OCCRP2018">{{cite web |last1=Papachristou |first1=Lucy |title=Salvadoran Ex-President Sentenced to 10 Years in Prison |url=https://www.occrp.org/en/daily/8578-salvadoran-ex-president-sentenced-to-10-years-in-prison |website=www.occrp.org |access-date=11 April 2021 |archive-date=11 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411191507/https://www.occrp.org/en/daily/8578-salvadoran-ex-president-sentenced-to-10-years-in-prison |url-status=live }}</ref> === 2019ع–هاڻوڪو دور === [[File: Nayib Bukele talks at his inauguration ceremony.jpg|thumb|نجيب بوڪيلي پنهنجي حلف برداريءَ واري تقريب ۾ خطاب ڪندي.]] 1 جون 2019ع تي [[نجيب بوڪيلي]] ايل سلواڊور جو نئون صدر بڻيو.<ref>{{cite web |last1=ALEMAN |first1=MARCOS |title=El Salvador's president sworn in, ending 2-party dominance |url=https://apnews.com/article/d1f6dee4a85e4fb3a6cf133335e31f7e |website=AP NEWS |date=1 June 2019 |access-date=26 March 2021 |archive-date=19 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210619065325/https://apnews.com/article/d1f6dee4a85e4fb3a6cf133335e31f7e |url-status=live }}</ref> بوڪيلي فيبروري جي [[2019ع جي سلواڊوري صدارتي چونڊ|2019ع جي صدارتي چونڊ]] جو فاتح هو. هن GANA جي نمائندگي ڪئي، ڇاڪاڻ تہ کيس نئين قائم ٿيل نيوياس ايدياس پارٽي طرفان چونڊ ۾ حصو وٺڻ جي اجازت نہ ملي هئي. ARENA ۽ FMLN، ايل سلواڊور جون ٻہ مکيه پارٽيون، گذريل ٽن ڏهاڪن کان ملڪ جي سياست تي حاوي رهيون هيون.<ref>{{cite web |title=El Salvador election: Nayib Bukele claims presidency |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-47113249 |website=BBC News |date=4 February 2019 |access-date=26 March 2021 |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309112718/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-47113249 |url-status=live }}</ref> [[انٽرنيشنل ڪرائسس گروپ]] (ICG) جي 2020ع واري رپورٽ موجب، جون 2019ع ۾ بوڪيلي جي صدر ٿيڻ کان پوءِ ايل سلواڊور ۾ قتل جي شرح 60 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي هئي. جيتوڻيڪ حڪومت منظم ڏوهن سان ڪنهن بہ قسم جي ڳٺ جوڙ جي باضابطا طور ترديد ڪئي، پر حڪومتي ميمبرن ۽ سيڪيورٽي عملدارن جي شاهدين تي ٻڌل پريس رپورٽن ۾ چيو ويو تہ حڪومت جي ڪجهه حصن ۽ گينگن وچ ۾ ”عدم جارحيت جو معاهدو“ موجود هو.<ref>{{cite web |last1=DUDLEY |first1=STEVEN |title=The El Salvador President's Informal Pact with Gangs |url=https://insightcrime.org/news/analysis/el-salvador-nayib-bukele-gangs/ |website=InSight Crime |date=2 October 2020 |access-date=11 April 2021 |archive-date=11 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411185730/https://insightcrime.org/news/analysis/el-salvador-nayib-bukele-gangs/ |url-status=live }}</ref> بوڪيلي پاران قائم ڪيل پارٽي [[نيوياس ايدياس]] (NI، ”نوان خيال“) پنهنجي اتحادي GANA سان گڏ فيبروري 2021ع جي [[2021ع جي سلواڊوري قانونساز چونڊ|قانونساز چونڊن]] ۾ لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪيا. سندس پارٽي ۽ اتحادين 61 سيٽون کٽيون، جيڪي 84 رڪني پارليامينٽ ۾ گهربل 56 سيٽن واري ٻہ ڀاڱي ٽي اڪثريت کان گهڻيون هيون، جنهن ڪري قانونسازيءَ جي سطح تي بنا مقابلي فيصلا ڪرڻ ممڪن بڻيا. اها وڏي اڪثريت صدر بوڪيلي جي پارٽيءَ کي عدليه جا ميمبر مقرر ڪرڻ ۽ تمام گهٽ يا بنا ڪنهن مخالفت جي قانون منظور ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي، مثال طور صدارتي مدي جون حدون ختم ڪرڻ.<ref>{{cite news |last1=Brigida |first1=Anna-Catherine |last2=Sheridan |first2=Mary Beth |title=El Salvador's leader wins control of legislature in midterm vote; critics fear rising authoritarianism |url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/salvador-bukele-legislative-midterm-election-authoritarian/2021/02/28/5f2ac302-77c9-11eb-8115-9ad5e9c02117_story.html |newspaper=The Washington Post |access-date=27 March 2021 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412030843/https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/salvador-bukele-legislative-midterm-election-authoritarian/2021/02/28/5f2ac302-77c9-11eb-8115-9ad5e9c02117_story.html |url-status=live }}</ref><ref name=centralamerica>{{cite web |last1=Dyde |first1=James |title=El Salvador Legislative Elections 2021 |url=https://www.centralamerica.com/opinion/el-salvador-legistlative-elections-2021/ |website=centralamerica |date=1 March 2021 |access-date=27 March 2021 |archive-date=13 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413072002/https://www.centralamerica.com/opinion/el-salvador-legistlative-elections-2021/ |url-status=live }}</ref> 8 جون 2021ع تي صدر بوڪيلي جي شروعات تي [[ايل سلواڊور جي قانونساز اسيمبلي|قانونساز اسيمبليءَ]] جي حڪومت نواز ميمبرن [[بٽ ڪوائن قانون|قانون]] منظور ڪري [[بٽ ڪوائن]] کي ايل سلواڊور ۾ [[قانوني ڪرنسي]] بڻايو.<ref name=btcasamblea202106>[https://www.asamblea.gob.sv/node/11282 El Salvador, primer país del mundo en reconocer al Bitcoin como moneda de curso legal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222071910/https://www.asamblea.gob.sv/node/11282 |date=22 December 2021 }}, 9 June 2021, official website of the [[Legislative Assembly of El Salvador]]</ref><ref name=btcelsalvador20210608>{{cite news|title=Diputados oficialistas aprueban el Bitcoin como moneda de curso legal, ¿en qué consiste?|url=https://www.elsalvador.com/noticias/nacional/oficialismo-aprobar-bitcoin-moneda-legal-el-salvador/846796/2021/|work=El Salvador|date=8 June 2021|access-date=9 June 2021|archive-date=18 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018183800/https://www.elsalvador.com/noticias/nacional/oficialismo-aprobar-bitcoin-moneda-legal-el-salvador/846796/2021/|url-status=live}}</ref> سيپٽمبر 2021ع ۾ ايل سلواڊور جي سپريم ڪورٽ بوڪيلي کي 2024ع ۾ ٻئي مدي لاءِ چونڊ وڙهڻ جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڏنو، جيتوڻيڪ آئين صدر کي لڳاتار ٻہ مدو عهدو سنڀالڻ کان روڪي ٿو. اهو فيصلو عدالت ۾ بوڪيلي پاران مقرر ڪيل ججن ڪيو.<ref>{{cite web |date=4 September 2021 |title=El Salvador court drops ban on presidential reelection |url=https://apnews.com/article/elections-el-salvador-9dcbdb58df7fec5b43b289c3eb269730 |access-date=29 April 2022 |website=AP NEWS |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606033203/https://apnews.com/article/elections-el-salvador-9dcbdb58df7fec5b43b289c3eb269730 |url-status=live }}</ref> 25 فيبروري 2021ع تي ايل سلواڊور [[عالمي صحت تنظيم|WHO]] کان [[مليريا]] جي خاتمي جي تصديق حاصل ڪندڙ وچ آمريڪا جو پهريون ملڪ بڻيو.<ref>{{cite web |title=El Salvador certified as malaria-free by WHO |url=https://www.who.int/news/item/25-02-2021-el-salvador-certified-as-malaria-free-by-who |website=www.who.int |language=en |access-date=23 August 2023 |archive-date=23 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823230611/https://www.who.int/news/item/25-02-2021-el-salvador-certified-as-malaria-free-by-who |url-status=live }}</ref> جنوري 2022ع ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) ايل سلواڊور تي زور ڀريو تہ [[ڪرپٽو ڪرنسي]] کي قانوني ڪرنسي بڻائڻ وارو فيصلو واپس ورتو وڃي. بٽ ڪوائن تيزيءَ سان پنهنجي قيمت جو لڳ ڀڳ اڌ وڃائي چڪو هو، جنهن جو مطلب اقتصادي ڏکيائيون هيون، ۽ مئي 2022ع تائين سرڪاري بانڊ پنهنجي اصل قيمت جي 40 سيڪڙو تي واپار ٿيڻ سبب [[خودمختيار قرض نادہندگي]] جو خطرو سامهون آيو؛<ref>{{cite web|url=https://english.elpais.com/economy-and-business/2022-05-10/el-salvador-expected-to-default-as-bitcoin-plummets.html|first=Isabella|last=Cota|title=El Salvador expected to default as bitcoin plummets|website=[[El País]]|date=10 May 2022|access-date=13 May 2022|archive-date=13 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513120812/https://english.elpais.com/economy-and-business/2022-05-10/el-salvador-expected-to-default-as-bitcoin-plummets.html|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ اپريل 2025ع تائين بٽ ڪوائن جي قيمت ان وقت جي ڀيٽ ۾ ٻيڻي ٿي چڪي هئي، جڏهن ايل سلواڊور پهريون ڀيرو ان کي قانوني ڪرنسي قرار ڏنو هو. بوڪيلي جنوري 2022ع ۾ ئي ايل سلواڊور ۾ هڪ آتش فشان جي پاسي ۾ [[بٽ ڪوائن سٽي]] تعمير ڪرڻ جي منصوبن جو اعلان ڪيو هو.<ref>{{cite news |title=IMF urges El Salvador to remove bitcoin as legal tender |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-60135552 |work=BBC News |date=26 January 2022 |access-date=8 February 2022 |archive-date=8 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208190323/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-60135552 |url-status=live }}</ref> 2022ع ۾ سلواڊوري حڪومت ڏوهاري گينگن ۽ گينگ سان لاڳاپيل تشدد خلاف وڏي پيماني تي [[2022ع جي سلواڊوري گينگن خلاف ڪارروائي|ڪارروائي]] شروع ڪئي. 27 مارچ تي هنگامي حالت لاڳو ڪئي وئي ۽ 20 جولاءِ تي ان ۾ واڌ ڪئي وئي. 53,000 کان وڌيڪ شڪي گينگ ميمبر گرفتار ڪيا ويا، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ ۾ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رپورٽ ٿيل [[قيدين جي شرح موجب ملڪن جي فهرست|قيدين جي شرح]] پيدا ٿي.<ref>{{cite news |title=El Salvador gangs: State of emergency extended again |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-62205981 |work=BBC News |date=20 July 2022 |access-date=9 November 2022 |archive-date=9 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109105219/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-62205981 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Ending El Salvador's Cycle of Gang Violence |url=https://www.usip.org/publications/2022/10/ending-el-salvadors-cycle-gang-violence |website=United States Institute of Peace |language=en |access-date=9 November 2022 |archive-date=9 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109101404/https://www.usip.org/publications/2022/10/ending-el-salvadors-cycle-gang-violence |url-status=dead }}</ref> رپورٽن موجب هن ڪارروائي دوران سوين قيدي فوت ٿيا آهن، جڏهن تہ [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] جهڙين بين الاقوامي انساني حقن جي تنظيمن ان کي گهرو ويڙهه کان پوءِ ملڪ ۾ انساني حقن جي بدترين ڀڃڪڙي قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/americas/el-salvador-experiencing-alarming-regression-human-rights-report-2023-12-05/|title=El Salvador experiencing 'alarming regression' on human rights -report|publisher=Reuters|date=5 December 2023|access-date=17 August 2024|archive-date=6 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231206081044/https://www.reuters.com/world/americas/el-salvador-experiencing-alarming-regression-human-rights-report-2023-12-05/|url-status=live}}</ref> 30 نومبر 2023ع تي قانونساز اسيمبلي بوڪيلي ۽ نائب صدر فيليڪس اويوآ کي موڪل جي منظوري ڏني تہ جيئن اهي پنهنجي [[2024ع جي سلواڊوري صدارتي چونڊ|2024ع جي ٻيهر چونڊ مهم]] تي ڌيان ڏئي سگهن.<ref>{{Cite web |last=BATRES |first=Oscar |title=El Salvador's Bukele Granted Leave Of Absence For Reelection Bid |url=https://www.barrons.com/news/el-salvador-s-bukele-granted-leave-of-absence-for-reelection-bid-a68107e4 |access-date=14 December 2023 |website=www.barrons.com |language=en-US |archive-date=16 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231216101457/https://www.barrons.com/news/el-salvador-s-bukele-granted-leave-of-absence-for-reelection-bid-a68107e4 |url-status=live }}</ref> بوڪيلي جي جاءِ تي [[ڪلاڊيا روڊريگيز ڊي گويرا]] قائم مقام صدر بڻجي، جيڪا سلواڊوري تاريخ ۾ پهرين عورت صدر هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.laprensagrafica.com/elsalvador/Asamblea-otorga-permiso-a-Bukele-para-que-realice-campana-20231130-0091.html|title=Asamblea Otorga Permiso a Bukele para que Realice Campaña|trans-title=Assembly Grants Bukele Permission to Realize His Campaign|language=es|date=30 November 2023|access-date=30 November 2023|work=[[La Prensa Gráfica]]|first1=Gabriel|last1=Campos Madrid|archive-date=1 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231201233327/https://www.laprensagrafica.com/elsalvador/Asamblea-otorga-permiso-a-Bukele-para-que-realice-campana-20231130-0091.html|url-status=live}}</ref> جنوري 2024ع ۾ اعلان ڪيو ويو تہ قتل جي شرح سالياني بنياد تي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو گهٽجي وئي هئي، 2022ع جي 495 قتلن جي ڀيٽ ۾ 2023ع ۾ 154 قتل ٿيا.<ref>{{cite news |title=Drastic drop in murders caused the popularity of El Salvador's president to soar {{!}} Semafor |url=https://www.semafor.com/article/01/04/2024/drastic-drop-in-murders-caused-the-popularity-of-el-salvadors-president-to-soar |work=www.semafor.com |date=4 January 2024 |language=en |archive-date=1 March 2024 |access-date=5 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301231631/https://www.semafor.com/article/01/04/2024/drastic-drop-in-murders-caused-the-popularity-of-el-salvadors-president-to-soar |url-status=live }}</ref> 4 فيبروري 2024ع تي بوڪيلي [[2024ع جي سلواڊوري صدارتي چونڊ|صدارتي چونڊ]] ۾ 84 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ٻيهر چونڊجي ويو.<ref>{{cite news |title=El Salvador: Bukele confirmed as president after final count – DW – 02/10/2024 |url=https://www.dw.com/en/el-salvador-bukele-confirmed-as-president-after-final-count/a-68222384 |work=dw.com |language=en |access-date=15 February 2024 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215090601/https://www.dw.com/en/el-salvador-bukele-confirmed-as-president-after-final-count/a-68222384 |url-status=live }}</ref> سندس پارٽي نيوياس ايدياس پارليامينٽ جي 60 مان 58 سيٽون کٽيون.<ref>{{cite news |title=El Salvador votes must be recounted, says electoral court – DW – 02/06/2024 |url=https://www.dw.com/en/el-salvador-votes-must-be-recounted-says-electoral-court/a-68181487 |work=dw.com |language=en |access-date=15 February 2024 |archive-date=21 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221174137/https://www.dw.com/en/el-salvador-votes-must-be-recounted-says-electoral-court/a-68181487 |url-status=live }}</ref> 1 جون 2024ع تي هن پنهنجي ٻئي پنج سالا مدي لاءِ حلف کنيو.<ref>{{cite news |title=El Salvador's 'all-powerful' gang-busting President Bukele sworn in for second term |url=https://www.france24.com/en/americas/20240601-el-salvador-s-all-powerful-gang-busting-president-bukele-sworn-in-for-second-term |work=France 24 |date=1 June 2024 |language=en |archive-date=4 June 2024 |access-date=4 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604064540/https://www.france24.com/en/americas/20240601-el-salvador-s-all-powerful-gang-busting-president-bukele-sworn-in-for-second-term |url-status=live }}</ref> فيبروري 2025ع ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جي دٻاءَ کان پوءِ ايل سلواڊور جي ڪانگريس بٽ ڪوائن جي قانوني ڪرنسي واري حيثيت ختم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{cite web|url=https://dig.watch/updates/bitcoin-is-no-longer-legal-tender-in-el-salvador|title=Bitcoin is no longer legal tender in El Salvador|date=7 February 2025|website=Digital Watch Observatory|access-date=15 February 2025|archive-date=12 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250212215611/https://dig.watch/updates/bitcoin-is-no-longer-legal-tender-in-el-salvador|url-status=live}}</ref> جولاءِ 2025ع جي پڇاڙيءَ ۾ قانونساز اسيمبلي [[ايل سلواڊور جو آئين|ايل سلواڊور جي آئين]] ۾ تبديلين جي منظوري ڏني، جن تحت صدارتي مدن جون حدون ختم ڪيون وينديون ۽ هر صدارتي مدو پنجن سالن مان وڌائي ڇهن سالن جو ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web |date=1 August 2025 |title=El Salvador approves indefinite presidential reelection and extends terms to 6 years |url=https://apnews.com/article/el-salvador-nayib-bukele-reelection-f9efd1a08d3c9de2f886f7b911b9417d |access-date=2 August 2025 |website=AP News |language=en |archive-date=26 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260126035424/https://apnews.com/article/el-salvador-nayib-bukele-reelection-f9efd1a08d3c9de2f886f7b911b9417d |url-status=live }}</ref> قانونساز اسيمبلي ايندڙ صدارتي چونڊ پڻ 2029ع مان اڳتي آڻي [[2027ع جي سلواڊوري صدارتي چونڊ|2027ع]] ۾ ڪرائڻ جو فيصلو ڪيو (جيئن اها ساڳئي سال ٿيندڙ [[2027ع جي سلواڊوري قانونساز چونڊ|قانونساز چونڊن]] سان گڏ ٿئي)، جنهن کان پوءِ اهي آئيني تبديليون لاڳو ٿينديون.<ref>{{Cite web |title=El Salvador's Congress approves indefinite presidential reelection and extends presidential terms to 6 years |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/el-salvadors-congress-approves-indefinite-presidential-reelection-extends-124266805 |access-date=2 August 2025 |website=ABC News |language=en |archive-date=2 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802013413/https://abcnews.go.com/International/wireStory/el-salvadors-congress-approves-indefinite-presidential-reelection-extends-124266805 |url-status=live }}</ref> == جاگرافي == {{Main|ايل سلواڊور جي جاگرافي}} [[File:El Salvador Topography.png|thumb|upright=1.3|ايل سلواڊور جي زميني بناوٽ]] ايل سلواڊور وچ آمريڪا جي ڳچيءَ واري زميني پٽيءَ ۾ [[13هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|13°]] ۽ [[15هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|15° اتر]] ويڪرائي ڦاڪن، ۽ [[87هين اولهه ڊگهائي ڦاڪ|87°]] ۽ [[91هين اولهه ڊگهائي ڦاڪ|91° اولهه]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي. اهو اولهه-اتر اولهه کان اوڀر-ڏکڻ اوڀر تائين {{convert|168|mi|km|order=flip|abbr=on}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|88|mi|km|order=flip|abbr=on}} پکڙيل آهي، جڏهن تہ ان جي ڪل ايراضي {{convert|21,041|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. براعظمي [[آمريڪا|آمريڪا]] جو سڀ کان ننڍو ۽ سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آباديءَ وارو ملڪ هئڻ سبب، ايل سلواڊور کي پيار مان ''Pulgarcito de America'' (”آمريڪا جو [[ٽام ٿمب]]“) سڏيو ويندو آهي. ايل سلواڊور جون سرحدون گوئٽي مالا ۽ هونڊوراس سان ملن ٿيون، جڏهن تہ ان جو سامونڊي ڪنارو [[پئسفڪ سمنڊ]] سان لڳي ٿو. ملڪ جي سرحدن جي ڪل ڊيگهه {{convert|339|mi|km|order=flip|abbr=on}} آهي: گوئٽي مالا سان {{convert|126|mi|km|order=flip|abbr=on}} ۽ هونڊوراس سان {{convert|213|mi|km|order=flip|abbr=on}}. اهو وچ آمريڪا جو واحد ملڪ آهي، جنهن جو ڪيريبين سامونڊي ڪنارو ناهي. پئسفڪ سمنڊ وارو سامونڊي ڪنارو {{convert|191|mi|km|order=flip|abbr=on}} ڊگهو آهي. ايل سلواڊور ۾ 300 کان وڌيڪ درياهه آهن، جن مان سڀ کان اهم [[ليمپا درياهه|ريو ليمپا]] آهي. گوئٽي مالا مان نڪرندڙ ريو ليمپا اترئين جابلو سلسلي کي پار ڪري، مرڪزي مٿانهين ميدان جي وڏي حصي سان وهي ٿو ۽ پوءِ ڏاکڻي آتش فشاني جابلو سلسلي مان گذري پئسفڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. اهو ايل سلواڊور جو واحد جهاز رانيءَ لائق درياهه آهي. اهو ۽ ان جون شاخون ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضيءَ جو پاڻي نيڪال ڪن ٿيون. ٻيا درياهه عام طور مختصر آهن ۽ پئسفڪ جي هيٺاهين علائقن جو پاڻي نيڪال ڪن ٿا يا مرڪزي مٿانهين ميدان کان ڏاکڻي جابلو سلسلي جي لنگهن مان وهي پئسفڪ سمنڊ تائين پهچن ٿا. انهن ۾ [[گواسڪوران درياهه|گواسڪوران]]، [[خيبوآ درياهه|خيبوآ]]، [[تورولا درياهه|تورولا]]، [[پاز درياهه|پاز]] ۽ [[ريو گرانڊي ڊي سان ميگيل]] شامل آهن. [[File:Santa Ana - El Salvador (50899359306).jpg|thumb|ايلاماتيپيڪ (سانتا آنا) آتش فشان]] ايل سلواڊور جي جاگرافي آتش فشاني آهي. ايل سلواڊور [[باھ جو حلقو|باھ جي حلقي]] تي واقع ملڪ آهي، جتي ڌرتيءَ جا گهڻا آتش فشان ۽ زلزلا واقع ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Where do earthquakes occur? |url=https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/earthquakes/where-do-earthquakes-occur/#:~:text=Over%2080%20per%20cent%20of,active%20zone%20in%20the%20world. |website=bgs.ac.uk |access-date=21 May 2024 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521222457/https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/earthquakes/where-do-earthquakes-occur/#:~:text=Over%2080%20per%20cent%20of,active%20zone%20in%20the%20world. |url-status=live }}</ref> سڀ کان نمايان آتش فشان [[سان ميگيل (آتش فشان)|وولڪان چاپاراستيڪي]] (سان ميگيل آتش فشان) آهي، جيڪو سڀ کان وڌيڪ آتش فشاني سرگرمي پڻ ڏيکاري ٿو. سڀ کان اوچو آتش فشان [[سانتا آنا آتش فشان|ايلاماتيپيڪ]]<ref>{{Cite web |title=Santa Ana Volcano |url=https://www.britannica.com/place/Santa-Ana-Volcano |website=britannica.com}}</ref> (سانتا آنا آتش فشان) آهي، جنهن جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان {{convert|7,821|ft|m|abbr=off|sp=us}} آهي. انهن کان سواءِ، [[ايل سلواڊور ۾ آتش فشانن جي فهرست|ٻيا 20 آتش فشان]] پڻ آهن، جن مان ڪيترائي سرگرم يا امڪاني طور سرگرم آهن. ايل سلواڊور ۾ وچ آمريڪا جي ملڪن مان آتش فشانن جو ٻيو سڀ کان وڏو انگ آهي.<ref>{{Cite web |title=Which countries have the most volcanoes? |url=https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=countries |website=volcano.si.edu |access-date=21 May 2024 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521113115/https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=countries |url-status=live }}</ref> ايل سلواڊور ۾ آتش فشاني کڏن اندر ڪيتريون ئي ڍنڍون آهن، جن مان سڀ کان اهم [[ايلوپانگو ڍنڍ]] ({{cvt|70|km2|disp=or}}) ۽ [[ڪواتيپيڪ ڍنڍ]] ({{cvt|26|km2|disp=or}}) آهن. [[گوئيخا ڍنڍ]] ايل سلواڊور جي سڀ کان وڏي قدرتي ڍنڍ ({{cvt|44|km2|disp=or}}) آهي. ليمپا درياهه تي بند ٻڌڻ سان ڪيتريون ئي مصنوعي ڍنڍون ٺاهيون ويون آهن، جن مان سڀ کان وڏي [[سيرون گرانڊي ذخيرو]] ({{cvt|135|km2|disp=or}}) آهي. ايل سلواڊور جي سرحدن اندر پاڻيءَ جي ڪل ايراضي {{convert|123.6|sqmi|km2|order=flip|abbr=on}} آهي. ايل سلواڊور جو سڀ کان اوچو هنڌ [[سيرو ايل پيتال]] آهي، جيڪو هونڊوراس جي سرحد تي {{convert|8,957|ft|m|order=flip}} جي اوچائيءَ تي واقع آهي. ٻہ متوازي جابلو سلسلا ايل سلواڊور کي اولهه طرف پار ڪن ٿا، جن جي وچ ۾ هڪ مرڪزي مٿانهون ميدان ۽ پئسفڪ سمنڊ سان لڳندڙ هڪ سوڙهو ساحلي ميدان آهي. اهي طبعي خاصيتون ملڪ کي ٻن طبعي جاگرافيائي علائقن ۾ ورهائين ٿيون. جابلو سلسلا ۽ مرڪزي مٿانهون ميدان، جيڪي زمين جي 85 سيڪڙو حصي تي پکڙيل آهن، اندرين مٿانهين علائقن تي مشتمل آهن. باقي ساحلي ميدانن کي پئسفڪ جا هيٺاهين علائقا سڏيو وڃي ٿو. === آبهوا === {{Main|ايل سلواڊور جي آبهوا}} [[File:Koppen-Geiger Map SLV present.svg|upright=1.3|thumb|ايل سلواڊور جي علائقي جي [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]]] ايل سلواڊور جي آبهوا [[استوائي آبهوا|استوائي]] آهي، جنهن ۾ چٽيءَ طرح مينهن ۽ خشڪيءَ جون موسمون ٿين ٿيون.<ref name=":0">{{citation-attribution|1={{cite encyclopedia|title=El Salvador: a country study|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|location=Washington, D.C.|url=https://www.loc.gov/item/89048948/|last=Helms|first=Mary W.|date=1990|editor-last=Haggerty|editor-first=Richard A.|pages=49–53|isbn=|oclc=44362656|entry=Geography|access-date=15 August 2023|archive-date=14 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014053412/https://www.loc.gov/item/89048948/|url-status=live}}}}</ref> گرمي پد ۾ تبديلي بنيادي طور اوچائيءَ سبب ٿئي ٿي ۽ موسمن سان ان ۾ تمام ٿوري تبديلي اچي ٿي.<ref name=":0" /> پئسفڪ جا هيٺاهين علائقا سڄو سال گرم ۽ گهميل رهن ٿا. مرڪزي مٿانهين ميدان ۽ جابلو علائقن جي آبهوا نسبتاً معتدل آهي.<ref name=":0" /> برساتي موسم، جنهن کي مقامي طور ''invierno'' سڏيو وڃي ٿو، مئي کان آڪٽوبر تائين جاري رهي ٿي.<ref name=":0" /> لڳ ڀڳ سڄي سالياني برسات هن عرصي دوران پوي ٿي، ۽ سالياني برسات، خاص ڪري ڏکڻ رخ وارن جابلو لاهين تي، {{convert|2000|mm|in|1|sp=us}} تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> محفوظ علائقن ۽ مرڪزي مٿانهين ميدان ۾ برسات جو مقدار گهٽ، پر تنهن هوندي بہ خاصو هوندو آهي.<ref name=":0" /> هن موسم ۾ برسات عام طور پئسفڪ مٿان گهٽ هوا جي دٻاءَ سبب پوي ٿي ۽ اڪثر منجهند کان پوءِ شديد گجگوڙ وارن وسڪارن جي صورت ۾ ٿيندي آهي.<ref name=":0" /> جيتوڻيڪ [[سامونڊي طوفان]] ڪڏهن ڪڏهن پئسفڪ ۾ ٺهن ٿا، پر اهي ايل سلواڊور کي ورلي متاثر ڪن ٿا؛ اهم استثنائن ۾ 1998ع جو [[سامونڊي طوفان مچ]] (جيڪو حقيقت ۾ ائٽلانٽڪ طاس مٿان ٺهيو هو) ۽ 1973ع جو [[1973 Pacific hurricane season#Hurricane Emily|سامونڊي طوفان ايملي]] شامل آهن.<ref name=":0" /> نومبر کان اپريل تائين اتر اوڀر جا [[واپاري هوائون]] موسم جي نمونن تي اثرانداز ٿين ٿيون.<ref name=":0" /> انهن مهينن دوران ڪيريبين کان ايندڙ هوا هونڊوراس جي جبلن تان گذرندي پنهنجي گهڻي برسات وڃائي ويهي ٿي.<ref name=":0" /> جڏهن اها هوا ايل سلواڊور تائين پهچي ٿي تہ اها خشڪ، گرم ۽ ڌنڌلي هوندي آهي.<ref name=":0" /> هن موسم کي مقامي طور ''verano''، يعني اونهارو، سڏيو وڃي ٿو.<ref name=":0" /> گرمي پد ۾ موسمن سان تمام ٿوري تبديلي اچي ٿي؛ اوچائي ان جو بنيادي تعين ڪندڙ عنصر آهي.<ref name=":0" /> پئسفڪ جا هيٺاهين علائقا سڀ کان گرم آهن، جتي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|25|to|29|°C|°F|1}} جي وچ ۾ رهي ٿي.<ref name=":0" /> سان سلواڊور مرڪزي مٿانهين ميدان جي نمائندگي ڪري ٿو، جتي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|23|°C}} آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڌيڪ ۽ گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد ترتيبوار {{convert|38|and|6|°C|°F|1}} آهن.<ref name=":0" /> جابلو علائقا سڀ کان ٿڌا آهن، جتي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12|to|23|°C|°F|1}} جي وچ ۾ رهي ٿو ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي وڃي ٿو.<ref name=":0" /> === قدرتي آفتون === ==== انتهائي موسمي واقعا ==== پئسفڪ سمنڊ تي ايل سلواڊور جي بيهڪ ان کي سخت موسمي حالتن، جن ۾ شديد برساتي طوفان ۽ سخت ڏڪار شامل آهن، جي اثر هيٺ آڻي ٿي، ۽ اهي ٻئي [[ايل نينيو]] ۽ [[لا نينيا]] جي اثرن سبب وڌيڪ شديد ٿي سگهن ٿا.<ref name="cdkn.org" /> سامونڊي طوفان ڪڏهن ڪڏهن پئسفڪ ۾ ٺهن ٿا، جڏهن تہ هڪ نمايان استثنا [[سامونڊي طوفان مچ]] هو، جيڪو ائٽلانٽڪ ۾ ٺهيو ۽ وچ آمريڪا کي پار ڪيو. 2001ع جي اونهاري ۾ سخت ڏڪار ايل سلواڊور جي 80 سيڪڙو فصلن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن سبب ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڏڪار واري صورتحال پيدا ٿي.<ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/by-geography/18-with-a-bullet-introduction/750/|title=Photo Essay: El Salvador, the Makings of a Gangland|publisher=Pbs.org|date=11 July 2006|access-date=2 May 2010|archive-date=16 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416015450/http://www.pbs.org/wnet/wideangle/shows/elsalvador/photo6.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fiu.edu/~oberbaue/el_salvador.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070702202332/http://www.fiu.edu/~oberbaue/el_salvador.pdf|archive-date=2 July 2007|title=El Salvador|work=Fiu.edu|access-date=2 May 2010}}</ref> 4 آڪٽوبر 2005ع تي شديد برساتن جي نتيجي ۾ خطرناڪ ٻوڏون ۽ زمين ڌُٻڻ جا واقعا ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50 ماڻهو مارجي ويا.<ref name="tdfiyp"/> ==== زلزلا ۽ آتش فشاني سرگرمي ==== [[File:Vulkan Chaparrastique, El Salvador 2013 01.JPG|thumb|2013ع ۾ [[سان ميگيل (آتش فشان)|سان ميگيل]] آتش فشان]] ايل سلواڊور پئسفڪ جي [[باھ جو حلقو|باھ جي حلقي]] تي واقع آهي ۽ اهم ٽيڪٽونڪ سرگرمين جي اثر هيٺ آهي، جن ۾ بار بار ايندڙ [[زلزلو|زلزلا]] ۽ [[آتش فشان|آتش فشاني]] سرگرمي شامل آهن. گاديءَ جو شهر سان سلواڊور 1756ع ۽ [[1854ع جو سان سلواڊور زلزلو|1854ع]] ۾ تباهه ٿيو، جڏهن تہ 1919ع، 1982ع ۽ 1986ع جي زلزلن ۾ ان کي سخت نقصان پهتو. تازن مثالن ۾ [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|شدت]] 7.7 وارو [[جنوري 2001ع جو ايل سلواڊور زلزلو|13 جنوري 2001ع جو زلزلو]] شامل آهي، جنهن سبب [[زمين ڌُٻڻ]] جو واقعو ٿيو ۽ 800 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref name="tdfiyp">{{cite web |url=https://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1109.html |title=El Salvador landslide |publisher=Travel.state.gov |access-date=2 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100510070619/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1109.html |archive-date=10 May 2010 }}</ref> هڪ مهيني کان پوءِ، 13 فيبروري 2001ع تي [[فيبروري 2001ع جو ايل سلواڊور زلزلو|هڪ ٻئي زلزلي]] ۾ 255 ماڻهو مارجي ويا ۽ ملڪ جي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو رهائشي گهرن کي نقصان پهتو. 1986ع ۾ [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|5.7 M_w]] جي زلزلي سبب 1,500 ماڻهو مارجي ويا، 10,000 زخمي ٿيا ۽ 100,000 ماڻهو بي گهر ٿيا.<ref>{{cite journal|last=Harlow|first=David H.|year=1993|title=The San Salvador earthquake of 10 October 1986 and its historical context|url=http://bssa.geoscienceworld.org/content/83/4/1143.abstract|journal=Bulletin of the Seismological Society of America|volume=83|issue=4|pages=1143–1154|doi=10.1785/BSSA0830041143|bibcode=1993BuSSA..83.1143H|s2cid=130882786|access-date=29 July 2012|archive-date=13 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013005411/http://bssa.geoscienceworld.org/content/83/4/1143.abstract|url-status=live|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite journal|last1 = Bommer|first1=Julian|year=1987|title=The San Salvador earthquake of 10th October 1986|journal=Disasters|volume=11 |issue=2|pages=83–95|doi=10.1111/j.1467-7717.1987.tb00620.x|last2=Ledbetter|first2=Stephen|bibcode=1987Disas..11...83B }}</ref> ايل سلواڊور ۾ ويهن کان وڌيڪ آتش فشان آهن. انهن مان ٻہ، سان ميگيل ۽ [[ازالڪو (آتش فشان)|ازالڪو]]، تازن سالن ۾ سرگرم رهيا آهن. 19هين صديءَ جي شروعات کان 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ازالڪو اهڙي باقاعدگيءَ سان ڦاٽندو رهيو جو ان کي ”پئسفڪ جو روشنيءَ وارو منارو“ سڏيو ويو. ان جا چمڪندڙ شعلا سمنڊ ۾ تمام پري کان چٽيءَ طرح ڏسي سگهبا هئا، ۽ رات جو ان جو ٻرندڙ لاوا ان کي هڪ چمڪندڙ روشن مخروطي شڪل ڏئي ڇڏيندو هو. سڀ کان تازو تباهه ڪندڙ آتش فشاني ڦاٽ 1 آڪٽوبر 2005ع تي ٿيو، جڏهن [[سانتا آنا آتش فشان]] راک، گرم گپ ۽ پٿرن جو ڪڪر اڇلايو، جيڪو ويجهن ڳوٺن تي ڪريو ۽ ٻن ماڻهن جي موت جو سبب بڻيو. هن علائقي ۾ سڀ کان شديد آتش فشاني ڦاٽ عيسوي پنجين صديءَ ۾ ٿيو، جڏهن [[ايلوپانگو ڍنڍ|ايلوپانگو]] آتش فشان [[آتش فشاني ڌماڪيداري انڊيڪس|VEI]] جي 6 درجي جي شدت سان ڦاٽو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي [[پائروڪلاسٽڪ وهڪرا]] پيدا ٿيا ۽ [[مايا تهذيب|مايا شهر]] تباهه ٿيا.<ref>{{cite journal|last=Dull|first=Robert A.|year=2001|title=Volcanism, Ecology and Culture: A Reassessment of the Volcan Ilopango Tbj eruption in the Southern Maya Realm|url=https://archive.org/details/sim_latin-american-antiquity_2001-03_12_1/page/25|journal=Latin American Antiquity|volume=12 |issue=1|pages=25–44|doi=10.2307/971755|author2=Southon|author3=Sheets|jstor=971755|s2cid=163686184}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Eumomota superciliosa.jpg|thumb|[[توروگوز]] ايل سلواڊور جو قومي پکي آهي.]] اندازو آهي تہ ايل سلواڊور ۾ پکين جون 500 جنسون، پوپٽن جون 1,000 جنسون، آرڪيڊ گلن جون 400 جنسون، وڻن جون 800 جنسون ۽ سامونڊي کاري پاڻيءَ جي مڇين جون 800 جنسون موجود آهن. دنيا ۾ سامونڊي ڪڇن جي اٺن جنسن مان ڇهه وچ آمريڪا جي سامونڊي ڪنارن تي آکيرا ٺاهين ٿيون، جڏهن تہ انهن مان چار ايل سلواڊور جي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿيون: [[ليدربيڪ سامونڊي ڪڇون|ليدربيڪ ڪڇون]]، [[هاڪسبل سامونڊي ڪڇون|هاڪسبل]]، [[سائي سامونڊي ڪڇون]] ۽ [[اوليو رڊلي سامونڊي ڪڇون|اوليو رڊلي]]. هاڪسبل انتهائي خطري هيٺ آهي. تازيون تحفظ جون ڪوششون ملڪ جي حياتياتي گوناگونيت جي مستقبل لاءِ اميد پيدا ڪن ٿيون. 1997ع ۾ حڪومت ماحوليات ۽ قدرتي وسيلن واري وزارت قائم ڪئي. 1999ع ۾ قومي اسيمبليءَ هڪ عام ماحولياتي ڍانچي وارو قانون منظور ڪيو. ڪيتريون ئي غير سرڪاري تنظيمون ايل سلواڊور جي ڪجهه اهم ٻيلن وارن علائقن جي حفاظت لاءِ ڪم ڪري رهيون آهن. انهن مان سڀ کان نمايان سالوا ناتورا آهي، جيڪا ايل سلواڊور جي ماحولياتي اختيارين سان هڪ معاهدي تحت [[ايل امپوسيبل نيشنل پارڪ|ايل امپوسيبل]]، ملڪ جي سڀ کان وڏي قومي پارڪ، جو انتظام ڪري ٿي. ايل سلواڊور ڇهن زميني ماحولياتي نظامن جو گهر آهي: [[وچ آمريڪي جابلو ٻيلا]]، [[سيئرا مادري ڊي چيپاس جا گهميل ٻيلا]]، [[وچ آمريڪي خشڪ ٻيلا]]، [[وچ آمريڪي پائن-اوڪ ٻيلا]]، [[فونسيڪا نار جا مينگروو]] ۽ [[اتر خشڪ پئسفڪ سامونڊي ڪناري جا مينگروو]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> 2018ع ۾ ان جو [[ٻيلن جي زميني منظرنامي جي سالميت وارو انڊيڪس]] جو سراسري اسڪور 4.06/10 هو، جنهن موجب اهو 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 136هين نمبر تي هو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity - Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = Presidente Nayib Bukele (cropped).jpg | image2 = Félix Ulloa (MEL5323) (cropped).jpg | caption1 = [[نجيب بوڪيلي]]<br /><small>[[ايل سلواڊور جو صدر]]<br />2019ع کان</small> | caption2 = [[فيليڪس اويوآ]]<br /><small>[[ايل سلواڊور جو نائب صدر]]<br />2019ع کان</small> | alt1 = | alt2 = }} 1983ع جو آئين ملڪ ۾ سڀ کان اعليٰ قانوني حيثيت رکي ٿو. ايل سلواڊور ۾ جمهوري ۽ نمائندگي ڪندڙ حڪومت آهي، جنهن جا ٽي ادارا آهن: # انتظامي شاخ، جنهن جي سربراهي جمهوريه جو صدر ڪري ٿو، جيڪو سڌي ريت ووٽ ذريعي چونڊيو وڃي ٿو ۽ پنجن سالن تائين عهدي تي رهي ٿو. هو فوري طور ٻيهر چونڊجي نٿو سگهي، پر هڪ چونڊ مدي کان ٻاهر رهڻ کان پوءِ ٻيهر چونڊجي سگهي ٿو. صدر وٽ وزيرن جي ڪابينا هوندي آهي، جن کي هو پاڻ مقرر ڪري ٿو، ۽ هو هٿياربند فوجن جو سپريم ڪمانڊر پڻ هوندو آهي. # قانونساز شاخ، جنهن کي ايل سلواڊور جي قانونساز اسيمبلي (هڪ ايواني) سڏيو وڃي ٿو، جيڪا 60 ميمبرن تي مشتمل آهي. # عدالتي شاخ، جنهن جي سربراهي سپريم ڪورٽ ڪري ٿي، جيڪا 15 ججن تي مشتمل آهي، جن مان هڪ کي عدليه جو صدر چونڊيو وڃي ٿو. ايل سلواڊور جو سياسي ڍانچو هڪ گهڻ رخي، گهڻ جماعتي نظام سان گڏ [[صدارتي نظام|صدارتي]] [[نمائندگي ڪندڙ جمهوريت|نمائندگي ڪندڙ جمهوري]] [[جمهوريه]] آهي. [[ايل سلواڊور جو صدر|صدر]]، جيڪو هن وقت [[نجيب بوڪيلي]] آهي، [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻئي آهي. [[انتظامي شاخ (حڪومت)|انتظامي اختيار]] حڪومت استعمال ڪري ٿي. [[قانونساز ادارو|قانونسازيءَ جا اختيار]] حڪومت ۽ [[ايل سلواڊور جي قانونساز اسيمبلي|قانونساز اسيمبلي]] ٻنهي وٽ آهن. ملڪ ۾ هڪ آزاد عدليه ۽ [[ايل سلواڊور جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] پڻ آهي. [[V-Dem Institute#Democracy Report|وي-ڊيم ڊيموڪريسي رپورٽ]] موجب، 2023ع ۾ ايل سلواڊور کي [[لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين ۾ جمهوريت|لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين]] جو چونڊن جي لحاظ کان پنجون سڀ کان گهٽ جمهوري ملڪ قرار ڏنو ويو.<ref name="vdem report">{{Cite web |url=https://www.v-dem.net/documents/29/V-dem_democracyreport2023_lowres.pdf |title=Democracy Report 2023, Table 3, V-Dem Institute, 2023 |access-date=3 February 2024 |archive-date=23 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523162326/https://v-dem.net/documents/29/V-dem_democracyreport2023_lowres.pdf |url-status=live }}</ref> === سياست === {{Main|ايل سلواڊور جي سياست}} {{Further|ايل سلواڊور جي سياسي جماعتن جي فهرست}} [[File:XIII Legislative Assembly of El Salvador.jpg|thumb|[[ايل سلواڊور جي قانونساز اسيمبلي]]]] ايل سلواڊور ۾ [[گهڻ جماعتي نظام]] آهي. ٻہ [[سياسي جماعت|سياسي جماعتون]]، [[نيشنلسٽ ريپبلڪن الائنس]] (ARENA) ۽ [[فارابونڊو مارتي نيشنل لبريشن فرنٽ]] (FMLN)، چونڊن تي غالب رهنديون آيون آهن. مارچ 2009ع ۾ FMLN جي [[مائوريسيو فونس]] جي چونڊجڻ تائين ARENA جي اميدوارن لڳاتار چار صدارتي چونڊون کٽيون. FMLN نظرياتي طور کاٻي ڌر جي جماعت آهي، ۽ اها قانونساز اداري ۾ غالب [[مارڪسزم-ليننزم|مارڪسسٽ-ليننسٽ]] ڌڙي ۽ 2014ع تائين مائوريسيو فونس جي اڳواڻيءَ هيٺ [[سماجي لبرل ازم|سماجي لبرل]] ڌڙي ۾ ورهايل رهي آهي.<ref name="edition.cnn.com">{{cite web |last1=Delcid |first1=Merlin |last2=Guy |first2=Jack |title=The strange political path of Nayib Bukele, El Salvador's new President |url=https://edition.cnn.com/2019/02/09/americas/el-salvador-president-bukele-profile-intl/index.html |website=CNN |date=10 February 2019 |access-date=27 March 2021 |archive-date=29 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210329041921/https://edition.cnn.com/2019/02/09/americas/el-salvador-president-bukele-profile-intl/index.html |url-status=live }}</ref> ٻن جماعتي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[گرانڊ الائنس فار نيشنل يونٽي|GANA]] جي اميدوار [[نجيب بوڪيلي]] [[2019ع ايل سلواڊور صدارتي چونڊ|2019ع جي صدارتي چونڊ]] کٽي.<ref name="edition.cnn.com"/> فيبروري 2021ع ۾ [[2021ع ايل سلواڊور قانونساز چونڊ|قانونساز چونڊن]] جي نتيجن ايل سلواڊور جي سياست ۾ وڏي تبديلي آندي. صدر نجيب بوڪيلي جي نئين اتحادي جماعت [[نيوواس آئيڊياس]] (نيو آئيڊياس، ”نوان خيال“) ملڪ جي تاريخ ۾ ڪانگريس جي سڀ کان وڏي اڪثريت حاصل ڪئي.<ref name=centralamerica/> [[ايل سلواڊور جا ڊپارٽمينٽ|مرڪزي علائقي جا ڊپارٽمينٽ]]، خاص طور گاديءَ واري علائقي ۽ سامونڊي ڪناري وارا علائقا، جن کي ''{{lang|es|departamentos rojos}}'' (ڳاڙها ڊپارٽمينٽ) چيو وڃي ٿو، نسبتاً کاٻي ڌر جا آهن. اوڀر، اولهه ۽ مٿانهين علائقن جا ''{{lang|es|departamentos azules}}'' (نيرا ڊپارٽمينٽ) نسبتاً قدامت پسند آهن.<ref name=bbcnews/> === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ايل سلواڊور جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Secretary Pompeo Participates in Signing Ceremony for the CSL Lease Extension - 48342132177.jpg|thumb|آمريڪي پرڏيهي وزير [[مائيڪ پومپيو]]، سلواڊوري صدر [[نجيب بوڪيلي]] سان CSL ليز جي مدي ۾ واڌ واري معاهدي جي صحيحن واري تقريب ۾ شرڪت ڪندي.]] ايل سلواڊور [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۽ ان جي ڪيترين ئي خصوصي ايجنسين جو ميمبر آهي. اهو [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]]، [[وچ آمريڪي پارليامينٽ]] ۽ [[وچ آمريڪي انضمام وارو نظام]] سميت ٻين تنظيمن جو پڻ ميمبر آهي. اهو وچ آمريڪي سلامتي ڪميشن ۾ سرگرميءَ سان حصو وٺي ٿو، جنهن جو مقصد علائقائي هٿيارن جي ضابطي کي هٿي ڏيڻ آهي. ايل سلواڊور [[عالمي واپاري تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ علائقائي آزاد واپاري معاهدن لاءِ ڪوششون ڪري رهيو آهي. [[آمريڪاز جا سربراهي اجلاس|سمٽ آف دي آمريڪاز]] واري عمل ۾ سرگرم حصو وٺندڙ ايل سلواڊور، [[آمريڪاز جو آزاد واپاري علائقو|فري ٽريڊ ايريا آف دي آمريڪاز]] جي شروعات تحت مارڪيٽ تائين پهچ بابت هڪ ورڪنگ گروپ جي صدارت ڪري ٿو. نومبر 1950ع ۾ ايل سلواڊور واحد ملڪ هو، جنهن نئين اختيار حاصل ڪندڙ [[14هون دلائي لاما|14هين دلائي لاما]] جي مدد ڪندي سندس [[تبت (1912–1951)|تبتي]] حڪومت جي ڪابينا جي وزير جي ان ٽيليگرام جي حمايت ڪئي، جنهن ۾ [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي|گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] آڏو [[عوامي جمهوريه چين پاران تبت جو الحاق|تبت جي الحاق]] کي روڪڻ لاءِ اپيل ڪرڻ جي درخواست ڪئي وئي هئي.<ref name="The Story of Tibet">{{cite book|title=The Story of Tibet:Conversations with His Holiness the Dalai Lama|last=Laird|first=Thomas|publisher=Grove Press|year=2006|isbn=978-0-8021-1827-1|location=New York|pages=[https://archive.org/details/storyoftibetconv00lair/page/303 303–305]|url=https://archive.org/details/storyoftibetconv00lair/page/303}}</ref> ڪنهن ٻئي ملڪ جي حمايت نہ هئڻ سبب، ”گڏيل قومن متفقه طور تبتي اپيل کي پنهنجي ايجنڊا مان خارج ڪري ڇڏيو“.<ref name=":0" /> ايل سلواڊور [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جي روم آئين]] جو ڌر آهي.<ref>{{cite web |url=https://asp.icc-cpi.int/en_menus/asp/states%20parties/latin%20american%20and%20caribbean%20states/Pages/latin%20american%20and%20caribbean%20states.aspx |title=Latin American and Caribbean State Parties to the Rome Statute, International Criminal Court. Retrieved 10 July 2021 |access-date=16 November 2021 |archive-date=9 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809030312/https://asp.icc-cpi.int/en_menus/asp/states%20parties/latin%20american%20and%20caribbean%20states/Pages/latin%20american%20and%20caribbean%20states.aspx |url-status=live }}</ref><ref>{{cite press release |last1=El Abdallah |first1=Fadi |date=22 October 2021 |title=Vice President of El Salvador visits International Criminal Court |url=https://www.icc-cpi.int/Pages/item.aspx?name=pr1620 |url-status=live |type=Press release |language=en, es |publisher=Head of Public Affairs Unit, International Criminal Court |access-date=16 November 2021 |quote=22 آڪٽوبر 2021ع تي، ايل سلواڊور جي نائب صدر، عزت مآب مسٽر فيليڪس اويوآ، بين الاقوامي فوجداري عدالت (ICC) جو دورو ڪيو، جتي عدالت جي صدر جج پيئوتر هوفمانسڪي، ICC جي پراسيڪيوٽر ڪريم اي. اي. خان QC ۽ ICC جي رجسٽرار پيٽر ليوس سندس آجيان ڪئي. |archive-date=6 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206130956/https://www.icc-cpi.int/Pages/item.aspx?name=pr1620 }}</ref> === فوج === {{Main|ايل سلواڊور جون هٿياربند فوجون}} [[File:Nayib Bukele on Salvadoran independence day in 2024 (WhatsApp Image 2024-09-15 at 5.32.30 PM (1)).jpg|thumb|220px|2024ع ۾ فوجي]] [[ايل سلواڊور جون هٿياربند فوجون]] ٽن شاخن تي مشتمل آهن: [[سلواڊوري بري فوج]]، [[سلواڊوري هوائي فوج]] ۽ [[ايل سلواڊور جي بحري فوج]]. هٿياربند فوجن ۾ مجموعي طور لڳ ڀڳ 40,000 اهلڪار آهن.<ref name=IISSp413>{{cite book| url=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2021| title=The Military Balance 2021| author1=International Institute for Strategic Studies| author-link1=International Institute for Strategic Studies| date=25 February 2021| publisher=[[Routledge]]| location=[[London]]| page=413| isbn=9781032012278| archive-date=21 January 2022| access-date=2 April 2024| archive-url=https://web.archive.org/web/20220121114152/https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2021| url-status=live}}</ref> === قيدين جي شرح === فيبروري 2025ع تائين، ايل سلواڊور ۾ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ قيدين جي شرح هئي، جتي ملڪ جي هر 100,000 آباديءَ تي 1,600 کان وڌيڪ قيدي هئا.<ref>{{cite web |title=Most prisoners per capita by country 2025 {{!}} Statista |url=https://www.statista.com/statistics/262962/countries-with-the-most-prisoners-per-100-000-inhabitants/ |website=Statista |language=en |access-date=18 March 2025 |archive-date=12 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712053706/https://www.statista.com/statistics/262962/countries-with-the-most-prisoners-per-100-000-inhabitants/ |url-status=live }}</ref> ايل سلواڊور جي [[دهشتگردي حراستي مرڪز]] (CECOT) ميگا جيل کي آمريڪاز جو سڀ کان وڏو جيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ 40,000 قيدين جي گنجائش آهي. اهي قيد ڪرڻ واريون ڪارروايون صدر بوڪيلي جي ڏوهن جي بلند شرح ۽ گينگ تشدد گهٽائڻ جي ڪوششن جو حصو رهيون آهن.<ref>{{cite news |last1=Rios |first1=Michael |title=What we know about El Salvador's 'mega prison' where Trump is sending alleged Venezuelan gang members |url=https://edition.cnn.com/2025/03/17/americas/el-salvador-prison-trump-deportations-gangs-intl-latam/index.html |work=CNN |date=17 March 2025 |language=en |archive-date=18 March 2025 |access-date=18 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318005141/https://edition.cnn.com/2025/03/17/americas/el-salvador-prison-trump-deportations-gangs-intl-latam/index.html |url-status=live }}</ref> مارچ 2025ع ۾ آمريڪا 200 کان وڌيڪ مهاجرن کي، مٿن وينزويلا جي هڪ گينگ جا ميمبر هئڻ جو الزام لڳائيندي، عدالتي حڪمن جي ڀڃڪڙي ڪندي ايل سلواڊور ۾ قيد ڪرڻ لاءِ منتقل ڪيو.<ref>{{cite news |date=16 March 2025 |title=US deports over 200 Venezuelan immigrants to El Salvador despite court ban |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/16/venezuelan-immigrants-deported-to-el-salvador-despite-us-court-ban |work=Al Jazeera |language=en |archive-date=18 March 2025 |access-date=18 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318161128/https://www.aljazeera.com/news/2025/3/16/venezuelan-immigrants-deported-to-el-salvador-despite-us-court-ban |url-status=live }}</ref> === انساني حق === {{Main|ايل سلواڊور ۾ انساني حق}} [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] غيرقانوني پوليس قتلن جي سلسلي ۾ ڪيترن ئي پوليس آفيسرن جي گرفتارين ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي. ايمنسٽي انٽرنيشنل جي ڌيان هيٺ آيل ٻين مسئلن ۾ گم ٿيل ٻار، قانون لاڳو ڪندڙ ادارن پاران عورتن خلاف ڏوهن جي مناسب جاچ ۽ ڏوهارين خلاف ڪارروائي ڪرڻ ۾ ناڪامي، ۽ [[مزدور تنظيمون|منظم مزدور تحريڪ]] کي غيرقانوني قرار ڏيڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=El Salvador Human Rights |url=http://www.amnestyusa.org/all-countries/el-salvador/page.do?id=1011148 |website=Amnesty International |access-date=17 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429054839/http://www.amnestyusa.org/all-countries/el-salvador/page.do?id=1011148 |archive-date=29 April 2011 }}</ref> اسقاط حمل تي پابندي آهي، جنهن ۾ زنا بالجبر، محرم سان جنسي زيادتي يا ماءُ جي حياتيءَ کي خطري جي صورت ۾ بہ ڪا استثنا ناهي؛ نتيجي طور گذريل ٻن ڏهاڪن ۾ 180 عورتن کي قيد ڪيو ويو آهي، جن مان ڪجهه کي 30 سالن تائين قيد جون سزائون مليون آهن.<ref>{{cite web |title=Woman who suffered miscarriage sentenced to 30 years for aggravated homicide in El Salvador — The Independent |url=https://apple.news/AELY_WYA9TxubvdEblX4flw |access-date=12 May 2022 |website=apple.news |archive-date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513031850/https://apple.news/AELY_WYA9TxubvdEblX4flw |url-status=live }}</ref> ايل سلواڊور ۾ [[ايل سلواڊور ۾ LGBT حق|LGBT ماڻهن]] خلاف امتيازي سلوڪ تمام گهڻو پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=LGBT in El Salvador: Beatings, intolerance, death |url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/2015/08/lgbt-el-salvador-beatings-intolerance-death-150805075132892.html |work=Al-Jazeera |date=12 August 2015 |access-date=14 August 2019 |archive-date=14 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190814122215/https://www.aljazeera.com/indepth/features/2015/08/lgbt-el-salvador-beatings-intolerance-death-150805075132892.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title='Terrorized at home', Central America's LGBT people to flee for their lives: report |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-lgbt-rights/terrorized-at-home-central-americas-lgbt-people-to-flee-for-their-lives-report-idUSKBN1DR28O |work=Reuters |date=27 November 2017 |access-date=14 August 2019 |archive-date=26 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426045942/https://www.reuters.com/article/us-latam-lgbt-rights/terrorized-at-home-central-americas-lgbt-people-to-flee-for-their-lives-report-idUSKBN1DR28O |url-status=live }}</ref> [[پيو ريسرچ سينٽر]] جي 2013ع جي هڪ سروي ۾، 53 سيڪڙو سلواڊورين جو خيال هو تہ سماج کي [[هم جنس پرستي]] قبول نہ ڪرڻ گهرجي.<ref name="pewglobal.org">{{Cite web |title=LGBT Rights in El Salvador |url=https://www.equaldex.com/region/el-salvador |website=equaldex.com |access-date=21 May 2024 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521143152/https://www.equaldex.com/region/el-salvador |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ هم جنس پرستي پاڻ قانوني آهي، پر هم جنس شادي کي قانوني طور تسليم نٿو ڪيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ ان بابت تجويزون 2006ع ۾ ٻہ ڀيرا ۽ وري 2009ع ۾ رد ڪيون ويون. == معيشت == {{Main|ايل سلواڊور جي معيشت}} [[File:GDP per capita development in El Salvador, Guatemala and Honduras.svg|thumb|ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ هونڊوراس ۾ في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار، 1920ع کان 2018ع تائين]] ايل سلواڊور جي معيشت وقت بوقت زلزلن ۽ سامونڊي طوفانن جهڙين قدرتي آفتن، وڏين اقتصادي سبسڊين کي لازمي قرار ڏيندڙ حڪومتي پاليسين ۽ سرڪاري بدعنواني سبب متاثر ٿيندي رهي آهي. سبسڊيون ايترو وڏو مسئلو بڻجي ويون جو اپريل 2012ع ۾ بين الاقوامي مالياتي فنڊ مرڪزي حڪومت لاءِ 750&nbsp;ملين ڊالرن جو قرض معطل ڪري ڇڏيو. صدر فونس جي ڪابينا جي سربراهه، ايلڪس سيگوويا، تسليم ڪيو تہ معيشت ”تباهيءَ جي ڪناري“ تي پهچي چڪي هئي.<ref>{{cite news |last1=Quintanilla |first1=Lourdes |title=FMI suspende acuerdo de préstamo con el país |url=http://www.laprensagrafica.com/economia/nacional/259909-fmi-suspende-acuerdo-de-prestamo-con-el-pais.html |access-date=17 March 2020 |work=La Prensa Grafica |date=26 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120702214809/http://www.laprensagrafica.com/economia/nacional/259909-fmi-suspende-acuerdo-de-prestamo-con-el-pais.html |archive-date=2 July 2012}}</ref> 2021ع لاءِ [[خريداري قوت جي برابري]] جي بنياد تي مجموعي گهرو پيداوار ([[مجموعي گهرو پيداوار|GDP]]) جو ڪاٿو 57.95&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر هو، جڏهن تہ 2021ع ۾ حقيقي GDP جي واڌ 4.2 سيڪڙو رهي.<ref name="IMFWEOSV">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=253,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LUR,&sy=2019&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2021 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=1 July 2021 |archive-date=9 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183151/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=253,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LUR,&sy=2019&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> خدمتن وارو شعبو GDP جو سڀ کان وڏو حصو آهي، جيڪو 64.1 سيڪڙو آهي، ان کان پوءِ صنعتي شعبو 24.7 سيڪڙو (2008ع جو ڪاٿو) آهي، جڏهن تہ زراعت GDP جو 11.2 سيڪڙو (2010ع جو ڪاٿو) آهي. 1996ع کان پوءِ GDP جي سالياني حقيقي واڌ جي سراسري شرح 3.2 سيڪڙو رهي. حڪومت آزاد منڊيءَ جي قدمن لاءِ عزم ڪيو ۽ 2007ع ۾ GDP جي حقيقي واڌ جي شرح 4.7 سيڪڙو تائين پهتي.<ref>{{cite web |title=Gross Domestic Product, annual rates, main economic sectors |publisher=[[Banco Central de Reserva de El Salvador]] |url=http://www.bcr.gob.sv/ingles/estadisticas/sr_produccion.html |access-date=17 November 2007| archive-url = https://web.archive.org/web/20071107150307/http://www.bcr.gob.sv/ingles/estadisticas/sr_produccion.html| archive-date = 7 November 2007}}</ref> ڊسمبر 2017ع تائين خالص [[پرڏيهي مٽاسٽا جا ذخيرا|بين الاقوامي ذخيرا]] 3.57&nbsp;ارب ڊالر هئا.<ref name="cia.gov">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/el-salvador/|title=El Salvador - The World Factbook|website=www.cia.gov|date=July 2022|access-date=9 July 2021|archive-date=21 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321170220/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/el-salvador|url-status=dead}}</ref>{{rp|at=Economy}} ايل سلواڊور لاءِ وڌيڪ متنوع معيشت قائم ڪرڻ خاطر نوان واڌ وارا شعبا ترقي ڏيڻ ڊگهي عرصي کان هڪ چئلينج رهيو آهي. ماضيءَ ۾ ملڪ سون ۽ چاندي پيدا ڪندو هو،<ref>{{cite web |last1=Oancea |first1=Dan |title=Mining in Central America |url=http://magazine.mining.com/Issues/0901/MiningCentralAmerica.pdf |website=MINING.com |access-date=17 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516031334/http://magazine.mining.com/Issues/0901/MiningCentralAmerica.pdf |archive-date=16 May 2011 |date=January 2009 }}</ref> پر کان کنيءَ واري شعبي کي ٻيهر کولڻ جون تازيون ڪوششون، جن مان مقامي معيشت ۾ سوين ملين ڊالر شامل ٿيڻ جي اميد هئي، صدر ساڪا پاران [[پئسفڪ رِم مائننگ ڪارپوريشن]] جون سرگرميون بند ڪرڻ کان پوءِ ناڪام ٿي ويون. تنهن هوندي بہ، وچ آمريڪي مالياتي اڀياس واري اداري (Instituto Centroamericano for Estudios Fiscales) موجب، 2010ع کان 2015ع تائين ڌاتوءَ جي کان کنيءَ جو ملڪ جي GDP ۾ حصو رڳو 0.3 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web|url=http://icefi.org/noticias/estudio-sobre-mineria-metalica-en-triangulo-norte-se-presenta-en-el-salvador|title=Estudio sobre minería metálica en triángulo norte se presenta en El Salvador|date=7 April 2017|access-date=29 December 2017|archive-date=25 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825035318/http://www.icefi.org/noticias/estudio-sobre-mineria-metalica-en-triangulo-norte-se-presenta-en-el-salvador|url-status=live}}</ref> ساڪا جي فيصلي پٺيان سياسي مقصدن جي امڪان کي رد نہ ڪرڻ باوجود، ان کي مقامي رهواسين ۽ ملڪ جي عوامي بنيادي تحريڪن جي مضبوط حمايت حاصل هئي. صدر فونس بعد ۾ ملڪ جي هڪ اهم درياهه ۾ سائنائيڊ جي آلودگيءَ جي خطري جي بنياد تي هڪ ڪمپنيءَ جي وڌيڪ اجازت نامي واري درخواست رد ڪري ڇڏي.<ref>{{cite web|url=https://nacla.org/blog/2012/6/8/pacific-rim-ruling-threatens-el-salvador%25E2%2580%2599s-national-sovereignty|title=Pacific Rim Ruling Threatens El Salvador's National Sovereignty|website=NACLA|access-date=3 January 2018|archive-date=4 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104192358/https://nacla.org/blog/2012/6/8/pacific-rim-ruling-threatens-el-salvador%25E2%2580%2599s-national-sovereignty|url-status=live}}</ref> ٻين اڳوڻين نوآبادين وانگر، ايل سلواڊور کي ڪيترن ئي سالن تائين هڪ واحد برآمد تي دارومدار رکندڙ معيشت سمجهيو ويندو هو، يعني اهڙي معيشت جيڪا برآمد جي هڪ ئي قسم تي تمام گهڻو ڀاڙيندي هئي. نوآبادياتي دور ۾ ايل سلواڊور [[نير جو رنگ|نير]] جو هڪ خوشحال برآمد ڪندڙ هو، پر 19هين صديءَ ۾ مصنوعي رنگن جي ايجاد کان پوءِ نئين قائم ٿيل جديد رياست [[ڪافي]] کي پنهنجي مکيه برآمد بڻايو. [[File:San Miguel El Salvador.png|thumb|[[سان ميگوئل، ايل سلواڊور|سان ميگوئل]] ايل سلواڊور جو هڪ اهم اقتصادي مرڪز آهي ۽ ”سان ميگوئل ڪارنيول“ جو گهر آهي، جيڪو وچ آمريڪا ۾ تفريح ۽ کاڌي جي سڀ کان وڏن ميلن مان هڪ آهي.<ref name="Herrera-Sobek2012">{{cite book|first=Maria|last=Herrera-Sobek|title=Celebrating Latino Folklore|url=https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA459|date=31 July 2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-34340-7|page=459|access-date=6 November 2015|archive-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110143656/https://books.google.com/books?id=lY-tY62V1FIC&pg=PA459|url-status=live}}</ref>]] حڪومت اڻ سڌن محصولن تي ڌيان ڏيندي پنهنجي موجوده آمدنيءَ جي وصولي بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. سيپٽمبر 1992ع ۾ لاڳو ڪيل 10 سيڪڙو [[قدر واڌو ٽيڪس]] (اسپيني ۾ IVA) کي جولاءِ 1995ع ۾ وڌائي 13 سيڪڙو ڪيو ويو. مهانگائي مستحڪم رهي آهي ۽ علائقي ۾ گهٽ ترين شرحن مان هڪ آهي. آزاد واپاري معاهدن جي نتيجي ۾، 2000ع کان 2006ع تائين مجموعي برآمدون 19 سيڪڙو وڌي 2.94&nbsp;ارب ڊالرن مان 3.51&nbsp;ارب ڊالر ٿي ويون، جڏهن تہ مجموعي درآمدون 54 سيڪڙو وڌي 4.95&nbsp;ارب ڊالرن مان 7.63&nbsp;ارب ڊالر ٿي ويون. ان جي نتيجي ۾ واپاري خسارو 102 سيڪڙو وڌي 2.01&nbsp;ارب ڊالرن مان 4.12&nbsp;ارب ڊالر ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=Trade Balance, Annual and Monthly Accumulated|publisher=Banco Central de Reserva de El Salvador|url=http://www.bcr.gob.sv/ingles/estadisticas/se_balanzacom.html |access-date=17 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014112428/http://bcr.gob.sv/ingles/estadisticas/se_balanzacom.html|archive-date=14 October 2007}}</ref> 2006ع ۾ ايل سلواڊور وچ آمريڪا-ڊومينيڪن جمهوريه آزاد واپاري معاهدي ([[ڊومينيڪن جمهوريه-وچ آمريڪا آزاد واپاري معاهدو|CAFTA]]) جي توثيق ڪندڙ پهريون ملڪ بڻيو؛ اهو معاهدو وچ آمريڪا جي پنجن ملڪن ۽ [[ڊومينيڪن جمهوريه]] آمريڪا سان ڳالهين ذريعي طئي ڪيو هو. CAFTA موجب سلواڊوري حڪومت لاءِ اهڙيون پاليسيون اختيار ڪرڻ ضروري آهي جيڪي [[آزاد واپار]] کي هٿي ڏين. CAFTA تيار ڪيل خوراڪ، کنڊ ۽ ايٿانول جي برآمدن کي هٿي ڏني ۽ ڪپڙي جي شعبي ۾ سيڙپڪاريءَ جي مدد ڪئي، جنهن کي 2005ع ۾ [[ملٽي فائبر ارينجمينٽ]] جي پڄاڻيءَ کان پوءِ ايشيائي مقابلي کي منهن ڏيڻو پيو. ڪپڙي جي شعبي جي مقابلي جي صلاحيت ۾ امڪاني گهٽتائيءَ کي نظر ۾ رکندي، اڳوڻي انتظاميا ملڪ کي علائقائي ورڇ ۽ رسد جي مرڪز طور فروغ ڏيڻ ۽ ٽيڪس رعايتن ذريعي سياحت ۾ سيڙپڪاريءَ کي هٿي ڏئي معيشت کي متنوع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. جون 2021ع ۾ صدر [[نجيب بوڪيلي]] چيو تہ هو [[بٽ ڪوائن]] کي ايل سلواڊور ۾ [[قانوني زر مبادله]] بڻائڻ لاءِ قانونسازي پيش ڪندو.<ref name=cnbc20210605>{{cite news |title=El Salvador looks to become the world's first country to adopt bitcoin as legal tender |url=https://www.msn.com/en-us/money/markets/el-salvador-hopes-to-becomes-the-world-s-first-country-to-adopt-bitcoin-as-legal-tender/ar-AAKK3CW |work=CNBC |date=5 June 2021 |access-date=5 June 2021 |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605215745/https://www.msn.com/en-us/money/markets/el-salvador-hopes-to-becomes-the-world-s-first-country-to-adopt-bitcoin-as-legal-tender/ar-AAKK3CW |url-status=live }}</ref> [[بٽ ڪوائن قانون]] کي [[ايل سلواڊور جي قانونساز اسيمبلي]] 9 جون 2021ع تي منظور ڪيو. بٽ ڪوائن 7 سيپٽمبر 2021ع تي باضابطه طور قانوني زر مبادله بڻجي ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/bitcoin-comes-to-el-salvador-first-country-to-adopt-crypto-as-national-currency-11631005200|title=El Salvador Becomes First Country to Adopt Bitcoin as National Currency|website=[[The Wall Street Journal]]|last=Pérez|first=Santiago|date=7 September 2021|access-date=7 September 2021|archive-date=7 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907233833/https://www.wsj.com/articles/bitcoin-comes-to-el-salvador-first-country-to-adopt-crypto-as-national-currency-11631005200|url-status=live}}{{subscription required}}</ref><ref name="bbc.com"/><ref name=ft>{{cite web |url=https://www.ft.com/content/7b5b1cc4-50bb-437f-aa16-f106d2dbc1c7 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/7b5b1cc4-50bb-437f-aa16-f106d2dbc1c7 |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=El Salvador becomes first country to adopt bitcoin as legal tender |last1=Webber |first1=Jude |last2=Szalay |first2=Eva |date=9 June 2021 |website= |publisher=Financial Times |access-date=9 June 2021 |quote=}}</ref> قانون تحت، پرڏيهي شهري ملڪ ۾ 3 بٽ ڪوائن سيڙپ ڪرڻ جي صورت ۾ ايل سلواڊور ۾ مستقل رهائش حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qdx_alPrmVY| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/qdx_alPrmVY| archive-date=27 October 2021|title=Why El Salvador Made Bitcoin Legal Tender with President Nayib Bukele| date=23 June 2021|via=YouTube}}{{cbignore}}</ref> قانون جي نفاذ خلاف احتجاج پڻ ٿيا،<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-58459098|title=Bitcoin crashes on first day as El Salvador's legal tender|last=Silver|first=Katie|website=BBC|date=8 September 2021|access-date=8 September 2021|archive-date=8 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908115325/https://www.bbc.co.uk/news/business-58459098|url-status=live}}</ref> جڏهن تہ ملڪ جي اڪثريت بٽ ڪوائن کي قانوني زر مبادله طور استعمال ڪرڻ جي مخالف هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-58473260|quote=سروي ۾ پڇيل ماڻهن مان 68 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن چيو تہ هو ڪرپٽو ڪرنسي کي قانوني زر مبادله طور استعمال ڪرڻ سان اختلاف ڪن ٿا.|website=BBC|first=Joe|last=Tidy|date=7 September 2021|title=Fear and excitement in El Salvador as Bitcoin becomes legal tender|access-date=8 September 2021|archive-date=26 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926081220/https://www.bbc.co.uk/news/technology-58473260|url-status=live}}</ref> سلواڊوري چيمبر آف ڪامرس پاران ڪيل هڪ سروي موجب، مارچ 2022ع تائين ملڪ جي رڳو 14 سيڪڙو واپارين گهٽ ۾ گهٽ هڪ بٽ ڪوائن ٽرانزيڪشن ڪئي هئي.<ref name="Linea 2022">{{cite web | author=Michael McDonald | title=Pocas empresas en El Salvador usan el bitcoin, revela encuesta | website=Bloomberg Linea | date=19 March 2022 | url=https://www.bloomberglinea.com/2022/03/19/pocas-empresas-en-el-salvador-usan-el-bitcoin-revela-encuesta/ | language=es | access-date=19 March 2022 | archive-date=25 March 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220325033808/https://www.bloomberglinea.com/2022/03/19/pocas-empresas-en-el-salvador-usan-el-bitcoin-revela-encuesta/ | url-status=live }}</ref> مئي 2024ع کان ايل سلواڊور جي بٽ ڪوائن آفيس نالي هڪ سرڪاري ادارو ٻڌائي ٿو تہ حڪومت وٽ 5,750 بٽ ڪوائن (مئي 2024ع جي لڳ ڀڳ قيمت موجب 354 ملين ڊالر) موجود آهن، جن مان لڳ ڀڳ 474 بٽ ڪوائن (مئي 2024ع جي لڳ ڀڳ قيمت موجب 29 ملين ڊالر) سيپٽمبر 2021ع کان ٽيڪاپا آتش فشان جي ارضي حرارتي توانائي استعمال ڪندي مائن ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Renteria |first=Nelson |date=15 May 2024 |title=El Salvador mined nearly 474 bitcoins, adding to state crypto holding, in last three years |url=https://www.reuters.com/world/americas/el-salvador-mined-nearly-474-bitcoins-adding-state-crypto-holding-last-three-2024-05-14/ |access-date=24 September 2024 |website=Reuters |archive-date=29 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250429144715/https://www.reuters.com/world/americas/el-salvador-mined-nearly-474-bitcoins-adding-state-crypto-holding-last-three-2024-05-14/ |url-status=live }}</ref> ايل سلواڊور في ماڻهو [[پرڏيهي موڪليل رقمون|پرڏيهي موڪليل رقمن]] جي لحاظ کان علائقي ۾ اڳڀرو آهي، جن جي آمد تقريباً سموري برآمدي آمدنيءَ جي برابر آهي؛ 2019ع ۾ 2.35 ملين سلواڊوري آمريڪا ۾ رهندا هئا<ref>{{cite web |url-status=dead |title=Hispanic origin groups in the U.S., 2019 |date=9 September 2021 |publisher=Pew Research Center |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2021/09/09/key-facts-about-u-s-latinos-for-national-hispanic-heritage-month/ft_21-09-01_keyfactslatinos_origin_table_final1/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913155140/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2021/09/09/key-facts-about-u-s-latinos-for-national-hispanic-heritage-month/ft_21-09-01_keyfactslatinos_origin_table_final1/ |archive-date=13 September 2021 }}</ref> ۽ سمورن گهراڻن مان لڳ ڀڳ هڪ ٽيون پرڏيهي موڪليل رقمون وصول ڪندا هئا. آمريڪا ۾ رهندڙ سلواڊورين پاران ايل سلواڊور ۾ پنهنجي ڪٽنب جي ميمبرن ڏانهن موڪليل رقمون پرڏيهي آمدنيءَ جو هڪ اهم ذريعو آهن ۽ واپاري خساري جي تلافي ڪن ٿيون. 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان اهي رقمون مسلسل وڌيون آهن، جيڪي 2006ع ۾ 3.32&nbsp;ارب ڊالر، يا GDP جي لڳ ڀڳ 16.2 سيڪڙو،<ref>{{cite web|title=Family Remittances|publisher=Banco Central de Reserva de El Salvador|url=http://www.bcr.gob.sv/ingles/estadisticas/se_remesas.html |access-date=17 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071107112652/http://www.bcr.gob.sv/ingles/estadisticas/se_remesas.html|archive-date=7 November 2007}}</ref> مان وڌي 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 6 ارب ڊالر (GDP جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو) ٿي ويون، جيڪا عالمي بئنڪ موجب دنيا جي بلند ترين شرحن مان هڪ هئي.<ref>{{Cite news |last=Wilson |first=Tom |last2= |first2= |date=14 June 2021 |title=EXCLUSIVE El Salvador bitcoin transfers soar, but still a fraction of dollar remittances |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/finance/exclusive-el-salvador-bitcoin-transfers-soar-still-fraction-dollar-remittances-2021-06-14/ |access-date=10 May 2023 |archive-date=13 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913155921/https://www.reuters.com/business/finance/exclusive-el-salvador-bitcoin-transfers-soar-still-fraction-dollar-remittances-2021-06-14/ |url-status=live }}</ref> === توانائي === [[File:El Salvador electricity generation by source.png|thumb|ايل سلواڊور ۾ ذريعي موجب بجليءَ جي پيداوار، ٽيراواٽ-ڪلاڪن ۾]] ايل سلواڊور جي [[توانائي]] جي صنعت متنوع آهي؛ مقامي بجليءَ جي پيداوار لاءِ اها [[فوسل ٻارڻ|فوسل ٻارڻن]]، [[پن بجلي]] ۽ ٻين [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد توانائيءَ جي ذريعن]]، خاص طور [[ارضي حرارتي توانائي]]، تي ڀاڙي ٿي، جڏهن تہ [[پيٽروليم|تيل]] لاءِ درآمدن تي دارومدار رکي ٿي. ايل سلواڊور وٽ 1,983 [[واٽ#ميگاواٽ|MW]] جي نصب ٿيل پيداواري گنجائش آهي، جيڪا هر سال 5,830 [[واٽ#گيگاواٽ|GWh]] [[بجلي]] پيدا ڪري ٿي. ان مان 84 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان اچي ٿي، جنهن ۾ 26.85 سيڪڙو ارضي حرارتي توانائي (ملڪ جي ڪيترن ئي [[ايل سلواڊور جي جاگرافي#طبعي خاصيتون|آتش فشانن]] مان پيدا ٿيندڙ)، 29.92 سيڪڙو پن بجلي ۽ باقي فوسل ٻارڻن مان حاصل ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |last1=Barrera |first1=Jose A |title=El Salvador está generando 84.3% de su energía de fuentes renovables |url=https://diario.elmundo.sv/el-salvador-esta-generando-84-3-de-su-energia-de-fuentes-renovables/ |website=diario.elmundo.sv |date=16 August 2021 |publisher=Diario el mundo |access-date=16 September 2021 |archive-date=22 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822053024/https://diario.elmundo.sv/el-salvador-esta-generando-84-3-de-su-energia-de-fuentes-renovables/ |url-status=live }}</ref><ref name="cia.gov" />{{rp|at=Communications}}{{rp|at=Energy}} نيشنل انرجي ڪميشن موجب، جنوري 2021ع دوران مجموعي بجلي فراهميءَ جو 94.4 سيڪڙو پن بجلي گهرن (28.5 سيڪڙو - 124.43 GWh)، ارضي حرارتي توانائي (27.3 سيڪڙو - 119.07 GWh)، حياتياتي مادو (24.4 سيڪڙو - 106.43 GWh)، فوٽو وولٽائيڪ شمسي توانائي (10.6 سيڪڙو - 46.44 GWh) ۽ هوائي توانائي (3.6 سيڪڙو - 15.67 GWh) مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |last1=Singh |first1=Nanda |title=Las energías renovables crecen mientras las tarifas eléctricas disminuyen en El Salvador |url=https://www.energiaestrategica.com/las-energias-renovables-crecen-mientras-las-tarifas-electricas-disminuyen-en-el-salvador/ |website=energiaestrategica.com |date=10 February 2021 |publisher=energía estrategica |access-date=16 September 2021 |archive-date=16 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916005634/https://www.energiaestrategica.com/las-energias-renovables-crecen-mientras-las-tarifas-electricas-disminuyen-en-el-salvador/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Energías renovables mantuvieron más del 80 % de generación en 2020 en el El Salvador y la eólica inicia su participación en el mercado |url=https://www.bnamericas.com/es/noticias/energias-renovables-mantuvieron-mas-del-80--de-generacion-en-2020-en-el-el-salvador-y-la-eolica-inicia-su-participacion-en-el-mercado |website=www.bnamericas.com |publisher=Bnamericas |access-date=16 September 2021 |archive-date=16 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916221332/https://www.bnamericas.com/es/noticias/energias-renovables-mantuvieron-mas-del-80--de-generacion-en-2020-en-el-el-salvador-y-la-eolica-inicia-su-participacion-en-el-مارڪيٽ |url-status=live }}</ref> === ٽيلي مواصلات ۽ ميڊيا === {{main|ايل سلواڊور ۾ ٽيلي مواصلات}} ايل سلواڊور ۾ 900,000 مقرر ٽيليفون لائينون، 500,000 مقرر براڊبينڊ لائينون ۽ 9.4 ملين موبائل سيلولر سبسڪرپشن آهن.<ref name="cia.gov" />{{rp|at=Communications}} آباديءَ جو وڏو حصو پنهنجي اسمارٽ فونن ۽ موبائل نيٽ ورڪن ذريعي [[انٽرنيٽ]] تائين رسائي حاصل ڪري سگهي ٿو؛ لبرل حڪومتي ضابطا مقرر لائينن جي ڀيٽ ۾ موبائل جي استعمال کي هٿي ڏين ٿا، جنهن ۾ [[5G]] ڪوريج جي تعیناتي پڻ شامل آهي، جنهن جي آزمائش 2020ع ۾ شروع ٿي.<ref name="cia.gov" />{{rp|at=Communications}} ٽي وي/ريڊيو نيٽ ورڪن کي ڊجيٽل نشريات ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل 2018ع ۾ [[ISDB-T International|ISDB-T]] معيار اختيار ڪرڻ سان مڪمل ڪيو ويو. ملڪ ۾ سوين خانگي قومي ٽي وي نيٽ ورڪ، ڪيبل ٽي وي نيٽ ورڪ، جيڪي بين الاقوامي چينل پڻ نشر ڪن ٿا، ۽ ريڊيو اسٽيشنون موجود آهن؛ جڏهن تہ حڪومت جي ملڪيت هيٺ هڪ نشرياتي اسٽيشن پڻ آهي.<ref name="cia.gov" />{{rp|at=Communications}} === سرڪاري بدعنواني ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري === {{further|ايل سلواڊور ۾ بدعنواني}} 2009ع ۾ ARENA جي چونڊ شڪست جي هڪ تجزيي ۾، سان سلواڊور ۾ آمريڪي سفارتخاني ساڪا انتظاميا هيٺ [[ايل سلواڊور ۾ بدعنواني|سرڪاري بدعنواني]] کي عوام پاران ARENA جي حڪومت جاري رکڻ کي رد ڪرڻ جو هڪ اهم سبب قرار ڏنو.<ref name="OCCRP2018" /> فونس انتظاميا جي ايندڙ پاليسين ايل سلواڊور ۾ پرڏيهي سيڙپڪاريءَ جي ماحول کي بهتر بڻايو، ۽ 2014ع ۾ عالمي بئنڪ ايل سلواڊور کي پنهنجي سالياني ”[[ڪاروبار ڪرڻ جي آسانيءَ وارو اشاريه|ڪاروبار ڪرڻ جي آساني]]“ واري اشاريي ۾ 109هين نمبر تي رکيو، جيڪو بيلز (118هين) ۽ نڪاراگوا (119هين) کان ٿورو بهتر هو.<ref>{{cite web|url=http://www.doingbusiness.org/rankings |title=Economy Rankings |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206025936/http://www.doingbusiness.org/rankings |archive-date=6 February 2015 }} Annual index, Doing Business 2014, World Bank.</ref> پرڏيهي سيڙپڪاريءَ بابت اسپيني ٿنڪ ٽينڪ، سينٽينڊر ٽريڊ موجب، ”ايل سلواڊور ۾ پرڏيهي سيڙپڪاري گذريل ڪجهه سالن دوران لڳاتار وڌندي رهي آهي. 2013ع ۾ سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري (FDI) جي آمد ۾ اضافو ٿيو. تنهن هوندي بہ، ايل سلواڊور کي وچ آمريڪا جي ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ FDI ملي ٿي. حڪومت ڪاروباري ماحول بهتر ڪرڻ جي حوالي سان ٿوري اڳڀرائي ڪئي آهي. ان کان علاوه، ملڪ جي گهريلو منڊيءَ جي محدود ماپ، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ ادارا، گڏوگڏ ڏوهن جي بلند شرح سيڙپڪارن لاءِ حقيقي رڪاوٽون رهيون آهن. تنهن هوندي بہ، ڪاروباري محصولن جي لحاظ کان ايل سلواڊور وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ ’ڪاروبار دوست‘ ملڪ آهي. ملڪ وٽ نوجوان ۽ ماهر افرادي قوت ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم جاگرافيائي هنڌ پڻ آهي. DR-CAFTA ۾ ملڪ جي رڪنيت، گڏوگڏ C4 ملڪن (ڪپهه پيدا ڪندڙ ملڪن) سان ان جي وڌيڪ مضبوط انضمام، FDI ۾ واڌ جو سبب بڻجڻ گهرجي.“<ref>{{cite web|url=https://en.santandertrade.com/establish-overseas/el-salvador/investing-3|title=Foreign investment in El Salvador - Santandertrade.com|website=en.santandertrade.com|access-date=13 April 2015|archive-date=14 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414013243/https://en.santandertrade.com/establish-overseas/el-salvador/investing-3}}</ref> تازو پرڏيهي ڪمپنين سلواڊوري حڪومت جي پاليسين سان مڪمل اختلاف سبب بين الاقوامي واپاري ٽربيونلن ۾ ثالثيءَ جو سهارو ورتو آهي. 2008ع ۾ ايل سلواڊور، سلواڊور جي سرڪاري بجلي ڪمپنين جي طرفان، اٽليءَ جي اينيل گرين پاور خلاف هڪ ارضي حرارتي منصوبي بابت بين الاقوامي ثالثي گهري، جنهن ۾ اينيل سيڙپڪاري ڪئي هئي. چئن سالن کان پوءِ اينيل اشارو ڏنو تہ اها ايل سلواڊور خلاف ثالثيءَ لاءِ ويندي، ۽ حڪومت کي انهن فني مسئلن جو ذميوار قرار ڏنو جيڪي ڪمپنيءَ کي پنهنجي سيڙپڪاري مڪمل ڪرڻ کان روڪي رهيا هئا.<ref>{{cite news |title=CEL a punto de ir a otro arbitraje |url=http://www.elsalvador.com/mwedh/nota/nota_completa.asp?idCat=47861&idArt=6919711 |access-date=17 March 2020 |work=elsalvador.com |date=21 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129045947/http://www.elsalvador.com/mwedh/nota/nota_completa.asp?idCat=47861&idArt=6919711 |archive-date=29 November 2014}}</ref> حڪومت پنهنجي دفاع ۾ موقف اختيار ڪيو تہ آئين جو آرٽيڪل 109 ڪنهن بہ حڪومت کي (قطع نظر ان جي تہ اها ڪهڙي پارٽيءَ سان تعلق رکي ٿي) قومي سرزمين جي وسيلن، هن معاملي ۾ ارضي حرارتي توانائي، جي نجڪاريءَ جي اجازت نٿو ڏئي. تڪرار ڊسمبر 2014ع ۾ ان وقت ختم ٿيو، جڏهن ٻنهي ڌرين وچ ۾ ٺاهه ٿي ويو، جنهن جا تفصيل جاري نہ ڪيا ويا. ننڍي ملڪ واشنگٽن ۾ قائم طاقتور [[سيڙپڪاري تڪرارن جي نبيري لاءِ بين الاقوامي مرڪز|ICSID]] جي دٻاءَ آڏو جهڪاءُ اختيار ڪيو.<ref>{{cite news |title=El Salvador y Enel ponen fin a litigio por acciones de la CEL |url=http://www.lapagina.com.sv/nacionales/101837/2014/12/07/El-Salvador-y-Enel-ponen-fin-a-litigio-por-acciones-de-La-Geo |access-date=17 March 2020 |work=La Página |date=7 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107110631/http://www.lapagina.com.sv/nacionales/101837/2014/12/07/El-Salvador-y-Enel-ponen-fin-a-litigio-por-acciones-de-La-Geo |archive-date=7 November 2016}}</ref> 2009ع ۾ آمريڪي سفارتخاني خبردار ڪيو تہ سلواڊوري حڪومت جون مصنوعي طور گهٽ بجليءَ جون قيمتون مقرر ڪرڻ واريون عوام پسند پاليسيون خانگي شعبي جي منافعي کي نقصان پهچائي رهيون هيون، جنهن ۾ توانائيءَ جي شعبي ۾ آمريڪي سيڙپڪارن جا مفاد پڻ شامل هئا.{{citation needed|date=July 2023}} آمريڪي سفارتخاني ايل سلواڊور جي عدالتي نظام ۾ بدعنوانيءَ جو ذڪر ڪيو ۽ آمريڪي ڪاروبارن کي خاموشيءَ سان صلاح ڏني تہ ملڪ ۾ ڪاروبار ڪرڻ وقت ”ثالثيءَ جون شقون، ترجيحي طور ڪنهن پرڏيهي هنڌ سان“ شامل ڪن.{{citation needed|date=July 2023}} 2014ع ۾ عوامي بدعنوانيءَ جي سطح بابت ماڻهن جي تاثر جي لحاظ کان، [[بدعنواني بابت تاثر وارو اشاريه]] موجب ايل سلواڊور 175 ملڪن مان 80هين نمبر تي هو.<ref>{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2014/results,|title=How corrupt is your country?|first=Transparency International|last=e.V.|website=transparency.org|access-date=13 April 2015|archive-date=16 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160616202240/http://www.transparency.org/cpi2014/results,}}</ref> ايل سلواڊور جي درجابندي پاناما (175 مان 94هين) جي ڀيٽ ۾ بهتر، جڏهن تہ ڪوسٽا ريڪا (175 مان 47هين) جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. === سياحت === {{Further|ايل سلواڊور ۾ سياحت}} [[File:Palms El Salvador.JPG|thumb|لا ليبرٽاد جو استوائي سامونڊي ڪنارو]] اندازو لڳايو ويو تہ 2014ع ۾ 1,394,000 بين الاقوامي سياحن ايل سلواڊور جو دورو ڪيو. 2019ع ۾ سياحت ايل سلواڊور جي GDP ۾ 2970.1&nbsp;ملين آمريڪي ڊالرن جو حصو وڌو. اهو مجموعي GDP جو 11 سيڪڙو هو.<ref name="wttc.org">{{cite web |url=https://wttc.org/Research/Economic-Impact |title=Economic Impact Reports |website=wttc.org |access-date=13 December 2020 |archive-date=10 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210140834/https://wttc.org/Research/Economic-Impact |url-status=live }}</ref> 2013ع ۾ سياحت سڌيءَ طرح 80,500 روزگار جي موقعن جي مدد ڪئي، جيڪا ايل سلواڊور جي مجموعي روزگار جو 3.1 سيڪڙو هئي. 2019ع ۾ سياحت اڻ سڌيءَ طرح 317,200 روزگار جي موقعن جي مدد ڪئي، جيڪا ايل سلواڊور جي مجموعي روزگار جو 11.6 سيڪڙو هئي.<ref name="wttc.org" /> اتر آمريڪا ۽ يورپ جا گهڻا سياح ايل سلواڊور جي سامونڊي ڪنارن ۽ رات جي تفريح ڏانهن متوجه ٿين ٿا. ايل سلواڊور جو سياحتي منظر وچ آمريڪا جي ٻين ملڪن کان ڪجهه مختلف آهي. ان جي جاگرافيائي ماپ ۽ شهري آباديءَ سبب فطرت تي ٻڌل سياحتي ماڳ، جهڙوڪ ماحولياتي سياحت يا عوام لاءِ کليل آثار قديمه جا ماڳ، گهڻا ناهن. تنهن هوندي بہ، ايل سلواڊور پنهنجي سامونڊي ڪنارن ۽ آتش فشانن لاءِ سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي. سڀ کان وڌيڪ گهميا ويندڙ سامونڊي ڪنارن ۾ ايل ٽونڪو، پونٽا روڪا، ايل سونزال، ايل زونٽي سامونڊي ڪنارو، لا ڪوسٽا ڊيل سول، ايل ماخاهوال ۽ لا ليبرٽاد سامونڊي ڪنارو شامل آهن. سڀ کان وڌيڪ چڙهيا ويندڙ آتش فشان سانتا آنا ۽ ازالڪو آهن.<ref>{{cite web |last1=Luna |first1=Mar |title=10 Volcanoes to Hike in El Salvador |url=https://www.spanish.academy/blog/10-volcanoes-to-hike-in-el-salvador/ |website=Homeschool Spanish Academy |date=13 November 2021 |access-date=6 March 2023 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306215120/https://www.spanish.academy/blog/10-volcanoes-to-hike-in-el-salvador/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=12 Places to visit in El Salvador. Get to know them today. |url=https://elsalvadorinfo.net/places-to-visit-in-el-salvador/ |website=El Salvador Info |date=23 January 2021 |access-date=6 March 2023 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306215122/https://elsalvadorinfo.net/places-to-visit-in-el-salvador/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.elsalvador.com/mwedh/nota/nota_varias_fotos.asp?idCat=2907&idArt=1482342 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080223005240/http://www.elsalvador.com/mwedh/nota/nota_varias_fotos.asp?idCat=2907&idArt=1482342 |archive-date=23 February 2008 |title=Los 10 destinos turísticos más apetecidos |first=Milady |last=Cruz |date=24 June 2007|publisher=elsalvador.com |access-date=2 May 2010}}</ref> === بنيادي ڍانچو === [[ايل سلواڊور ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائي|پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائي]] تائين رسائيءَ جي سطح ۾ نمايان اضافو ٿيو آهي. 2015ع ۾ يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پاران ڪيل هڪ مطالعي ايل سلواڊور کي دنيا جو اهو ملڪ قرار ڏنو، جنهن پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائي تائين رسائي وڌائڻ ۽ شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن وچ ۾ رسائيءَ جي اڻبرابري گهٽائڻ جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ اڳڀرائي ڪئي هئي.<ref>{{cite web|title=The WASH Performance Index Report|url=http://waterinstitute.unc.edu/wash-performance-index-report/|editor1=The Water Institute|editor2=University of North Carolina|access-date=23 October 2015|archive-date=15 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151215084754/http://waterinstitute.unc.edu/wash-performance-index-report/|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ، پاڻيءَ جا وسيلا سخت آلودگيءَ جو شڪار آهن ۽ گندي پاڻيءَ جو وڏو حصو ڪنهن بہ قسم جي صفائيءَ کان سواءِ ماحول ۾ خارج ڪيو وڃي ٿو. ادارتي طور هڪ ئي سرڪاري ادارو عملي طور شعبي جي پاليسي طئي ڪرڻ ۽ مکيه خدمت فراهم ڪندڙ هجڻ، ٻنهي جو ذميوار آهي. نون قانونن ذريعي شعبي ۾ سڌارا آڻڻ ۽ ان کي جديد بڻائڻ جون ڪوششون گذريل 20 سالن دوران ڪامياب نہ ٿي سگهيون آهن. [[File:Hospital El Salvador.jpg|thumb|ايل سلواڊور اسپتال]] [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] جي جواب ۾، حڪومت ملڪ جي مکيه ڪنوينشن سينٽر کي [[ايل سلواڊور اسپتال]] ۾ تبديل ڪيو، جيئن اها [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان وڏي اسپتال بڻجي. صدر 22 جون 2020ع تي هن سهولت جو افتتاح ڪيو، ۽ ان موقعي تي هن اعلان ڪيو تہ وڏي سيڙپڪاريءَ سبب اسپتال ۾ اها تبديلي مستقل هوندي.<ref name="lanotta">{{Cite news |last=Reyes |first=Scarlett |date=22 June 2020 |title=Pandemia: El Salvador inauguró el hospital más grande América Latina |trans-title=Pandemic: El Salvador opens the largest hospital in Latin America |work=La Notta |url=https://lanotta.com/el-salvador-inauguro-el-hospital-mas-grande-america-latina/ |access-date=28 June 2020 |archive-date=29 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629001214/https://lanotta.com/el-salvador-inauguro-el-hospital-mas-grande-america-latina/ |url-status=live }}</ref><ref name="efe">{{Cite news |date=22 June 2020 |title=El Salvador inaugura primera fase de un hospital exclusivo para la COVID-19 |language=es |trans-title=El Salvador inaugurates first phase of a hospital exclusively for COVID-19 |work=EFE |url=https://www.efe.com/efe/america/sociedad/el-salvador-inaugura-primera-fase-de-un-hospital-exclusivo-para-la-covid-19/20000013-4277484 |access-date=28 June 2020 |archive-date=30 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630221215/https://www.efe.com/efe/america/sociedad/el-salvador-inaugura-primera-fase-de-un-hospital-exclusivo-para-la-covid-19/20000013-4277484 |url-status=live }}</ref> اڳوڻي ڪنوينشن سينٽر جي تبديليءَ جي پهرين مرحلي تي 25&nbsp;ملين آمريڪي ڊالر خرچ ڪيا ويا،{{r|comercio}} جڏهن تہ سڄي سهولت جي قيمت 75&nbsp;ملين ڊالر هئي ۽ ان ۾ بلڊ بئنڪ، مرده خانو، ريڊيولاجي وارو شعبو ۽ ٻيون سهولتون شامل آهن.{{r|efe}}<ref name="comercio">{{Cite news |date=24 June 2020 |title=Nayib Bukele inaugura en El Salvador primera fase del 'mejor hospital de Latinoamérica' exclusivo para covid-19 |language=es |trans-title=Nayib Bukele opens in El Salvador the first phase of the "best hospital in Latin America" exclusively for COVID-19 |work=El Comercio |agency=AFP |url=https://www.elcomercio.com/actualidad/bukele-hospital-uci-covid-salvador.html |access-date=28 June 2020 |archive-date=26 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200626233241/https://www.elcomercio.com/actualidad/bukele-hospital-uci-covid-salvador.html |url-status=live }}</ref> ٽيون مرحلو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ اسپتال ۾ ڪل 1,083 ICU بسترا ۽ مجموعي طور 2,000 بسترا هوندا.{{r|lanotta}}<ref>{{Cite news |date=22 June 2020 |title=El Salvador inaugura un hospital solo para pacientes de la COVID-19 con una capacidad de 2.000 camas |language=es |trans-title=El Salvador opens a hospital exclusively for COVID-19 patients with a capacity of 2,000 beds |work=Europa Press |url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-salvador-inaugura-hospital-solo-pacientes-covid-19-capacidad-2000-camas-20200622041616.html |access-date=29 June 2020 |archive-date=30 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630012606/https://www.europapress.es/internacional/noticia-salvador-inaugura-hospital-solo-pacientes-covid-19-capacidad-2000-camas-20200622041616.html |url-status=live }}</ref> ايل سلواڊور ۾ بين الاقوامي اڏامن لاءِ [[مونسينيور آسڪر آرنولفو روميرو بين الاقوامي هوائي اڏو]] استعمال ٿئي ٿو. هي هوائي اڏو سان سلواڊور کان لڳ ڀڳ {{convert|40|km|mi|abbr=on}} ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.aeropuertoelsalvador.gob.sv/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213150000/http://www.aeropuertoelsalvador.gob.sv/|archive-date=13 February 2006|title=CEPA – Aeropuerto Internacional de El Salvador|publisher=Aeropuertoelsalvador.gob.sv|access-date=2 May 2010}}</ref> {{Clear}} == آبادي == {{Main|ايل سلواڊور جي آبادي}} {{UN_Population|Year}}ع ۾ ايل سلواڊور جي آبادي {{UN_Population|El Salvador}} هئي،{{UN_Population|ref}} جڏهن تہ 1950ع ۾ اها 2,200,000 هئي. 2010ع ۾ 15 سالن کان گهٽ عمر واري آباديءَ جو تناسب 32.1 سيڪڙو هو، 61 سيڪڙو ماڻهو 15 کان 65 سالن جي عمر وچ ۾ هئا، جڏهن تہ 6.9 سيڪڙو ماڻهو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا هئا.<ref name="WPP 2012">{{Cite web|url=https://population.un.org/wpp/|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506065230/http://esa.un.org/unpd/wpp/index.htm|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations|archive-date=6 May 2011|website=population.un.org}}</ref> گاديءَ واري شهر سان سلواڊور جي آبادي لڳ ڀڳ 2.1&nbsp;ملين آهي. اندازي موجب ايل سلواڊور جي 42 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهي ٿي. 1960ع واري ڏهاڪي کان ايل سلواڊور ۾ [[شهري آباديءَ ۾ واڌ]] غيرمعمولي تيزيءَ سان وڌي آهي، جنهن دوران لکين ماڻهو شهرن ڏانهن منتقل ٿيا ۽ ان سان شهري منصوبابندي ۽ خدمتن بابت مسئلا پڻ پيدا ٿيا. ايل سلواڊور ۾ 100,000 تائين نڪاراگوا جا شهري رهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.thedialogue.org/PublicationFiles/The%20Nicaragua%20case_M%20Orozco2%20REV.pdf|title=The Nicaragua case_M Orozco2 REV.doc|access-date=2 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511104117/http://www.thedialogue.org/PublicationFiles/The%20Nicaragua%20case_M%20Orozco2%20REV.pdf|archive-date=11 May 2011}}</ref> {{Largest cities | country = ايل سلواڊور | list_by_pop = ايل سلواڊور جي شهرن جي فهرست | stat_ref = 2007ع ايل سلواڊور بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جو ڪاٿو<ref name="3218.0">{{Cite web|url=http://www.censos.gob.sv/util/datos/Resultados%20VI%20Censo%20de%20Poblaci%F3n%20V%20de%20Vivienda%202007.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090612071304/http://www.censos.gob.sv/util/datos/Resultados%20VI%20Censo%20de%20Poblaci%F3n%20V%20de%20Vivienda%202007.pdf|url-status=dead|archive-date=12 June 2009|title=2007 El Salvador Bureau of Statistics estimate|publisher=General (Salvadoran) Institute of Statistics and Census|date=April 2008|access-date=2 September 2011}}</ref> | div_name = ڊپارٽمينٽ | city_1 = سان سلواڊور | div_1 = سان سلواڊور ڊپارٽمينٽ{{!}}سان سلواڊور | pop_1 = 540,989 | city_2 = سانتا آنا، ايل سلواڊور{{!}}سانتا آنا | div_2 = سانتا آنا ڊپارٽمينٽ{{!}}سانتا آنا | pop_2 = 245,421 | city_3 = سوياپانگو | div_3 = سان سلواڊور ڊپارٽمينٽ{{!}}سان سلواڊور | pop_3 = 241,403 | city_4 = سان ميگوئل، ايل سلواڊور{{!}}سان ميگوئل | div_4 = سان ميگوئل ڊپارٽمينٽ (ايل سلواڊور){{!}}سان ميگوئل | pop_4 = 218,410 | city_5 = سانتا ٽيڪلا، ايل سلواڊور{{!}}سانتا ٽيڪلا | div_5 = لا ليبرٽاد ڊپارٽمينٽ (ايل سلواڊور){{!}}لا ليبرٽاد | pop_5 = 164,171 | city_6 = ميخيڪانوس | div_6 = سان سلواڊور ڊپارٽمينٽ{{!}}سان سلواڊور | pop_6 = 140,751 | city_7 = اپوپا | div_7 = سان سلواڊور ڊپارٽمينٽ{{!}}سان سلواڊور | pop_7 = 131,286 | city_8 = ڊيلگاڊو، سان سلواڊور{{!}}ڊيلگاڊو | div_8 = سان سلواڊور ڊپارٽمينٽ{{!}}سان سلواڊور | pop_8 = 120,200 | city_9 = اواچاپان | div_9 = اواچاپان ڊپارٽمينٽ{{!}}اواچاپان | pop_9 = 110,511 | city_10 = ايلوپانگو | div_10 = سان سلواڊور ڊپارٽمينٽ{{!}}سان سلواڊور | pop_10 = 103,862 | city_11 = ڪولون، لا ليبرٽاد{{!}}ڪولون | div_11 = لا ليبرٽاد ڊپارٽمينٽ (ايل سلواڊور){{!}}لا ليبرٽاد | pop_11 = 96,989 | city_12 = ٽوناڪاٽيپيڪي | div_12 = سان سلواڊور ڊپارٽمينٽ{{!}}سان سلواڊور | pop_12 = 90,896 | city_13 = اوپيڪو | div_13 = لا ليبرٽاد ڊپارٽمينٽ (ايل سلواڊور){{!}}لا ليبرٽاد | pop_13 = 74,280 | city_14 = چالچواپا | div_14 = سانتا آنا ڊپارٽمينٽ{{!}}سانتا آنا | pop_14 = 74,038 | city_15 = اوسولوتان | div_15 = اوسولوتان ڊپارٽمينٽ{{!}}اوسولوتان | pop_15 = 73,064 | city_16 = سان مارٽن، سان سلواڊور{{!}}سان مارٽن | div_16 = سان سلواڊور ڊپارٽمينٽ{{!}}سان سلواڊور | pop_16 = 72,758 | city_17 = سونسوناتي، ايل سلواڊور{{!}}سونسوناتي | div_17 = سونسوناتي ڊپارٽمينٽ{{!}}سونسوناتي | pop_17 = 71,541 | city_18 = ازالڪو | div_18 = سونسوناتي ڊپارٽمينٽ{{!}}سونسوناتي | pop_18 = 70,959 | city_19 = ڪوسڪاٽانسينگو | div_19 = سان سلواڊور ڊپارٽمينٽ{{!}}سان سلواڊور | pop_19 = 66,400 | city_20 = ميٽاپان | div_20 = سانتا آنا ڊپارٽمينٽ{{!}}سانتا آنا | pop_20 = 65,826 }} 2024ع جي عالمي بک اشاريي ۾، 2024ع جي GHI اسڪور جي حساب لاءِ ڪافي انگ اکر رکندڙ 127 ملڪن مان ايل سلواڊور 43هين نمبر تي آهي. 8.0 جي اسڪور سان ايل سلواڊور ۾ بک جي سطح گهٽ آهي.<ref>{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=15 December 2024 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225183607/https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |url-status=live }}</ref> === نسلي گروهه === لڳ ڀڳ 86 سيڪڙو سلواڊوري پاڻ کي مستيزو، يعني مقامي آمريڪي ۽ يورپي مخلوط نسل سان واسطو رکندڙ، قرار ڏين ٿا؛ 12.7 سيڪڙو پاڻ کي مڪمل يورپي نسل جو قرار ڏين ٿا، 0.1 سيڪڙو پاڻ کي آفريقي نسل سان واسطو رکندڙ قرار ڏين ٿا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 0.6 سيڪڙو مٿي ڄاڻايل ڪنهن بہ زمري سان پنهنجي سڃاڻپ نٿا ڪن.<ref name="El Salvador Census 2007">{{cite web|url=http://www.digestyc.gob.sv/biblioteca/CENSOS/CENAPOVI2007/Tomo_IV_Vol.I_Municipios_Caracteristicas_Generales.pdf|title=VI Censo de población y V de vivienda 2007|page=336|publisher=Dirección General de Estadística y Censos|access-date=6 January 2023|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220071530/http://www.digestyc.gob.sv/biblioteca/CENSOS/CENAPOVI2007/Tomo_IV_Vol.I_Municipios_Caracteristicas_Generales.pdf|archive-date=20 December 2019}}</ref> {{bar box |title=ايل سلواڊور ۾ نسلي گروهه |titlebar=#ddd |left1=نسلي گروهه |right1=تناسب |float=right |bars= {{bar percent|مستيزو|darkgreen|86.3}} {{bar percent|سفيد|purple|12.7}} {{bar percent|مقامي ماڻهو|red|0.23}} {{bar percent|ڪارو|black|0.13}} {{bar percent|ٻيا|orange|0.64}} }} آباديءَ مان 0.23 سيڪڙو ماڻهو پاڻ کي مڪمل طور مقامي نسل سان واسطو رکندڙ قرار ڏين ٿا. نسلي گروهن ۾ [[ڪاڪااوپيرا ماڻهو|ڪاڪاويرا]] شامل آهن، جيڪي ملڪ جي مجموعي آباديءَ جو 0.07 سيڪڙو آهن، [[پيپل ماڻهو|ناهوا]] (0.06 سيڪڙو)، [[لينڪا ماڻهو|لينڪا]] (0.04 سيڪڙو) ۽ ٻيا ننڍا گروهه (0.06 سيڪڙو) آهن. تمام ٿورن مقامي آمريڪين پنهنجا رسم رواج ۽ روايتون برقرار رکيون آهن، ڇاڪاڻ تہ وقت گذرڻ سان گهڻا غالب مستيزو ثقافت ۾ ضم ٿي ويا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.countriesquest.com/central_america/el_salvador/history/military_rule_1931-1979.htm|title=Jose Napoleon Duarte, Hernandez Martinez, Ungo, Matanza, Central American Common Market, CACM, urban middle class, Christian Democratic Party, powerful families, death squads, Organization of American States, PRUD, International Court Of Justice, urban center, rapid population growth|website=countriesquest.com|access-date=13 May 2015|archive-date=18 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518070347/http://www.countriesquest.com/central_america/el_salvador/history/military_rule_1931-1979.htm|url-status=dead}}</ref> [[افرو-سلواڊوري|افرو-سلواڊوري]] ماڻهن جو هڪ ننڍو گروهه پڻ موجود آهي، جيڪو مجموعي آباديءَ جو 0.13 سيڪڙو آهي. 20هين صديءَ جي شروعات ۾ حڪومتي پاليسين ذريعي ٻين نسلن سميت ڪارن ماڻهن کي ملڪ ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ کان روڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|url= http://www.laprensagrafica.com/dominical/318769.asp|first=Elena|last=Salamanca|title=NO a 'los otros'|date=23 October 2005|publisher= La Prensa Gráfica|access-date=29 December 2007|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20080102044414/http://www.laprensagrafica.com/dominical/318769.asp|archive-date=2 January 2008}}</ref><ref name="Montgomery1995" /> تنهن هوندي بہ، غلام بڻايل آفريقين جا نسل اڳ ئي، نوآبادياتي دور دوران ۽ ان کان پوءِ واري دور کان گهڻو اڳ، سلواڊوري آبادي ۽ ثقافت ۾ ضم ٿي چڪا هئا.<ref>{{cite web|title=La invisible herencia africana de El Salvador|url=https://elfaro.net/es/201404/academico/15281/La-invisible-herencia-africana-de-El-Salvador.htm|access-date=2 September 2020|website=elfaro.net|archive-date=13 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220913113640/https://elfaro.net/es/201404/academico/15281/La-invisible-herencia-africana-de-El-Salvador.htm|url-status=live}}</ref> ايل سلواڊور ۾ مختلف مهاجر گروهن مان [[فلسطيني]] خاص طور نمايان آهن.<ref>{{cite book|last=Marín-Guzmán|first=Roberto|title=A Century of Palestinian Immigration into Central America: A study of their economic and cultural contributions|year=2000|publisher=[[Universidad de Costa Rica]]|location=San Jose, CR}}</ref> جيتوڻيڪ سندن انگ ٿورو آهي، پر سندن نسلن ملڪ ۾ وڏي اقتصادي ۽ سياسي طاقت حاصل ڪئي آهي، جنهن جو مثال صدر [[انتونيو ساڪا]] جي چونڊ آهي، جنهن جو 2004ع جي چونڊ ۾ مخالف [[شافڪ هاندال]] پڻ فلسطيني نسل جو هو، ۽ هن نسلي گروهه جي ملڪيت هيٺ واپاري، صنعتي ۽ تعميراتي ادارن جي ترقي پڻ ان جو ثبوت آهي. موجوده صدر [[نجيب بوڪيلي]] پڻ فلسطيني نسل سان تعلق رکي ٿو. 2014 مطابق، اٽڪل 3.2&nbsp;ملين سلواڊوري ايل سلواڊور کان ٻاهر رهندا هئا، ۽ آمريڪا روايتي طور سلواڊوري اقتصادي مهاجرن جي پسنديده منزل رهيو آهي. 2012ع تائين آمريڪا ۾ لڳ ڀڳ 2.0&nbsp;ملين سلواڊوري مهاجر ۽ [[سلواڊوري آمريڪي|سلواڊوري نسل جا آمريڪي]] رهندا هئا،<ref name="2012AmericanCommunitySurvey">[http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_B03001&prodType=table US Census Bureau 2012 American Community Survey B03001 1-Year Estimates Hispanic or Latino Origin by Specific Origin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129052732/http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_B03001&prodType=table |date=29 November 2014 }}. Retrieved 20 September 2013</ref><ref>{{cite news |last1=Aizenman |first1=N. C. |title=Salvadorans Seek a Voice to Match Their Numbers |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/09/23/AR2009092304494.html |access-date=17 March 2020 |newspaper=The Washington Post |date=24 September 2009 |archive-date=10 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710071339/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/09/23/AR2009092304494.html |url-status=live }}</ref> جنهن سان اهي ملڪ جو ڇهون سڀ کان وڏو مهاجر گروهه بڻيا.<ref>{{cite journal |last1=Terrazas |first1=Aaron |title=Salvadoran Immigrants in the United States |journal=Migration Information Source |date=5 January 2010 |url=https://www.migrationpolicy.org/article/salvadoran-immigrants-united-states/ |access-date=17 March 2020 |publisher=Migration Policy Institute |archive-date=28 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428133022/https://www.migrationpolicy.org/article/salvadoran-immigrants-united-states |url-status=live }}</ref> ايل سلواڊور کان ٻاهر رهندڙ سلواڊورين جي ٻي وڏي منزل گوئٽي مالا آهي، جتي 111,000 کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا، جن مان گهڻا [[گوئٽي مالا سٽي]] ۾ رهن ٿا. سلواڊوري ٻين ويجهن ملڪن جهڙوڪ بيلز، هونڊوراس ۽ نڪاراگوا ۾ پڻ رهن ٿا.<ref>{{cite news|title=Comunidad Salvadorena: Republica de Nicaragua|url=http://www.rree.gob.sv/sitio/img.nsf/vista/informes/$file/nicaragua.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303221232/http://www.rree.gob.sv/sitio/img.nsf/vista/informes/%24file/nicaragua.pdf|archive-date=3 March 2009|work=Ministerio de Relaciones Exteriores de El Salvador|access-date=6 January 2008}}</ref> سلواڊوري برادرين جي نمايان آبادي رکندڙ ٻين ملڪن ۾ ڪئناڊا، ميڪسيڪو، برطانيا (ڪيمين ٻيٽن سميت)، سويڊن، برازيل، اٽلي ۽ ڪولمبيا شامل آهن. === ٻوليون === {{Main|ايل سلواڊور جون ٻوليون}} اسپيني سرڪاري ٻولي آهي ۽ لڳ ڀڳ سڀئي رهواسي اها ڳالهائين ٿا، جيتوڻيڪ مقامي [[پيپل ماڻهو|پيپل]] ماڻهن جو هڪ تمام ننڍڙو انگ (لڳ ڀڳ 500) [[ناوات ٻولي|ناوات]] ڳالهائي ٿو. ٻيون مقامي ٻوليون، يعني [[پوکومام ٻولي|پوکومام]]، [[ڪاڪااوپيرا ٻولي|ڪاڪااوپيرا]] ۽ [[سلواڊوري لينڪا ٻولي|لينڪا]]، ناپيد ٿي چڪيون آهن. [[ڪيچي ٻولي|ڪيچي]] ايل سلواڊور ۾ رهندڙ [[گوئٽي مالا]] ۽ [[بيلز]] نسل جي مقامي مهاجرن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. مقامي اسپيني [[عوامي ٻولي|عوامي لهجي]] کي ''[[سلواڊوري اسپيني|ڪاليچي]]'' چيو وڃي ٿو، جنهن کي غير رسمي سمجهيو ويندو آهي. وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي ٻين علائقن وانگر، سلواڊوري {{lang|es|[[voseo]]}} استعمال ڪن ٿا. ان مان مراد واحد ٻئي شخص جي ضمير طور ”{{lang|es|vos}}“ جو استعمال آهي، ”{{lang|es|tú}}“ جي بدران. === مذهب === {{Main|ايل سلواڊور ۾ مذهب}} {{bar box | title = ايل سلواڊور ۾ مذهبي پسمنظر | titlebar = #DDD | left1 = مذهب | right1 = تناسب | float = right | bars = {{bar percent|[[ڪيٿولڪ]]|red|43.3}} {{bar percent|[[پروٽيسٽنٽ]]|green|33.9}} {{bar percent|ڪوبه مذهب ناهي|blue|18.6}} {{bar percent|ٻيا|orange|3}} {{bar percent|لاادري/ملحد|yellow|1.2}} }} ايل سلواڊور جي آباديءَ جي اڪثريت [[عيسائي]] آهي. [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] (43.3 سيڪڙو) ۽ [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] (33.9 سيڪڙو) ملڪ جا ٻہ اهم مذهبي گروهه آهن، جن مان ڪيٿولڪ چرچ سڀ کان وڏو مذهبي فرقو آهي.<ref name="IRFR2012">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2021 |url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/el-salvador/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216144533/https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/el-salvador/ |archive-date=16 February 2024 |access-date=8 May 2024 |publisher=U.S. State Department}}</ref> ڪنهن بہ مذهبي گروهه سان وابسته نہ رهندڙ ماڻهو آباديءَ جو 18.6 سيڪڙو آهن.<ref name=IRFR2012/> باقي آباديءَ مان 3 سيڪڙو [[جيوواه جا شاهد]]، [[هندو ڌرم]] جي [[هري ڪرشنا]] فرقي جا پيروڪار، [[ايل سلواڊور ۾ اسلام|مسلمان]]، [[يهودي]]، [[ٻڌ مت|ٻڌ]]، [[ليٽر-ڊي سينٽس]] ۽ مقامي مذهبي عقيدن جا پيروڪار آهن، جڏهن تہ 1.2 سيڪڙو پاڻ کي لاادري يا ملحد قرار ڏين ٿا.<ref name=IRFR2012/> ملڪ ۾ انجيلي عيسائين جو انگ تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite book |last1=Offutt |first1=Stephen |title=New Centers of Global Evangelicalism in Latin America and Africa |date=23 February 2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-43521-6}}</ref> [[آسڪر روميرو]]، پهريون سلواڊوري سينٽ، کي [[پوپ فرانسس]] 14 آڪٽوبر 2018ع تي سينٽ قرار ڏنو. === تعليم === {{Further|ايل سلواڊور ۾ تعليم}} [[File:Asociación Salvadoreña de Astronomía Observatorio "Dr. Prudencio Llach".jpg|thumb|ڊاڪٽر پروڊينسيو ياچ آبزرويٽري]] ايل سلواڊور جي سرڪاري تعليمي نظام ۾ وسيلن جي سخت کوٽ آهي. سرڪاري اسڪولن ۾ هڪ ڪلاس ۾ شاگردن جو انگ 50 ٻارن تائين ٿي سگهي ٿو. جيڪي سلواڊوري خرچ برداشت ڪري سگهن ٿا، سي اڪثر پنهنجن ٻارن کي خانگي اسڪولن ۾ موڪلڻ کي ترجيح ڏين ٿا، جن کي سرڪاري اسڪولن جي ڀيٽ ۾ بهتر معيار وارو سمجهيو وڃي ٿو. گهڻا خانگي اسڪول آمريڪي، يورپي يا ٻين ترقي يافته نظامن جي پيروي ڪن ٿا. گهٽ آمدنيءَ وارا خاندان سرڪاري تعليم تي ڀاڙڻ لاءِ مجبور آهن.<ref>{{cite web |title=Affordable non-state schools in El Salvador |date=2018 |url=https://www.r4d.org/wp-content/uploads/El-Salvador-Case-Study_Final-Version3_May24_2018-.pdf |website=Results for Development |publisher=[[United States Agency for International Development|USAID]] |access-date=30 April 2020 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731001200/https://www.r4d.org/wp-content/uploads/El-Salvador-Case-Study_Final-Version3_May24_2018-.pdf |url-status=live }}</ref> ايل سلواڊور ۾ هاءِ اسڪول تائين تعليم مفت آهي. نون سالن جي بنيادي تعليم (پرائمري کان مڊل اسڪول تائين) کان پوءِ شاگردن وٽ ٻن سالن واري هاءِ اسڪول يا ٽن سالن واري هاءِ اسڪول جو اختيار هوندو آهي. ٻن سالن وارو هاءِ اسڪول شاگرد کي يونيورسٽيءَ ۾ داخلا لاءِ تيار ڪري ٿو. ٽن سالن وارو هاءِ اسڪول شاگرد کي گريجوئيٽ ٿيڻ کان پوءِ فني پيشي ذريعي روزگار جي ميدان ۾ داخل ٿيڻ، يا پنهنجي چونڊيل شعبي ۾ وڌيڪ تعليم لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ وڃڻ جي اجازت ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://web.stanford.edu/~hakuta/www/archives/syllabi/E_CLAD/sfusd_cult_03/nancy/new/educ.html|title=What's Education Like in El Salvador|date=2003|author=Nancy|work=Education 377: Culture and Content Instruction|type=undergraduate assignment|publisher=Stanford University|access-date=29 January 2018|archive-date=11 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111203515/https://web.stanford.edu/~hakuta/www/archives/syllabi/E_CLAD/sfusd_cult_03/nancy/new/educ.html|url-status=live}}</ref> [[ايل سلواڊور جي يونيورسٽين جي فهرست|ايل سلواڊور جي يونيورسٽين]] ۾ هڪ مرڪزي سرڪاري ادارو، [[ايل سلواڊور يونيورسٽي]]، ۽ ڪيتريون ئي ٻيون خصوصي خانگي يونيورسٽيون شامل آهن. ايل سلواڊور 2025ع ۾ [[عالمي جدت اشاريي]] ۾ 98هين نمبر تي هو، جيڪو 2019ع جي 108هين نمبر کان بهتر هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/el-salvador |access-date=16 October 2025 |website=WIPO |archive-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250401224312/https://www.wipo.int/gii-ranking/en/el-salvador |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=17 October 2025 |archive-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title= Global Innovation Index 2019|url= https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html|access-date=2 September 2021 |website= www.wipo.int |archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101818/https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html|url-status=live}}</ref> === ڏوھ === {{Main|ايل سلواڊور ۾ ڏوھ}} 21هين صديءَ جي شروعات کان وٺي ايل سلواڊور ۾ ڏوهن جي شرح بلند رهي آهي، جنهن ۾ گروهن سان لاڳاپيل ڏوھ ۽ [[نابالغن جي ڏوھڪاري]] پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal|last=Peetz|first=Peter|date=June 2008|title=Youth, Crime, and the Responses of the State: Discourses on Violence in Costa Rica, El Salvador, and Nicaragua |journal=GIGA Working Papers|volume=80|url=http://vg02.met.vgwort.de/cf8b767595d54e20906c4dc67d12df?l=http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=/content/publikationen/pdf/wp80_peetz.pdf}}</ref> 2012ع ۾ ايل سلواڊور ۾ قتل جي شرح دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي، پر 2019ع ۾ نئين قدامت پسند حڪومت جي اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ ان ۾ تيز گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web|title=El Salvador cerraría 2019 con una tasa de 36 homicidios por cada 100,000 habitantes|url=http://www.pnc.gob.sv/portal/page/portal/informativo/novedades/noticias/El%20Salvador%20cerrar%EDa%202019%20con%20una%20tasa%20de%2036%20homicidios%20por#.XoIPoIhKhPa|website=Gobierno de El Salvador|access-date=30 March 2020|archive-date=28 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028114109/http://www.pnc.gob.sv/portal/page/portal/informativo/novedades/noticias/El%20Salvador%20cerrar%EDa%202019%20con%20una%20tasa%20de%2036%20homicidios%20por#.XoIPoIhKhPa}}</ref><ref>{{cite web |title=Global Study on Homicide |url=http://www.unodc.org/gsh/en/data.html |website=United Nations Office on Drugs and Crime |access-date=17 March 2020 |archive-date=21 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140521050411/http://www.unodc.org/gsh/en/data.html |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ ايل سلواڊور کي گوئٽي مالا ۽ هونڊوراس سان گڏ گروهي بحران جو مرڪز سمجهيو ويندو هو.<ref name="FAS">{{cite news|first=Clare|last=Ribando|title=Gangs in Central America|date=10 May 2005|work=Congressional Research Service|publisher=The Library of Congress|url=https://fas.org/sgp/crs/row/RS22141.pdf|access-date=30 June 2007|archive-date=3 July 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703065218/http://www.fas.org/sgp/crs/row/RS22141.pdf|url-status=live}}</ref> ڪيترين صحافتي تحقيقن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ [[موريسيو فونس|ڪارلوس موريسيو فونس ڪارتاخينا]]<ref>{{Cite news |work=Deutsche Welle |title=El Salvador: Fiscalía acusa a expresidente Mauricio Funes de pactar con pandillas |date=26 July 2020 |url=https://www.dw.com/es/el-salvador-fiscal%C3%ADa-acusa-a-expresidente-mauricio-funes-de-pactar-con-pandillas/a-54325432 |access-date=21 January 2022 |language=es-ES |archive-date=21 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121205512/https://www.dw.com/es/el-salvador-fiscal%C3%ADa-acusa-a-expresidente-mauricio-funes-de-pactar-con-pandillas/a-54325432 |url-status=live }}</ref> ۽ [[سلواڊور سانچيز سيرين]]<ref>{{Cite web|date=19 February 2020|title=Gobierno de Sánchez Cerén pagó US$400 al mes a pandilleros durante dos años|url=https://diariolahuella.com/gobierno-de-sanchez-ceren-pago-us400-al-mes-a-pandilleros-durante-dos-anos/|access-date=21 January 2022|website=Diario La Huella|language=es|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121205512/https://diariolahuella.com/gobierno-de-sanchez-ceren-pago-us400-al-mes-a-pandilleros-durante-dos-anos/|url-status=live}}</ref> جون حڪومتي انتظاميائون تشدد ۽ ڏوهاري گروهن جي سرگرمين کي ختم ڪرڻ بدران، سلواڊوري علائقي ۾ ڏوهاري سرگرمين ۽ قتلن تي هڪ حد تائين ضابطو رکڻ لاءِ باريو 18 ۽ مارا سالواتروچا گروهن سان جنگبنديءَ جا معاهدا ڪنديون رهيون.<ref>{{cite web|date=28 July 2020|title=El Salvador Arrests General Behind 2012 Gang Truce|url=https://insightcrime.org/news/analysis/munguia-gang-truce-el-salvador/|access-date=21 January 2022|website=InSight Crime|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121205513/https://insightcrime.org/news/analysis/munguia-gang-truce-el-salvador/|url-status=live}}</ref> ان جي جواب ۾ حڪومت نوجوانن کي ڏوهاري گروهن جي رڪنيت کان پري رکڻ لاءِ بيشمار پروگرام شروع ڪيا؛ پر هينئر تائين انهن ڪوششن جا ڪي تڪڙا نتيجا سامهون نہ آيا. حڪومتي پروگرامن مان هڪ گروهي ڏوهن خلاف سڌارو ”[[لا مانو دورا|سُپر مانو دورا]]“ (انتهائي سخت هٿ) هو. سُپر مانو دورا کي تمام ٿوري ڪاميابي ملي ۽ گڏيل قومن طرفان ان تي سخت تنقيد ڪئي وئي. 2004ع ۾ ان کي عارضي ڪاميابي ملي، پر 2005ع کان پوءِ ڏوهن ۾ ٻيهر اضافو ٿيو. ==== قتل جي شرح ==== 2004ع ۾ هر 100,000 شهرين تي 41 ارادي قتل ٿيا، جن مان 60 سيڪڙو قتل گروهن سان لاڳاپيل هئا.<ref name="FAS" /> 2012ع ۾ قتل جي شرح وڌي هر 100,000 رهواسين تي 66 ٿي وئي، جيڪا ميڪسيڪو جي شرح کان ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref name="NYRB">Alma Guillermoprieto (10 November 2011). [http://www.nybooks.com/articles/archives/2011/nov/10/new-gangland-el-salvador/?pagination=false "In the New Gangland of El Salvador"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022130039/http://www.nybooks.com/articles/archives/2011/nov/10/new-gangland-el-salvador/?pagination=false |date=22 October 2012 }}, ''New York Review of Books'', p.46</ref><ref>{{cite news|first=Ryann|last=Bresnahan|title=El Salvador Dispatches Additional Contingent to Iraq:Domestic Issues Overrule Anxiety over War|date=21 August 2006|url=http://www.coha.org/2006/08/21/el-salvador-dispatches-additional-contingent-to-iraq/|work=Council on Hemispheric Affairs (COHA)|access-date=30 June 2007|archive-date=27 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927024812/http://www.coha.org/2006/08/21/el-salvador-dispatches-additional-contingent-to-iraq/}}</ref><ref>{{cite news|url=http://in.news.yahoo.com/photos/workers-dig-near-yellow-police-line-during-exhumation-photo-025142509.html |archive-url=https://archive.today/20120709172123/http://in.news.yahoo.com/photos/workers-dig-near-yellow-police-line-during-exhumation-photo-025142509.html |archive-date=9 July 2012 |title=Workers dig near a yellow police line during an exhumation at a clandestine cemetery in Villa Madrir |work=Yahoo News |date=May 2012 }}</ref> 2011ع ۾ اندازي موجب ايل سلواڊور ۾ 25,000 گروهي ميمبر آزاد گهمي رهيا هئا، جڏهن تہ وڌيڪ 9,000 جيلن ۾ هئا.<ref name="NYRB" /> سڀ کان وڌيڪ مشهور گروهه، جن کي عام اسپيني ٻوليءَ ۾ ”[[مارا (گروهه)|ماراس]]“ چيو وڃي ٿو، [[ايم ايس-13|مارا سالواتروچا]] ۽ سندن حريف [[18هين اسٽريٽ گروهه|باريو 18]] آهن. ماراس جو [[موت جا دستا|موت جي دستن]]، جن ۾ [[سومبرا نيگرا]] پڻ شامل آهي، پاران شڪار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.ocavi.com/docs_files/file_386.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325000258/http://www.ocavi.com/docs_files/file_386.pdf|archive-date=25 March 2009|title=Número de Víctimas y Tasas de Homicidios Dolosos en El Salvador (1999–2006)|access-date=26 December 2007 |publisher=Observatorio Centroamericano sobre Violencia|language=es}}</ref> 2015ع ۾ ايل سلواڊور ۾ 6,650 قتل رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|date=30 December 2015|title=El Salvador cerrará 2015 como el año más violento de su historia, con más de 6.600 homicidios|url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-salvador-cerrara-2015-ano-mas-violento-historia-mas-6600-homicidios-20151230032319.html|access-date=16 February 2022|publisher=Europa Press|archive-date=16 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216173542/https://www.europapress.es/internacional/noticia-salvador-cerrara-2015-ano-mas-violento-historia-mas-6600-homicidios-20151230032319.html|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ گهٽ ۾ گهٽ 5,728 ماڻهن کي قتل ڪيو ويو.<ref>{{Cite news |last=null |date=3 January 2017 |title=La Policía de El Salvador dice que en 2016 se redujeron los asesinatos en el país |language=es-LA |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/es/2017/01/03/espanol/america-latina/la-policia-de-el-salvador-dice-que-en-2016-se-redujeron-los-asesinatos-en-el-pais.html |access-date=16 February 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216173538/https://www.nytimes.com/es/2017/01/03/espanol/america-latina/la-policia-de-el-salvador-dice-que-en-2016-se-redujeron-los-asesinatos-en-el-pais.html |url-status=live }}</ref> 2017ع ۾ 3,962 قتل رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |date=3 January 2019 |title=La violencia descendió en 2018 en El Salvador por tercer año consecutivo |language=es-ES |work=Deutsche Welle |url=https://www.dw.com/es/la-violencia-descendi%C3%B3-en-2018-en-el-salvador-por-tercer-a%C3%B1o-consecutivo/a-46938701 |access-date=16 February 2022 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216173537/https://www.dw.com/es/la-violencia-descendi%C3%B3-en-2018-en-el-salvador-por-tercer-a%C3%B1o-consecutivo/a-46938701 |url-status=live }}</ref> 2018ع ۾ 3,340 موت رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |last=Carranza |first=Chris Dalby, Camilo |date=22 January 2019 |title=InSight Crime's 2018 Homicide Round-Up |url=https://insightcrime.org/news/insight-crime-2018-homicide-roundup/ |access-date=8 December 2025 |website=InSight Crime |language=en-US |archive-date=13 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213184130/https://insightcrime.org/news/insight-crime-2018-homicide-roundup/ |url-status=live }}</ref> 2019ع ۾ اختيارين مجموعي طور 2,365 قتل رپورٽ ڪيا.<ref>{{Cite news |title=Homicidios bajan 29% en El Salvador durante 2019 |language=es |work=La Prensa Gráfica |url=https://www.laprensagrafica.com/elsalvador/Homicidios-bajan-29-en-El-Salvador-durante-2019-20191230-0603.html |access-date=16 February 2022 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216173538/https://www.laprensagrafica.com/elsalvador/Homicidios-bajan-29-en-El-Salvador-durante-2019-20191230-0603.html |url-status=live }}</ref> 2020ع ۾ رڳو 1,322 قتل رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Brigida |first=Anna-Catherine |title=El Salvador's Homicide Rate Hit a Historic Low in 2020 |url=https://foreignpolicy.com/2021/03/03/el-salvador-homicide-historic-low-2020-gangs-migration/ |access-date=19 March 2022 |website=Foreign Policy |date=3 March 2021 |archive-date=8 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408155130/https://foreignpolicy.com/2021/03/03/el-salvador-homicide-historic-low-2020-gangs-migration/ |url-status=live }}</ref> 2021ع ۾ ملڪ ۾ 1,140 قتل رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |work=Deutsche Welle |title=Gobierno de El Salvador: 2021 fue "el año más seguro" |date=2 January 2022 |url=https://www.dw.com/es/gobierno-de-el-salvador-2021-fue-el-a%C3%B1o-m%C3%A1s-seguro/a-60310349 |access-date=19 March 2022 |language=es-ES |archive-date=31 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331044722/https://www.dw.com/es/gobierno-de-el-salvador-2021-fue-el-a%C3%B1o-m%C3%A1s-seguro/a-60310349 |url-status=live }}</ref> سرڪاري انگن اکرن موجب، 2021ع ۾ 1992ع ۾ گهرو ويڙهه جي خاتمي کان پوءِ رڪارڊ ٿيل قتلن جو سڀ کان گهٽ انگ هو. 2022ع تائين ايل سلواڊور ۾ قتل جي شرح هر 100,000 ماڻهن تي 7.8 هئي.<ref>{{Cite web |author=Eddie Galdamez |date=1 May 2023 |title=El Salvador Homicide Rate (2010-2023). The Daily Murder Rate for 2023 is 0.4 |website=El Salvador INFO |url=https://elsalvadorinfo.net/homicide-rate-in-el-salvador/ |access-date=3 May 2023 |archive-date=22 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522040620/https://elsalvadorinfo.net/homicide-rate-in-el-salvador/ |url-status=live }}</ref> 10 مئي 2023ع تي بوڪيلي ٽوئيٽر تي چيو تہ ايل سلواڊور 2019ع کان وٺي اهڙا مڪمل 365 ڏينهن، يعني هڪ پورو سال، مڪمل ڪري ورتو آهي جن دوران هڪ بہ قتل نہ ٿيو. هن اعلان سان گڏ هڪ وڊيو پڻ هئي، جنهن ۾ قتل جي واقعن ۾ هن ڊرامائي تبديلي بابت سندس حڪومت جي دعوائن جا تفصيل ڏنا ويا هئا.<ref>{{Cite web|title=Cerramos el 10 de mayo de 2023, con 0 homicidios a nivel nacional.Con este, son 365 días sin homicidios, todo un año|url=https://twitter.com/nayibbukele/status/1656553055104499712|access-date=11 May 2023|archive-date=11 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230511110316/https://twitter.com/nayibbukele/status/1656553055104499712|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾ ايل سلواڊور هر 100,000 ماڻهن تي 1.9 قتلن جي شرح رپورٽ ڪئي، جيڪا لاطيني آمريڪا جي ڪنهن بہ ٻئي ملڪ کان گهٽ هئي.<ref>{{cite web |last1=Alemán |first1=Marcos |title=El Salvador closes 2024 with a record low number of homicides |url=https://apnews.com/article/el-salvador-homicides-gangs-bukele-69384a8705267eaddd18dcd28a53465b#:~:text=Not%20all%20nations%20had%20published,country%20had%20reported%20in%202023. |website=AP News |language=en |date=1 January 2025 |access-date=4 January 2025 |archive-date=2 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250102003243/https://apnews.com/article/el-salvador-homicides-gangs-bukele-69384a8705267eaddd18dcd28a53465b#:~:text=Not%20all%20nations%20had%20published,country%20had%20reported%20in%202023. |url-status=live }}</ref> اها شرح نون سالن ۾ 98 سيڪڙو گهٽتائيءَ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref name="Straight Arrow News">{{cite web |last1=Rucker |first1=Karah |last2=Edwards |first2=Michael |title=How El Salvador's murder rate fell 98% in nine years |url=https://san.com/cc/how-el-salvadors-murder-rate-fell-98-in-nine-years/ |website=Straight Arrow News |date=3 January 2025 |access-date=4 January 2025 |archive-date=3 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250103202404/https://san.com/cc/how-el-salvadors-murder-rate-fell-98-in-nine-years/ |url-status=live }}</ref> ==== 2022ع ۾ گروهن خلاف ڪريڪ ڊائون ==== {{Main|2022ع جو سلواڊوري گروهن خلاف ڪريڪ ڊائون}} 25 مارچ 2022ع کان گروهن سان لاڳاپيل تشدد جا ٽي ڏينهن شروع ٿيا، جن ۾ 87 ماڻهو مارجي ويا.<ref name="france24.com">{{Cite web |date=10 April 2022 |title=Más de 9.000 pandilleros detenidos en El Salvador en 15 días, dice Bukele |url=https://www.france24.com/es/minuto-a-minuto/20220410-m%C3%A1s-de-9-000-pandilleros-detenidos-en-el-salvador-en-15-d%C3%ADas-dice-bukele |access-date=21 April 2022 |website=France 24 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421024739/https://www.france24.com/es/minuto-a-minuto/20220410-m%C3%A1s-de-9-000-pandilleros-detenidos-en-el-salvador-en-15-d%C3%ADas-dice-bukele |url-status=live }}</ref> ان جي جواب ۾ صدر بوڪيلي سلواڊوري پارليامينٽ کي هنگامي حالت جي توثيق ڪرڻ لاءِ چيو.<ref>{{cite web |title=El Salvador declares state of emergency after gang killings |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/28/el-salvador-invokes-state-of-emergency-after-62-killings-in-a-day |access-date=21 April 2022 |website=www.aljazeera.com |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405234029/https://www.aljazeera.com/news/2022/3/28/el-salvador-invokes-state-of-emergency-after-62-killings-in-a-day |url-status=live }}</ref> 26 مارچ تي بوڪيلي پوليس ۽ فوج کي تشدد جي ذميوارن خلاف وڏي پيماني تي گرفتاريون شروع ڪرڻ جو حڪم پڻ ڏنو. هڪ ڏينهن پوءِ [[ايل سلواڊور جي قانونساز اسيمبلي|ڪانگريس]] ”[[هنگامي حالت]]“ جي منظوري ڏني، جيڪا بنا ڪنهن ثبوت جي بہ گروهه جو ميمبر هجڻ جي شڪ هيٺ ڪنهن بہ شهري کي گرفتار ڪرڻ لاءِ قانوني تحفظ فراهم ڪري ٿي. ان کان علاوه ڪانگريس گروهه جي رڪنيت جي وڌ ۾ وڌ سزا 9 سالن کان وڌائي 45 سال قيد ڪرڻ ۽ گروهن جا پيغام پکيڙڻ، جنهن ۾ گروهي بحران بابت ڳالهائيندڙ آزاد صحافت پڻ شامل آهي، تي 15 سالن تائين قيد جي سزا ڏيڻ لاءِ سڌارا پڻ منظور ڪيا. قانون انهن ماڻهن خلاف هو جيڪي گروهن جي مخففن سان پنهنجن علائقن کي ”نشان“ لڳائين ٿا؛ اهو طريقو گروهي ميمبر ماڻهن کي ڊيڄارڻ ۽ انهن کي موت جون ڌمڪيون ڏيڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن جيڪي اختيارين وٽ سندن شڪايت ڪن ٿا. سزا مرڪزن جي ڊائريڪٽوريٽ انهن گرافيٽين کي مٽائڻ شروع ڪيو، جيڪي گروهه پنهنجي سرگرمين وارن علائقن کي نشان لڳائڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا. [[ايم ايس-13|مارا سالواتروچا (MS-13)]] ۽ [[18هين اسٽريٽ گروهه|باريو 18 گروهن]] سميت ٻين گروهن جا 2022ع ۾ لڳ ڀڳ 70,000 ميمبر هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، ۽ آگسٽ 2023ع تائين گروهن خلاف حڪومتي ڪريڪ ڊائون جي حصي طور لڳ ڀڳ 72,000 شڪي گروهي ميمبرن کي جيل موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://diario.elmundo.sv/politica/asi-procesaran-a-los-71976-detenidos-en-el-regimen-de-excepcion|title=Así Procesarán a los 71,976 Detenidos en el Régimen de Excepción|trans-title=This Is How They Will Process the 71,976 Detained in the State of Exception|language=es|date=25 July 2023|access-date=8 August 2022|work=[[El Mundo (El Salvador)|El Mundo]]|first1=Jessica|last1=Guzmán|archive-date=25 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725195654/https://diario.elmundo.sv/politica/asi-procesaran-a-los-71976-detenidos-en-el-regimen-de-excepcion|url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{Main|ايل سلواڊور جي ثقافت}} [[File:SalvadorDelMundo.jpg|thumb|upright|ڌرتيءَ جي گولي تي مسيح جو مشهور مجسمو [[Monumento al Divino Salvador del Mundo|مونومينٽو ال ديوينو سلواڊور ڊيل مونڊو]] ('دنيا جي خدائي نجات ڏيندڙ جو يادگار') جو حصو آهي، جيڪو پلازا ايل سلواڊور ڊيل مونڊو ('دنيا جي نجات ڏيندڙ جو چوڪ') تي واقع آهي ۽ ايل سلواڊور جي گاديءَ واري شهر سان سلواڊور جو هڪ مشهور نشان آهي.]] مقامي، اسپيني بيٺڪي ۽ آفريقي اثرن مان، مقامي ماڻهن، يورپي آبادڪارن ۽ غلام بڻايل آفريقين وچ ۾ شادين جي نتيجي ۾ هڪ گڏيل آبادي وجود ۾ آئي. ڪيٿولڪ چرچ سلواڊوري ثقافت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. آرچ بشپ [[آسڪر روميرو]] سلواڊوري گهرو ويڙهه کان اڳ ٿيندڙ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي مخالفت ۾ پنهنجي ڪردار سبب قومي هيرو آهي.<ref name=Eaton>Eaton, Helen-May (1991). ''[http://scholars.wlu.ca/etd/116/ The impact of the Archbishop Óscar Romero's alliance with the struggle for liberation of the Salvadoran people: A discussion of church-state relations (El Salvador)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425045908/http://scholars.wlu.ca/etd/116/ |date=25 April 2012 }}'' (M.A. thesis) Wilfrid Laurier University</ref> ايل سلواڊور ۾ اهم پرڏيهي شخصيتن ۾ جيسوئيٽ پادري ۽ پروفيسر [[اگناسيو اياڪوريا]]، [[اگناسيو مارٽن-بارو]] ۽ [[سيگنڊو مونٽيس]] شامل هئا، جن کي 1989ع ۾ گهرو ويڙهه جي عروج دوران سلواڊوري فوج قتل ڪيو. مصوري، ٺڪر جو ڪم ۽ ڪپڙي جو هنر مکيه دستي فني ذريعا آهن. ليکڪ [[فرانسسڪو گاويديا]]، [[سالاروي]] (سلواڊور سالازار اروئي)، [[ڪلاڊيا لارس]]، [[الفريڊو ايسپينو]]، [[پيڊرو خيوفروئي ريواس]]، [[مانليو آرگيتا]]، [[خوسيه روبرٽو سيا]] ۽ شاعر [[روڪي ڊالٽن]] ايل سلواڊور جا اهم اديب آهن. 20هين صديءَ جي نمايان شخصيتن ۾ مرحوم فلمساز بالٽاسار پوليو، عورت فلم ڊائريڪٽر [[پيٽريشيا چيڪا]]، فنڪار [[فرنانڊو يورٽ]] ۽ [[ڪارٽونسٽ]] [[تونيو سالازار]] شامل آهن. گرافڪ آرٽس جي وڌيڪ مشهور نمائندن ۾ مصور [[اسٽوڊيو لينڪا]]، [[اگستو ڪريسپين]]، [[نوئي ڪانخورا]]، [[ڪارلوس ڪانياس]]، [[جيوواني گِل]]، خوليا ڊياس، موريسيو ميخيا، ماريا ايلينا پالومو ڊي ميخيا، [[ڪاميلو مينيرو]]، ريڪارڊو ڪاربونيل، روبرٽو اوئسو، ميگوئل اينخل سيرنا (مصور ۽ ليکڪ، جيڪو MACLo جي نالي سان وڌيڪ مشهور آهي)، ايسائيل اراوخو ۽ ٻيا ڪيترائي شامل آهن. === موسيقي === {{Main|ايل سلواڊور جي موسيقي}} [[File:Debut de la Compañia Infantil de Teatro La Colmenita de El Salvador. (24055587303).jpg|thumb|[[الوارو توريس]] سلواڊور جي سڀ کان مشهور ڳائڻن مان هڪ آهي، جيڪو خاص طور لاطيني پاپ، رومانوي بالڊن ۽ بوليرو صنفن لاءِ مشهور آهي.]] روايتي سلواڊوري موسيقي مقامي، اسپيني ۽ آفريقي اثرن جو ميلاپ آهي. ان ۾ مذهبي گيت شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪرسمس ۽ ٻين موڪلن، خاص طور سينٽن جي عيدن، جي جشن لاءِ استعمال ٿين ٿا. موسيقيءَ جي ٻين روايتي صنفن ۾ دانسا، پاسييو، مارچا ۽ ڪانسيوني شامل آهن، جيڪي جلوس ڪڍندڙ بينڊن، گهٽين ۾ ٿيندڙ پيشڪشين يا اسٽيج تي گروهي يا جوڙن ۾ ٿيندڙ ناچن تي مشتمل آهن. طنزيہ ۽ ٻهراڙيءَ جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غنائي موضوع عام آهن. استعمال ٿيندڙ روايتي سازن ۾ ''[[مارمبا]]''، ''ٽيپيهوئستي''، بانسريون، دهل، [[گويرو|کُرچڻ وارا ساز]] ۽ [[ڪدو]]، گڏوگڏ گٽار ۽ ٻيا ساز شامل آهن. ايل سلواڊور جو مشهور لوڪ ناچ ''[[شوڪ]]'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن جي شروعات [[ڪوخوٽيپيڪي]]، ڪوسڪاٽلان ۾ ٿي. ڪيريبين، ڪولمبيائي ۽ ميڪسيڪي موسيقي ملڪ ۾ ريڊيو ۽ محفلن ۾ عام طور ٻڌي وڃي ٿي، خاص طور بوليرو، ڪومبيا، ميرينگي، لاطيني پاپ، سالسا، باچاتا ۽ ريگيٽون. === کاڌو === {{Main|سلواڊوري کاڌو}} ايل سلواڊور جي نمايان کاڌن مان هڪ ''[[پُپوسا]]'' آهي. ''پُپوساس'' هٿ سان ٺاهيل [[مڪئي]] جون ٽورٽيلائون آهن (''[[ماسا|masa de maíz]]'' يا ''masa de arroz'' مان ٺهيل، يعني مڪئي يا چانورن جي اٽي جو ڳوهيل اٽو جيڪو [[لاطيني آمريڪي کاڌو|لاطيني آمريڪي کاڌي]] ۾ استعمال ٿيندو آهي)، جن ۾ هيٺين شين مان هڪ يا وڌيڪ ڀريون وينديون آهن: پنير (عام طور نرم سلواڊوري پنير جهڙوڪ ''[[ڪيسييو]]''، جيڪو موزاريلا جهڙو هوندو آهي)، ''[[چيچارون]]'' يا [[ريفريڊ بينز]]. ڪڏهن ڪڏهن ڀرائي ''queso con loroco'' هوندي آهي، يعني پنير سان ''[[لورڪو]]''، جيڪو وچ آمريڪا جي مقامي ول جو گلن وارو ڪچو ڪَليو آهي.<ref name="Elsalvador.com">{{cite web|url=http://www.elsalvador.com/noticias/2003/10/31/nacional/nacio7.html|title=Pobladores prehispánicos inventaron las pupusas|publisher=Elsalvador.com|date=31 October 2003|access-date=2 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110503202216/http://www.elsalvador.com/noticias/2003/10/31/nacional/nacio7.html|archive-date=3 May 2011}}</ref> ''Pupusas revueltas'' اهڙيون ''پُپوساس'' آهن، جن ۾ لوبيا، پنير ۽ سور جو گوشت ڀريل هوندو آهي. سبزي خورن لاءِ بہ مختلف قسم موجود آهن. ڪجهه تجربي پسند ريسٽورنٽ ته جهينگي يا پالڪ سان ڀريل ''پُپوساس'' پڻ پيش ڪن ٿا. ''پُپوسا'' نالو پيپل-ناهواٽل لفظ ''pupushahua'' مان نڪتل آهي. ''پُپوسا'' جي اصل بابت اختلاف آهن، جيتوڻيڪ ايل سلواڊور ۾ ان جي موجودگي اسپينين جي اچڻ کان اڳ جي ثابت ٿيل آهي.<ref name="Elsalvador.com" /> ايل سلواڊور ۾ پُپوسا کي ميسوآمريڪي ابن ڏاڏن جي ورثي ۽ ملڪ جي سڀ کان مشهور کاڌي طور سمجهيو وڃي ٿو. سلواڊوري آئين تحت قانونساز فرمان نمبر 655 ذريعي ان کي ”ايل سلواڊور جو قومي کاڌو“ قرار ڏنو ويو آهي. فرمان ۾ اهو بہ ڄاڻايو ويو آهي تہ هر نومبر جي ٻئي آچر تي ملڪ ”پُپوساس جو قومي ڏينهن“ ملهائيندو.<ref>"Decrecto Legislativo No. 655 de la Republica de El Salvador" Asamblea Legislativa-Republica de El Salvador, 11 April 2005, www.asamblea.gob.sv.</ref> ٻيا ٻہ عام سلواڊوري کاڌا ''yuca frita'' ۽ ''panes con pollo'' آهن. ''Yuca frita'' گهڻي تيل ۾ تريل [[ڪساوا]] جي پاڙ آهي، جيڪا [[ڪورٽيدو]] (اچار بڻايل گوبي، بصر ۽ گاجرن جي ملاوٽ) ۽ سور جي کلين سان گڏ ''pescaditas'' (تريل ننڍيون سارڊين مڇيون) سان پيش ڪئي ويندي آهي. يوڪا ڪڏهن ڪڏهن تريل بدران اُٻاريل بہ پيش ڪئي ويندي آهي. ''Pan con pollo/pavo'' (ڪڪڙ/ترڪي سان ماني) گرم سبمرين سينڊوچ آهن، جن ۾ ترڪي يا ڪڪڙ جو گوشت ڀريل هوندو آهي. پکيءَ جي گوشت کي مصالحيدار محلول ۾ رکي پوءِ ڀُڃيو ويندو آهي ۽ هٿ سان ريشا ڪري ڌار ڪيو ويندو آهي. هي سينڊوچ روايتي طور ٽماٽي ۽ واٽرڪريس سان گڏ ڪڪڙين، بصر، ليٽس، ميئونيز ۽ مسٽرڊ سان پيش ڪيو ويندو آهي. [[File:Plain pupusas revueltas.jpg|thumb|''پُپوساس''، ايل سلواڊور جو قومي ۽ سڀ کان مشهور کاڌو]] ايل سلواڊور جي عام ناشتن مان هڪ تريل پلينٽن آهي، جيڪو اڪثر ڪريم سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. اهو سلواڊوري ريسٽورنٽن ۽ گهرن ۾ عام آهي، جن ۾ آمريڪا ڏانهن لڏي ويل مهاجرن جا گهر بہ شامل آهن. [[الگواشٽي]]، جيڪو سڪل ۽ پيٺل [[پيپيٽاس]] مان ٺهيل مصالحو آهي، عام طور لوڻين ۽ مٺين ٻنهي سلواڊوري کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ”''Maria Luisa''“ ايل سلواڊور ۾ عام مٺاڻ آهي. اهو تہن وارو ڪيڪ آهي، جنهن کي نارنگيءَ جي مربّي ۾ ٻوڙيو ويندو آهي ۽ مٿان پائوڊر کنڊ ڇٽبي آهي. سڀ کان مشهور مٺاڻن مان هڪ ''Pastel de tres leches'' (ٽن کيرن جو ڪيڪ) آهي، جيڪو ٽن قسمن جي کير، يعني بخار ڪڍيل کير، گاڙهو مٺو کير ۽ ڪريم مان ٺهندو آهي. سلواڊورين جو هڪ مشهور مشروب ''[[هورچاتا]]'' آهي. ''هورچاتا'' عام طور [[مورو ٻج]] کي پيهي پائوڊر بڻائي، کير يا پاڻي ۽ کنڊ سان ملايو ويندو آهي. ''هورچاتا'' سڄو سال پيئبو آهي ۽ ڏينهن جي ڪنهن بہ وقت استعمال ڪري سگهجي ٿو. اهو گهڻو ڪري ''پُپوساس'' يا تريل يوڪا جي ٿالهيءَ سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. ايل سلواڊور جي ''هورچاتا'' جو ذائقو بلڪل الڳ آهي ۽ ان کي ميڪسيڪي ''هورچاتا'' سان نہ ملائڻ گهرجي، جيڪو چانورن مان ٺهندو آهي. ڪافي بہ صبح جو عام مشروب آهي. ايل سلواڊور جي ٻين مشهور مشروبات ۾ ''ensalada''، يعني ميون جي رس ۾ ترندڙ ڪٽيل ميون مان ٺهيل مشروب، ۽ ''Kolachampan''، ڪمند جي ذائقي وارو ڪاربانائيزڊ مشروب، شامل آهن. === رانديون === {{Main|ايل سلواڊور ۾ رانديون}} [[File:El-salvador san-salvador Estadio-Cuscatlán 2.JPG|thumb|سان سلواڊور ۾ [[ايسٽاديو ڪوسڪاٽلان]] وچ آمريڪا جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم آهي.]] [[فٽبال|فٽبال]] ايل سلواڊور ۾ سڀ کان مشهور راند آهي. [[ايل سلواڊور قومي فٽبال ٽيم]] [[فيفا ورلڊ ڪپ]] لاءِ [[1970ع فيفا ورلڊ ڪپ|1970ع]] ۽ [[1982ع فيفا ورلڊ ڪپ|1982ع]] ۾ ڪواليفاءِ ڪيو. 1970ع واري ٽورنامينٽ لاءِ سندن ڪواليفڪيشن [[فٽبال جنگ]] سبب داغدار ٿي، جيڪا [[هونڊوراس]] خلاف جنگ هئي، جنهن جي ٽيم کي ايل سلواڊور جي ٽيم شڪست ڏني هئي. قومي فٽبال ٽيم سان سلواڊور جي [[ايسٽاديو ڪوسڪاٽلان]] ۾ کيڏي ٿي. اهو 1976ع ۾ کوليو ويو ۽ ان ۾ 53,400 تماشائين جي گنجائش آهي، جنهن ڪري اهو وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم آهي.<ref>{{cite web|title=Estadio Cuscatlán|url=http://www.radioguanaca.net/liga-mayor/playground/1-futbol/7-estadio-cuscatlan|publisher=Radio Guanaca|access-date=25 February 2014|archive-date=25 February 2014|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225234418/http://www.radioguanaca.net/liga-mayor/playground/1-futbol/7-estadio-cuscatlan}}</ref>{{Clear}} == انتظامي ورهاست == {{Further|ايل سلواڊور جا ڊپارٽمينٽ}} ايل سلواڊور [[ايل سلواڊور جا ڊپارٽمينٽ|14 ڊپارٽمينٽن]] (''departamentos'') ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي هلي 44 [[ايل سلواڊور جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽين]] (''municipios'') ۾ ورهايل آهن، ۽ اهي وري 262 ضلعن ۾ ورهايل آهن. {{right| {{El Salvador labeled map}} }} == پڻ ڏسو == {{Portal|ايل سلواڊور|ملڪ|وچ آمريڪا|لاطيني آمريڪا|اتر آمريڪا }} * [[سلواڊورين جي فهرست]] * [[ايل سلواڊور جو خاڪو]] * [[ايل سلواڊور ۾ صحت]] {{Clear}} == حوالا == {{reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * [https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2033.htm "Background Notes"], ''Background Notes: El Salvador'', January 2008. Retrieved 6 March 2008. * Bonner, Raymond. ''Weakness and Deceit: U.S. Policy and El Salvador''. New York: Times Books, 1984. * [https://web.archive.org/web/20260114021956/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/el-salvador/ ''CIA World Factbook''], "El Salvador", 28 February 2008. Retrieved 6 March 2008. * [https://web.archive.org/web/20100510070619/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1109.html "Country Specific Information"], ''U.S. State Department'', 3 October 2007. Retrieved 6 March 2008. * Danner, Mark. ''The Massacre at El Mozote: A Parable of the Cold War''. New York: Vintage Books, 1994. * Foley, Erin. 'Cultures of the world, El Salvador. 1995 * Montgomery, Tommie Sue. ''Revolution in El Salvador: From Civil Strife to Civil Peace''. Boulder, Colorado: Westview Press, 1995. * {{cite thesis|degree=M.A.|first=Audrey Celeste| last=Rosa| title=The courage to change: Salvadoran stories of personal and social transformation (El Salvador) |url=http://scholars.wlu.ca/etd/661/ | publisher=Wilfrid Laurier University|year=1998}} * Stadler, Sidney. ''It Started with an Oyster: The Memoirs of Sidney M. Stadler, CBE''. Penna Press 1975. Autobiography of a British businessman and diplomat in El Salvador, with much on Salvadoran society and politics from the 1920s to 1950s. * Vilas, Carlos. ''Between Earthquakes and Volcanoes: Market, State, and the Revolution America''. New York: Monthly Review Press. 1995. == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|El Salvador|voy=El Salvador}} * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20090727223316/http://embassy.el-salvador.org.uk/ لنڊن ۾ ايل سلواڊور جو سفارتخانو]}} – سلواڊوري زندگي، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياست جي هر پهلوءَ بابت مواد سان ڀرپور ويب سائيٽ. * [https://web.archive.org/web/20081210074035/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-e/el-salvador.html رياست جو سربراهه ۽ ڪابينا جا ميمبر] * [https://web.archive.org/web/20260114021956/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/el-salvador/ ايل سلواڊور]. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. * ''UCB Libraries GovPubs'' تي [https://web.archive.org/web/20080607084758/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/elsalvador.htm ايل سلواڊور] * [[BBC News]] کان [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1220684.stm ايل سلواڊور جو پروفائيل] * {{Wikiatlas|El Salvador}} * [http://www.sahf.org سلواڊورين آمريڪن هيومينيٽيرين فائونڊيشن (SAHF)] * [http://www.fusal.org فائونڊاسيون سلواڊورينيا پارا لا سالود اي ايل ڊيسارولو هيومانو (FUSAL)] * [[International Futures]] کان [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=SV ايل سلواڊور لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون] * [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/SLV/Year/2012/Summary عالمي بئنڪ جي ايل سلواڊور بابت واپاري انگن اکرن جو خلاصو] * [http://www.teachingcentralamerica.org/ ٽيچنگ سينٽرل آمريڪا] {{El Salvador topics}} {{Central America topic}} {{North America topic}} {{Authority control}} {{coord|13|41|N|89|11|W|type:country_region:SV|display=title}} [[زمرو:ايل سلواڊور| ]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1821ع جون قيامون]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي اسپيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻيون اسپيني بيٺڪون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:وچ آمريڪا جو اتر ٽڪنڊو]] [[زمرو:جمهوريائون]] [[زمرو:1821ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايل سيلويڊور]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وچ آمريڪا]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] <references group="lower-alpha"/> 4nmh6c511nd104r6kw69wohh6y7v45a 0 45691 415090 414212 2026-09-26T18:42:33Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415090 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آمريڪا ۾ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = بوليويا جي گهڻ قومي رياست | native_name = {{small|{{name in various languages | name = {{nobold|''(سرڪاري ٻولين ۾)''}} | es = {{lang|es|Estado Plurinacional de Bolivia}} | qu = {{lang|qu|Puliwya Achka Aylluska Mamallaqta}} | ay = {{lang|ay|Wuliwya Walja Ayllunakana Marka}} | gn = {{lang|gn|Tetã Hetate'ýigua Volívia}} }}}} | common_name = بوليويا | name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;line-height:normal;text-align:center;font-size:84%; |title = {{resize|1.0 em|گڏيل سرڪاري نالا}}{{efn|name=a|بوليويا ۾ [[بوليويا جون ٻوليون|ٻين ٻولين]] کي پڻ جائز [[مقامي ٻولي|مقامي ٻولين]] طور سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي. * {{langx|qu|Puliwya Achka Aylluska Mamallaqta}} * {{langx|ay|Wuliwya Walja Suyunakana Marka}} |{{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:80%;font-weight:normal; |rowclass1 = mergedrow |label1=[[ڪيچوا ٻوليون|ڪيچوا]]: |data1={{lang|qu|Puliwya Achka Aylluska Mamallaqta}} |rowclass2 = mergedrow |label2=[[ايمارا ٻولي|ايمارا]]: |data2={{lang|ay|Wuliwya Walja Suyunakana Marka}} |label3=[[گواراني ٻولي|گواراني]]: |data3={{lang|gn|Tetã Blúrinasionál Volívia}} }} }}}} | image_flag = Flag of Bolivia.svg | flag_alt = ڳاڙهي، پيلي ۽ سائي رنگ جي افقي ٽن پٽين وارو جهنڊو | flag_alt2 = 7 × 7 چورس رنگين خانن وارو ويفالا | other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[File:Banner of the Qulla Suyu (1979).svg|100px|]]</div> | other_symbol_type = ٻٽو جهنڊو: {{nobold|{{lang|es|[[ويفالا]]}}}}<ref>{{cite book |title= Spatial Concepts for Decolonizing the Americas |last1= León |first1= Ana María |last2= Herscher |first2= Andrew |editor-first1= Felipe |editor-last1= Hernández |editor-first2= Fernando Luiz |editor-last2= Lara |chapter= Indigenous Modernities: The Tocapu and Other American Grids |year= 2021 |isbn= 978-1-5275-7653-7 |page= 43 |publisher= Cambridge Scholars |chapter-url= https://books.google.com/books?id=F9BJEAAAQBAJ&dq=wiphala+bolivian+dual+flag&pg=PA43 |access-date= 18 March 2023 |archive-date= 10 April 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230410184646/https://books.google.com/books?id=F9BJEAAAQBAJ&dq=wiphala+bolivian+dual+flag&pg=PA43 |url-status= live}}</ref><ref>{{cite book |title= Culture and Customs of Bolivia |last= Galván |first= Javier A. |year= 2011 |isbn= 978-0-313-38364-9 |page= xxiii |publisher= ABC-CLIO |url= https://books.google.com/books?id=7RHY5j45GcAC&dq=wiphala+bolivian+dual+flag&pg=PR23 |access-date= 18 March 2023 |archive-date= 5 April 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230405182429/https://books.google.com/books?id=7RHY5j45GcAC&dq=wiphala+bolivian+dual+flag&pg=PR23 |url-status= live}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.constituteproject.org/constitution/Bolivia_2009.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.constituteproject.org/constitution/Bolivia_2009.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title= Bolivia (Plurinational State of)'s Constitution of 2009, English translation |website=constituteproject.org |publisher= Constitute (Oxford University Press)|access-date= 22 March 2022|quote= رياست جون نشانيون ڳاڙهي، پيلي ۽ سائي رنگ وارو ٽن پٽين جو جهنڊو؛ بوليويا جو قومي ترانو؛ قومي نشان؛ ويفالا؛ روزيٽ؛ ڪنتوتا گل ۽ پاتاخو گل آهن. (آرٽيڪل 6 ii)}}</ref> | image_coat = Escudo de Bolivia.svg | coa_size = 100 | national_anthem = {{native name|es|Himno Nacional de Bolivia|nolink=yes}}<br />"[[بوليويا جو قومي ترانو]]"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Himno Nacional de Bolivia instrumental.ogg|center]]</div> | national_motto = ''La unión es la fuerza''<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/circulonumismaticodecochabamba/posts/la-uni%C3%B3n-hace-la-fuerza-lema-acu%C3%B1ada-en-monedas-bolivianassignificado-contando-c/1586943964839976/|title=LA UNIÓN HACE LA FUERZA, LEMA ACUÑADA EN MONEDAS BOLIVIANAS|publisher=Círculo Numismático Cochabamba|date=14 January 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.opinion.com.bo/articulo/opini-oacute-n/la-union-hace-la-fuerza/20090716205851318090.html|title=La unión hace la fuerza|author=Jaime Liendo Ramos|date=16 July 2009}}</ref><br/>"[[اتحاد ۾ طاقت آهي]]" | image_map = BOL orthographic.svg | map_width = 220px | map_caption = {{map caption |location_color=dark green |region=ڏکڻ آمريڪا |region_color= gray}} | capital = [[سوڪري]]{{efn|name=central_cities|سوڪري آئيني گاديءَ جو هنڌ ۽ حڪومت جي عدالتي شاخ جو مرڪز آهي، جڏهن تہ انتظامي، قانونساز ۽ چونڊ شاخن جا مرڪز لا پاز ۾ آهن.}} | admin_center = [[لا پاز]]{{efn|name=central_cities}} | largest_city = [[سانتا ڪروز ڊي لا سيئرا|سانتا ڪروز]]<br />{{coord|17|48|S|63|10|W}} | official_languages = {{Plainlist| * [[بوليويائي اسپيني|اسپيني]] * [[ڪيچوا ٻوليون|ڪيچوا]] * [[ايمارا ٻولي|ايمارا]] * [[گواراني ٻولي|گواراني]] * [[بوليويا جون ٻوليون|ٻيون مقامي ٻوليون]] }} | ethnic_groups = {{unbulleted list ||{{Tree list}} * 37.63% [[بوليويا جا مقامي ماڻهو|مقامي]] ** 14.48% [[ڪيچوا ماڻهو|ڪيچوا]] ** 14.03% [[ايمارا ماڻهو|ايمارا]] ** 0.91% [[گواراني ماڻهو|گواراني]] ** 1.20% ٻيا {{Tree list/end}} |0.22% [[ڪارا بوليويائي|ڪارا]] |62.15% ٻيا }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>[https://cpv2024.ine.gob.bo/index.php/resultados/sociales-y-economicas/resultados-caracteristicas-soc-eco-autoidentificacion/ Autoidentificación con alguna Nación o Pueblo Indígena Originario Campesino y Afroboliviano] Censo Boliviano 2024</ref> | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=27c | title=National Profiles &#124; World Religion | access-date=12 March 2024 | archive-date=12 March 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240312161315/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=27c | url-status=live}}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 92.8% [[عيسائيت]] ** 81.4% [[بوليويا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 11.4% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |6.5% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪو مذهب ناهي]] |0.7% [[بوليويا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = بوليويائي | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[بوليويا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[روڊريگو پاز]] | leader_title2 = [[بوليويا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ايڊمانڊ لارا]] | leader_title3 = [[بوليويا جي سينيٽ جي صدر|سينيٽ جو صدر]] | leader_name3 = ڊياگو آويلا | leader_title4 = [[بوليويا جي چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر|چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر]] | leader_name4 = رابرٽو ڪاسترو سالازار | legislature = [[گهڻ قومي قانونساز اسيمبلي]] | upper_house = [[سينيٽرن جو چيمبر (بوليويا)|سينيٽرن جو چيمبر]] | lower_house = [[ڊپٽيز جو چيمبر (بوليويا)|ڊپٽيز جو چيمبر]] | sovereignty_type = [[بوليويا جي آزاديءَ جي جنگ|آزادي]] | sovereignty_note = [[اسپين]] کان | established_event1 = [[بوليويا جي آزاديءَ جو اعلان|اعلان]] | established_date1 = 6 آگسٽ 1825ع | established_event2 = تسليم ڪيو ويو | established_date2 = 21 جولاءِ 1847ع | established_event3 = [[بوليويا جو آئين|موجوده آئين]] | established_date3 = 7 فيبروري 2009ع | area_km2 = 1,098,581 | area_footnote = | area_rank = 27هون | area_sq_mi = 424,163 | percent_water = 1.29 | population_census = {{IncreaseNeutral}} 11,365,333<ref name="ine2024">{{cite web |title=Principales resultados - Censo 2024 |url=https://cpv2024.ine.gob.bo/index.php/principal/principales-resultados-v3/ |publisher=Instituto Nacional de Estadística |access-date=31 August 2025 |language=Spanish |date=2025 }}</ref> | population_census_year = 2024 | population_census_rank = 83هون | population_density_km2 = 10.4 | population_density_sq_mi = 26.9 | population_density_rank = 224هون | FR_total_population_estimate_year = 124,428,245 (2019)<ref name=imf>{{cite web| url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=58&pr.y=4&sy=2016&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=218&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=| title=Report for Selected Countries and Subjects| publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]]| access-date=29 August 2020| archive-date=27 May 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200527192142/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=58&pr.y=4&sy=2016&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=218&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=| url-status=live}}</ref> | GDP_PPP = {{increase}} $161.820&nbsp;ارب<ref name="IMFWEO.BO">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/BOL|title=World Economic Outlook Database, April 2025 (Bolivia) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |date=14 April 2026 |access-date=15 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_rank = 89هون | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $12,692<ref name="IMFWEO.BO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 122هون | GDP_nominal = {{increase}} $80.740 ارب<ref name="IMFWEO.BO" /> | GDP_nominal_rank = 86هون | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,333<ref name="IMFWEO.BO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 115هون | Gini = 40.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=3 January 2026|archive-date=26 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230526025607/https://data.worldbank.org/|url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.733 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|title=Human Development Report 2025|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]|date=30 April 2025|access-date=30 April 2025|archive-date=6 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 108هون | currency = [[بوليويائي بوليويانو|بوليويانو]] | currency_code = BOB | time_zone = [[UTC−04:00|BOT]] | utc_offset = −04:00 | date_format = dd/mm/yyyy | calling_code = [[بوليويا جا ٽيليفون نمبر|+591]] | iso3166code = | cctld = [[.bo]] }} '''بوليويا'''،{{Efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Bolivia.ogg|b|ə|ˈ|l|ɪ|v|i|ə}}؛ {{IPA|es|boˈliβja|lang|Es-Bolivia2.ogg}}؛ {{langx|gn|Mborivia}} {{IPA|gn|ᵐboˈɾiʋja|}}؛ {{langx|ay|Wuliwya}} {{IPA|ay|wʊlɪwja|}}؛ {{langx|qu|Puliwya}} {{IPA|qu|pʊlɪwja|}}}} سرڪاري طور '''بوليويا جي گهڻ قومي رياست'''،{{efn|{{langx|es|link=no|Estado Plurinacional de Bolivia}} {{IPA|es|esˈtaðo pluɾinasjoˈnal de βoˈliβja||ES-pe - Estado Plurinacional de Bolivia.ogg}}}} وچ [[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي. ان جي جاگرافي بنيادي طور اولهه ۾ [[اينڊيز]] واري علائقي ۽ اوڀر ۽ اتر ۾ گرم خطي جي هيٺاهين زمينن تي مشتمل آهي. ملڪ جو قدرتي ماحول تمام گهڻو گوناگون آهي، جنهن ۾ وسيع [[ايمازون برساتي ٻيلو|ايمازوني ميدان]]، [[گران چاڪو]]، [[معتدل واديون]]، بلند [[الٽيپلانو]] پوٺو، برف سان ڍڪيل چوٽيون ۽ جبل شامل آهن، ۽ ان جي مختلف علائقن ۽ شهرن ۾ موسمن ۽ حياتياتي علائقن جو وسيع سلسلو ملي ٿو. ان جي اوڀرندي سرحد وٽ دنيا جي سڀ کان وڏي گرم خطي واري آبي زمين [[پنتانال]] جو هڪ حصو پڻ واقع آهي. بوليويا جي اتر ۽ اوڀر ۾ [[برازيل]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پيراگوئي]]، ڏکڻ ۾ [[ارجنٽينا]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[چلي]] ۽ اولهه ۾ [[پيرو]] واقع آهن. حڪومت جو مرڪز [[لا پاز]] آهي، جتي انتظامي، قانونساز ۽ چونڊ شاخون قائم آهن، جڏهن تہ آئيني گاديءَ جو هنڌ [[سوڪري]] آهي، جيڪو [[بوليويا جي عدليه|عدليه]] جو مرڪز آهي. جيتوڻيڪ آباديءَ ۽ شهري مرڪزن جو وڏو حصو اينڊيز واري علائقي ۾ آهي، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ مکيه صنعتي مرڪز [[سانتا ڪروز ڊي لا سيئرا]] اوڀرندي گرم خطي جي هيٺاهين زمينن ۾ واقع آهي. بوليويا هڪ [[خودمختيار رياست]] ۽ آئيني طور [[وحداني رياست]] آهي، جيڪا [[بوليويا جا کاتا|نون کاتن]] ۾ ورهايل آهي. بوليويا جي اينڊيز ۽ هيٺاهين علائقن واري جاگرافيائي ورڇ سان گڏ اقتصادي ۽ ثقافتي فرق پڻ موجود آهن، جن جو اظهار ''[[ڪامبا]]'' ۽ ''[[ڪولا (نسبتي نالو)|ڪولا]]'' جهڙن نسبتي نالن ۾ ٿئي ٿو. ملڪ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو [[اينڊيز]] جبلن جي سلسلي اندر اچي ٿو. {{convert|1098581|km2|sp=us}} ايراضيءَ سان بوليويا برازيل، ارجنٽينا، پيرو ۽ [[ڪولمبيا]] کان پوءِ ڏکڻ آمريڪا جو پنجون سڀ کان وڏو ملڪ آهي. پيراگوئي سان گڏ اهو [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جي ٻن سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪن مان هڪ آهي. اهو [[ڏاکڻو اڌ گولو|ڏاکڻي اڌ گولي]] جو سڀ کان وڏو سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ آهي، ۽ ٻن دريائي نظامن، [[اڪرا درياهه|اڪرا]]–[[پوروس درياهه|پوروس]]–[[ايمازون درياهه|ايمازون]] ۽ [[پيراگوئي درياهه|پيراگوئي]]–[[پرانا درياهه|پرانا]]، وسيلي ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين پهچ رکندڙ [[اندروني بندرگاهه]] پڻ رکي ٿو. 2024ع جي تازي آدمشماري موجب بوليويا جي آبادي 11.4 ملين هئي.<ref name="ine2024"/> ملڪ [[گهڻ نسلي رياست|گهڻ نسلي]] آهي، جنهن جي آباديءَ ۾ [[آمريڪائن جا مقامي ماڻهو|آمريڪي مقامي ماڻهو]]، [[ميستيزو]] ۽ يورپي توڙي آفريڪي نسل جا ماڻهو شامل آهن. اسپيني سرڪاري ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جڏهن تہ 36 [[بوليويا جون ٻوليون|مقامي ٻوليون]] پڻ سرڪاري حيثيت رکن ٿيون، جن مان [[گواراني ٻولي|گواراني]]، [[ايمارا ٻولي|ايمارا]] ۽ [[ڪيچوا ٻوليون|ڪيچوا]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي وڃن ٿيون. [[اسپيني بيٺڪيت]] کان صديون اڳ موجوده بوليويا جو وڏو حصو [[ٽيواناڪو]] رياستي نظام جو حصو هو، جيڪو لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري زوال پذير ٿيو. 1440ع واري ڏهاڪي جي [[ڪولا-انڪا جنگ]] اولهه بوليويا ۾ [[انڪا سلطنت]] جي حڪمرانيءَ جي شروعات جو سبب بڻي. بوليويا جي اوڀرندي ۽ اترين هيٺاهين علائقن ۾ آزاد غير اينڊين ايمازوني ۽ [[گواراني ماڻهو|گواراني]] قبيلا رهندا هئا. پيرو جي [[ڪوسڪو]] ۽ پيراگوئي جي [[اسونسيون]] کان پهتل اسپيني [[ڪونڪيسٽاڊور|فاتحن]] 16هين صديءَ ۾ طاقت جي زور تي هن علائقي تي قبضو ڪيو. ان کان پوءِ [[اسپيني سلطنت|اسپيني نوآبادياتي دور]] دوران بوليويا جو انتظام [[ريئل آڊيئنسيا آف چارڪاس]] وسيلي هلايو ويندو هو. اسپين پنهنجي سلطنت جو وڏو حصو [[پوتوسي]] جي [[سيرو ريڪو]] مان ڪڍيل چانديءَ جي دولت تي تعمير ڪيو. 25 مئي 1809ع تي [[سوڪري]] ۾ ناڪام بغاوت کان پوءِ سورهن سالن تائين ويڙهه جاري رهي، جنهن کان پوءِ [[سيمون بوليوار]] جي نالي پٺيان جمهوريه قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|date=25 August 2013|title=Salem Press|url=https://salempress.com/store/samples/great_lives_from_history_19th/great_lives_from_history_19th_bolivar.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825121538/https://salempress.com/store/samples/great_lives_from_history_19th/great_lives_from_history_19th_bolivar.htm|url-status=dead|archive-date=25 August 2013|access-date=23 November 2020}}</ref> 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات دوران بوليويا پنهنجي پاڙيسري ملڪن هٿان ڪيترن سرحدي علائقن جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو. انهن ۾ 1899ع کان 1903ع تائين برازيل جي قبضي کان پوءِ [[اڪرا جي جمهوريه|اڪرا]] جو علائقو ۽ [[پئسفڪ جي جنگ]] دوران 1879ع ۾ چلي طرفان قبضي هيٺ آندل ملڪ جو [[ليتورال کاتو|پئسفڪ سامونڊي علائقو]] شامل هئا. بوليويا تي زميندارن ۽ کاڻين جي مفادن سان لاڳاپيل هڪ [[اشرافيه]] جي حڪمراني رهي، جيستائين 1952ع جي [[بوليويا جو قومي انقلاب|بوليويائي قومي انقلاب]] [[عام ووٽ جو حق]] قائم ڪيو، منافعي بخش [[ٽين جي کاڻين]] کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ۽ محدود [[بوليويا ۾ زرعي سڌارا|زرعي سڌارا]] ڪيا. 20هين صديءَ دوران بوليويا ۾ فوجي ۽ سويلين حڪومتون هڪ ٻئي پٺيان اينديون رهيون، ۽ آخري غير چونڊيل فوجي حڪمران 1982ع ۾ اقتدار ڇڏي ويو. جديد بوليويا [[غير وابسته تحريڪ]] (NAM)،<ref>{{Cite news |url=https://www.nti.org/education-center/treaties-and-regimes/non-aligned-movement-nam |title=Non-Aligned Movement (NAM) – The Nuclear Threat Initiative |newspaper=The Nuclear Threat Initiative |access-date=19 October 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019023811/https://www.nti.org/education-center/treaties-and-regimes/non-aligned-movement-nam/ |url-status=live}}</ref> [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] (OAS)، [[ايمازون سهڪار معاهدي جي تنظيم]] (ACTO)، [[بئنڪ آف دي سائوٿ]]، [[ڏکڻ آمريڪي قومن جي يونين]] (USAN) ۽ [[ڏاکڻي گڏيل مارڪيٽ]] ({{lang|es|Mercosur}}) جو ميمبر آهي.<ref>{{Cite magazine |url=https://foreignpolicy.com/2024/07/26/bolivia-mercosur-gas-lithium-arce-coup-economy-politics/ |title=Bolivia's Busy Month |magazine=Foreign Policy |access-date=25 January 2025 |archive-date=5 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250105112744/https://foreignpolicy.com/2024/07/26/bolivia-mercosur-gas-lithium-arce-coup-economy-politics/ |url-status=live }}</ref> بوليويا اڃا تائين هڪ [[ترقي پذير ملڪ]] آهي ۽ ڏکڻ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان غريب ملڪ آهي، جيتوڻيڪ ملڪ غربت جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آندي آهي. ان جا اهم اقتصادي وسيلا زراعت، [[ٻيلا|ٻيلن جي صنعت]]، ماهيگيري، کاڻيون، ڪپڙي ۽ لباس جون شيون، صاف ڪيل ڌاتو ۽ [[تيل صاف ڪرڻ|صاف ڪيل پيٽروليم]] آهن. بوليويا [[بوليويا جي ارضيات|ارضياتي وسيلن]] سان تمام گهڻو مالا مال آهي ۽ ان جي کاڻين مان [[ٽين]]، چاندي، [[ليٿيم]] ۽ ٽامو ڪڍيو وڃي ٿو. ملڪ [[بوليويا ۾ ڪوڪا|ڪوڪا جي ٻوٽن جي پيداوار]] ۽ صاف ڪيل [[ڪوڪين]] جي پيداوار لاءِ پڻ سڃاتو وڃي ٿو. 2021ع ۾ ڪوڪا جي پوک جو اندازو 39,700 هيڪٽر ۽ ڪوڪين جي پيداوار 317 ميٽرڪ ٽن لڳائي وئي.<ref>{{Cite web |date=14 July 2022 |title=ONDCP Releases Data on Coca Cultivation and Production in the Andean Region {{!}} ONDCP |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/ondcp/briefing-room/2022/07/14/ondcp-releases-data-on-coca-cultivation-and-production-in-the-andean-region/ |access-date=21 September 2023 |website=The White House |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002050917/https://www.whitehouse.gov/ondcp/briefing-room/2022/07/14/ondcp-releases-data-on-coca-cultivation-and-production-in-the-andean-region/ |url-status=live}}</ref> ==نالو == بوليويا جو نالو [[سيمون بوليوار]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو [[وينزويلا]] سان تعلق رکندڙ [[اسپيني آمريڪا جون آزاديءَ جون جنگيون|اسپيني آمريڪي آزاديءَ جي جنگين]] جو هڪ اڳواڻ هو.<ref>{{cite web |url= http://salempress.com/store/samples/great_lives_from_history_19th/great_lives_from_history_19th_bolivar.htm |title=Simón Bolívar |publisher=Salem Press |access-date=28 January 2014 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130825121538/https://salempress.com/store/samples/great_lives_from_history_19th/great_lives_from_history_19th_bolivar.htm |archive-date=25 August 2013}}</ref> وينزويلا جي اڳواڻ [[انتونيو خوسيه ڊي سوڪري]] کي بوليوار طرفان اختيار ڏنو ويو هو تہ هو [[سوڪري|چارڪاس]] (هاڻوڪو بوليويا) کي نئين قائم ٿيل پيرو جمهوريه سان ملائي، ان کي [[ريو ڊي لا پلاٽا جا گڏيل صوبا|ريو ڊي لا پلاٽا جي گڏيل صوبن]] سان ملائي، يا اسپين کان ان جي آزاديءَ جو باضابطه اعلان ڪري ان کي مڪمل طور هڪ آزاد رياست بڻائي. سوڪري هڪ بلڪل نئين رياست قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 6 آگسٽ 1825ع تي مقامي حمايت سان ان جو نالو سيمون بوليوار جي اعزاز ۾ رکيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |title=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |website=Historia-bolivia.com |access-date=14 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |archive-date=20 August 2011 |language=es}}</ref> ملڪ جو اصل نالو ”بوليوار جي جمهوريه“ هو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ڪانگريس جي ميمبر [[مانوئل مارٽن ڪروز]] تجويز ڏني تہ: ”جيڪڏهن [[رومولس]] مان روم، تہ پوءِ بوليوار مان بوليويا“ ({{langx|es|Si de Rómulo, Roma; de Bolívar, Bolivia|links=no}}). 3 آڪٽوبر 1825ع تي جمهوريه طرفان ”بوليويا“ نالي جي منظوري ڏني وئي. 2009ع ۾ [[بوليويا جو آئين|نئين آئين]] تحت ملڪ جو سرڪاري نالو بدلائي ”بوليويا جي [[گهڻ قوميت|گهڻ قومي رياست]]“ رکيو ويو، جنهن جو مقصد ملڪ جي گهڻ نسلي نوعيت جي عڪاسي ڪرڻ ۽ نئين آئين تحت بوليويا جي مقامي ماڻهن کي حاصل مضبوط ڪيل حقن کي ظاهر ڪرڻ هو.<ref>{{cite book|first1=Ilan|last1=Kapoor|title=Universal Politics|url=https://books.google.com/books?id=jy5CEAAAQBAJ&pg=PA164|publisher=Oxford University Press|date=2021|isbn=978-0-19-760761-9|page=164}}</ref><ref>{{cite book|editor1-first=Clara|editor1-last=Irazábal|first=Marcela|last=Tovar-Restrepo|chapter=Nations within Nations: Transnationalism and Indigenous Citizenship in Latin America|title=Transbordering Latin Americas: Liminal Places, Cultures, and Powers (T)Here|chapter-url=https://books.google.com/books?id=cfcJAgAAQBAJ&pg=PA150|publisher=Routledge|date=2013|isbn=978-1-135-02239-6|page=150|access-date=30 July 2022|archive-date=2 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240202205451/https://books.google.com/books?id=cfcJAgAAQBAJ&pg=PA150#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> بوليويا جو نالو آزادي جي جنگ وڙھندڙ سائمن بوليوار{{ٻيا نالا|انگريزي=Simon BOLIVAR}} جي نالي تي پيو جيڪو 1825 ۾ اسپيني حڪومت کان ڌار ٿي ويو ھو == تاريخ == {{Main|بوليويا جي تاريخ}} === بيٺڪي دور کان اڳ === [[File:Templo de Kalasasaya, Tiwanaku.jpg|left|thumb|[[ڪالاساسايا|ڪالاساسايا مندر]]، [[ٽيواناڪو رياست|ٽيواناڪو رياست]] (200 ق.م.){{sfn|Kolata|1993|p=}}{{page needed|date=August 2025}}]] جنهن علائقي کي اڄ بوليويا چيو وڃي ٿو، اتي [[ايمارا ماڻهو|ايمارا ماڻهن]] جي اچڻ کان اڳ ئي 2,500 سالن کان وڌيڪ عرصي کان انساني آبادي موجود هئي؛ تنهن هوندي بہ موجوده دور جا ايمارا پاڻ کي قديم [[ٽيواناڪو رياست|ٽيواناڪو تهذيب]] سان ڳنڍين ٿا، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ اولهه بوليويا ۾ [[ٽيواناڪو]] هو. ٽيواناڪو شهر جي شروعات لڳ ڀڳ 1500 ق.م. تائين وڃي ٿي، جڏهن اهو زراعت تي ٻڌل هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو.{{sfn|Fagan|2001|p=203}} [[ايمارا ماڻهو|ايمارا]] برادري 600ع کان 800ع جي وچ ڌاري شهري پکيڙ اختيار ڪئي ۽ [[لا پاز]] کان ڏاکڻي [[اينڊيز]] تائين هڪ اهم علائقائي طاقت بڻجي وئي. شروعاتي اندازن موجب،{{When|date=February 2014}} پنهنجي عروج واري دور ۾ شهر لڳ ڀڳ {{convert|6.5|sqkm|abbr=off|sp=us}} ايراضيءَ تي پکڙيل هو ۽ ان جي آبادي 15,000 کان 30,000 جي وچ ۾ هئي.{{sfn|Kolata|1993|p=145}} تنهن هوندي بہ 1996ع ۾ [[سيٽلائيٽ تصويرون|سيٽلائيٽ تصويرن]] ذريعي ٽيواناڪو جي ٽن مکيه وادين ۾ محفوظ ٿيل ''سوڪا ڪولوس'' ([[اڀريل ٻني|پاڻيءَ سان گهيريل اڀريل ٻنين]]) جي پکيڙ جو نقشو تيار ڪيو ويو. نتيجن مان اندازو لڳايو ويو تہ اهو زرعي نظام 285,000 کان 1,482,000 ماڻهن تائين جي آباديءَ جي گذر سفر جي صلاحيت رکي سگهيو ٿي.{{sfn|Kolata|1996|p={{page needed|date=July 2013}}}}<ref>{{Cite web |title=Tiwanaku, Bolivia - Crystalinks |url=https://www.crystalinks.com/tiwanaku.html |access-date=2025-05-16 |website=www.crystalinks.com |archive-date=26 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426101548/https://www.crystalinks.com/tiwanaku.html |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 400ع ڌاري ٽيواناڪو هڪ مقامي غالب طاقت مان وڌي توسيع پسند رياست بڻجي ويو. هن پنهنجي اثر کي [[يونگاس]] تائين وڌايو ۽ پيرو، بوليويا ۽ چلي جي نون ماڻهن تائين پنهنجي ثقافت ۽ طرز زندگي پهچايو. ان هوندي بہ ٽيواناڪو جي توسيع رڳو تشدد يا سڌي جبر تي ٻڌل نه هئي؛ رياست پنهنجي اثر کي وڌائڻ لاءِ سياسي ڏاهپ استعمال ڪئي، نيون بيٺڪون قائم ڪيون، مقامي واپاري معاهدن کي هٿي ڏني، جن ٻين ثقافتن کي ان سان اقتصادي طور ڳنڍيو، ۽ رياستي مذهبي رسمن کي رائج ڪيو.<ref name="McAndrews, Timothy L. 1997">{{cite journal|last1=McAndrews|first1=Timothy L.|last2=Albarracin-Jordan |first2= Juan |last3=Bermann |first3= Marc |title=Regional Settlement Patterns in the Tiwanaku Valley of Bolivia|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-field-archaeology_spring-1997_24_1/page/67|journal=Journal of Field Archaeology|year=1997|volume=24|issue=1|pages=67–83|doi=10.2307/530562|jstor=530562 |issn = 0093-4690}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise and Fall |url=https://tiwanakuofbolivia.weebly.com/rise-and-fall.html |access-date=2025-05-16 |website=Tiwanaku |language=en |archive-date=15 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250615123237/https://tiwanakuofbolivia.weebly.com/rise-and-fall.html |url-status=live }}</ref> جيئن جيئن برسات آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي، تيئن خوراڪ جا ذخيرا پڻ گهٽجڻ لڳا ۽ نتيجي ۾ حڪمران اشرافيه پنهنجي طاقت وڃائڻ لڳي. ٽيواناڪو لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ اهو علائقو صدين تائين غير آباد رهيو.{{sfn|Kolata|1993|p={{page needed|date=July 2013}}}} 1438ع کان 1527ع جي وچ ۾ [[انڪا سلطنت]] پنهنجي گاديءَ واري شهر [[ڪوسڪو]] کان توسيع ڪندي موجوده بوليويائي اينڊيز جي وڏي حصي تي قبضو قائم ڪيو ۽ پنهنجو اثر [[ايمازون طاس]] جي ڪنارن تائين وڌايو. === بيٺڪي دور === [[File:PMa BOL 108 Sucre.jpg|thumb|1545ع ۾ قائم ٿيل [[پوتوسي|ويلا امپيريل ڊي پوتوسي]] اسپيني بيٺڪي سلطنت لاءِ تمام وڏي اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ تہ ان جي وسيع معدني دولت بيٺڪي دور دوران دنيا جي اڌ کان وڌيڪ چانديءَ جي پيداوار مهيا ڪندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Lane |first=Kris |url=https://books.google.com/books?id=gmGPDwAAQBAJ&dq=potosi+was+of+major+significance+to+the+Spanish+colonial+empire+due+to+its+wealth+of+mineral+resources%2C+supplying+over+half+of+the+world%27s+silver+during+the+colonial+period.+&pg=PR10 |title=Potosi: The Silver City That Changed the World |date=2019-05-28 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-97363-3 |language=en |archive-date=23 November 2025 |access-date=11 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251123211103/https://books.google.com/books?id=gmGPDwAAQBAJ&dq=potosi%20was%20of%20major%20significance%20to%20the%20Spanish%20colonial%20empire%20due%20to%20its%20wealth%20of%20mineral%20resources%2C%20supplying%20over%20half%20of%20the%20world%27s%20silver%20during%20the%20colonial%20period.%20&pg=PR10 |url-status=live }}</ref>]] [[انڪا سلطنت تي اسپيني فتح]] 1524ع ۾ شروع ٿي ۽ 1533ع تائين گهڻي ڀاڱي مڪمل ٿي چڪي هئي. موجوده بوليويا وارو علائقو ان وقت چارڪاس جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ اسپين جي اختيار هيٺ هو. مقامي حڪومت [[ريئل آڊيئنسيا آف چارڪاس|آڊيئنسيا ڊي چارڪاس]] وسيلي هلندي هئي، جنهن جو مرڪز چوڪيساڪا (لا پلاٽا، موجوده [[سوڪري]]) ۾ هو. 1545ع ۾ کاڻين جي شهر طور قائم ڪيل [[پوتوسي]] جلد ئي بي پناهه دولت پيدا ڪرڻ لڳو ۽ 150,000 کان وڌيڪ آباديءَ سان [[نئين دنيا]] جو سڀ کان وڏو شهر بڻجي ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.common-place.org/vol-03/no-04/potosi/ |title=The High Place: Potosi |last=Demos |first= John |publisher=Common-place.org |access-date=14 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114061035/http://www.common-place.org/vol-03/no-04/potosi/ |archive-date=14 November 2012}}</ref><ref>{{Cite web |last=Demos |first=John |title=The High Place: Potosi |url=https://commonplace.online/article/high-place-potosi/ |access-date=2025-05-16 |website=Commonplace |language=en-US}}</ref> [[File:Church in Historic Center - Sucre - Bolivia.jpg|thumb|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري شهر [[سوڪري]] ۾ [[سوڪري ميٽروپوليٽن ڪيٿيڊرل]]]] 16هين صديءَ جي آخر تائين بوليويا جي چاندي [[اسپيني سلطنت]] جي آمدنيءَ جو هڪ اهم ذريعو بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575057_13/Spain.html |title=Conquest in the Americas |publisher=MSN Encarta |date=28 October 2009 |access-date=14 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028035130/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575057_13/Spain.html |archive-date=28 October 2009}}</ref> مقامي ماڻهن کي پورهيتن طور مسلسل استعمال ڪيو ويندو هو ۽ کين اسپين طرفان ڪولمبس کان اڳ واري جبري پورهئي جي نظام [[ميتا (انڪا)|ميتا]] جي اختيار ڪيل صورت هيٺ سخت، غلاميءَ جهڙين حالتن ۾ ڪم ڪرڻو پوندو هو.<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/bolivia/29.htm |title=Bolivia – Ethnic Groups |publisher=Countrystudies.us |access-date=30 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629084332/http://countrystudies.us/bolivia/29.htm |archive-date=29 June 2011 |url-status=live}}</ref> 1776ع ۾ چارڪاس کي [[ريو ڊي لا پلاٽا جي وائسرائلٽي]] ۾ شامل ڪيو ويو. وائسرائلٽي جي گاديءَ واري شهر بيونس آئرس جي ماڻهن چارڪاس جي شاهي آڊيئنسيا واري علائقي لاءِ عام طور ”[[اپر پيرو]]“ ({{Langx|es|link=no|Alto Peru}}) جو اصطلاح استعمال ڪرڻ شروع ڪيو. [[توپاك ڪاتاري]] مارچ 1781ع ۾ مقامي ماڻهن جي بغاوت جي اڳواڻي ڪندي [[لا پاز]] جو گهيرو ڪيو،<ref>{{cite book|last1=Robins |first1= Nicholas A.|last2=Jones |first2= Adam|title=Genocides by the Oppressed: Subaltern Genocide in Theory and Practice|url=https://books.google.com/books?id=AX3UCk_PdEwC|year=2009|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-22077-6|pages=1–2|access-date=14 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015203222/https://books.google.com/books?id=AX3UCk_PdEwC|archive-date=15 October 2015|url-status=live}}</ref> جنهن دوران 20,000 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.duke.edu/~ems19/rebellions/rebellions.html |title=Rebellions |publisher=History Department, Duke University |date=22 February 1999 |access-date=14 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120131062804/http://www.duke.edu/~ems19/rebellions/rebellions.html |archive-date=31 January 2012}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stierman |first=Beth |date=2021-09-05 |title=Bartolina Sisa, a Bolivian heroine |url=https://chacofund.org/bartolina-sisa-a-bolivian-heroine/ |access-date=2025-05-16 |website=The Chaco Fund |language=en-US}}</ref> [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] دوران جيئن جيئن اسپين جي شاهي حڪومت جي طاقت ڪمزور ٿي، تيئن بيٺڪي حڪمرانيءَ خلاف جذبا وڌندا ويا. === آزادي ۽ ان کان پوءِ جون جنگيون === {{Main|بوليويا جي تاريخ (1809–1920)}} [[بوليويا جي آزاديءَ جي جنگ|آزاديءَ جي جدوجهد]] 25 مئي 1809ع تي [[سوڪري]] شهر ۾ شروع ٿي ۽ [[چوڪيساڪا انقلاب]]، جڏهن چوڪيساڪا شهر جو نالو هو، لاطيني آمريڪا ۾ آزاديءَ جي پهرين صدا طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref name=":3">{{Cite journal |last=Cuestas |first=Solange Leonor Zalles |date=2023 |title=LA APUESTA POR EL REALISMO EN CHUQUISACA INICIANDO EL PROCESO DE INDEPENDENCIA. 1809-1812 |url=https://www.proquest.com/docview/2784771022/B92E43993CE949AEPQ/3?accountid=196403&sourcetype=Scholarly%20Journals |journal=Naveg@mérica |language=es |issue=30 |pages=1-30 |via=ProQuest}}</ref> ان انقلاب کان پوءِ 16 جولاءِ 1809ع تي [[لا پاز انقلاب]] ٿيو.<ref name=":3" /> لا پاز انقلاب اسپيني حڪومت کان مڪمل علحدگيءَ جي علامت هو، جڏهن تہ چوڪيساڪا انقلاب ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] طرفان معزول ڪيل اسپيني بادشاهه جي نالي ۾ هڪ مقامي خودمختيار جنتا قائم ڪئي وئي هئي.<ref name=":3" /> ٻئي انقلاب ٿوري عرصي ۾ ختم ٿي ويا ۽ ريو ڊي لا پلاٽا جي وائسرائلٽي جي اسپيني اختيارين کين شڪست ڏني، پر ايندڙ سال [[اسپيني آمريڪا جون آزاديءَ جون جنگيون]] سڄي کنڊ ۾ پکڙجي ويون.<ref name=":3" /> جنگ دوران [[شاهپرست (اسپيني آمريڪي انقلاب)|شاهپرستن]] ۽ محب وطن فوجن بوليويا تي ڪيترائي ڀيرا قبضو ڪيو ۽ ٻيهر وڃايو.<ref name=":3" /> بيونس آئرس ٽي فوجي مهمون موڪليون، پر ٽنهي کي شڪست ملي ۽ آخرڪار ان پنهنجو ڪردار سالتا وٽ قومي سرحدن جي حفاظت تائين محدود ڪري ڇڏيو.<ref name=":3" /> آخرڪار مارشل [[انتونيو خوسيه ڊي سوڪري]] اتر کان ايندڙ فوجي مهم ذريعي، [[سيمون بوليوار]] جي مهم جي حمايت سان، بوليويا کي شاهپرست حڪمرانيءَ کان آزاد ڪرايو. سورهن سالن جي جنگ کان پوءِ 6 آگسٽ 1825ع تي [[بوليويا جي آزاديءَ جو اعلان|جمهوريه جو اعلان]] ڪيو ويو. [[File:Coat of arms of Bolivia (1825).svg|thumb|بوليويا جو پهريون قومي نشان؛ ملڪ جو نالو شروعات ۾ [[سيمون بوليوار]] جي اعزاز ۾ ”بوليوار جي جمهوريه“ رکيو ويو هو]] 1836ع ۾ مارشل [[آندريس ڊي سانتا ڪروز]] جي حڪمرانيءَ هيٺ بوليويا، معزول ڪيل صدر جنرل [[لوئس خوسيه ڊي اوربيگوسو]] کي ٻيهر اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ پيرو تي حملو ڪيو. پيرو ۽ بوليويا گڏجي [[پيرو-بوليويائي ڪنفيڊريشن]] قائم ڪئي، جنهن جو ''اعليٰ محافظ'' سانتا ڪروز هو. ڪنفيڊريشن ۽ چلي وچ ۾ ڇڪتاڻ کان پوءِ چلي 28 ڊسمبر 1836ع تي جنگ جو اعلان ڪيو. ارجنٽينا پڻ 9 مئي 1837ع تي الڳ طور ڪنفيڊريشن خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. [[ڪنفيڊريشن جي جنگ]] دوران پيرو-بوليويائي فوجن ڪيترين اهم ڪاميابين حاصل ڪيون، جن ۾ ارجنٽائن جي فوجي مهم جي شڪست ۽ [[اريڪيپا]] شهر ڀرسان [[پاوڪارپاتا ضلعو|پاوڪارپاتا]] جي ميدانن ۾ چلي جي پهرين مهم جي شڪست شامل هئي. چلي جي فوج ۽ ان جي پيرووي باغي اتحادين بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ پاوڪارپاتا معاهدي تي صحيحون ڪيون. معاهدي موجب چلي کي پيرو-بوليويا مان واپس وڃڻو هو، قبضي ۾ ورتل ڪنفيڊريشن جا جهاز واپس ڪرڻا هئا، اقتصادي لاڳاپا معمول تي آڻڻا هئا ۽ ڪنفيڊريشن کي پيرو جو چلي ڏانهن قرض ادا ڪرڻو هو. تنهن هوندي بہ چلي جي حڪومت ۽ عوام امن معاهدي کي رد ڪري ڇڏيو. چلي ڪنفيڊريشن خلاف ٻي فوجي مهم شروع ڪئي ۽ [[يونگائي جي جنگ]] ۾ ان کي شڪست ڏني. ان شڪست کان پوءِ سانتا ڪروز استعيفا ڏني ۽ پهرين ايڪواڊور ۽ پوءِ پيرس ۾ جلاوطني اختيار ڪئي، جڏهن تہ پيرو-بوليويائي ڪنفيڊريشن ختم ٿي وئي. [[File:Fachada del Banco Nacional de Bolivia, Sucre Bolivia.jpg|left|thumb|سوڪري ۾ [[بئنڪو ناسيونال ڊي بوليويا]] جو تاريخي هيڊڪوارٽر]] پيرو جي ٻيهر آزاديءَ کان پوءِ پيرو جي صدر جنرل [[اگستين گامارا]] بوليويا تي حملو ڪيو. 18 نومبر 1841ع تي [[انگاوي جي جنگ]] ٿي، جنهن ۾ بوليويائي فوج گامارا جي پيرووي فوج کي شڪست ڏني ۽ گامارا جنگ ۾ مارجي ويو. فتح کان پوءِ بوليويا ڪيترن محاذن تان پيرو تي حملو ڪيو. پيرو وٽ مادي ۽ انساني وسيلن جي وڌيڪ دستيابي سبب ڏاکڻي پيرو مان بوليويائي فوجن کي ڪڍيو ويو؛ بوليويائي فوج وٽ قبضي کي برقرار رکڻ لاءِ ڪافي سپاهي نه هئا. لوڪومبا–تاڪنا ضلعي ۾ پيرووي سپاهين ۽ هارين جي هڪ دستي بوليويائي ريجمينٽ کي نام نهاد لاس آلتوس ڊي چيپي (لوڪومبا) جي جنگ ۾ شڪست ڏني. ساما ضلعي ۽ اريڪا ۾ پيرو جي ڪرنل خوسيه ماريا لاوايين هڪ فوج منظم ڪئي، جنهن ڪرنل روڊريگيز مگارينيوس جي بوليويائي فوجن کي شڪست ڏئي اريڪا جي بندرگاهه لاءِ خطرو پيدا ڪيو. 7 جنوري 1842ع تي تاراپاڪا جي جنگ ۾ ڪمانڊر خوان بوينديا جي اڳواڻيءَ هيٺ پيرووي مليشيا بوليويائي ڪرنل خوسيه ماريا گارسيا جي دستي کي شڪست ڏني، جيڪو ويڙهه ۾ مارجي ويو. فيبروري 1842ع ۾ بوليويائي فوجون تاڪنا، اريڪا ۽ تاراپاڪا ڇڏي موڪيگوا ۽ پونو ڏانهن واپس هليون ويون.<ref>{{Cite book|title=Albarracín: La portentosa Heroicidad|last=Cavagnaro Orellana|first=Luis|publisher=Archivo Regional de Tacna|year=2002}}</ref> موتوني ۽ اوروريلو جي جنگين پيرو جي علائقي تي قابض بوليويائي فوجن کي واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو ۽ بوليويا کي پيرو جي جوابي حملي جي خطري آڏو آڻي ڇڏيو. 7 جون 1842ع تي پونو جو معاهدو ٿيو، جنهن سان جنگ ختم ٿي. تنهن هوندي بہ ليما ۽ لا پاز وچ ۾ ڇڪتاڻ 1847ع تائين جاري رهي، جڏهن امن ۽ واپار جو معاهدو عمل ۾ آيو. 19هين صديءَ جي شروعات کان وچ تائين سياسي ۽ اقتصادي عدم استحڪام بوليويا کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. ان کان علاوه [[پئسفڪ جي جنگ]] (1879–1883ع) دوران چلي بوليويا جي ڏکڻ اولهه ۾ [[قدرتي وسيلا|قدرتي وسيلن]] سان مالا مال وسيع علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جن ۾ بوليويا جو [[بوليويا جو سامونڊي ڪنارو|سامونڊي ڪنارو]] پڻ شامل هو. چلي موجوده [[چوڪيڪاماتا]] واري علائقي، ان سان لڳندڙ ''ساليتر'' ([[سوڊيم نائٽريٽ|سالٽ پيٽر]]) جي مالا مال ميدانن ۽ [[انتوفاگاستا]] جي بندرگاهه سميت ٻين بوليويائي علائقن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. آزاديءَ کان وٺي بوليويا پنهنجي اڌ کان وڌيڪ علائقي جو ڪنٽرول پاڙيسري ملڪن کي وڃائي چڪو آهي.<ref>{{cite book |last=McGurn Centellas |first=Katherine |date=June 2008 |title=For Love of Land and Laboratory: Nation-building and Bioscience in Bolivia |url=https://books.google.com/books?id=VXD4SlJQYDgC&pg=PA97 |location=Chicago |isbn=978-0-549-56569-7 |access-date=14 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015203222/https://books.google.com/books?id=VXD4SlJQYDgC&pg=PA97 |archive-date=15 October 2015 |url-status=live}}</ref> 1909ع ۾ سفارتي ذريعن وسيلي بوليويا [[مادري ڊي ديوس درياهه]] جي طاس ۽ ايمازون ۾ پوروس جو علائقو وڃائي ڇڏيو ۽ {{nowrap|250,000 ڪلوميٽر²}} ايراضي پيرو جي حوالي ڪئي.<ref>{{Citation|last=Portal Educabolivia|title=Pérdidas territoriales de Bolivia|date=1 August 2014|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ftw65nhfXsA| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211123/Ftw65nhfXsA| archive-date=23 November 2021 | url-status=live|access-date=28 May 2019}}{{cbignore}}</ref> بوليويا [[اڪرا (رياست)|اڪرا]] جو علائقو پڻ [[اڪرا جي جنگ]] ۾ وڃايو، جيڪو ان وقت رٻڙ جي پيداوار سبب وڏي اهميت رکندو هو. هارين ۽ بوليويائي فوج مختصر عرصي تائين جنگ ڪئي ۽ ڪجهه ڪاميابين کان پوءِ، برازيل سان مڪمل جنگ جي خطري سبب، بوليويا کي 1903ع ۾ [[پيٽروپولس جو معاهدو]] ڪرڻو پيو، جنهن تحت اهو مالا مال علائقو بوليويا جي قبضي مان نڪري ويو. هڪ مشهور روايت موجب بوليويا جي صدر [[ماريانو ميلگاريخو]] (1864–1871ع) اهو علائقو ان شيءِ جي بدلي ڏنو، جنهن کي هن ”هڪ شاندار اڇو گهوڙو“ سڏيو هو. ان کان پوءِ اڪرا ۾ برازيلين جو وڏو انگ اچي آباد ٿيو، جنهن آخرڪار برازيل سان ٽڪراءَ ۽ جنگ جو خطرو پيدا ڪيو.<ref>{{Cite web|title=National Gallery: Bolivia {{!}} History Today|url=https://www.historytoday.com/national-gallery/national-gallery-bolivia|access-date=5 November 2021|website=www.historytoday.com|archive-date=5 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105031712/https://www.historytoday.com/national-gallery/national-gallery-bolivia|url-status=dead}}</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۾ عالمي مارڪيٽ ۾ چانديءَ جي قيمت وڌڻ سان بوليويا کي نسبتاً خوشحالي ۽ سياسي استحڪام حاصل ٿيو. === 20هين صديءَ جي شروعات === {{Main|بوليويا جي تاريخ (1920–1964)}} [[File:Map Bolivia territorial loss-en.svg|thumb|left|بوليويا جا علائقائي نقصان (1867–1938ع)]] 20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ٽين]]، چانديءَ جي جاءِ وٺي ملڪ جي دولت جو سڀ کان اهم ذريعو بڻجي ويو. 20هين صديءَ جي پهرين 30 سالن دوران اقتصادي ۽ سماجي اشرافيه جي ڪنٽرول هيٺ هڪ کان پوءِ ٻي حڪومت [[ليسيفيئر]] سرمائيداراڻيون پاليسيون اختيار ڪندي رهي.<ref>{{cite web |last=Rabanus |first= David |url=http://www.bolivien-liest.de/en/country_en.html |title=Background note: Bolivia |publisher=Bolivien-liest.de |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825224419/http://www.bolivien-liest.de/en/country_en.html |archive-date=25 August 2013 |url-status=live}}</ref> ملڪ جي آباديءَ جي اڪثريت تي مشتمل مقامي ماڻهن جون رهڻي ڪهڻي جون حالتون انتهائي خراب رهيون. سندن روزگار جا موقعا کاڻين ۾ ابتدائي ۽ سخت حالتن هيٺ ڪم ڪرڻ ۽ تقريباً جاگيرداري حيثيت رکندڙ وڏين زمينداري ملڪيتن تائين محدود هئا. کين تعليم، اقتصادي موقعن ۽ [[شرڪت (فيصلا سازي)|سياسي شرڪت]] تائين مناسب رسائي حاصل نہ هئي. [[چاڪو جنگ]] (1932–1935ع) ۾ پيراگوئي هٿان بوليويا جي شڪست، جنهن دوران بوليويا تڪراري [[گران چاڪو]] علائقي جو وڏو حصو وڃائي ڇڏيو، ملڪ جي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿي.<ref>{{cite book |last=Osborne |first= Harold |title=Bolivia: A Land Divided |publisher=London: Royal Institute of International Affairs |year=1954}}</ref><ref>{{cite web |author=History World |title=History of Bolivia |publisher=National Grid for Learning |year=2004 |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ac11 |access-date=12 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060821200723/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ac11 |archive-date=21 August 2006 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Forero |first=Juan |title=History Helps Explain Bolivia's New Boldness |work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2006/05/07/weekinreview/07forero.html |date=7 May 2006 |access-date=26 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416175436/http://www.nytimes.com/2006/05/07/weekinreview/07forero.html |archive-date=16 April 2009 |url-status=live}} [http://www.geography.wisc.edu/archiveNews/2006/pdf/NYT-History%20Geography%20Bolivia.pdf (PDF)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324233328/http://www.geography.wisc.edu/archiveNews/2006/pdf/NYT-History%20Geography%20Bolivia.pdf |date=24 March 2009}}, University of Wisconsin–Madison, Department of Geography</ref> [[انقلابي قومپرست تحريڪ]] (MNR)، جيڪا بوليويا جي تاريخ جي اهم سياسي جماعتن مان هڪ آهي، هڪ وسيع عوامي بنياد رکندڙ جماعت طور اڀري. 1951ع جي صدارتي چونڊن ۾ پنهنجي فتح کان محروم ٿيڻ کان پوءِ MNR 1952ع ۾ هڪ ڪامياب انقلاب جي اڳواڻي ڪئي. صدر [[وڪٽر پاز ايسٽينسورو]] جي حڪومت هيٺ MNR، شديد عوامي دٻاءَ جي نتيجي ۾، [[عام ووٽ جو حق]] پنهنجي سياسي پروگرام ۾ شامل ڪيو ۽ وسيع [[زرعي سڌارا]] لاڳو ڪيا، جن وسيلي ٻهراڙيءَ جي تعليم کي هٿي ڏني وئي ۽ ملڪ جي سڀ کان وڏين ٽين جي کاڻين کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو. === 20هين صديءَ جو آخري دور === {{Main|بوليويا جي تاريخ (1964–1982)}} [[File:GralHugoBanzerSuarez.jpg|thumb|upright|1971ع ۾ [[هوگو بانزر سواريز]]، سي آءِ اي جي حمايت سان، هڪ فوجي بغاوت ذريعي صدر [[خوان خوسيه توريس|توريس]] کي [[حڪومت جي تبديليءَ ۾ آمريڪا جي مداخلت|زبردستي اقتدار تان هٽايو]].]] ٻارهن سالن جي هنگامن سان ڀريل حڪمرانيءَ کان پوءِ [[انقلابي قومپرست تحريڪ]] (MNR) ورهائجي وئي. 1964ع ۾ هڪ فوجي [[فوجي آمريت|جنتا]] صدر [[وڪٽر پاز ايسٽينسورو|پاز ايسٽينسورو]] کي سندس ٽئين صدارتي مدي جي شروعات ۾ ئي اقتدار تان هٽائي ڇڏيو. 1969ع ۾ صدر [[ريني بارينتوس]] جي وفات، جيڪو اڳ فوجي جنتا جو ميمبر هو ۽ 1966ع ۾ صدر چونڊيو ويو هو، کان پوءِ ڪمزور حڪومتن جو هڪ سلسلو شروع ٿيو. وڌندڙ عوامي اسيمبلي ۽ صدر [[خوان خوسيه توريس]] جي وڌندڙ مقبوليت کان پريشان ٿي، فوج، MNR ۽ ٻين ڌرين 1971ع ۾ [[هوگو بانزر]] کي صدر بڻايو. بانزر 1997ع ۾ ٻيهر صدر بڻيو ۽ 2001ع تائين ان عهدي تي رهيو. توريس، جيڪو بوليويا مان فرار ٿي ويو هو، کي 1976ع ۾ [[آپريشن ڪونڊور]] جي حصي طور اغوا ڪري قتل ڪيو ويو. آپريشن ڪونڊور ڏکڻ آمريڪا جي ساڄي ڌر جي آمريتن طرفان آمريڪا جي حمايت سان هلندڙ سياسي جبر جي مهم هئي.<ref>{{cite news |title=Operation Condor on Trial in Argentina |url=http://www.ipsnews.net/2013/03/operation-condor-on-trial-in-argentina/ |work=[[Inter Press Service]] |date=5 March 2013 |access-date=17 November 2019 |archive-date=24 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824093106/http://www.ipsnews.net/2013/03/operation-condor-on-trial-in-argentina/ |url-status=live}}</ref> آمريڪا جي [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] (CIA) 1960ع واري ڏهاڪي ۾ بوليويا جي فوجي آمريت کي مالي مدد ڏني ۽ ان جي فوجين کي تربيت ڏني. انقلابي اڳواڻ [[چي گويرا]] کي 9 آڪٽوبر 1967ع تي بوليويا ۾ سي آءِ اي جي آفيسرن ۽ بوليويائي فوج جي ميمبرن تي مشتمل هڪ ٽيم هٿان ماريو ويو. [[فيليڪس روڊريگيز (فوجي)|فيليڪس روڊريگيز]] سي آءِ اي جو هڪ آفيسر هو، جيڪو بوليويائي فوج سان گڏ ان ٽيم ۾ شامل هو، جنهن گويرا کي گرفتار ڪيو ۽ پوءِ کيس گولي هڻي ماريو.<ref name="BBC-2007-10-8">{{Cite journal| url= https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7027619.stm| title= CIA man recounts Che Guevara's death| last= Grant| first= Will| date= 8 October 2007| journal= BBC News| access-date= 2 January 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100127043721/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7027619.stm| archive-date= 27 January 2010| url-status= live}}</ref> روڊريگيز موجب، بوليويا جي صدر طرفان گويرا کي موت جي سزا ڏيڻ جو حڪم ملڻ کان پوءِ هن ”گولي هلائيندڙ سپاهي کي چيو تہ هو احتياط سان نشانو وٺي، جيئن بوليويا جي حڪومت جي ان بيان سان مطابقت برقرار رهي تہ چي بوليويائي فوج سان ويڙهه دوران مارجي ويو هو.“ روڊريگيز اهو پڻ چيو تہ آمريڪي حڪومت چي گويرا کي پاناما منتقل ڪرڻ چاهيو ٿي ۽ هو ”فوجين ڏانهن موڪليل حڪم ۾ ڦيرڦار ڪري چي کي پاناما موڪلڻ جي ڪوشش ڪري سگهيو ٿي، جيئن آمريڪي حڪومت چاهيو ٿي“، پر هن بوليويا جي خواهش موجب ”تاريخ کي پنهنجي واٽ تي هلڻ ڏيڻ“ جو فيصلو ڪيو.<ref name="XXXI-172">{{Cite journal |title=Statements by Ernesto "Che" Guevara Prior to His Execution in Bolivia |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/johnsonlb/xxxi/36271.htm |journal=Foreign Relations of the United States |volume=XXXI, South and Central America; Mexico |id=XXXI: 172 |date=13 October 1967 |publisher=[[United States Department of State]] |access-date=22 May 2019 |archive-date=24 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824093118/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/johnsonlb/xxxi/36271.htm |url-status=live}}</ref> 1978ع جون چونڊون ڌانڌليءَ سبب تڪراري رهيون، جڏهن تہ 1979ع جون چونڊون ڪنهن حتمي نتيجي تائين نہ پهتيون. ان عرصي دوران ڪيترائي [[فوجي بغاوت|فوجي تختا اونڌا]]، جوابي فوجي بغاوتون ۽ نگران حڪومتون قائم ٿيون. 1980ع جي چونڊن کان پوءِ جنرل [[لوئس گارسيا ميزا]] فوجي بغاوت ڪري اقتدار تي قبضو ڪيو. [[بوليويائي مزدورن جو مرڪز]]، جنهن فوجي بغاوت جي مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، کي سخت تشدد ذريعي دٻايو ويو. هڪ سال کان به گهٽ عرصي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. ملڪ جي اهم ترين منشيات اسمگلرن مان هڪ جي سئوٽ گارسيا ميزا ڪوڪين جي پيداوار جي حمايت ڪئي.<ref>A Concise History of Bolivia, Cambridge Concise Histories, by Herbert S. Klein</ref><ref>{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/theticket/articles/2006/0120/1137626790492.html |archive-url=https://archive.today/20130126130236/http://www.irishtimes.com/theticket/articles/2006/0120/1137626790492.html |url-status=dead |archive-date=26 January 2013 |title=Astroturfing all the way to No 1 |last=Boyd |first=Brian |date=20 January 2006 |newspaper=[[The Irish Times]] |access-date=7 April 2010}}</ref> 1981ع ۾ هڪ فوجي بغاوت گارسيا ميزا کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو. ان کان پوءِ چوڏهن مهينن اندر ٽي ٻيون فوجي حڪومتون بوليويا جي وڌندڙ اقتصادي مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ جدوجهد ڪنديون رهيون. وڌندڙ بدامني فوج کي مجبور ڪيو تہ اها 1980ع ۾ چونڊيل [[بوليويا جي قومي ڪانگريس|قومي ڪانگريس]] جو اجلاس گهرائي ۽ ان کي نئون صدر چونڊڻ جي اجازت ڏئي. آڪٽوبر 1982ع ۾ [[هرنان سائلس سوازو]] پنهنجي پهرين صدارتي مدي (1956–1960ع) جي پڄاڻيءَ کان 22 سال پوءِ ٻيهر بوليويا جو صدر بڻيو. === جمهوري نظام ڏانهن منتقلي === {{main|بوليويا جي تاريخ (1982–هاڻوڪو دور)}} 1993ع ۾ [[گونزالو سانچيز ڊي لوزادا]]، [[توپاك ڪاتاري انقلابي آزاديءَ جي تحريڪ]] سان اتحاد ڪري [[بوليويا جو صدر|صدر]] چونڊيو ويو. هن اتحاد اهڙين پاليسين کي هٿي ڏني، جيڪي مقامي ماڻهن جي مفادن ۽ گهڻ ثقافتي سماج کي وڌيڪ اهميت ڏينديون هيون.<ref>{{cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact94/wf950032.txt|title=1994 CIA World FactBook|access-date=4 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100418005802/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact94/wf950032.txt|archive-date=18 April 2010|url-status=live}}</ref> سانچيز ڊي لوزادا اقتصادي ۽ سماجي سڌارن جو هڪ وسيع ۽ تيز رفتار پروگرام اختيار ڪيو. انهن سڌارن مان سڀ کان نمايان ”ڪيپيٽلائيزيشن“ پروگرام تحت نجڪاري هئي، جنهن تحت سيڙپڪار، جيڪي عام طور پرڏيهي هوندا هئا، طئي ٿيل سرمائيداري سيڙپڪاري جي بدلي سرڪاري ادارن ۾ 50 سيڪڙو ملڪيت ۽ انتظامي ڪنٽرول حاصل ڪندا هئا.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1995/07/01/business/international-business-bolivia-sells-utility-to-us-companies.html|title=INTERNATIONAL BUSINESS; Bolivia Sells Utility to U.S. Companies|last=Sims |first=Calvin |date=1 July 1995|newspaper=The New York Times|issn=0362-4331|access-date=31 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020155505/http://www.nytimes.com/1995/07/01/business/international-business-bolivia-sells-utility-to-us-companies.html|archive-date=20 October 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ewing|first1=Andrew|last2=Goldmark|first2=Susan|year=1994|title=Privatization by Capitalization : The Case of Bolivia – A Popular Participation Recipe for Cash-Starved SOEs|url=https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/11679|journal=Viewpoint|publisher=World Bank|access-date=31 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011195151/https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/11679|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}</ref> 1993ع ۾ سانچيز ڊي لوزادا ''پلان ڊي تودوس'' متعارف ڪرايو، جنهن جي نتيجي ۾ حڪومت جي اختيارن جي غير مرڪزيت، [[بين الثقافتي ٻه ٻولي تعليم]] جو نفاذ، [[زراعت|زرعي]] قانون سازي ۽ سرڪاري ملڪيت وارن ڪاروبارن جي [[نجڪاري]] ڪئي وئي. منصوبي ۾ واضح ڪيو ويو هو تہ بوليويا جا شهري ادارن جي گهٽ ۾ گهٽ 51 سيڪڙو ملڪيت جا مالڪ هوندا؛ منصوبي تحت کاڻين کان سواءِ گهڻا [[سرڪاري ملڪيت وارو ادارو|سرڪاري ملڪيت وارا ادارا]] وڪرو ڪيا ويا.<ref>{{cite web|title=Historia de la República de Bolivia|url=http://www.mirabolivia.com/edu/historia.htm|access-date=4 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100228053542/http://www.mirabolivia.com/edu/historia.htm|archive-date=28 February 2010|url-status=live}}</ref> سرڪاري ادارن جي هن نجڪاري معيشت جي [[نيو لبرل ازم|نيو لبرل]] نئين سر بناوٽ جو سبب بڻي.<ref>{{cite journal |url=http://www.temple.edu/gus/kohl/documents/kohlplancitizenshipIJURR603.pdf |doi=10.1111/1468-2427.00451 |title=Restructuring Citizenship in Bolivia: El Plan de Todos |last=Kohl |first=Benjamin |year=2003 |journal=International Journal of Urban and Regional Research |volume=27 |issue=2 |page=337 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208112503/https://www.temple.edu/gus/kohl/documents/kohlplancitizenshipIJURR603.pdf |archive-date=8 February 2013 |citeseerx=10.1.1.363.2012}}</ref> سڌارن ۽ اقتصادي نئين سر بناوٽ جي سماج جي ڪجهه طبقن سخت مخالفت ڪئي، جنهن سبب 1994ع کان 1996ع تائين، خاص طور [[لا پاز]] ۽ [[ڪوڪا]] جي پوک واري چاپاري علائقي ۾، بار بار احتجاج ٿيا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن پرتشدد پڻ بڻجي ويا. [[اينڊيز]] واري علائقي جي مقامي آبادي حڪومتي سڌارن مان مناسب فائدو حاصل نہ ڪري سگهي.<ref>{{cite book|last=Lucero|first=José Antonio|editor=John Burdick |editor2=Philip Oxhorn |editor3=Kenneth M. Roberts|title=Beyond neoliberalism in Latin America?|year=2009|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-61179-5|chapter=Decades Lost and Won: The Articulations of Indigenous Movements and Multicultural Neoliberalism in the Andes}}</ref> ان عرصي دوران بوليويا جي مزدور تنظيمن جي مرڪزي وفاق، [[سينٽرل اوبريرا بوليويانا]] (COB)، جي حڪومت جي پاليسين کي اثرائتي نموني چئلينج ڪرڻ جي صلاحيت پڻ گهٽجندي وئي. [[1995ع بوليويا ۾ گهيرو واري حالت|1995ع ۾ استادن جي هڙتال]] ناڪام ٿي، ڇاڪاڻ تہ COB پنهنجي ڪيترن ئي ميمبرن، جن ۾ تعميراتي ۽ ڪارخانن جا مزدور شامل هئا، جي حمايت گڏ نہ ڪري سگهي. ==== جنرل بانزر جي صدارت (1997–2002ع) ==== 1997ع جي چونڊن ۾ [[قومپرست جمهوري عمل]] (ADN) جي اڳواڻ ۽ اڳوڻي آمر (1971–1978ع) جنرل [[هوگو بانزر]] 22 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن تہ MNR جي اميدوار کي 18 سيڪڙو ووٽ مليا. پنهنجي حڪومت جي شروعات ۾ صدر بانزر چاپاري علائقي ۾ غير قانوني ڪوڪا جي فصل کي ختم ڪرڻ لاءِ خاص پوليس دستا استعمال ڪرڻ جي پاليسي شروع ڪئي. خائمي پاز زامورا جي [[انقلابي کاٻي ڌر جي تحريڪ (بوليويا)|انقلابي کاٻي ڌر جي تحريڪ]] (MIR) بانزر حڪومت جي سڄي عرصي دوران اتحادي جماعت رهي ۽ هن پاليسي، جنهن کي ”وقار جو منصوبو“ سڏيو ويندو هو، جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |url=http://chakana.nl/files/pub/AssiesSalman_2005_Ethnicity-and-Politics-in-Bolivia.pdf |title=Ethnicity and Politics in Bolivia |publisher=Ethnopolitics 4(3):269–297 |date=September 2005 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724150223/http://chakana.nl/files/pub/AssiesSalman_2005_Ethnicity-and-Politics-in-Bolivia.pdf |archive-date=24 July 2011 |url-status=dead}}</ref> بانزر حڪومت پنهنجي اڳوڻي حڪومت جي آزاد مارڪيٽ ۽ نجڪاريءَ وارين پاليسين کي جاري رکيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري شروع ٿيل نسبتاً مضبوط اقتصادي واڌ سندس حڪومت جي لڳ ڀڳ ٽئين سال تائين جاري رهي. ان کان پوءِ علائقائي، عالمي ۽ ملڪي عنصرن اقتصادي واڌ ۾ گهٽتائي آندي. ارجنٽينا ۽ برازيل ۾ مالي بحرانن، برآمد ٿيندڙ شين جي عالمي قيمتن ۾ گهٽتائي ۽ ڪوڪا جي شعبي ۾ روزگار جي گهٽتائي بوليويا جي معيشت کي متاثر ڪيو. عوام ۾ سرڪاري شعبي ۾ وڏي پيماني تي بدعنوانيءَ جو تصور پڻ موجود هو. انهن عنصرن بانزر جي صدارتي مدي جي ٻئي اڌ دوران سماجي احتجاجن ۾ واڌ آندي. جنوري 1999ع کان اپريل 2000ع تائين، ان وقت بوليويا جي ٽئين وڏي شهر [[ڪوچابامبا]] ۾ پرڏيهي ڪمپنين طرفان [[پاڻيءَ جي نجڪاري]] ۽ ان کان پوءِ پاڻيءَ جي اگهن ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻ تي واڌ خلاف وڏي پيماني تي [[2000ع ڪوچابامبا احتجاج|احتجاج]] ٿيا. 6 آگسٽ 2001ع تي ڪينسر جي تشخيص ٿيڻ کان پوءِ بانزر صدارت تان استعيفا ڏني. هو هڪ سال کان به گهٽ عرصي بعد وفات ڪري ويو. نائب صدر [[خورخي ڪيروگا|خورخي فرنانڊو ڪيروگا راميريز]] سندس صدارتي مدي جو آخري سال مڪمل ڪيو. ==== سانچيز ڊي لوزادا ۽ ميسا جون صدارتون (2002–2005ع) ==== جون 2002ع جي قومي چونڊن ۾ اڳوڻو صدر [[گونزالو سانچيز ڊي لوزادا]] (MNR) 22.5 سيڪڙو ووٽن سان پهرين نمبر تي آيو، جڏهن تہ ڪوڪا جي حامي ۽ مقامي هاري اڳواڻ [[ايوو مورالس]] ([[سوشلزم ڏانهن تحريڪ (بوليويا)|سوشلزم ڏانهن تحريڪ]]، MAS) 20.9 سيڪڙو ووٽن سان ٻئي نمبر تي رهيو. جولاءِ ۾ MNR ۽ چوٿين نمبر تي آيل MIR، جنهن جي چونڊن ۾ ٻيهر اڳوڻي صدر خائمي پاز زامورا اڳواڻي ڪئي هئي، وچ ۾ ٿيل معاهدي ڪانگريس جي ٻئي مرحلي ۾ سانچيز ڊي لوزادا جي چونڊ تقريباً يقيني بڻائي ڇڏي. 6 آگسٽ تي هن ٻيو ڀيرو صدر طور حلف کنيو. MNR جي سياسي پروگرام جا ٽي بنيادي مقصد معيشت جي بحالي ۽ روزگار پيدا ڪرڻ، بدعنوانيءَ خلاف ڪارروائي ۽ سماجي شموليت هئا. 2003ع ۾ [[بوليويا گئس تڪرار]] شروع ٿيو. 12 آڪٽوبر 2003ع تي حڪومت ايل آلتو ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو، جڏهن پرتشدد جهڙپن ۾ پوليس جي فائرنگ سبب 16 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪيترائي درجن زخمي ٿيا. استعيفا ڏيڻ يا وڌيڪ خونريزيءَ جي خطري کي منهن ڏيڻ جي وچ ۾ سانچيز ڊي لوزادا ڪانگريس جي هنگامي اجلاس ڏانهن خط موڪلي پنهنجي استعيفا پيش ڪئي. استعيفا قبول ٿيڻ ۽ سندس نائب صدر [[ڪارلوس ميسا]] جي صدر بڻجڻ کان پوءِ هو هڪ باقاعده تجارتي اڏام ذريعي آمريڪا هليو ويو. ملڪ جي اندروني صورتحال بين الاقوامي سطح تي اهڙي سياسي ڪارروائي لاءِ ناموافق بڻجي وئي. 2005ع ۾ گئس بابت احتجاج ٻيهر شروع ٿيڻ کان پوءِ ڪارلوس ميسا جنوري 2005ع ۾ استعيفا ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ڪانگريس سندس استعيفا قبول نہ ڪئي. 22 مارچ 2005ع تي، ڪيترن هفتن جي نون روڊن واري احتجاجن کان پوءِ، جن ۾ تنظيمن ميسا تي آمريڪي ڪارپوريٽ مفادن آڏو جهڪڻ جو الزام لڳايو، هن ٻيهر ڪانگريس کي استعيفا پيش ڪئي، جيڪا 10 جون تي قبول ڪئي وئي. سپريم ڪورٽ جي چيف جسٽس [[ايڊوارڊو روڊريگيز (سياستدان)|ايڊوارڊو روڊريگيز]]، ڪارلوس ميسا جي جاءِ تي عبوري صدر طور حلف کنيو. ==== مورالس جي صدارت (2005–2019ع) ==== [[File:Presidentes_del_Perú_y_Bolivia_inauguran_Encuentro_Presidencial_y_III_Gabinete_Binacional_Perú-Bolivia_(36962597345)_(cropped).jpg|thumb|upright|اڳوڻو صدر [[ايوو مورالس]]]] [[ايوو مورالس]] [[2005ع بوليويا جي صدارتي چونڊ|2005ع جي صدارتي چونڊ]] ۾ 53.7 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2005/12/19/world/americas/coca-advocate-wins-election-for-president-in-bolivia.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529185642/http://www.nytimes.com/2005/12/19/world/americas/coca-advocate-wins-election-for-president-in-bolivia.html |archive-date=29 May 2015 |url-access=subscription |url-status=live |title=Coca Advocate Wins Election for President in Bolivia |work=[[The New York Times]] |date=19 December 2005 |access-date=4 October 2020}}</ref> 1 مئي 2006ع تي مورالس، اهڙي قدم جو مطالبو ڪندڙ احتجاجن کان پوءِ، بوليويا جي هائيڊروڪاربن اثاثن کي [[بوليويا گئس تڪرار|ٻيهر قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/05/02/world/americas/02bolivia.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060623191023/http://www.nytimes.com/2006/05/02/world/americas/02bolivia.html |archive-date=23 June 2006 |url-access=subscription |url-status=live |title=Bolivian Nationalizes the Oil and Gas Sector |work=[[The New York Times]] |date=2 May 2006 |access-date=4 October 2020}}</ref> پنهنجي چونڊ مهم دوران ڪيل واعدي کي پورو ڪندي مورالس 6 آگسٽ 2006ع تي [[بوليويا جي آئين ساز اسيمبلي]] جو افتتاح ڪيو، جنهن جو مقصد اهڙو نئون آئين تيار ڪرڻ هو، جيڪو مقامي اڪثريت کي وڌيڪ اختيار ڏئي.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/5251306.stm |title=Push for new Bolivia constitution |work=BBC News |date=6 August 2006 |access-date=30 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327011109/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/5251306.stm |archive-date=27 March 2010 |url-status=live}}</ref> 2009ع ۾ نئون آئين منظور ٿيو ۽ ملڪ جو نالو بدلائي ”بوليويا جي گهڻ قومي رياست“ رکيو ويو. اڳوڻو آئين صدر کي لڳاتار ٻيهر چونڊجڻ جي اجازت نہ ڏيندو هو، جڏهن تہ نئين آئين صرف هڪ ڀيرو ٻيهر چونڊجڻ جي اجازت ڏني. ان سان اهو تڪرار شروع ٿيو تہ ڇا ايوو مورالس ٻئي مدي لاءِ چونڊ وڙهي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ سندس پهريون مدو اڳوڻي آئين تحت شروع ٿيو هو. ان کان پوءِ ٿيل نئين عام چونڊ ۾ مورالس 61.36 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ٻيهر چونڊيو ويو. سندس جماعت [[سوشلزم ڏانهن تحريڪ (بوليويا)|سوشلزم ڏانهن تحريڪ]] پڻ [[بوليويا جي قومي ڪانگريس|قومي ڪانگريس]] جي ٻنهي ايوانن ۾ ٻه ڀاڱي ٽي اڪثريت حاصل ڪئي.<ref>{{Cite news|last1=Carroll|first1=Rory|last2=Schipani|first2=Andres|url=https://www.theguardian.com/world/2009/dec/07/morales-presidential-victory|title=Evo Morales wins landslide victory in Bolivian presidential elections|date=7 December 2009|work=The Guardian|access-date=9 March 2020|issn=0261-3077|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519000700/https://www.theguardian.com/world/2009/dec/07/morales-presidential-victory|url-status=live}}</ref> 2013ع تائين ايوو مورالس ۽ سندس جماعت بوليويا جي صدارت لاءِ ٽئين مدي جي ڪوشش ڪئي. مخالف ڌر دليل ڏنو تہ ٽيون مدو غير آئيني هوندو، پر بوليويا جي آئيني عدالت فيصلو ڏنو تہ اڳوڻي آئين تحت مورالس جو پهريون صدارتي مدو نئين آئين جي مدي جي حد ۾ شمار نہ ٿيندو.<ref>{{Cite news|date=21 May 2013|title=Bolivia: New law backs President Evo Morales third term|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-22605030|access-date=4 October 2020|archive-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211163602/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-22605030|url-status=live}}</ref> ان فيصلي مورالس کي 2014ع ۾ ٽئين مدي لاءِ چونڊ وڙهڻ جي اجازت ڏني ۽ هو 64.22 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ٻيهر چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2014/10/12/world/americas/bolivia-elections/index.html|title=Evo Morales declares victory in Bolivian election|author1=Carlos Montero|author2=Catherine E. Shoichet|website=CNN|date=12 October 2014|access-date=9 March 2020|archive-date=17 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217225042/https://www.cnn.com/2014/10/12/world/americas/bolivia-elections/index.html|url-status=live}}</ref> پنهنجي ٽئين صدارتي مدي دوران مورالس چوٿين مدي لاءِ چونڊ وڙهڻ جي رٿابندي شروع ڪئي. [[2016ع بوليويا جو آئيني ريفرنڊم]] ووٽرن کان پڇيو تہ ڇا آئين ۾ تبديلي آڻي مورالس کي هڪ وڌيڪ صدارتي مدي لاءِ چونڊ وڙهڻ جي اجازت ڏني وڃي. مورالس ٿوري فرق سان ريفرنڊم هارائي ويو؛<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/en/bolivians-protest-after-supreme-court-allows-president-evo-morales-to-run-for-fourth-term/a-46622525 |title=Bolivians protest after Supreme Court allows President Evo Morales to run for fourth term |date=6 December 2018 |publisher=Deutsche Welle |access-date=9 March 2020 |archive-date=27 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027113640/https://www.dw.com/en/bolivians-protest-after-supreme-court-allows-president-evo-morales-to-run-for-fourth-term/a-46622525 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ 2017ع ۾ سندس جماعت بوليويا جي آئيني عدالت ۾ درخواست داخل ڪئي تہ صدارتي مدن جون حدون ختم ڪيون وڃن، ان بنياد تي تہ [[انساني حقن بابت آمريڪي ڪنوينشن]] تحت اهڙيون حدون انساني حقن جي ڀڃڪڙي آهن.<ref>{{Cite web|url=https://nacla.org/news/2017/12/20/bolivia-says-goodbye-term-limits|title=Bolivia Says Goodbye to Term Limits|website=NACLA|access-date=9 March 2020|archive-date=18 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200118180032/https://nacla.org/news/2017/12/20/bolivia-says-goodbye-term-limits|url-status=live}}</ref> [[انساني حقن جي بين-آمريڪي عدالت]] 2018ع ۾ قرار ڏنو تہ عهدي جي مدن جون حدون انساني حقن جي ڀڃڪڙي ناهن؛<ref>{{Cite web|url=https://www.oas.org/en/media_center/press_release.asp?sCodigo=S-011/18|title=OAS – Organization of American States: Democracy for peace, security, and development|last=OAS|date=1 August 2009|website=www.oas.org|access-date=9 March 2020|archive-date=18 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518235022/https://www.oas.org/en/media_center/press_release.asp?sCodigo=S-011/18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2018)010-e|title=Venice Commission Report on Term-Limits Part I – Presidents|publisher=Council of Europe, Venice Commission|access-date=3 September 2019|archive-date=6 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190906000942/https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2018)010-e|url-status=live}}</ref> ان هوندي بہ بوليويا جي آئيني عدالت جي فيصلي تحت مورالس کي 2019ع جي چونڊن ۾ چوٿين مدي لاءِ بيهڻ جي اجازت برقرار رهي. ملڪ جي اعليٰ عدالت جي فيصلي عملي طور سڀني عهدن لاءِ مدن جون حدون ختم ڪري ڇڏيون، جنهن سان مورالس 2019ع ۽ ان کان پوءِ جي چونڊن ۾ پڻ اميدوار ٿيڻ جو اهل ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=3 December 2017|title=Evo for ever? Bolivia scraps term limits as critics blast "coup" to keep Morales in power|url=http://www.theguardian.com/world/2017/dec/03/evo-morales-bolivia-president-election-limits|access-date=4 October 2020|website=The Guardian|archive-date=4 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004030333/https://www.theguardian.com/world/2017/12/03/evo-morales-bolivia-president-election-limits|url-status=live}}</ref> هائيڊروڪاربن جي جزوي [[قومي ملڪيت]] مان حاصل ٿيندڙ آمدني ڪيترن سماجي منصوبن جي مالي مدد ممڪن بڻائي. انهن ۾ 60 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن لاءِ ''رينتا ڊيگنيڊاد'' يعني گهٽ ۾ گهٽ پوڙهائپ واري مالي امداد؛ انقلابي [[خوانا ازوردوي ڊي پاديلا]] (1780–1862ع) جي نالي سان منسوب ''خوانا ازوردوي'' وظيفو، جنهن جو مقصد ٻارن جي موت جي شرح گهٽائڻ لاءِ حامله عورتن ۽ سندن ٻارن جي طبي خرچن جي مڪمل ڪوريج مهيا ڪرڻ هو؛ [[پئسفڪ جي جنگ]] (1879–1884ع) جي ٻارڙي هيرو جي نالي سان منسوب ''خوانسيتو پنٽو'' وظيفو، جيڪو اسڪول ڇڏڻ جي شرح گهٽائڻ لاءِ ثانوي تعليم جي پڄاڻيءَ تائين اسڪول ويندڙ ٻارن جي والدين کي ڏنو ويندو هو؛ ۽ واحد صحت نظام شامل هئا، جنهن 2018ع کان بوليويا جي سڀني شهرين کي مفت طبي سهولتون مهيا ڪرڻ شروع ڪيون.<ref>« Bolivia, una mirada a los logros más importantes del nuevo modelo económico », Economía Plural, La Paz, 2019.</ref> اختيار ڪيل سڌارن جي نتيجي ۾ بوليويا جي اقتصادي نظام کي خطي جي ڪامياب ۽ مستحڪم نظامن مان هڪ قرار ڏنو ويو. 2006ع کان 2019ع جي وچ ۾ مجموعي گهرو پيداوار 9 ارب آمريڪي ڊالرن مان وڌي 40 ارب ڊالرن کان وڌيڪ ٿي وئي، حقيقي اجرتن ۾ واڌ ٿي، في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌي، پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا وڌيا، مهانگائي وڏي حد تائين قابو ۾ آئي ۽ انتهائي غربت 38 سيڪڙو مان گهٽجي 15 سيڪڙو ٿي وئي، يعني 23 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي ٿي.<ref>{{cite web | url=https://www.dw.com/es/cu%C3%A1les-son-las-claves-del-%C3%A9xito-econ%C3%B3mico-boliviano/a-49541834 | title=¿Cuáles son las claves del éxito económico boliviano? &#124; DW &#124; 12.07.2019 | website=[[Deutsche Welle]] | access-date=13 November 2022 | archive-date=3 May 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200503011154/https://www.dw.com/es/cu%C3%A1les-son-las-claves-del-%C3%A9xito-econ%C3%B3mico-boliviano/a-49541834 | url-status=live}}</ref> ==== آنيز جي صدارت (2019–2020ع) ==== {{See also|2019ع بوليويا جون عام چونڊون|2019ع بوليويا جو سياسي بحران}} 2019ع جي چونڊن دوران [[2019ع بوليويا جون عام چونڊون|''ٽرانسميشن ڊي ريسلتادوس اليڪٽورالس پريليمينارس'' (TREP)]]، جيڪو لاطيني آمريڪا ۾ چونڊ عمل جي شفافيت لاءِ استعمال ٿيندڙ تڪڙي ڳڻپ جو طريقو آهي، روڪيو ويو؛ ان وقت 95.63 سيڪڙو ڳڻپ وارا فارم شمار ٿيڻ کان پوءِ مورالس کي 46.86 سيڪڙو ۽ ميسا کي 36.72 سيڪڙو ووٽ مليا هئا.<ref>{{Cite journal|last=Long|first=Guillaume|title=What Happened in Bolivia's 2019 Vote Count? The Role of the OAS Electoral Observation Mission|url=https://cepr.net/images/stories/reports/bolivia-elections-2019-11.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cepr.net/images/stories/reports/bolivia-elections-2019-11.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|journal=Center for Economic and Policy Research|pages=18}}</ref> ڳڻپ روڪجڻ کان ٻن ڏينهن پوءِ سرڪاري نتيجن ۾ مورالس گهربل 10 سيڪڙو پوائنٽن جي فرق کان ٿورو اڳتي نڪري ويو، جيڪو ٻئي مرحلي جي چونڊ کان بچڻ لاءِ ضروري هو. آخري سرڪاري نتيجي موجب مورالس کي 47.08 سيڪڙو ۽ ميسا کي 36.51 سيڪڙو ووٽ مليا، جنهن کان پوءِ ملڪ ۾ احتجاجن ۽ ڇڪتاڻ جي لهر شروع ٿي. مورالس حڪومت طرفان چونڊن ۾ ڌانڌليءَ جي الزامن وچ ۾ چونڊ نتيجن خلاف وڏي پيماني تي [[2019ع بوليويا احتجاج|احتجاج]] منظم ڪيا ويا. 10 نومبر تي [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] (OAS) هڪ ابتدائي رپورٽ جاري ڪئي، جنهن ۾ چونڊن دوران ڪيترين بي ضابطگين جي نشاندهي ڪئي وئي،<ref>{{Cite web|title=Consulates in Argentina operational bases for Bolivian electoral fraud|url=https://en.mercopress.com/2019/12/14/consulates-in-argentina-operational-bases-for-bolivian-electoral-fraud|website=MercoPress|access-date=15 June 2020|archive-date=15 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200615065319/https://en.mercopress.com/2019/12/14/consulates-in-argentina-operational-bases-for-bolivian-electoral-fraud|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Valdivia|first1=Walter D.|date=17 March 2020|title=Bolivia's Electoral Fraud Reckoning|first2=Diego|last2=Escobari|url=https://www.project-syndicate.org/commentary/evo-morales-bolivia-presidential-election-fraud-by-walter-d-valdivia-and-diego-escobari-2020-03|access-date=15 June 2020|website=Project Syndicate|archive-date=8 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908131157/https://www.project-syndicate.org/commentary/evo-morales-bolivia-presidential-election-fraud-by-walter-d-valdivia-and-diego-escobari-2020-03|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=12 pruebas del supuesto fraude electoral presentadas por ingenieros de la UMSA|url=https://eldeber.com.bo/154574_12-pruebas-del-supuesto-fraude-electoral-presentadas-por-ingenieros-de-la-umsa|access-date=15 June 2020|website=El Deber|date=25 October 2019|language=es|archive-date=15 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200615065320/https://eldeber.com.bo/154574_12-pruebas-del-supuesto-fraude-electoral-presentadas-por-ingenieros-de-la-umsa|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ انهن نتيجن تي سخت اختلاف ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|author=Anatoly Kurmanaev|author2=Maria Silvia Trigo|title=A Bitter Election. Accusations of Fraud. And Now Second Thoughts|url=https://www.nytimes.com/2020/06/07/world/americas/bolivia-election-evo-morales.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230016/https://www.nytimes.com/2020/06/07/world/americas/bolivia-election-evo-morales.html |archive-date=7 June 2020 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=5 August 2020|newspaper=The New York Times|date=7 June 2020}}</ref> 7 جون 2020ع تي ''دي نيو يارڪ ٽائمز'' رپورٽ ڪيو تہ 20 آڪٽوبر جي چونڊن کان فوري پوءِ OAS جو تجزيو ناقص هو، پر ان تجزيي اهڙن واقعن جي سلسلي کي هٿي ڏني، جنهن ڏکڻ آمريڪا جي هن ملڪ جي تاريخ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref>{{Cite news|last=Weisbrot|first=Mark|date=18 September 2020|title=Silence reigns on the US-backed coup against Evo Morales in Bolivia|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/sep/18/silence-us-backed-coup-evo-morales-bolivia-american-states|access-date=23 October 2020|issn=0261-3077|archive-date=18 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118195440/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/sep/18/silence-us-backed-coup-evo-morales-bolivia-american-states|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Greenwald|first=Glenn|date=8 June 2020|title=The New York Times Admits Key Falsehoods That Drove Last Year's Coup in Bolivia: Falsehoods Peddled by the U.S., Its Media, and the Times|url=https://theintercept.com/2020/06/08/the-nyt-admits-key-falsehoods-that-drove-last-years-coup-in-bolivia-falsehoods-peddled-by-the-u-s-its-media-and-the-nyt/|access-date=23 October 2020|website=The Intercept|archive-date=21 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921043143/https://theintercept.com/2020/06/08/the-nyt-admits-key-falsehoods-that-drove-last-years-coup-in-bolivia-falsehoods-peddled-by-the-u-s-its-media-and-the-nyt/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Jordan|first=Chuck|date=4 September 2020|title=Congress should investigate OAS actions in Bolivia|url=https://thehill.com/blogs/congress-blog/foreign-policy/515085-congress-should-investigate-oas-actions-in-bolivia|access-date=23 October 2020|website=The Hill|archive-date=24 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024074517/https://thehill.com/blogs/congress-blog/foreign-policy/515085-congress-should-investigate-oas-actions-in-bolivia|url-status=live}}</ref> [[File:Mapa Electoral de Bolivia 2020 Bolivia.svg|thumb|[[2020ع بوليويا جون عام چونڊون]]، کاتن موجب نتيجا]] [[File:Canciller Andrés Allamand participa del saludo protocolar al Presidente de Bolivia, Luis Arce, y al Vicepresidente, David Choquehuanca 02.jpg|thumb|8 نومبر 2020ع تي [[لوئس آرسي]] ۽ [[ڊيوڊ چوڪيهوانڪا]] جي حلف برداري]] ڪيترن هفتن جي احتجاجن کان پوءِ مورالس قومي ٽيليويزن تي پنهنجي استعيفا جو اعلان ڪيو. ان کان ٿورو اڳ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر ان چيف جنرل [[وليمس ڪاليمان]] کيس ”امن ۽ استحڪام“ بحال ڪرڻ لاءِ استعيفا ڏيڻ جي صلاح ڏني هئي.<ref>{{Cite web|last=Londoño|first=Ernesto|date=10 November 2019|title=Bolivian Leader Evo Morales Steps Down|url=https://www.nytimes.com/2019/11/10/world/americas/evo-morales-bolivia.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2019/11/10/world/americas/evo-morales-bolivia.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited|work=The New York Times}}{{cbignore}}</ref><ref>{{Cite news|title=Bolivia's president announces resignation|url=https://www.bbc.com/news/av/world-latin-america-50371215|access-date=4 October 2020|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414232830/https://www.bbc.com/news/av/world-latin-america-50371215|url-status=live}}</ref> مخالف ڌر جي سينيٽر [[جينين آنيز]]، صدر، نائب صدر ۽ قانونساز اداري جي ٻنهي ايوانن جي سربراهن جي عهدن خالي ٿيڻ کان پوءِ آئيني جانشينيءَ جي دعويٰ ڪندي پاڻ کي عبوري صدر قرار ڏنو. آئيني عدالت کيس عبوري صدر طور تسليم ڪندي سندس جانشينيءَ کي آئيني ۽ خودڪار قرار ڏنو.<ref>{{Cite web|title=TCP reconoce posesión de Jeanine Añez|url=https://www.paginasiete.bo/nacional/2019/11/12/tcp-reconoce-posesion-de-jeanine-anez-237202.html|website=www.paginasiete.bo|access-date=11 December 2019|archive-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211023739/https://www.paginasiete.bo/nacional/2019/11/12/tcp-reconoce-posesion-de-jeanine-anez-237202.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 November 2019|title=What's next for Bolivia?|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-50403648|access-date=14 April 2020|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701232812/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-50403648|url-status=live}}</ref> بين الاقوامي سياستدانن، عالمن ۽ صحافين ۾ ان ڳالهه تي اختلاف رهيو تہ انهن واقعن کي فوجي بغاوت قرار ڏنو وڃي يا غير آئيني چوٿين صدارتي مدي خلاف هڪ خودجوش سماجي بغاوت.<ref name="BC2"><nowiki/> *{{cite news|title=Bolivian President Evo Morales resigns|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-50370013|newspaper=BBC News|date=11 November 2019|access-date=23 March 2020|archive-date=25 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191125054606/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-50370013|url-status=live}} *{{cite web|date=10 November 2019|title=Bolivian president Evo Morales resigns after election result dispute|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/10/bolivian-president-evo-morales-resigns-after-election-result-dispute|access-date=10 November 2019|website=The Guardian|archive-date=11 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111055233/https://www.theguardian.com/world/2019/nov/10/bolivian-president-evo-morales-resigns-after-election-result-dispute|url-status=live}} *{{Cite news|date=11 November 2019|title=Nicaraguan government denounces "coup" in Bolivia: statement|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-nicaragua-bolivia-idUSKBN1XL06O|access-date=11 November 2019|archive-date=11 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111222822/https://www.reuters.com/article/us-nicaragua-bolivia-idUSKBN1XL06O|url-status=live}} *{{cite news|date=11 November 2019|title=Mexico says Bolivia suffered coup due to military pressure on Morales|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-bolivia-election-mexico-minister/mexico-says-bolivia-suffered-coup-due-to-military-pressure-on-morales-idUSKBN1XL1S5|access-date=23 March 2020|archive-date=12 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112013317/https://www.reuters.com/article/us-bolivia-election-mexico-minister/mexico-says-bolivia-suffered-coup-due-to-military-pressure-on-morales-idUSKBN1XL1S5|url-status=live}} *{{cite web|author=Sofia Sanchez Manzanaro|author2=Marta Rodríguez|date=12 November 2019|title=Evo Morales political asylum: Is Bolivia facing a coup d'etat?|url=https://www.euronews.com/2019/11/11/evo-morales-resigns-is-bolivia-facing-a-coup-d-etat|website=Euronews|access-date=23 March 2020|archive-date=18 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200118233243/https://www.euronews.com/2019/11/11/evo-morales-resigns-is-bolivia-facing-a-coup-d-etat|url-status=live}} *{{cite web|author=John Bowden|date=11 November 2019|title=Sanders "very concerned about what appears to be a coup" in Bolivia|url=https://thehill.com/policy/international/469951-sanders-says-very-concerned-about-what-appear-to-be-a-coup-in-bolivia|website=The Hill|access-date=23 March 2020|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605062922/https://thehill.com/policy/international/469951-sanders-says-very-concerned-about-what-appear-to-be-a-coup-in-bolivia|url-status=live}} *{{cite web|date=11 November 2019|title=AP Explains: Did a coup force Bolivia's Evo Morales out?|url=https://apnews.com/6b2c94306089451d9761878c9f7ce2f1|access-date=4 December 2019|website=[[Associated Press]]|quote=آيا آچر ڏينهن بوليويا ۾ پيش آيل واقعا فوجي بغاوت هئا يا نہ، اهو هاڻي ملڪ جي اندر ۽ ٻاهر بحث جو موضوع آهي. ... بوليويا جي ”فوجي بغاوت“ گهڻي ڀاڱي اصطلاحن جي تشريح جو سوال آهي.|archive-date=24 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024092220/https://apnews.com/6b2c94306089451d9761878c9f7ce2f1|url-status=live}} </ref><ref> *{{Cite news|last=Fisher|first=Max|date=12 November 2019|title=Bolivia Crisis Shows the Blurry Line Between Coup and Uprising|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2019/11/12/world/americas/bolivia-evo-morales-coup.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2019/11/12/world/americas/bolivia-evo-morales-coup.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited|access-date=4 December 2019|issn=0362-4331|quote=پر سرد جنگ واري دور جي فوجي بغاوتن ۽ انقلابن بابت ٻولي اهڙن واقعن کي واضح بيانين ۾ سمائڻ جي تقاضا ڪري ٿي. ... بوليويا ۽ فوجي بغاوتن جي ماهرن سومر ڏينهن اهڙين ڪاري ۽ اڇي تشريحن کي چئلينج ڪندي تجزيه نگارن ۽ سوشل ميڊيا جي شخصيتن کي معاملي جي وچ وارين پيچيدگين کي ڏسڻ جي اپيل ڪئي.}}{{cbignore}} *{{cite web|last=de Haldevang|first=Max|date=15 November 2019|title=The world's as divided about Bolivia's alleged coup as Bolivians themselves|url=https://qz.com/1748281/experts-are-divided-on-evo-morales-and-bolivias-alleged-coup/|access-date=4 December 2019|website=[[Quartz (publication)|Quartz]]|quote=پوءِ... ڇا اها فوجي بغاوت هئي؟ ان سوال تي ماهر به ٻين ماڻهن جيترا ئي ورهايل آهن.|archive-date=6 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206124449/https://qz.com/1748281/experts-are-divided-on-evo-morales-and-bolivias-alleged-coup/|url-status=live}} *{{cite web|last=Johnson|first=Keith|title=Why Is Evo Morales Suddenly No Longer President of Bolivia?|url=https://foreignpolicy.com/2019/11/11/evo-morales-resigns-president-bolivia/|access-date=4 December 2019|website=[[Foreign Policy]]|date=11 November 2019|quote=لفظ جي ڪنهن بہ معنيٰ ۾ اها فوجي بغاوت نہ هئي، ۽ بوليويا توڙي لاطيني آمريڪا حقيقي فوجي بغاوتن جو تجربو رکن ٿا. فوج بوليويا جو اقتدار نہ سنڀاليو. مورالس جي ان دعويٰ باوجود تہ پوليس وٽ سندس گرفتاريءَ جو وارنٽ هو، هو نہ حراست ۾ هو ۽ نہ ئي کيس ڳوليو پئي ويو.|archive-date=15 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215120051/https://foreignpolicy.com/2019/11/11/evo-morales-resigns-president-bolivia/|url-status=live}} *{{cite web|date=14 November 2019|title=Bolivia reflects the deep polarization crisis in Latin America|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/bolivia-reflects-the-deep-polarization-crisis-in-latin-america/|access-date=4 December 2019|website=[[Atlantic Council]]|quote=ملڪ ان ڳالهه تي بحث ڪري رهيا آهن تہ ايوو مورالس اقتدار ڇو ڇڏيو. ڇا هن پنهنجي مرضيءَ سان اقتدار ڇڏيو يا اها فوجي بغاوت هئي؟ ان سوال جا ٻه مختلف جواب آهن، جيڪي ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا تہ ڪهڙو ملڪ ڳالهائي رهيو آهي.|archive-date=4 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204145704/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/bolivia-reflects-the-deep-polarization-crisis-in-latin-america/|url-status=live}} *{{cite web|last=Adams|first=David C.|date=12 November 2019|title=Coup or not a coup? Bolivia's Evo Morales flees presidential crisis|url=https://www.univision.com/univision-news/latin-america/coup-or-no-coup-bolivias-presidential-crisis|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204145422/https://www.univision.com/univision-news/latin-america/coup-or-no-coup-bolivias-presidential-crisis|archive-date=4 December 2019|publisher=[[Univision]]|quote=اهو بحث تہ اها فوجي بغاوت هئي يا نہ، گهڻي ڀاڱي نظرياتي بنيادن تي ورهايل آهي. مورالس جا کاٻي ڌر جا حامي لاطيني آمريڪا ۾ فوجي بغاوتن جي ڊگهي تاريخ ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جڏهن تہ اڳوڻي صدر جا نقاد سندس اقتدار ۾ گذاريل 14 سالن ۽ آئيني مدي جي حدن ڏانهن اشارو ڪن ٿا. ... سياسي ماهرن موجب اهي واقعا روايتي فوجي بغاوت واري صورتحال سان گهڻي مشابهت نٿا رکن. ... روايتي فوجي بغاوت ۾ فوج عام طور وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪندي، موجوده حڪمران خلاف هٿيار کڻندي ۽ گهٽ ۾ گهٽ عارضي طور پنهنجي ڪنهن شخص کي صدارتي محل ۾ ويهاريندي آهي.}}</ref> مورالس کي ٻيهر صدر بڻائڻ لاءِ احتجاج جاري رهيا ۽ ڪيترن هنڌن تي انتهائي پرتشدد ٿي ويا؛ سرڪاري بسون ۽ خانگي گهر ساڙيا ويا، عوامي بنيادي ڍانچي کي نقصان پهچايو ويو ۽ واٽهڙن کي پڻ نقصان رسيو.<ref>{{Cite web|title=Concejales exigen rigurosidad en la investigación sobre la quema de los 66 buses PumaKatari|work=Concejo Municipal de La Paz |date=21 January 2021|url=https://www.concejomunicipal.bo/2021/01/21/concejales-exigen-rigurosidad-en-la-investigacion-sobre-la-quema-de-los-66-buses-pumakatari/|access-date=26 April 2021|language=es|archive-date=26 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426072523/https://www.concejomunicipal.bo/2021/01/21/concejales-exigen-rigurosidad-en-la-investigacion-sobre-la-quema-de-los-66-buses-pumakatari/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Fiscalía rechaza investigar la quema de buses Pumakatari|url=https://correodelsur.com/seguridad/20201203_fiscalia-rechaza-investigar-la-quema-de-buses-pumakatari.html|access-date=26 April 2021|website=Correo del Sur|language=es|archive-date=26 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426072522/https://correodelsur.com/seguridad/20201203_fiscalia-rechaza-investigar-la-quema-de-buses-pumakatari.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Interrumpen declaración de periodista que denunciaba quema de su casa ante la CIDH|url=http://anp-bolivia.com/interrumpen-declaracion-de-periodista-que-denunciaba-quema-de-su-casa-ante-la-cidh/|access-date=26 April 2021|website=Asociación Nacional de Prensa Boliviana|language=es|archive-date=8 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608150751/https://anp-bolivia.com/interrumpen-declaracion-de-periodista-que-denunciaba-quema-de-su-casa-ante-la-cidh/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Imputan por tres delitos a dos implicados en la quema de la casa de Waldo Albarracín|url=https://www.la-razon.com/nacional/2020/01/24/imputan-por-tres-delitos-a-dos-implicados-en-la-quema-de-la-casa-de-waldo-albarracin/|access-date=26 April 2021|website=La Razón|archive-date=26 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426072522/https://www.la-razon.com/nacional/2020/01/24/imputan-por-tres-delitos-a-dos-implicados-en-la-quema-de-la-casa-de-waldo-albarracin/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Las imágenes de una nueva jornada de violencia y tensión callejera en Bolivia tras la renuncia de Evo Morales|language=es|work=BBC News Mundo|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-50384460|access-date=26 April 2021|archive-date=26 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426072521/https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-50384460|url-status=live}}</ref> آنيز طرفان ”نظم ۽ عوامي استحڪام جي بحالي“ لاءِ ٿيندڙ ڪاررواين ۾ پوليس ۽ فوج کي فوجداري ذميواريءَ کان ڇوٽ ڏيڻ کان پوءِ سيڪيورٽي فورسز مورالس جي حامين خلاف وڌيڪ تشدد استعمال ڪيو.<ref name="Estes 20192">{{Cite news|author=Nick Estes|date=26 November 2019|title=Is Bolivia turning into a rightwing military dictatorship?|work=The Guardian|url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2019/nov/26/bolivia-rightwing-military-dictatorship|access-date=23 October 2020|archive-date=26 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026032602/https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/nov/26/bolivia-rightwing-military-dictatorship|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Miranda|first=Boris|date=20 November 2020|title=Crisis en Bolivia: las violentas protestas de partidarios de Evo Morales dejan 6 muertos y críticas a la represión del gobierno interino|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-50484092|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119124925/https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-50484092|archive-date=19 January 2020|language=es|newspaper=BBC News Mundo}}</ref> اپريل 2020ع ۾ عبوري حڪومت [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] دوران ملڪ جون ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] کان 327 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ قرض ورتو.<ref name="sopitas1802212">{{cite news|last1=Ponce|first1=Erick|date=18 February 2021|title=¿Por qué Bolivia regresó crédito para enfrentar la pandemia de COVID al FMI?|language=es|work=Sopitas.com|url=https://www.sopitas.com/noticias/bolivia-regreso-credito-enfrentar-pandemia-covid-fmi/|access-date=19 February 2021|archive-date=19 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210219014736/https://www.sopitas.com/noticias/bolivia-regreso-credito-enfrentar-pandemia-covid-fmi/|url-status=live}}</ref> نيون چونڊون 3 مئي 2020ع لاءِ مقرر ڪيون ويون، پر [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا|ڪورونا وائرس جي وبا]] سبب چونڊن جو شيڊول ملتوي ڪيو ويو. ==== لوئس آرسي جي صدارت (2020–2025ع) ==== 8 نومبر 2020ع تي [[لوئس آرسي]] پنهنجي نائب صدر [[ڊيوڊ چوڪيهوانڪا]] سان گڏ بوليويا جي صدر طور حلف کنيو.<ref>{{cite news |title=Bolivia's Arce sworn in as socialists return to power after turbulent year |url=https://www.france24.com/en/americas/20201109-bolivia-s-arce-sworn-in-as-socialists-return-to-power-after-turbulent-year |work=France 24 |date=9 November 2020 |access-date=8 December 2022 |archive-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208230256/https://www.france24.com/en/americas/20201109-bolivia-s-arce-sworn-in-as-socialists-return-to-power-after-turbulent-year |url-status=live}}</ref> فيبروري 2021ع ۾ آرسي حڪومت بين الاقوامي مالياتي فنڊ کي لڳ ڀڳ 351 ملين آمريڪي ڊالر واپس ڪيا. ان رقم ۾ اپريل 2020ع ۾ عبوري حڪومت طرفان ورتل 327 ملين ڊالرن جو قرض ۽ لڳ ڀڳ 24 ملين ڊالر وياج شامل هئا. حڪومت چيو تہ قرض بوليويا جي اقتصادي خودمختياريءَ جي تحفظ لاءِ واپس ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ قرض سان لاڳو شرط حڪومت لاءِ قبولڻ جوڳا نہ هئا.<ref name="sopitas1802212"/> 26 جون 2024ع تي [[2024ع بوليويا ۾ فوجي بغاوت جي ڪوشش|فوجي بغاوت جي ڪوشش]]، جنهن جي اڳواڻي [[خوان خوسيه زونيگا]] ڪئي، رڳو پنجن ڪلاڪن کان پوءِ ناڪام ٿي وئي. 26 جون جي شام بوليويا جي پوليس زونيگا کي گرفتار ڪري ورتو.<ref>{{Cite web |last=Ramos |first=Daniel |date=June 26, 2024 |title=Bolivia coup attempt fails after military assault on presidential palace |url=https://www.reuters.com/world/americas/bolivias-president-slams-irregular-mobilization-army-units-2024-06-26/ |access-date=June 26, 2024 |website=Reuters}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.foxnews.com/world/bolivian-president-survives-failed-coup-calls-democracy-respected | title=Bolivian president survives failed coup, calls for 'democracy to be respected,' army general arrested | website=[[Fox News]] | date=26 June 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.cnn.com/2024/06/26/americas/bolivia-coup-attempt-claims-intl-latam/index.html | title=Attempted coup in Bolivia fails after president calls on country to mobilize in defense of democracy | website=[[CNN]] | date=26 June 2024 | access-date=27 June 2024 | archive-date=26 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240626212756/https://www.cnn.com/2024/06/26/americas/bolivia-coup-attempt-claims-intl-latam/index.html | url-status=live }}</ref> ==== 2025ع جون چونڊون ۽ روڊريگو پاز جي صدارت (2025ع–هاڻوڪو دور) ==== {{See also|2025ع بوليويا جون عام چونڊون}} آڪٽوبر 2025ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي [[ڪرسچن ڊيموڪريٽڪ پارٽي (بوليويا)|ڪرسچن ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (PDC) جي [[روڊريگو پاز]]، [[2025ع بوليويا جون عام چونڊون|عام چونڊن]] جي ٻئي مرحلي ۾ ساڄي ڌر جي اڳوڻي صدر [[خورخي ڪيروگا]] کي شڪست ڏئي صدارتي چونڊ کٽي. ان نتيجي سان [[سوشلزم ڏانهن تحريڪ (بوليويا)|سوشلزم ڏانهن تحريڪ]] (MAS) جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو ۽ ملڪ جي سياست ۾ ساڄي ڌر ڏانهن واضح تبديلي آئي.<ref>{{cite news |last1=Rowlands |first1=Lyndal |title=Bolivia elects centre-right Rodrigo Paz as president |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/20/bolivia-elects-centre-right-rodrigo-paz-as-president |work=Al Jazeera |language=en}}</ref> 8 نومبر 2025ع تي روڊريگو پاز بوليويا جي نئين صدر طور حلف کنيو. هن اهڙي وقت اقتدار سنڀاليو، جڏهن ملڪ گذريل 40 سالن جي بدترين اقتصادي بحران کي منهن ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite news |title=Bolivia's President Paz sworn in, ties with US to resume at ambassador level |url=https://www.france24.com/en/live-news/20251108-bolivia-s-new-president-takes-over-inherits-economic-mess |work=France 24 |date=8 November 2025 |language=en |archive-date=18 November 2025 |access-date=9 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118233617/https://www.france24.com/en/live-news/20251108-bolivia-s-new-president-takes-over-inherits-economic-mess |url-status=live }}</ref> == جاگرافي == {{Main|بوليويا جي جاگرافي}} [[File:Satellite image of Bolivia in June 2002.jpg|left|thumb|بوليويا جي سيٽلائيٽ تصوير: اولهه وارو علائقو [[اينڊيز|اينڊيز جبلن]] ۽ [[الٽيپلانو]] جي مٿانهين پٽ سان نمايان آهي، جڏهن تہ اوڀر وارو علائقو [[ايمازون طاس]] جي وسيع هيٺانهين ميدانن تي ٻڌل آهي.]] بوليويا ڏکڻ آمريڪا جي مرڪزي حصي ۾، 57°26'–69°38' اولهه ڊگهائي ڦاڪ ۽ 9°38'–22°53' ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. {{convert|1098581|km2|sqmi|sp=us}} ايراضيءَ سان بوليويا دنيا جو ايراضيءَ جي لحاظ کان 28هون وڏو ملڪ ۽ ڏکڻ آمريڪا جو پنجون وڏو ملڪ آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html | title=Country Comparison :: Area | work=[[The World Factbook]] | publisher=[[Central Intelligence Agency]] | access-date=12 February 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html | archive-date=9 February 2014 | url-status=dead}}</ref> ملڪ [[اينڊيز|مرڪزي اينڊيز]] کان ''[[گران چاڪو]]'' جي هڪ حصي، [[پنتانال]] ۽ [[ايمازون برساتي ٻيلو|ايمازون]] تائين پکڙيل آهي. ملڪ جو جاگرافيائي مرڪز [[سانتا ڪروز کاتو، بوليويا|سانتا ڪروز کاتي]] جي [[نيوفلو ڊي چاويز صوبو|نيوفلو ڊي چاويز صوبي]] ۾ [[ريو گرانڊي (بوليويا)|ريو گرانڊي]] تي واقع ''پورٽو ايسٽريلا'' ("تارن وارو بندرگاهه") سڏيو وڃي ٿو. ملڪ جي جاگرافيءَ ۾ زميني بناوٽ ۽ آبهوا جي وڏي گوناگونيت ملي ٿي. بوليويا ۾ [[حياتي گوناگونيت]] جو درجو تمام مٿانهون آهي،<ref>{{Cite web|date=21 May 2016|title=The top 10 most biodiverse countries|url=https://news.mongabay.com/2016/05/top-10-biodiverse-countries/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210219020710/https://news.mongabay.com/2016/05/top-10-biodiverse-countries/|archive-date=19 February 2021|access-date=23 February 2021|website=Mongabay Environmental News|quote=ڪيترائي ملڪ — بوليويا ... ٿوري فرق سان مٿين ڏهن ملڪن ۾ شامل ٿيڻ کان رهجي ويا. ٻوٽن ۽ جانورن جي ڪجهه گروهن جي لحاظ کان انهن مان ڪجهه ملڪ پنهنجي لاڳاپيل مٿين ڏهن ملڪن ۾ شامل ٿين ٿا.}}</ref> جنهن کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ حياتياتي گوناگونيت رکندڙ علائقن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هتي ڪيترائي [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطا]] پڻ آهن، جن ۾ ''[[الٽيپلانو]]''، [[اڀرندي برساتي ٻيلو|اڀرندي برساتي ٻيلا]] (جن ۾ [[ايمازون برساتي ٻيلو]] پڻ شامل آهي)، خشڪ [[وادي]]ون ۽ ''[[چيڪيتانيا]]'' شامل آهن، جيڪا هڪ [[اڀرندي ۽ نيم اڀرندي گاهستان، ساوانا ۽ جهاڙيون|اڀرندي ساوانا]] آهي.<ref>{{cite web|url=https://birdsofbolivia.org/es/pajareando-en-bolivia/ecorregiones/|title=ECORREGIONES|website=Birds of Bolivia|access-date=17 September 2025|archive-date=5 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251105153507/https://birdsofbolivia.org/es/pajareando-en-bolivia/ecorregiones/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Sabanas Abiertas Bien Drenadas de la Chiquitanía y el Beni|lang=es|url=https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.722407/Sabanas_Abiertas_Bien_Drenadas_de_la_Chiquitan%C3%ADa_y_el_Beni|year=2025}}</ref> انهن علائقن جي اوچائيءَ ۾ تمام وڏو فرق آهي؛ [[نيواڊو ساخاما]] ۾ سامونڊي سطح کان {{convert|6542|m|ft|sp=us}} جي اوچائيءَ کان وٺي [[پيراگوئي درياهه]] جي ڪناري تي لڳ ڀڳ {{convert|70|m|ft|sp=us}} تائين. وڏي جاگرافيائي گوناگونيت باوجود، بوليويا [[پئسفڪ جنگ]] کان وٺي [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] رهيو آهي. [[پورٽو سواريز]]، [[سان ماتياس، سانتا ڪروز|سان ماتياس]] ۽ [[پورٽو ڪيخارو]] [[بوليويا جو پنتانال|بوليويائي پنتانال]] ۾ واقع آهن. بوليويا ۾ [[ٻيلن جو ڍڪ]] ملڪ جي ڪُل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 47 سيڪڙو آهي، جيڪو 2020ع ۾ 50,833,760 هيڪٽر ٻيلن جي برابر هو، جڏهن تہ 1990ع ۾ اهو 57,804,720 هيڪٽر هو. 2020ع ۾ قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلن جي ايراضي 50,771,160 هيڪٽر ۽ پوکيل ٻيلن جي ايراضي 62,600 هيڪٽر هئي. قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلن مان 0 سيڪڙو کي [[بنيادي ٻيلو]] قرار ڏنو ويو، يعني اهڙو ٻيلو جيڪو مقامي وڻن جي نسلن تي مشتمل هجي ۽ جنهن ۾ انساني سرگرميءَ جا واضح نشان نہ هجن؛ جڏهن تہ لڳ ڀڳ 24 سيڪڙو ٻيلن جي ايراضي محفوظ علائقن اندر هئي. 2015ع لاءِ ٻيلن جي 100 سيڪڙو ايراضي [[رياستي ملڪيت|عوامي ملڪيت]] هيٺ ڄاڻائي وئي.<ref>{{Cite book |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |title=Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=2023 |archive-date=11 September 2024 |access-date=27 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911122341/https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Global Forest Resources Assessment 2020, Bolivia |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/BOL/home/overview |website=Food Agriculture Organization of the United Nations}}</ref> بوليويا کي ٽن [[طبعي جاگرافي|طبعي جاگرافيائي]] علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: * '''اينڊيز وارو علائقو''' ڏکڻ اولهه ۾ ملڪ جي 28 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل آهي، جنهن جي ڪُل ايراضي {{convert|307603|km2|sqmi|sp=us}} آهي. هي علائقو {{convert|3000|m|ft|sp=us}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي ۽ اينڊيز جي ٻن وڏن جابلو سلسلن، ''[[ڪورڊيليرا اوڪسيڊينٽل (بوليويا)|ڪورڊيليرا اوڪسيڊينٽل]]'' ("اولهه وارو جابلو سلسلو") ۽ ''[[ڪورڊيليرا سينٽرل (بوليويا)|ڪورڊيليرا سينٽرل]]'' ("مرڪزي جابلو سلسلو") جي وچ ۾ آهي. هتي آمريڪا کنڊ جون ڪجهه بلند ترين چوٽيون واقع آهن، جن ۾ {{convert|6542|m|ft|sp=us}} اوچو [[نيواڊو ساخاما]] ۽ {{convert|6462|m|ft|sp=us}} اوچو [[ايليماني]] شامل آهن. ڪورڊيليرا سينٽرل ۾ [[ٽٽيڪاڪا ڍنڍ]] پڻ واقع آهي، جيڪا دنيا جي سڀ کان اوچي تجارتي طور جهاز رانيءَ لائق ڍنڍ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ آهي؛<ref>{{cite web | url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5080/ | title=Lake Titicaca | publisher=[[UNESCO]] | date=17 June 2005 | access-date=12 February 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140217125355/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5080/ | archive-date=17 February 2014 | url-status=live}}</ref> هي ڍنڍ [[پيرو]] ۽ بوليويا جي وچ ۾ ورهايل آهي. هن علائقي ۾ ''[[الٽيپلانو]]'' ۽ ''[[سالار ڊي اويوني]]'' پڻ واقع آهن؛ سالار ڊي اويوني دنيا جو سڀ کان وڏو [[لوڻ وارو ميدان]] ۽ [[ليٿيم]] جو هڪ اهم ذريعو آهي. * '''ذيلي اينڊيز وارو علائقو''' ملڪ جي مرڪزي ۽ ڏاکڻي حصي ۾ ''[[الٽيپلانو]]'' ۽ اوڀر وارن ''[[ميدان|ليانوس]]'' جي وچ وارو عبوري علائقو آهي. هي علائقو بوليويا جي 13 سيڪڙو ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ {{convert|142815|km2|sqmi|abbr=on}} تي پکڙيل آهي. ان ۾ بوليويا جون واديون ۽ [[يونگاس]] جو علائقو شامل آهن. هي علائقو پنهنجي زرعي سرگرمين ۽ معتدل آبهوا سبب سڃاتو وڃي ٿو. * '''ليانوس وارو علائقو''' اتر اوڀر ۾ ملڪ جي 59 سيڪڙو ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ {{convert|648163|km2|sqmi|abbr=on}} تي پکڙيل آهي. هي ڪورڊيليرا سينٽرل جي اتر ۾ واقع آهي ۽ اينڊيز جي دامن کان [[پيراگوئي درياهه]] تائين پکڙيل آهي. هي سنئين زمين ۽ ننڍن مٿانهين پٽن وارو علائقو آهي، جيڪو وسيع برساتي ٻيلن سان ڍڪيل آهي ۽ تمام گهڻي حياتياتي گوناگونيت رکي ٿو. هي علائقو سامونڊي سطح کان {{convert|400|m|ft|sp=us}} کان گهٽ اوچائيءَ تي واقع آهي. === ارضيات === {{unreferenced section|date=August 2025}} [[File:Sol de Mañana coloración roja.jpg|thumb|[[سول ڊي مانيانا]] (اسپيني ۾ ''صبح جو سج'')، [[ايڊوارڊو اواروا اينڊين فانا نيشنل ريزرو]] ۾ هڪ ارضي حرارتي ميدان آهي، جيڪو شديد آتش فشاني سرگرميءَ، [[فومرول]]ن ۽ [[گيزر]]ن سبب نمايان آهي؛ هتان دٻاءَ هيٺ ٻاڦ 50 ميٽرن تائين اوچي نڪري ٿي.]] [[بوليويا جي ارضيات]] ۾ مختلف قسمن جون [[پٿري بناوٽ|پٿري بناوٽون]]، [[پليٽ ٽيڪٽونڪس|ٽيڪٽونڪ]] ۽ رسوبي ماحول شامل آهن. مجموعي پيماني تي ارضياتي يونٽ طبعي زميني يونٽن سان ٺهڪندڙ آهن. بنيادي طور ملڪ کي ٻن حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه وارو جابلو علائقو، جيڪو پئسفڪ ۾ ٿيندڙ [[سبڊڪشن]] جي عملن کان متاثر آهي، ۽ اوڀر وارا هيٺانهان ميدان، جيڪي مستحڪم [[پليٽ فارم (ارضيات)|پليٽ فارمن]] ۽ [[شيلڊ (ارضيات)|شيلڊن]] تي مشتمل آهن. بوليويا جي [[اينڊيز]] کي ٽن مکيه جابلو سلسلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. اولهه کان اوڀر طرف اهي آهن: [[ڪورڊيليرا اوڪسيڊينٽل (بوليويا)|ڪورڊيليرا اوڪسيڊينٽل]]، جيڪو [[چلي]] سان سرحد ٺاهي ٿو ۽ جنهن ۾ ڪيترائي سرگرم [[آتش فشان]] ۽ [[ارضي حرارتي سرگرمي|ارضي حرارتي علائقا]] موجود آهن؛ [[ڪورڊيليرا سينٽرل (بوليويا)|ڪورڊيليرا سينٽرل]]، جتي ڪنهن زماني ۾ وڏي پيماني تي [[چاندي]] ۽ [[ٽين]] جي کاڻين مان کوٽائي ٿيندي هئي؛ ۽ نسبتاً هيٺاهون [[ڪورڊيليرا اورينٽل (بوليويا)|ڪورڊيليرا اورينٽل]]، جيڪو الڳ جابلو سلسلو هجڻ بدران مرڪزي ڪورڊيليرا جو اوڀر طرف [[فولڊ ۽ ٿرسٽ بيلٽ]] جي صورت ۾ تسلسل آهي. [[سانتا ڪروز کاتو (بوليويا)|سانتا ڪروز]]، [[چوڪيساڪا کاتو|چوڪيساڪا]] ۽ [[تاريخا کاتو|تاريخا]] ۾ اوڀر وارا هيٺانهان ميدان ۽ ذيلي اينڊيز وارو علائقو ڪنهن زماني ۾ هڪ قديم [[پيليوزوئڪ]] [[رسوبي طاس]] هو، جنهن ۾ قيمتي [[پيٽروليم جا ذخيرا|هائيڊروڪاربن جا ذخيرا]] موجود آهن. وڌيڪ اوڀر ۾ برازيل جي سرحد ڀرسان گواپوري شيلڊ واقع آهي، جيڪا مستحڪم [[پري ڪيمبرين]] قلمدار پٿرن مان ٺهيل آهي. === آبهوا === [[File:Koppen-Geiger Map BOL present.svg|thumb|upright=1.4|ڪوپن آبهوا درجابنديءَ موجب بوليويا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |article-number=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214 |doi-access=free|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B}}</ref>]] بوليويا جي آبهوا هڪ ماحولياتي خطي کان ٻئي تائين تمام گهڻي بدلجي ٿي؛ اوڀر جي ''[[ميدان|ليانوس]]'' ۾ اڀرندي آبهوا کان وٺي اولهه جي اينڊيز ۾ [[قطبي آبهوا]] تائين. اونهارا گرم هوندا آهن، اوڀر ۾ گهم وارا ۽ اولهه ۾ خشڪ هوندا آهن. برساتون اڪثر گرمي پد، گهم، هوائن، [[فضائي دٻاءُ]] ۽ ٻاڦجڻ جي شرح کي تبديل ڪنديون آهن، جنهن سبب مختلف علائقن ۾ بلڪل مختلف آبهوا پيدا ٿئي ٿي. جڏهن ''[[ايل نينيو-ڏاکڻي ارتعاش|ايل نينيو]]'' نالي موسمياتي مظاهرو ٿئي ٿو،<ref>{{cite web |language=es |url=http://www.itdg.org.pe/archivos/desastres/reportemarzo.pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20050308110026/http://www.itdg.org.pe/archivos/desastres/reportemarzo.pdf |archive-date=8 March 2005 |title=Fortalecimiento de las Capacidades locales para enfrentar El Fenómeno del Niño en Peru y Bolivia |publisher=itdg.org.pe |access-date=14 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=Deja 56 muertos "El Niño" en Bolivia |publisher=El Financiero |url=http://www.elfinanciero.com.mx/ElFinanciero/Portal/cfpages/contentmgr.cfm?docId=48449&docTipo=1&orderby=docid&sortby=ASC |access-date=14 July 2013 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927001813/http://www.elfinanciero.com.mx/ElFinanciero/Portal/cfpages/contentmgr.cfm?docId=48449&docTipo=1&orderby=docid&sortby=ASC |archive-date=27 September 2007}}</ref> تہ اهو موسم ۾ وڏيون تبديليون آڻي ٿو. اولهه ۾ سيارا تمام ٿڌا هوندا آهن ۽ جابلو سلسلن ۾ برف پوندي آهي، جڏهن تہ اولهه وارن علائقن ۾ تيز هوائن وارا ڏينهن وڌيڪ عام آهن. غير اڀرندي علائقن ۾ سرءُ جي موسم خشڪ هوندي آهي. * '''ليانوس''': [[گهم|گهم واري]] [[اڀرندي آبهوا]]، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|25|°C|F}} آهي. [[ايمازون برساتي ٻيلو]] کان ايندڙ هوائون گهڻي برسات آڻين ٿيون. مئي ۾ خشڪ هوائن سبب برسات گهٽ ٿيندي آهي ۽ گهڻا ڏينهن آسمان صاف رهندو آهي. تنهن هوندي بہ ڏکڻ کان ايندڙ هوائون، جن کي ''سورازوس'' چيو وڃي ٿو، ڪيترن ڏينهن تائين نسبتاً ٿڌو گرمي پد آڻي سگهن ٿيون. * '''[[الٽيپلانو]]''': [[ريگستاني آبهوا|ريگستاني]] کان [[قطبي آبهوا|قطبي]] آبهوا تائين، جنهن ۾ تيز ۽ ٿڌيون هوائون هلن ٿيون. سراسري گرمي پد 15 کان 20 °C تائين رهي ٿو. رات جو گرمي پد تيزيءَ سان گهٽجي 0 °C کان ٿورو مٿي رهجي وڃي ٿو، جڏهن تہ ڏينهن جو موسم خشڪ ۽ [[سج جي روشني|شمسي تابڪاري]] تيز هوندي آهي. [[زميني پالو]] هر مهيني پوي ٿو ۽ برفباري عام آهي. * '''واديون ۽ [[يونگاس]]''': [[معتدل آبهوا]]. اتر اوڀر کان ايندڙ گهم واريون هوائون جبلن ڏانهن ڌڪجن ٿيون، جنهن سبب هي علائقو تمام گهم وارو ۽ برساتي آهي. وڌيڪ اوچائيءَ تي گرمي پد گهٽ هوندو آهي. {{convert|2000|m|ft|sp=us}} جي اوچائيءَ تي برفباري ٿيندي آهي. * '''[[گران چاڪو|چاڪو]]''': [[نيم اڀرندي علائقو|نيم اڀرندي]] [[نيم خشڪ آبهوا]]. جنوري ۾ موسم خاص طور برساتي ۽ گهم واري هوندي آهي؛ سال جي ٻين حصن ۾ پڻ گرم ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون عام آهن. === آبهوا جي تبديليءَ جا اثر === [[File:Chacaltaya, Bolivia.jpg|thumb|[[چاڪالتايا]] اسڪِي تفريحگاهه، [[لا پاز کاتو (بوليويا)|لا پاز کاتو]]]] بوليويا [[آبهوا جي تبديلي]] جي ناڪاري اثرن جي حوالي سان خاص طور حساس آهي. دنيا جي اڀرندي علائقن ۾ موجود [[گليشيئر]]ن مان ويهه سيڪڙو بوليويا ۾ واقع آهن،<ref>{{Cite report |url=https://d1tn3vj7xz9fdh.cloudfront.net/s3fs-public/file_attachments/bolivia-climate-change-adaptation-0911_4.pdf|title=Bolivia Climate change, poverty and adaptation|date=October 2009|publisher=Oxfam International|access-date=12 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215222211/https://d1tn3vj7xz9fdh.cloudfront.net/s3fs-public/file_attachments/bolivia-climate-change-adaptation-0911_4.pdf|archive-date=15 December 2018|url-status=live}}</ref> ۽ جنهن اڀرندي آبهوا ۾ اهي واقع آهن، ان سبب گرمي پد جي تبديلين لاءِ وڌيڪ حساس آهن. اينڊيز ۾ 1939ع کان 1998ع تائين گرمي پد في ڏهاڪي 0.1 °C وڌيو، جڏهن تہ وڌيڪ تازو عرصي ۾ واڌ جي اها رفتار ٽيڻي ٿي وئي، يعني 1980ع کان 2005ع تائين في ڏهاڪي 0.33 °C تائين پهتي.<ref>{{Cite journal|last1=Rangecroft|first1=Sally|last2=Harrison|first2=Stephan|last3=Anderson|first3=Karen|last4=Magrath|first4=John|last5=Castel|first5=Ana Paola |last6=Pacheco|first6=Paula|date=November 2013|title=Climate Change and Water Resources in Arid Mountains: An Example from the Bolivian Andes|journal=Ambio|volume=42|issue=7|pages=852–863|doi=10.1007/s13280-013-0430-6 |issn=0044-7447 |pmc=3790128|pmid=23949894|bibcode=2013Ambio..42..852R}}</ref> ان جي نتيجي ۾ گليشيئر تيزيءَ سان پوئتي هٽي رهيا آهن ۽ اينڊيز جي زرعي شهرن ۾ پاڻيءَ جي اڻڄاتل کوٽ پيدا ٿي رهي آهي. فصلن جي پيداوار گهٽ ٿيڻ وقت هارين عارضي طور شهرن ۾ روزگار اختيار ڪرڻ شروع ڪيو آهي، جڏهن تہ ڪجهه ماڻهن زراعت کي مستقل طور ڇڏي ويجهن شهرن ڏانهن ٻين روزگار جي موقعن لاءِ لڏپلاڻ ڪئي آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Berkes|first1=Fikret|last2=Boillat|first2=Sébastien|date=31 October 2013|title=Perception and Interpretation of Climate Change among Quechua Farmers of Bolivia: Indigenous Knowledge as a Resource for Adaptive Capacity|journal=Ecology and Society|volume=18|issue=4|article-number=art21 |doi=10.5751/ES-05894-180421 |issn=1708-3087|url=http://dlc.dlib.indiana.edu/dlc/bitstream/handle/10535/9194/ES-2013-5894.pdf?sequence=1&isAllowed=y|access-date=6 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721042143/http://dlc.dlib.indiana.edu/dlc/bitstream/handle/10535/9194/ES-2013-5894.pdf?sequence=1&isAllowed=y|archive-date=21 July 2018|url-status=live|doi-access=free}}</ref> ڪجهه مبصر انهن لڏپلاڻ ڪندڙن کي [[ماحولياتي مهاجر|آبهوا سبب پناهگيرن]] جي پهرين نسل طور ڏسن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/news/video/2013/02/05/melting_glaciers_the_slow_disaster_in_the_andes_bolivia|title=Melting glaciers: The Slow Disaster in the Andes|website=World Bank|access-date=12 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301074847/http://www.worldbank.org/en/news/video/2013/02/05/melting_glaciers_the_slow_disaster_in_the_andes_bolivia|archive-date=1 March 2018|url-status=live}}</ref> زرعي زمينن جي ويجهو واقع شهر، جهڙوڪ [[ايل آلٽو]]، نون لڏپلاڻ ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد کي خدمتون مهيا ڪرڻ جي چئلينج کي منهن ڏئي رهيا آهن. پاڻيءَ جو ڪو متبادل ذريعو نہ هجڻ سبب شهر جي موجوده پاڻيءَ جي ذريعن تي پڻ وڌندڙ دٻاءُ پئجي رهيو آهي. بوليويا جي حڪومت ۽ ٻين ادارن [[آبهوا جي تبديلي جا اثر|آبهوا جي تبديليءَ جي اثرن]] کي منهن ڏيڻ لاءِ نيون پاليسيون اختيار ڪرڻ جي ضرورت کي تسليم ڪيو آهي. [[عالمي بئنڪ]] [[ڪلائيميٽ انويسٽمينٽ فنڊز]] (CIF) وسيلي مالي سهائتا فراهم ڪئي آهي ۽ پائليٽ پروگرام فار ڪلائيميٽ ريزيليئنس (PPCR II) تحت نوان [[آبپاشي]] نظام تعمير ڪرڻ، درياهن جي ڪنارن ۽ طاسن جي حفاظت ڪرڻ ۽ مقامي برادرين جي سهڪار سان پاڻيءَ جي وسيلن جي ترقيءَ تي ڪم ڪيو پيو وڃي.<ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2014/07/25/world-bank-fund-climate-change-adaptation-bolivia|title=World Bank to Help Fund Climate Change Adaptation in Bolivia|website=World Bank|access-date=12 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216030915/http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2014/07/25/world-bank-fund-climate-change-adaptation-bolivia|archive-date=16 December 2018|url-status=live}}</ref> === حياتياتي گوناگونيت === [[File:Llamas, Laguna Milluni y Nevado Huayna Potosí (La Paz - Bolivia).jpg|thumb|بوليويا جي اينڊيز ۾ [[لاما]]ن جو هڪ ڌڻ]] [[File:Inia geoffrensis boliviensis 9274062.jpg|thumb|[[بوليويائي درياهي ڊولفن]]، دنيا جي سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري ڊولفن]] بوليويا، [[جاندار]]ن ۽ [[ماحولياتي نظام]]ن جي وڏي گوناگونيت سبب، ”[[هڪجهڙي سوچ رکندڙ انتهائي حياتياتي گوناگونيت وارا ملڪ]]“ واري گروهه جو حصو آهي.<ref>{{cite web|url=http://pe.biosafetyclearinghouse.net/actividades/2009/grouplmmc.pdf|title=Like Minded Megadiverse Countries|access-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106190738/http://pe.biosafetyclearinghouse.net/actividades/2009/grouplmmc.pdf|archive-date=6 January 2014|url-status=live}}</ref> بوليويا ۾ سامونڊي سطح کان {{convert|90|-|6542|m|ft|sp=us}} تائين اوچائيءَ جي وڏي فرق سبب حياتياتي گوناگونيت جي هڪ وسيع حد ملي ٿي. بوليويا جي علائقي ۾ چار قسمن جا [[بايوم]]، 32 ماحولياتي خطا ۽ 199 ماحولياتي نظام شامل آهن. هن جاگرافيائي علائقي اندر ڪيترائي قدرتي پارڪ ۽ محفوظ علائقا موجود آهن، جن ۾ [[نوئل ڪيمپف مرڪادو نيشنل پارڪ]]، [[ماديدي نيشنل پارڪ]]، [[توناري نيشنل پارڪ]]، [[ايڊوارڊو اواروا اينڊين فانا نيشنل ريزرو]] ۽ [[ڪا-ايا ڊيل گران چاڪو نيشنل پارڪ ۽ گڏيل انتظام وارو قدرتي علائقو]] وغيره شامل آهن. بوليويا ۾ ٻج ڏيندڙ ٻوٽن جون 17,000 کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ [[فرن]] جون 1,200 کان وڌيڪ جنسون، ''[[مارڪانٽيوفائٽا]]'' ۽ [[ماس]] جون 1,500 جنسون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 800 قسمن جون فنگس شامل آهن. ان کان سواءِ [[دوا ڏيندڙ ٻوٽو|دوا ڏيندڙ ٻوٽن]] جون 3,000 کان وڌيڪ جنسون پڻ ملن ٿيون. بوليويا کي [[Capsicum pubescens|مرچن]] ۽ [[Capsicum|مرچين]]، مونگ ڦلي، [[Phaseolus vulgaris|عام لوبيا]]، [[ڪساوا|يوڪا]] ۽ کجين جي ڪيترين ئي جنسن جي اصل پيدائش واري علائقي مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. بوليويا ۾ قدرتي طور آلوءَ جا 4,000 کان وڌيڪ قسم پڻ پيدا ٿين ٿا. 2018ع ۾ ملڪ جو [[ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت وارو انڊيڪس]] سراسري اسڪور 8.47/10 هو، جنهن سان بوليويا 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 21هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}</ref> بوليويا ۾ جانورن جون 2,900 کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ 398 ٿڻائتا جانور، 1,400 کان وڌيڪ پکي، يعني دنيا ۾ ڄاتل پکين جو لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو، شامل آهن، جنهن سبب بوليويا پکين جي جنسن جي گوناگونيت جي لحاظ کان دنيا جو ڇهون نمبر ملڪ آهي.<ref>{{cite web | url=http://www.bolivia.com/noticias/Autonoticias/DetalleNoticia40938.asp | title=Bolivia es el Sexto País con la Mayor Cantidad de Especies de Aves en el Mundo | trans-title=Bolivia is the Sixth Country with the Highest Number of Bird Species in the World | language=es | publisher=Bolivia.com | date=10 June 2009 | access-date=21 February 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140225080900/http://www.bolivia.com/noticias/AutoNoticias/DetalleNoticia40938.asp | archive-date=25 February 2014 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-09-12 |title=WHY BOLIVIA? |url=https://birdsofbolivia.org/why-bolivia/ |access-date=2026-07-02 |website=Birds of Bolivia |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bolivia, fuente en diversidad de aves, mira al aviturismo |url=https://correodelsur.com/panorama/20170507/bolivia-fuente-en-diversidad-de-aves-mira-al-aviturismo.html |access-date=2026-07-02 |website=Correo del Sur |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016 |title=Museum of Natural Science researchers publish the first birds of Bolivia field guide |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/567345 |access-date=2026-07-02 |website=www.eurekalert.org}}</ref> ان کان علاوه 204 [[ٻه-رهواسي جانور]]، 277 ريڙهيندڙ جانور ۽ 635 مڇين جون جنسون ملن ٿيون؛ اهي سڀ [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] جون مڇيون آهن، ڇاڪاڻ تہ بوليويا هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي. ان سان گڏ [[ليپيڊوپٽيرا|پوپٽن]] جا 3,000 کان وڌيڪ قسم ۽ [[گهرائپ|گهريلو بڻايل جانورن]] جون 60 کان وڌيڪ جنسون پڻ موجود آهن. 2020ع ۾ بوليويا ۾ نانگ جي هڪ نئين جنس، [[جبلائي فر-ڊي-لانس وائپر]]، دريافت ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|author=Aaliyah Harris|title=20 new species found, and lost wildlife rediscovered, in the Bolivian Andes|url=https://www.cnn.com/2020/12/13/americas/new-species-bolivian-andes-spc-intl-scn/index.html|access-date=3 January 2021|website=CNN|date=14 December 2020|archive-date=2 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210102172335/https://www.cnn.com/2020/12/13/americas/new-species-bolivian-andes-spc-intl-scn/index.html|url-status=live}}</ref> === ماحولياتي پاليسي === [[File:Esto es BOlIVIA.jpg|thumb|اتر [[چوڪيساڪا]] ۾ [[ايل پالمار گڏيل انتظام وارو قدرتي علائقو|ايل پالمار قدرتي محفوظ علائقو]]]] 2006ع ۾ [[ايوو موراليس]] جي چونڊجڻ کان پوءِ [[ماحوليات ۽ پاڻي واري وزارت (بوليويا)|ماحوليات ۽ پاڻي واري وزارت]] قائم ڪئي وئي. موراليس، صدر [[گونزالو سانچيز ڊي لوزادا]] جي دور ۾ 1990ع واري ڏهاڪي دوران پاڻيءَ جي ورڇ واري شعبي جي ڪيل [[نجڪاري]] کي واپس ورتو. [[بوليويا جو آئين|نئون آئين]]، جيڪو [[2009ع بوليويائي آئيني ريفرنڊم|2009ع جي ريفرنڊم]] ۾ منظور ڪيو ويو، پاڻيءَ تائين رسائيءَ کي بنيادي حق قرار ڏئي ٿو. جولاءِ 2010ع ۾ بوليويا جي شروعات تي گڏيل قومن هڪ ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ”محفوظ ۽ صاف پيئڻ جي پاڻيءَ جي حق“ کي ”بنيادي“ حق طور تسليم ڪيو.<ref name=":2">{{Cite web |last= |first= |date=1 August 2020 |title=Bolivia's melting glaciers |url=https://mondediplo.com/2020/08/06bolivia |access-date= |website= |archive-date=26 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126012504/https://mondediplo.com/2020/08/06bolivia |url-status=live}}</ref> 2013ع ۾ [[ڌرتي ماءُ جي حقن وارو قانون]] منظور ڪيو ويو، جيڪو فطرت کي انسانن جهڙا حق ڏئي ٿو.<ref>{{Cite news |last=Solon |first=Olivia |date=11 April 2011 |title=Bolivia Grants Nature Same Rights as Humans |newspaper=[[Wired (magazine)|Wired]] |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-04/11/bolivia-law-of-mother-nature |url-status=dead |access-date=12 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212174326/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-04/11/bolivia-law-of-mother-nature |archive-date=12 December 2013}}</ref> قانون [[ڌرتي ماءُ|ماءُ ڌرتيءَ]] کي ”عوامي مفاد جو هڪ اجتماعي موضوع“ قرار ڏئي ٿو ۽ اعلان ڪري ٿو تہ ماءُ ڌرتي ۽ حياتياتي نظام، جيڪي انساني برادرين ۽ ماحولياتي نظامن کي گڏ ڪن ٿا، قانون ۾ بيان ڪيل فطري حقن جا حق رکندڙ آهن.<ref>''[http://www.ftierra.org/ft/index.php?option=com_content&view=article&id=4288:rair&catid=152:cc&Itemid=210 Ley (Corta) de Derechos de Madre Tierra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704100025/http://www.ftierra.org/ft/index.php?option=com_content&view=article&id=4288:rair&catid=152:cc&Itemid=210 |date=4 July 2015 }}'', December 2010, article 5.</ref> هي مختصر قانون ''ڊيفينسوريا ڊي لا مادري ٽيرا'' (ماءُ ڌرتيءَ جي حقن جي محافظ اداري) جي قيام جو اعلان ڪري ٿو، جيڪو انساني حقن جي محتسب واري اداري [[بوليويا جي گهڻ قومي رياست جو ڊيفينسوريا ڊيل پيئبلو|ڊيفينسوريا ڊيل پيئبلو]] جي هم منصب طور ڪم ڪندو؛ تنهن هوندي بہ، ان جي ڍانچي ۽ باقاعده قيام کي مستقبل جي قانونسازيءَ تي ڇڏيو ويو آهي.<ref>''[http://www.ftierra.org/ft/index.php?option=com_content&view=article&id=4288:rair&catid=152:cc&Itemid=210 Ley (Corta) de Derechos de Madre Tierra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704100025/http://www.ftierra.org/ft/index.php?option=com_content&view=article&id=4288:rair&catid=152:cc&Itemid=210 |date=4 July 2015 }}'', December 2010, article 10.</ref> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|بوليويا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 360 | image1 = Rodrigo Paz, presidente de Bolivia.jpg | caption1 = [[روڊريگو پاز]]<br /><small>[[بوليويا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Edmand Lara 2025 (cropped).jpg | caption2 = [[ايڊمانڊ لارا]]<br /><small>[[بوليويا جو نائب صدر|نائب صدر]]</small> }} [[File:New addition to the Plurinational Legislative Assembly.jpg|thumb|مرڪزي [[لا پاز]] ۾ [[گهڻ قومي قانونساز اسيمبلي]] جي عمارت]] بوليويا تي 1982ع کان جمهوري طريقي سان چونڊيل حڪومتون حڪمراني ڪنديون رهيون آهن؛ ان کان اڳ ملڪ تي مختلف آمريتن جي حڪومت رهي. صدرن [[هرنان سائلس زوازو]] (1982–1985ع) ۽ [[وڪٽر پاز ايسٽينسورو]] (1985–1989ع) اقتدار پرامن طريقي سان منتقل ڪرڻ جي روايت شروع ڪئي، جيڪا ان کان پوءِ جاري رهي آهي، جيتوڻيڪ ٽن صدرن غيرمعمولي حالتن سبب عهدو ڇڏيو: [[گونزالو سانچيز ڊي لوزادا]] 2003ع ۾، [[ڪارلوس ميسا]] 2005ع ۾ ۽ [[ايوو موراليس]] 2019ع ۾. بوليويا جي گهڻ جماعتي جمهوريت ۾ صدارت ۽ پارليامينٽ ۾ مختلف سياسي جماعتون رهيون آهن، جيتوڻيڪ 1985ع کان 2005ع تائين [[انقلابي قومپرست تحريڪ]]، [[قومپرست جمهوري عمل]] ۽ [[انقلابي کاٻي ڌر جي تحريڪ (بوليويا)|انقلابي کاٻي ڌر جي تحريڪ]] غالب رهيون. 11 نومبر 2019ع تي [[2019ع بوليويائي سياسي بحران|ايوو موراليس ۽ سندس حڪومت جي استعيفا]] کان پوءِ حڪومت جا سمورا اعليٰ عهدا خالي ٿي ويا. 13 نومبر 2019ع تي [[جيني آنيز]]، جيڪا اڳوڻي سينيٽر طور بيني جي نمائندگي ڪندي هئي، پاڻ کي قائم مقام [[بوليويا جو صدر|صدر]] قرار ڏنو. [[لوئس آرس]] 2020ع کان 2025ع تائين صدر رهيو. [[روڊريگو پاز]] 19 آڪٽوبر 2025ع تي چونڊيو ويو ۽ هن 8 نومبر 2025ع تي صدر طور عهدو سنڀاليو. [[File:Interior del Palacio de Gobierno.jpg|thumb|[[پالاسيو ڪيمادو]] جو اندروني منظر، جيڪو اڳ [[بوليويا جو صدر|بوليويا جي صدر]] جي رهائشگاهه ۽ مکيه آفيس هو]] [[بوليويا جو آئين|آئين]]، جيڪو 2006–07ع ۾ تيار ڪيو ويو ۽ 2009ع ۾ منظور ٿيو، انتظاميا، قانونساز، عدالتي ۽ چونڊ اختيارن وچ ۾ توازن سان گڏ خودمختياريءَ جي ڪيترن ئي سطحن جي ضمانت ڏئي ٿو. روايتي طور طاقتور انتظامي شاخ [[بوليويا جي قومي ڪانگريس|ڪانگريس]] تي غالب رهڻ جو رجحان رکي ٿي، جنهن جو ڪردار عام طور انتظاميا پاران پيش ڪيل قانونسازيءَ تي بحث ڪرڻ ۽ ان کي منظور ڪرڻ تائين محدود رهي ٿو. عدليه، جنهن ۾ [[بوليويا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ ڊپارٽمينٽل توڙي هيٺيون عدالتون شامل آهن، ڊگهي عرصي کان بدعنواني ۽ نااهليءَ جو شڪار رهي آهي. 1994ع ۾ آئين ۾ ترميمن ۽ ان کان پوءِ منظور ڪيل قانونن ذريعي حڪومت عدالتي نظام ۾ ممڪن طور پري رس سڌارن جي شروعات ڪئي، ۽ ساڳئي وقت ڊپارٽمينٽن، ميونسپلٽين ۽ مقامي ماڻهن جي علائقن ڏانهن اختيارن جي غيرمرڪزيت ۾ واڌ ڪئي. انتظامي شاخ جي سربراهي صدر ۽ نائب صدر ڪن ٿا ۽ اها سرڪاري [[وزارت (سرڪاري کاتو)|وزارتن]] جي بدلجندڙ انگ (هن وقت 20) تي مشتمل آهي. صدر [[سڌي چونڊ|عوامي ووٽ]] ذريعي پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو وڃي ٿو ۽ لا پاز ۾ صدارتي محل، جيڪو عام طور ”سڙيل محل“ ({{lang|es|Palacio Quemado}}) سڏجي ٿو، مان حڪومت هلائي ٿو. جيڪڏهن ڪو به اميدوار عوامي ووٽن جي [[اڪثريت|مطلق اڪثريت]] يا 40 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽ، ٻئي نمبر تي ايندڙ اميدوار کان 10 سيڪڙو کان وڌيڪ برتريءَ سان حاصل نہ ڪري، تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ٻن اميدوارن وچ ۾ ٻئي مرحلي جي چونڊ ڪرائي ويندي آهي.<ref name="presidencia.gob.bo"/> ''اسامبليا ليخيسلاتيوا پلوريناسيونال'' ([[گهڻ قومي قانونساز اسيمبلي]] يا قومي ڪانگريس) [[ٻه ايواني نظام|ٻن ايوانن]] تي مشتمل آهي. {{Lang|es|Cámara de Diputados}} ([[نمائندن جو ايوان (بوليويا)|نمائندن جو ايوان]]) جا 130 ميمبر پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا، جن مان 63 هڪ رڪني تڪن (''circunscripciones'') مان، 60 متناسب نمائندگيءَ ذريعي ۽ ست، ستن ڊپارٽمينٽن جي اقليتي مقامي ماڻهن مان چونڊيا وڃن ٿا. ''Cámara de Senadores'' ([[سينيٽرن جو ايوان (بوليويا)|سينيٽرن جو ايوان]]) جا 36 ميمبر آهن (هر ڊپارٽمينٽ مان چار). اسيمبليءَ جا ميمبر پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. اداري جو هيڊڪوارٽر لا پاز جي [[پلازا موريلو]] ۾ آهي، پر بوليويا جي ٻين هنڌن تي پڻ اعزازي اجلاس منعقد ڪيا وڃن ٿا. نائب صدر گڏيل اسيمبليءَ جي رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو. عدليه [[سپريم ڪورٽ آف جسٽس (بوليويا)|سپريم ڪورٽ آف جسٽس]]، [[گهڻ قومي آئيني عدالت]]، عدالتي ڪائونسل، زرعي ۽ ماحولياتي عدالت، ۽ ضلعي (ڊپارٽمينٽل) توڙي هيٺين عدالتن تي مشتمل آهي. آڪٽوبر 2011ع ۾ بوليويا قومي عدالتن جي ميمبرن کي عوامي ووٽ ذريعي چونڊڻ لاءِ پنهنجيون پهريون عدالتي چونڊون ڪرايون؛ هي سڌارو ايوو موراليس آندو هو. [[گهڻ قومي چونڊ ادارو]] حڪومت جي هڪ آزاد شاخ آهي، جنهن 2010ع ۾ [[بوليويا جي قومي چونڊ عدالت|قومي چونڊ عدالت]] جي جاءِ ورتي. هي شاخ سپريم چونڊ عدالت، نون ڊپارٽمينٽل چونڊ عدالتن، چونڊ ججن، چونڊ مرڪزن تي گمنام نموني چونڊيل جيورين ۽ چونڊ نوٽرين تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite news | title = Posesionan a cuatro Vocales del Tribunal Supremo Electoral | work = La Jornada | access-date = 28 April 2011 | date = 16 August 2010 | url = http://www.jornadanet.com/n.php?a=51574-1 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110713121138/http://www.jornadanet.com/n.php?a=51574-1 | archive-date = 13 July 2011 | url-status = dead}}</ref> ولفريڊو اووانڊو ست رڪني سپريم چونڊ عدالت جي صدارت ڪري ٿو. ان جي ڪارروائين جو اختيار آئين مان ملي ٿو ۽ اهي چونڊ نظام واري قانون (قانون 026، منظور ٿيل 2010ع) تحت ضابطي هيٺ آهن. هن اداري جون پهريون چونڊون آڪٽوبر 2011ع ۾ ملڪ جون پهريون [[بوليويائي عدالتي چونڊون، 2011ع|عدالتي چونڊون]] ۽ 2011ع ۾ ٿيل پنج خاص ميونسپل چونڊون هيون. [[ايوو موراليس]] جي 2006–2019ع واري صدارت دوران ملڪ ۾ نمايان [[اقتصادي واڌ]] ۽ سياسي استحڪام ڏٺو ويو، پر ساڳئي وقت سندس حڪومت تي [[جمهوري پٺتي هٽڻ]] جا الزام پڻ لڳايا ويا،<ref>{{Cite journal|last1=Velasco Guachalla|first1=V. Ximena|last2=Hummel|first2=Calla|last3=Handlin|first3=Sam|author4-link=Amy Erica Smith|last4=Smith|first4=Amy Erica|date=2021|title=Latin America Erupts: When Does Competitive Authoritarianism Take Root?|url=https://muse.jhu.edu/article/797786|journal=Journal of Democracy|volume=32|issue=3|pages=63–77|doi=10.1353/jod.2021.0034|issn=1086-3214|doi-access=|s2cid=242488702|access-date=17 May 2024|archive-date=18 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221018072257/https://muse.jhu.edu/article/797786|url-status=live|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Weyland|first=Kurt|date=2013|title=Latin America's Authoritarian Drift: The Threat from the Populist Left|url=https://muse.jhu.edu/article/512750|journal=Journal of Democracy|volume=24|issue=3|pages=18–32|doi=10.1353/jod.2013.0045|s2cid=154433853|issn=1086-3214|access-date=17 May 2024|archive-date=27 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221027143941/https://muse.jhu.edu/article/512750|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> ۽ ان کي [[مقابلاتي آمريت]] وارو نظام پڻ قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite journal|last=Cameron|first=Maxwell A.|date=2018|title=Making Sense of Competitive Authoritarianism: Lessons from the Andes|journal=Latin American Politics and Society|volume=60|issue=2|pages=1–22|doi=10.1017/lap.2018.3|issn=1531-426X|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Levitsky|first1=Steven|last2=Loxton|first2=James|date=2013|title=Populism and competitive authoritarianism in the Andes|url=https://doi.org/10.1080/13510347.2013.738864|journal=Democratization|volume=20|issue=1|pages=107–136|doi=10.1080/13510347.2013.738864|s2cid=145185278|issn=1351-0347|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Sánchez-Sibony|first=Omar|date=2021|title=Competitive Authoritarianism in Morales's Bolivia: Skewing Arenas of Competition|journal=Latin American Politics and Society|volume=63|issue=1|pages=118–144|doi=10.1017/lap.2020.35|issn=1531-426X|doi-access=free}}</ref> [[فريڊم هائوس]] 2023ع تائين بوليويا کي 66/100 اسڪور سان جزوي طور آزاد جمهوريت قرار ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Bolivia: Freedom in the World 2023 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/bolivia/freedom-world/2023 |access-date=2023-08-02 |website=Freedom House |archive-date=28 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428184805/https://freedomhouse.org/country/bolivia/freedom-world/2023 |url-status=live}}</ref> [[بين الاقوامي ادارو براءِ جمهوريت ۽ چونڊ سهائتا|انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي حالتِ جمهوريت (GSoD) انڊيڪسن ۽ ڊيموڪريسي ٽريڪر موجب، بوليويا مجموعي جمهوري معيارن ۾ وچولي سطح تي آهي، جڏهن تہ شهري شموليت ۽ چونڊن ۾ شرڪت ان جا خاص طور مضبوط پهلو آهن.<ref>{{Cite web |title=Bolivia {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/bolivia |access-date=2025-10-06 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-10-06 |website=www.idea.int |archive-date=25 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825020600/https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-10-06 |website=www.idea.int |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908102653/https://www.idea.int/democracytracker/ |url-status=live }}</ref> === گاديءَ جو هنڌ === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Vista general de Sucre.jpg | caption1 = | image2 = Plaza Murillo en La Paz - Bolivia.jpg | caption2 = | total_width = 400 | footer = [[سوڪري]] بوليويا جي آئيني گاديءَ جو هنڌ ۽ [[عدليه]] جو مرڪز آهي، جڏهن تہ [[لا پاز]] حڪومت جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو ۽ اتي [[انتظاميا (حڪومت)|انتظامي]] ۽ [[قانونساز ادارو|قانونساز]] شاخون قائم آهن. }} بوليويا جي آئيني طور تسليم ٿيل گاديءَ جو هنڌ [[سوڪري]] آهي، جڏهن تہ [[لا پاز]] حڪومت جو مرڪز آهي. لا پلاٽا (هاڻوڪو سوڪري) کي 1 جولاءِ 1826ع تي نئين آزاد ٿيل اپر پيرو (بعد ۾ بوليويا) جي عارضي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.<ref name=DicGeo>{{Cite book | publisher = Impr. "Bolívar" de M. Pizarro | author = Sociedad Geográfica Sucre | title = Diccionario geográfico del Departamento de Chuquisaca: contiene datos geográficos, históricos y estadisticos | year = 1903 | pages = 296–97}}</ref> 12 جولاءِ 1839ع تي صدر [[خوسيه ميگوئل ڊي ويلاسڪو]] هڪ قانون جاري ڪري شهر کي بوليويا جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ۽ انقلابي اڳواڻ [[انتونيو خوسيه ڊي سوڪري]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو سوڪري رکيو.<ref name=DicGeo /> [[پوتوسي]] ۽ ان جي چانديءَ جي صنعت جي زوال کان پوءِ اقتصادي سرگرمين کان سوڪري جي نسبتاً پري هجڻ ۽ 1899ع جي جنگ ۾ لبرل پارٽيءَ جي فتح جي نتيجي ۾ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ بوليويا جي حڪومت جو مرڪز لا پاز منتقل ٿي ويو. [[بوليويا جو آئين|2009ع جو آئين]] سوڪري کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏئي ٿو ۽ متن ۾ لا پاز کي گاديءَ جي حيثيت سان ذڪر نٿو ڪري.<ref name="presidencia.gob.bo">{{cite web|url=http://www.presidencia.gob.bo/download/constitucion.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619201729/http://www.presidencia.gob.bo/download/constitucion.pdf |archive-date=19 June 2009 |work=Nueva Constitución Política del Estado |page=4 |quote=I. سوڪري بوليويا جي گاديءَ جو هنڌ آهي." |title=Political Constitution of the State, First Part, Title I, Chapter One: Model of State |access-date=14 July 2013}}</ref> آئيني گاديءَ جو هنڌ هجڻ سان گڏ بوليويا جي سپريم ڪورٽ پڻ سوڪري ۾ واقع آهي، جنهن ڪري اهو عدالتي گاديءَ جو هنڌ پڻ آهي. تنهن هوندي بہ، [[پالاسيو ڪيمادو]] (صدارتي محل ۽ بوليويا جي [[انتظاميا (حڪومت)|انتظامي اختيار]] جو مرڪز) لا پاز ۾ واقع آهي، جيئن قومي ڪانگريس ۽ گهڻ قومي چونڊ ادارو پڻ اتي قائم آهن. اهڙيءَ طرح لا پاز اڃا تائين حڪومت جو مرڪز آهي. === انتظامي ورهاست === {{Main|بوليويا جا ڊپارٽمينٽ|بوليويا جا صوبا|بوليويا جون ميونسپلٽيون|مقامي برادريءَ جون زمينون}} بوليويا ۾ نوَ ڊپارٽمينٽ آهن—[[پانڊو ڊپارٽمينٽ|پانڊو]]، [[لا پاز ڊپارٽمينٽ (بوليويا)|لا پاز]]، [[بيني ڊپارٽمينٽ|بيني]]، [[اورورو ڊپارٽمينٽ|اورورو]]، [[ڪوچابامبا ڊپارٽمينٽ|ڪوچابامبا]]، [[سانتا ڪروز ڊپارٽمينٽ (بوليويا)|سانتا ڪروز]]، [[پوتوسي ڊپارٽمينٽ|پوتوسي]]، [[چوڪيساڪا ڊپارٽمينٽ|چوڪيساڪا]] ۽ [[تاريخا ڊپارٽمينٽ|تاريخا]]. بوليويا جي سياسي آئين ۾ مقرر ڪيل اصولن موجب، خودمختياري ۽ غيرمرڪزيت وارو قانون خودمختياريءَ جي آئينن جي تياريءَ جو طريقيڪار ۽ مرڪزي حڪومت توڙي خودمختيار ادارن وچ ۾ سڌن اختيارن جي منتقلي ۽ ورڇ کي ضابطي هيٺ آڻي ٿو.<ref>Political Constitution of Bolivia, Article 271</ref> غيرمرڪزيت جا چار درجا آهن: 1) ڊپارٽمينٽل حڪومت ''ڊپارٽمينٽل اسيمبلي'' تي مشتمل هوندي آهي، جنهن کي ڊپارٽمينٽ بابت قانونسازيءَ جا اختيار حاصل هوندا آهن. ڊپارٽمينٽ جو گورنر عام ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. 2) ميونسپل حڪومت ''ميونسپل ڪائونسل'' تي مشتمل هوندي آهي، جيڪا ميونسپلٽيءَ جي قانونسازيءَ جي ذميوار هوندي آهي. ميونسپلٽيءَ جو ميئر عام ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. 3) علائقائي حڪومت هڪ ڊپارٽمينٽ اندر جاگرافيائي طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل ڪيترن ئي صوبن يا ميونسپلٽين مان ٺهندي آهي. اها ''علائقائي اسيمبلي'' تي مشتمل هوندي آهي. 4) اصلوڪن مقامي ماڻهن جي حڪومت انهن قديم علائقن ۾، جتي اهي رهن ٿا، اصلوڪن مقامي ماڻهن جي [[خود حڪمراني]] تي ٻڌل هوندي آهي. {| border="0" cellpadding="3" |- ! نمبر || ڊپارٽمينٽ || گاديءَ جو هنڌ || |- | 1 || [[پانڊو ڊپارٽمينٽ|پانڊو]] || [[ڪوبيخا]] || rowspan="9" |[[File:Bolivia, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|thumb|upright=1.15|بوليويا جي علائقائي ورهاست]] |- | 2 || [[لا پاز ڊپارٽمينٽ (بوليويا)|لا پاز]] || [[لا پاز]] |- | 3 || [[بيني ڊپارٽمينٽ|بيني]] || [[ٽرينيڊاڊ، بوليويا|ٽرينيڊاڊ]] |- | 4 || [[اورورو ڊپارٽمينٽ|اورورو]] || [[اورورو، بوليويا|اورورو]] |- | 5 || [[ڪوچابامبا ڊپارٽمينٽ|ڪوچابامبا]] || [[ڪوچابامبا]] |- | 6 || [[سانتا ڪروز ڊپارٽمينٽ (بوليويا)|سانتا ڪروز]] || [[سانتا ڪروز ڊي لا سيئرا]] |- | 7 || [[پوتوسي ڊپارٽمينٽ|پوتوسي]] || [[پوتوسي]] |- | 8 || [[چوڪيساڪا ڊپارٽمينٽ|چوڪيساڪا]] || [[سوڪري]] |- | 9 || [[تاريخا ڊپارٽمينٽ|تاريخا]] || [[تاريخا، بوليويا|تاريخا]] |} جيتوڻيڪ بوليويا جون انتظامي ورهاستون سرڪاري قانوني نظام تحت هڪجهڙي حيثيت رکن ٿيون، پر هر ڊپارٽمينٽ مقداري ۽ معياري عنصرن جي لحاظ کان مختلف آهي. عام طور ڊپارٽمينٽن کي جاگرافي يا سياسي-ثقافتي رخ جي بنياد تي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مثال طور سانتا ڪروز، بيني ۽ پانڊو، ايمازون، موخوس ۽ چيڪيتانيا جي هيٺاهين ”ڪامبا“ مرڪزي علائقن تي مشتمل آهن. سياسي رخ جي لحاظ کان بيني، پانڊو، سانتا ڪروز ۽ تاريخا کي عام طور علائقائي خودمختياريءَ جي تحريڪن جي حوالي سان هڪ گروهه ۾ رکيو وڃي ٿو؛ هن علائقي کي ”ميڊيا لونا“ چيو وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، لا پاز، اورورو، پوتوسي ۽ ڪوچابامبا روايتي طور اينڊين سياست ۽ ثقافت سان لاڳاپيل رهيا آهن. اڄڪلهه چوڪيساڪا اينڊين ثقافتي بلاڪ ۽ ڪامبا بلاڪ جي وچ ۾ لاڙو بدلائيندو رهي ٿو.<ref>Centellas, Miguel. ''[https://scispace.com/pdf/democracy-on-stilts-bolivia-s-democracy-from-stability-to-ycf6978064.pdf Democracy on Stilts: Bolivia's Democracy from Stability to Crisis]''. Apr. 2007. Accessed 13 Jan. 2026.</ref><ref>Moreno, Gustavo Bonifaz. ''[https://www.researchgate.net/profile/Gustavo-Bonifaz/publication/317615902_The_gap_between_legality_and_legitimacy_the_Bolivian_state_crisis_2000-2008_in_historical_and_regional_perspective/links/5948d9a3458515db1fd7dfad/The-gap-between-legality-and-legitimacy-the-Bolivian-state-crisis-2000-2008-in-historical-and-regional-perspective.pdf The Gap between Legality and Legitimacy: The Bolivian State Crisis (2000-2008) in Historical and Regional Perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260304133318/https://www.researchgate.net/profile/Gustavo-Bonifaz/publication/317615902_The_gap_between_legality_and_legitimacy_the_Bolivian_state_crisis_2000-2008_in_historical_and_regional_perspective/links/5948d9a3458515db1fd7dfad/The-gap-between-legality-and-legitimacy-the-Bolivian-state-crisis-2000-2008-in-historical-and-regional-perspective.pdf |date=4 March 2026 }}''. Mar. 2017. Accessed 13 Jan. 2026.</ref> === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|بوليويا جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[بوليويا جا پرڏيهي لاڳاپا|بوليويا جا پرڏيهي لاڳاپا]] ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان وٺي تاريخي طور تبديل ٿيندا رهيا آهن ۽ اڪثر عالمي سپر پاورن جي غالب نظرين سان هم آهنگ رهيا آهن—ڪڏهن [[نيو لبرلزم|نيو لبرل طريقن]] تہ ڪڏهن قومپرستيءَ جي روپ ۾ پيش ڪيل [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ايجنڊائن ڏانهن لاڙو رهيو آهي.<ref>{{Cite book |year=2023 |editor-last=Dev Bhatta |editor-first=Chandra |editor2-last=Menge |editor2-first=Jonathan |title=Walking Among Giants: Foreign policy and development strategies of small and landlocked countries |url=https://library.fes.de/pdf-files/bueros/nepal/20712.pdf#page=169 |access-date=2 August 2025 |publisher=[[Friedrich Ebert Foundation]] |pages=169–174 |format=PDF |publication-place=Kathmandu, Nepal |isbn=978-9937-1-4842-9}}</ref> تازن ڏهاڪن دوران بوليويا [[واپاري اتحاد|علائقائي واپاري اتحادن]] جهڙوڪ [[ڏاکڻي گڏيل مارڪيٽ|مرڪوسور]] جو سرگرم رڪن رهيو آهي ۽ [[اينڊين ڪميونٽي|اينڊين ڪميونٽي آف نيشنز]] جي باني رڪنن مان پڻ هڪ آهي. اهو ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] (OAS) ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو پڻ رڪن آهي.<ref>{{Cite web |last= |date=2009-08-01 |title=Member State: Bolivia |url=https://www.oas.org/en/member_states/member_state.asp?sCode=BOL |access-date=2025-08-03 |website=www.oas.org |publisher=[[Organization of American States]] |language=en |archive-date=15 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815152551/https://www.oas.org/en/member_states/member_state.asp?sCode=BOL |url-status=live }}</ref> [[File:El Salvador President at Maduro inauguration 2019 02.jpg|thumb|ڪيوبا، بوليويا ۽ ايل سلواڊور جا صدر (کاٻي کان ساڄي) 10 جنوري 2019ع تي [[ڪاراڪاس]] ۾ [[نڪولس مادورو]] کي وينزويلا جي صدر طور سندس ٻئي حلف برداريءَ جي موقعي تي آجيان ڪندي]] بوليويا جا تاريخي طور [[بوليويا–چلي لاڳاپا|چلي سان ڇڪتاڻ وارا لاڳاپا]] رهيا آهن، جن ۾ بين الاقوامي عدالت جو [[پئسفڪ سمنڊ تائين رسائي بابت ڳالهين جي ذميواري]] (بوليويا بمقابله چلي) وارو فيصلو پڻ شامل آهي، تنهن هوندي بہ ٻنهي ملڪن لاڳاپا بهتر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Wehner |first=Leslie E. |date=2011-01-01 |title=Developing Mutual Trust: The Othering Process Between Bolivia and Chile |url=https://doi.org/10.1080/08263663.2011.10817002 |journal=Canadian Journal of Latin American and Caribbean Studies / Revue canadienne des études latino-américaines et caraïbes |volume=36 |issue=71 |pages=109–138 |doi=10.1080/08263663.2011.10817002 |issn=0826-3663|url-access=subscription }}</ref> جيتوڻيڪ بوليويا 1883ع ۾ [[پئسفڪ جي جنگ]] کان پوءِ پنهنجو [[ليتورال ڊپارٽمينٽ]] ۽ اهڙيءَ طرح سامونڊي ساحل تائين رسائي وڃائي ويٺو، پر هن تاريخي طور انهيءَ علائقي تي سامونڊي دعويٰ واري رياستي پاليسي برقرار رکي آهي، جيڪو هاڻي چلي جي قبضي ۾ آهي، ۽ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ ان جي [[سامونڊي قانون|سامونڊي حدن]] تائين خودمختيار رسائي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو آهي. اهو معاملو [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] آڏو پڻ پيش ڪيو ويو؛ 1979ع ۾ OAS ''ٺهراءُ 426'' منظور ڪيو،<ref>{{cite web |url=http://www.oas.org/columbus/Bolivia.asp |title=Bolivia |publisher=Oas.org |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605114445/http://www.oas.org/columbus/Bolivia.asp |archive-date=5 June 2013 |url-status=dead}}</ref> جنهن ۾ اعلان ڪيو ويو تہ بوليويا جو مسئلو سڄي اڌ گولي جو مسئلو آهي. 4 اپريل 1884ع تي چلي سان جنگبنديءَ جو معاهدو ٿيو، جنهن تحت چلي [[انتوفاگاستا]] وسيلي بوليويائي شين جي پهچ لاءِ سهولتون ڏنيون ۽ [[اريڪا]] جي بندرگاهه تي برآمدي محصولن جي ادائيگيءَ کان ڇوٽ ڏني. آڪٽوبر 1904ع ۾ [[امن ۽ دوستيءَ جو معاهدو (1904)|امن ۽ دوستيءَ جو معاهدو]] ڪيو ويو ۽ چلي، بوليويائي شين جي بندرگاهن تائين پهچ بهتر ڪرڻ لاءِ، [[اريڪا–لا پاز ريلوي|اريڪا ۽ لا پاز وچ ۾ ريلوي]] تعمير ڪرڻ تي اتفاق ڪيو. 2018ع ۾ چلي سان سامونڊي تڪرار [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] آڏو آندو ويو. عدالت چلي جي موقف جي حق ۾ فيصلو ڏيندي قرار ڏنو تہ جيتوڻيڪ چلي بوليويا لاءِ سمنڊ تائين هڪ راهداري بابت ڳالهيون ڪيون هجن، پر ملڪ تي اهڙي راهداري بابت ڳالهين ڪرڻ يا پنهنجو علائقو حوالي ڪرڻ جي ڪا قانوني ذميواري نہ هئي.<ref>{{cite news |author1=Stephanie van den Berg |author2=Aislinn Laing |date=1 October 2018 |title=World Court: Chile not forced to negotiate over Bolivia sea access |url=https://www.reuters.com/article/us-bolivia-chile-worldcourt/world-court-chile-not-forced-to-negotiate-over-bolivia-sea-access-idUSKCN1MB2YR |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001200644/https://www.reuters.com/article/us-bolivia-chile-worldcourt/world-court-chile-not-forced-to-negotiate-over-bolivia-sea-access-idUSKCN1MB2YR |archive-date=1 October 2018 |access-date=1 October 2018 |work=Reuters}}</ref> ''ايلو ۾ بوليويا لاءِ خاص اقتصادي علائقو'' (ZEEBI) سامونڊي ڪناري تي {{convert|5|km|abbr=off|sp=us}} ڊگهو ۽ مجموعي طور {{convert|358|ha|abbr=out}} ايراضيءَ تي پکڙيل هڪ خاص اقتصادي علائقو آهي، جنهن کي مار بوليويا (”بوليويا سمنڊ“) چيو وڃي ٿو. هتي بوليويا، [[ايلو، پيرو|ايلو]]، پيرو جي ويجهو، 1992ع کان شروع ٿيندڙ 99 سالن جي عرصي تائين پنهنجي انتظام ۽ هلائڻ هيٺ هڪ آزاد بندرگاهه قائم رکي سگهي ٿو؛ اهو عرصو پورو ٿيڻ کان پوءِ سموريون اڏاوتون ۽ علائقو پيرو جي حڪومت ڏانهن واپس منتقل ٿي ويندا. 1964ع کان بوليويا وٽ ارجنٽينا جي [[روساريو]] ۾ ''بوليويائي آزاد بندرگاهه'' اندر پنهنجون بندرگاهي سهولتون پڻ آهن. هي بندرگاهه [[پارانا درياهه]] تي واقع آهي، جيڪو سڌو [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي. 2018ع ۾ بوليويا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=13 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=UN nuclear weapon ban treaty now halfway towards entry into force |url=https://www.pressenza.com/2019/08/un-nuclear-weapon-ban-treaty-now-halfway-towards-entry-into-force/ |publisher=Pressenza – International Press Agency |date=6 August 2019 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813073303/https://www.pressenza.com/2019/08/un-nuclear-weapon-ban-treaty-now-halfway-towards-entry-into-force/ |url-status=live}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن انڊيڪس]] موجب بوليويا دنيا جو 68هون سڀ کان وڌيڪ پرامن ملڪ آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf|title=2024 Global Peace Index|accessdate=3 January 2026|archive-date=19 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819091540/https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf|url-status=live}}</ref> === فوج === [[File:Tanque SK-105 Kürassier perteneciente al Ejérito Boliviano 0033FSDF.jpg|thumb|[[بوليويائي فوج]] جو [[SK-105 Kürassier|ايس ڪي-105 ڪوراسيئر]] [[ٽينڪ تباهه ڪندڙ]]]] [[بوليويا جي فوج|بوليويائي هٿياربند فوج]] ٽن شاخن تي مشتمل آهي: [[بوليويائي بري فوج|ايخيرسيتو (بري فوج)]], [[بوليويائي بحري فوج|بحري فوج]] ۽ [[بوليويائي هوائي فوج|فوئرسا ايريا (هوائي فوج)]]. بوليويائي بري فوج ۾ لڳ ڀڳ 31,500 اهلڪار آهن. بري فوج ۾ ڇهه فوجي علائقا (''regiones militares''—RMs) آهن. فوج کي ڏهن ڊويزنن ۾ منظم ڪيو ويو آهي. سامونڊي ڪناري کان محروم هجڻ باوجود، بوليويا هڪ بحري فوج برقرار رکي ٿو. [[بوليويائي بحري فوج]] (اسپيني ۾ ''Fuerza Naval Boliviana'') 2008ع ۾ لڳ ڀڳ 5,000 اهلڪارن تي مشتمل بحري فوج هئي.<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2008/aug/28/bolivia | work=The Guardian | location=London | title=Bolivia's landlocked sailors pine for the high seas | first=Rory | last=Carroll | date=28 August 2008 | access-date=26 April 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130902165715/http://www.theguardian.com/world/2008/aug/28/bolivia | archive-date=2 September 2013 | url-status=live}}</ref> [[بوليويائي هوائي فوج]] (''Fuerza Aérea Boliviana'' يا ”FAB“) جا نو هوائي اڏا آهن، جيڪي لا پاز، ڪوچابامبا، [[سانتا ڪروز ڊي لا سيئرا|سانتا ڪروز]]، [[پوئرٽو سواريز]]، [[تاريخا، بوليويا|تاريخا]]، [[ويامونتيس]]، [[ڪوبيخا]]، [[ريبرالتا]] ۽ [[روبوري]] ۾ واقع آهن. === قانون ۽ ڏوهه === {{Main|بوليويا ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|بوليويا ۾ ڏوهه}} بوليويا ۾ 54 [[بوليويا ۾ جيل|جيل]] آهن، جن ۾ 2010 مطابق لڳ ڀڳ 8,700 ماڻهو قيد هئا. جيلن جو انتظام پينٽينشري ريجم ڊائريڪٽوريٽ ({{langx|es|Dirección de Régimen Penitenciario|links=no}}) ڪري ٿو. [[بوليويا جا ڊپارٽمينٽ|ڊپارٽمينٽن]] جي گاديءَ وارن شهرن ۾ 17 جيل ۽ صوبن ۾ 36 جيل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/legacy/advocacy/prisons/americas2.htm|title=Human Rights Watch – Prison Conditions in Latin America and the Caribbean|website=www.hrw.org|access-date=4 September 2018|archive-date=12 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312030744/https://www.hrw.org/legacy/advocacy/prisons/americas2.htm|url-status=live}}</ref> == معيشت == {{Main|بوليويا جي معيشت}} [[File:Edificios en Cochabamba.jpg|thumb|[[ڪوچابامبا]]، بوليويا جي ٽن اهم معاشي مرڪزن مان هڪ آهي]] بوليويا، وڏي حد تائين پنهنجي قدرتي وسيلن جي آڌار تي، اقتصادي واڌ، مالي استحڪام ۽ پرڏيهي ناڻي جي ذخيرن جي لحاظ کان علائقائي اڳواڻ بڻجي ويو آهي،<ref name="auto3"/> جيتوڻيڪ تاريخي طور اهو هڪ غريب ملڪ رهيو آهي. 2012ع ۾ بوليويا جي اندازي موجب مجموعي گهرو پيداوار (GDP) سرڪاري مٽاسٽا جي شرح تي 27.43 ارب آمريڪي ڊالر ۽ خريداري سگهه جي برابريءَ موجب 56.14 ارب آمريڪي ڊالر هئي. گهڻو ڪري سياسي نوعيت جي ڪيترن ئي ڌڪن جي باوجود، 2006ع کان 2009ع تائين موراليس انتظاميا گذريل 30 سالن جي ڪنهن بہ دور کان وڌيڪ واڌ کي هٿي ڏني. هن واڌ سان گڏ عدم مساوات ۾ به وچولي سطح جي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/bolivian-economy-during-morales-administration/|title=Bolivia: The Economy During the Morales Administration|date=December 2009|last1=Weisbrot |first1= Mark|last2=Ray |first2= Rebecca|last3=Johnston |first3= Jake|name-list-style=amp|publisher=CEPR – Center for Economic and Policy Research|access-date=18 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101112060441/http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/bolivian-economy-during-morales-administration|archive-date=12 November 2010|url-status=live}}</ref> موراليس جي دور ۾ في ڪس مجموعي گهرو پيداوار 2006ع جي 1,182 آمريڪي ڊالرن مان ٻيڻي ٿي 2012ع ۾ 2,238 آمريڪي ڊالر ٿي وئي. موراليس جي دور ۾ GDP جي واڌ سراسري طور هر سال 5 سيڪڙو رهي، ۽ 2014ع ۾ سڄي لاطيني آمريڪا ۾ رڳو پاناما ۽ ڊومينيڪن جمهوريه جي ڪارڪردگي بهتر هئي.<ref name=":1" /> بوليويا جي اسمي GDP 2006ع جي 11.5 ارب آمريڪي ڊالرن مان وڌي 2019ع ۾ 41 ارب آمريڪي ڊالر ٿي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bolivia {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/country/BO|access-date=19 December 2020|website=data.worldbank.org|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101002556/https://data.worldbank.org/country/BO|url-status=live}}</ref> 2014ع ۾، وڏي لاٿ کان اڳ، بوليويا دنيا جي ملڪن ۾ مالي ذخيرن جي سڀ کان وڌيڪ تناسبي شرح رکندڙ ملڪ هو، جنهن جو هنگامي فنڊ لڳ ڀڳ 15 ارب آمريڪي ڊالر، يعني سالياني مجموعي گهرو پيداوار جي لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو هو؛ جڏهن تہ 2005ع ۾ اهو GDP جو رڳو پنجون حصو هو.<ref name=":1">{{Cite web|title=Progress in Bolivia: Declining the United States Influence and the Victories of Evo Morales|url=https://www.researchgate.net/publication/312406225|access-date=17 December 2020|website=ResearchGate}}</ref> === زراعت === {{main|بوليويا ۾ زراعت}} {{see also|بوليويائي شراب}} [[File:Ivirgarzama, Bolívia´s Puerto Villarroel county.jpg|thumb|[[اويرگارزاما]]، ڪيلا، ترش ميوا، انناس ۽ چانور پوکڻ لاءِ هڪ اهم زرعي علائقو]] ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ زراعت جو حصو لاطيني آمريڪا جي ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اهم آهي. ملڪ هر سال لڳ ڀڳ 10 ملين ٽن [[ڪمند]] پيدا ڪري ٿو ۽ دنيا جو ڏهون وڏو [[سويابين]] پيدا ڪندڙ ملڪ آهي. هتي مڪئي، آلو، [[جوار]]، ڪيلا، چانور ۽ ڪڻڪ پڻ وڏي مقدار ۾ پيدا ٿين ٿا. ملڪ جون سڀ کان وڏيون برآمدات سويا تي ٻڌل آهن، جن ۾ سويابين جو کيرڙو ۽ [[سويابين جو تيل]] شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/faostat/en/|title=FAOSTAT|website=www.fao.org|access-date=22 July 2022|archive-date=12 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161112130804/https://www.fao.org/faostat/en/|url-status=live}}</ref> [[سويا]] جي پوک ملڪ ۾ برازيلين آندي: 2006ع ۾ بوليويا جي لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سويا پيدا ڪندڙ يا تہ برازيل جا ماڻهو هئا يا برازيلين جا اولاد. پهريان برازيلين پيدا ڪندڙ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ملڪ اچڻ شروع ٿيا. ان کان اڳ ملڪ ۾ وڏي مقدار ۾ اهڙي زمين موجود هئي جيڪا استعمال نہ ٿيندي هئي يا جتي رڳو گذر سفر لاءِ زراعت ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.gazetadopovo.com.br/agronegocio/agricultura/o-brasil-que-planta-na-bolivia-2no8img13bb4xydb3u981ahky/|title=O brasil que planta na Bolívia|first=Giovani|last=Ferreira|website=Gazeta do Povo|access-date=14 July 2022|archive-date=26 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526171314/https://www.gazetadopovo.com.br/agronegocio/agricultura/o-brasil-que-planta-na-bolivia-2no8img13bb4xydb3u981ahky/|url-status=live}}</ref> بوليويا جي سڀ کان وڌيڪ منافعي واري زرعي پيداوار اڃا تائين [[ڪوڪا]] آهي، جنهن جي پوک جي لحاظ کان بوليويا دنيا جو ٽيون وڏو ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.unodc.org/pdf/andean/Andean_report_Part3.pdf |title=Bolivia Coca Cultivation Survey |access-date=29 July 2022 |archive-date=29 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220729011427/https://www.unodc.org/pdf/andean/Andean_report_Part3.pdf |url-status=live}}</ref><ref>{{citation-attribution|1={{Cite web|date=January 2006|title=Country Profile: Bolivia|url=https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Bolivia.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Bolivia.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|access-date=5 November 2020|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]}}}}</ref> [[File:Chenopodium quinoa in Cachilaya, Bolivia, Lake Titicaca.JPG|thumb|[[ڪينوا]] جو کيت [[ٽٽيڪاڪا ڍنڍ]] جي ويجهو. بوليويا هن فصل جو دنيا جو ٻيو وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.]] ايوو موراليس پاران واعدو ڪيل زرعي سڌارو—جنهن کي ريفرنڊم ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو آباديءَ منظور ڪيو—ڪڏهن به لاڳو نہ ڪيو ويو. ان جو مقصد [[وڏي جاگيرداري زمينداري|لاتيفنڊزم]] ختم ڪرڻ هو، يعني اهڙين ملڪيتن جي وڌ ۾ وڌ حد 5,000 هيڪٽر مقرر ڪرڻ جيڪي ”اقتصادي ۽ سماجي ڪم“ نہ ٿيون ڪن، ۽ بچيل زمين ننڍن زرعي مزدورن ۽ بي زمين مقامي ماڻهن ۾ ورهائڻ هئي؛ پر بوليويائي اوليگارڪي ان جي سخت مخالفت ڪئي. 2009ع ۾ حڪومت زرعي ڪاروباري شعبي آڏو جهڪي وئي، جنهن موٽ ۾ اهو واعدو ڪيو تہ نئون آئين نافذ ٿيڻ تائين پنهنجي دٻاءُ ۽ حڪومت لاءِ خطري واري مهم ختم ڪندو.<ref name="auto2">{{cite web |date=2 September 2019 |title=Mérites et limites d'une " révolution " pragmatique |url=https://www.ccef-bolivie.org/post/m%C3%A9rites-et-limites-d-une-r%C3%A9volution-pragmatique |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629004315/https://www.ccef-bolivie.org/post/m%C3%A9rites-et-limites-d-une-r%C3%A9volution-pragmatique |archive-date=29 June 2022 |access-date=26 March 2022}}</ref> تنهن هوندي بہ، معاشي سڌارن ۽ منصوبن جي هڪ سلسلي معمولي وسيلن وارن هاري خاندانن جي حالت بهتر ڪئي. کين زرعي مشينري، ٽريڪٽر، ڀاڻ، ٻج ۽ افزائش لاءِ جانور فراهم ڪيا ويا، جڏهن تہ رياست آبپاشي جا نظام، رستا ۽ پل تعمير ڪيا تہ جيئن سندن پيداوار کي مارڪيٽن تائين پهچائڻ ۽ وڪڻڻ آسان ٿئي. ڪيترن ئي مقامي ماڻهن ۽ ننڍن هارين جي زميني حيثيت، انهن جي استعمال هيٺ زمينن جا مالڪي حق ڏيڻ ذريعي باقاعده ڪئي وئي.<ref name="auto2"/> 2007ع ۾ حڪومت ”پيداواري ترقيءَ جي بئنڪ“ قائم ڪئي، جنهن وسيلي ننڍا مزدور ۽ زرعي پيدا ڪندڙ آسانيءَ سان گهٽ شرح ۽ زرعي چڪرن مطابق واپسيءَ جي شرطن تي قرض وٺي سگهن ٿا. بئنڪن جي بهتر نگرانيءَ جي نتيجي ۾ 2014ع کان 2019ع تائين ننڍن ۽ وچولي درجي جي زرعي پيدا ڪندڙن لاءِ سڀني بئنڪنگ ادارن ۾ قرضن جي شرح لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا گهٽجي وئي. ان کان علاوه، قانون هاڻي بئنڪن کي پابند ڪري ٿو تہ اهي پنهنجن وسيلن جو گهٽ ۾ گهٽ 60 سيڪڙو پيداواري قرضن يا سماجي رهائشي منصوبن جي تعمير لاءِ مخصوص ڪن.<ref name="auto2"/> فوڊ پروڊڪشن سپورٽ انٽرپرائز (Emapa) قائم ڪرڻ سان حڪومت زرعي شين جي ملڪي مارڪيٽ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن لاءِ ننڍن ۽ وچولي درجي جي هارين جي پيداوار مناسب اگهن تي خريد ڪئي وئي؛ ان سان زرعي ڪاروباري ادارن کي کين وڌيڪ منصفاڻو معاوضو ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو. نائب صدر [[آلوارو گارسيا لينيرا]] موجب، ”راند جا اصول مقرر ڪري، رياست طاقت جو هڪ نئون توازن قائم ڪري ٿي، جيڪو ننڍن پيدا ڪندڙن کي وڌيڪ طاقت ڏئي ٿو. دولت کي بهتر نموني ٻيهر ورهايو وڃي ٿو تہ جيئن زرعي ڪاروباري شعبي جي طاقت ۾ توازن اچي. ان سان استحڪام پيدا ٿئي ٿو، جيڪو معيشت کي وڌڻ جي اجازت ڏئي ٿو ۽ سڀني کي فائدو پهچائي ٿو.<ref name="auto2"/> === معدني وسيلا === [[File:Cerro ricco.jpg|thumb|[[سيرو ريڪو]]، [[پوتوسي]] ۾، [[ريئل آڊيئنسيا آف چارڪاس|اسپيني بيٺڪي]] دور کان هڪ اهم [[کان کني]] وارو هنڌ رهيو آهي ۽ اڄ بہ اقتصادي اهميت رکي ٿو.]] بوليويا تاريخي طور پنهنجي وسيع معدني دولت لاءِ مشهور رهيو آهي، پر ارضياتي ۽ معدنيات جي مطالعي جي لحاظ کان ملڪ اڃا نسبتاً گهٽ ڳوليل آهي. وچ اينڊيز ۾ ڏکڻ آمريڪا جي مرڪز ۾ واقع هي ملڪ مختلف معدني ۽ قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي. کان کني معيشت جو هڪ اهم شعبو آهي، ۽ ملڪ جون گهڻيون برآمدات ان تي دارومدار رکن ٿيون.<ref>{{Cite web |url=https://oec.world/en/profile/country/bol |title=Bolivia exports by OEC |access-date=24 July 2022 |archive-date=24 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724113835/https://oec.world/en/profile/country/bol |url-status=live}}</ref> 2023ع ۾ ملڪ دنيا جو ستون وڏو چاندي پيدا ڪندڙ هو؛<ref>{{Cite web |title=USGS Silver Production Statistics |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241220035538/https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |archive-date=December 20, 2024 |access-date=December 23, 2024}}</ref> [[ٽين]] جو دنيا جو پنجون وڏو پيدا ڪندڙ<ref>{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2021/mcs2021-tin.pdf |title=USGS Tin Production Statistics |access-date=24 July 2022 |archive-date=13 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813153917/https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2021/mcs2021-tin.pdf |url-status=live}}</ref> ۽ [[اينٽيموني]] جو پڻ پنجون وڏو پيدا ڪندڙ؛<ref>{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2021/mcs2021-antimony.pdf |title=USGS Antimony Production Statistics |access-date=24 July 2022 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2021/mcs2021-antimony.pdf |url-status=live}}</ref> [[زنڪ]] جو ستون وڏو پيدا ڪندڙ،<ref>{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2021/mcs2021-zinc.pdf |title=USGS ZincProduction Statistics |access-date=24 July 2022 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2021/mcs2021-zinc.pdf |url-status=live}}</ref> شيهي جو اٺون وڏو پيدا ڪندڙ،<ref>{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2021/mcs2021-lead.pdf |title=USGS Lead Production Statistics |access-date=24 July 2022 |archive-date=15 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210515091715/https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2021/mcs2021-lead.pdf |url-status=live}}</ref> [[بوران]] جو دنيا جو چوٿون وڏو پيدا ڪندڙ؛<ref>{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2021/mcs2021-boron.pdf |title=USGS Boron Production Statistics |access-date=24 July 2022 |archive-date=18 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718104325/https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2021/mcs2021-boron.pdf |url-status=live}}</ref> ۽ [[ٽنگسٽن]] جو دنيا جو ڇهون وڏو پيدا ڪندڙ هو.<ref>{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2021/mcs2021-tungsten.pdf |title=USGS Tungsten Production Statistics |access-date=24 July 2022 |archive-date=5 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705141418/https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2021/mcs2021-tungsten.pdf |url-status=live}}</ref> ملڪ ۾ سون جي پيداوار پڻ وڏي مقدار ۾ ٿئي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ 25 ٽن في سال جي ويجهو رهي ٿي، ۽ هتي [[ايمٿسٽ]] پڻ ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/bolivia/gold-production |title=Bolivia Gold Production |access-date=24 July 2022 |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019082941/https://www.ceicdata.com/en/indicator/bolivia/gold-production |url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ ملڪ جي سون جي پيداوار 12 ميٽرڪ ٽن هئي.<ref>{{Cite web |title=Gold production |url=https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129233804/https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-date=29 November 2023 |access-date=2024-12-19 |website=Our World in Data |url-status=live }}</ref> [[File:Lithium mine at Bolivia´s Uyuni Salt Flat, on a CBERS4 MUX yesterday´s image.jpg|thumb|[[سالار ڊي اويوني]] ۾ [[ليٿيم]] جي کاڻ]] بوليويا وٽ دنيا جا سڀ کان وڏا ليٿيم جا ذخيرا، اينٽيموني جا ٻيا سڀ کان وڏا ذخيرا، لوهه جي معدنيات جا ٽيان سڀ کان وڏا ذخيرا، ٽين جا ڇهان سڀ کان وڏا ذخيرا، شيهي، چاندي ۽ ٽامي جا نوان سڀ کان وڏا ذخيرا، زنڪ جا ڏهان سڀ کان وڏا ذخيرا، ۽ سون ۽ ٽنگسٽن جا مقدار ظاهر نہ ڪيل پر پيداوار ڏيندڙ ذخيرا موجود آهن. ان کان علاوه، ملڪ جي وڏي حد تائين گهٽ ڳوليل اڀرندي علائقن ۾ يورينيم ۽ نڪل جا پڻ نمايان ذخيرا هجڻ جو امڪان آهي. [[سانتا ڪروز ڊپارٽمينٽ (بوليويا)|سانتا ڪروز ڊپارٽمينٽ]] جي سيرانياز چيڪيتاناس جي ڪجهه ارضياتي بناوٽن ۾ هيرن جا ذخيرا پڻ موجود ٿي سگهن ٿا. بوليويا وٽ ڏکڻ آمريڪا ۾ قدرتي گئس جا ٻيا سڀ کان وڏا ذخيرا آهن.<ref>{{cite news |date=10 September 2008 |title=Anti-Morales protests hit Bolivia |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7607158.stm |url-status=live |access-date=30 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327011113/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7607158.stm |archive-date=27 March 2010}}</ref> ان جي قدرتي گئس جي برآمدات مان رائلٽين، ڪرائن ۽ ٽيڪسن جي صورت ۾ روزانو لکين آمريڪي ڊالر حاصل ٿين ٿا.<ref name="auto3">{{Cite book |last=Gustafson |first=Bret |title=Bolivia in the Age of Gas |publisher=Duke University Press |year=2020 |isbn=978-1-4780-1099-9 |pages=10}}</ref> 2007ع کان 2017ع تائين گئس مان رياست جي حاصل ڪيل حصي، جنهن کي ”سرڪاري حصو“ چيو وڃي ٿو، جو مجموعو لڳ ڀڳ 22 ارب آمريڪي ڊالر هو.<ref name="auto3" /> 2005ع ۾ حڪومت هائيڊروڪاربن قانون بابت پابند ريفرنڊم ڪرايو. ٻين شقن سان گڏ، قانون ڪمپنين کي پابند ڪري ٿو تہ اهي پنهنجي پيداوار رياستي هائيڊروڪاربن ڪمپني [[YPFB|ياڪيمينتوس پيٽروليفيروس فيسڪاليس بوليويانوس]] (YPFB) کي وڪڻن، هائيڊروڪاربن برآمد ڪرڻ کان اڳ ملڪ جي اندروني طلب پوري ڪئي وڃي، ۽ قدرتي گئس مان رياست جي رائلٽي وڌائي وئي.<ref>{{Cite web |title=Bolivia – Hydrocarbons {{!}} export.gov |url=https://legacy.export.gov/article?id=Bolivia-Hydrocarbons |access-date=28 June 2022 |website=legacy.export.gov |archive-date=8 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808230209/https://legacy.export.gov/article?id=Bolivia-Hydrocarbons |url-status=live}}</ref> ان وقت جي صدر [[ڪارلوس ميسا]] جي مخالفت باوجود هائيڊروڪاربن قانون جي منظوريءَ کي [[بوليويائي گئس تڪرار]] جو حصو سمجهي سگهجي ٿو، جنهن جو نتيجو آخرڪار بوليويا جي پهرين مقامي صدر [[ايوو موراليس]] جي چونڊ جي صورت ۾ نڪتو.<ref>{{Cite book |last=Gustafson |first=Bret |title=Bolivia in the Age of Gas |publisher=Duke University Press |year=2020 |isbn=978-1-4780-1099-9 |pages=2}}</ref> [[آمريڪا جي ارضياتي سروي|آمريڪي جيولوجيڪل سروي]] جو اندازو آهي تہ بوليويا وٽ 21 ملين ٽن [[ليٿيم]] موجود آهي، جيڪو دنيا جي ذخيرن جو گهٽ ۾ گهٽ 25 سيڪڙو آهي—يعني دنيا ۾ سڀ کان وڏو ذخيرو. تنهن هوندي بہ، ان جي کوٽائي ملڪ جي لوڻ وارين ميدانن، جن کي [[سالار ڊي اويوني]] چيو وڃي ٿو، کي متاثر ڪندي؛ اهي علائقي ۾ سياحت کي هٿي ڏيندڙ هڪ اهم قدرتي خاصيت آهن. حڪومت دنيا ۾ وڌندڙ ليٿيم جي طلب پوري ڪرڻ لاءِ هن منفرد قدرتي منظرنامي کي تباهه ڪرڻ نٿي چاهي.<ref>{{cite news |date=10 September 2008 |title=Bolivia's lithium mining dilemma |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7607624.stm |url-status=live |access-date=26 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090414021531/http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7607624.stm |archive-date=14 April 2009}}</ref> ٻئي طرف، حڪومت ليٿيم جي پائيدار کوٽائيءَ جي ڪوشش ڪري رهي آهي. هي منصوبو [[بوليويا جي معدني ڪارپوريشن|COMIBOL]] جي ماتحت سرڪاري ڪمپني ”ريڪورسوس ايوپوريتڪوس“ ذريعي هلائجي ٿو. === سياحت === [[File:Salar de Uyuni-5 (53641294827).jpg|thumb|[[سالار ڊي اويوني]] دنيا جو سڀ کان وڏو لوڻ جو ميدان آهي. پنهنجي وسيع سفيد منظرنامي لاءِ مشهور هي علائقو برسات جي موسم دوران خاص طور دلڪش بڻجي ويندو آهي.]] {{Main|بوليويا ۾ سياحت}} بوليويا ۾ سياحت ملڪ جي اهم [[بوليويا جي معيشت|اقتصادي شعبن]] مان هڪ آهي. [[بوليويا جو قومي شماريات ادارو]] (INE) جي انگن اکرن موجب، 2020ع ۾ 1.24 ملين کان وڌيڪ [[سياحت|سياحن]] ملڪ جو دورو ڪيو، جنهن سان بوليويا [[ڏکڻ آمريڪا]] جو نائون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ بڻيو.<ref>{{Cite web |title=International tourism, number of arrivals - Bolivia |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=2023-07-17 |website=World Bank Open Data |archive-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526025607/https://data.worldbank.org/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-07-10 |title=The 11 Most Visited Countries in South America |url=https://worldlyadventurer.com/most-visited-countries-south-america/ |access-date=2023-07-17 |website=Worldly Adventurer |archive-date=28 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250828083549/https://worldlyadventurer.com/most-visited-countries-south-america/ |url-status=live }}</ref> سياحت مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ جي اهميت مسلسل وڌندي رهي آهي. [[بوليويا ۾ سياحت|بوليويا جي سياحتي صنعت]] نسلي گوناگونيت ڏانهن سياحن کي راغب ڪرڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Xie2011">{{cite book|author=Philip Feifan Xie|title=Authenticating Ethnic Tourism|url=https://books.google.com/books?id=vi7XBQAAQBAJ&pg=PA1|year=2011|publisher=Channel View Publications|isbn=978-1-84541-157-2|page=1|access-date=10 October 2020|archive-date=29 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231129011551/https://books.google.com/books?id=vi7XBQAAQBAJ&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> [[بوليويا جو قومي شماريات ادارو|قومي شماريات اداري]] جي انگن اکرن موجب، 2023ع ۾ ملڪ ۾ لڳ ڀڳ ٻه ملين سياح آيا، جن مان لڳ ڀڳ هڪ ملين پرڏيهي شهري هئا، جڏهن تہ باقي ملڪي سياح هئا:<ref name=":0">{{cite web |date=2024 |title=Bolivia - Llegada de visitantes internacionales, según nacionalidad, por año y mes 2008 - 2024 |trans-title=International arrivals according to nationality, by year and month 2008-2024 |url=https://www.ine.gob.bo/index.php/estadisticas-economicas/turismo/estadisticas-de-flujo-de-visitantes-cuadros-estadisticos/ |access-date=2024-08-13 |website=[[National Institute of Statistics of Bolivia]] |publisher=Ministerio de Planificación del Desarrollo |language=es |format=XLS}}</ref> سڀ کان وڌيڪ گهميا ويندڙ هنڌن ۾ [[نيواڊو ساخاما]]، [[توروتورو نيشنل پارڪ]]، [[ماديدي نيشنل پارڪ]]، [[ٽيواناڪو]] ۽ [[لا پاز]] شهر شامل آهن. ملڪ ۾ ٿيندڙ مختلف تهوارن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ”[[اورورو ڪارنيول]]“ آهي، جنهن کي مئي 2001ع ۾ يونيسڪو پاران اعلان ڪيل پهرين 19 ”[[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار|انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جي شاهڪارن]]“ ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="protection">{{cite web|title=UNESCO to Protect Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity|url=http://www.unesco.org/bpi/eng/unescopress/2000/00-48e.shtml|publisher=UNESCO Press|date=10 May 2000|access-date=5 September 2009|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304094951/http://www.unesco.org/bpi/eng/unescopress/2000/00-48e.shtml|url-status=live}}</ref> === آمدرفت === {{Main|بوليويا ۾ آمدرفت}} ==== رستا ==== بوليويا جي [[يونگاس روڊ]] کي [[بين-آمريڪي ترقياتي بئنڪ]] ”دنيا جو سڀ کان خطرناڪ رستو“ قرار ڏنو هو، جنهن کي اسپيني ۾ ({{lang|es|El Camino de la Muerte}}، ”موت جو رستو“) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=At least 14 people killed in Bolivia landslides |work=Al Jazeera |access-date=5 August 2019 |date=6 February 2019 |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/02/14-people-killed-bolivia-landslides-190206084033483.html |archive-date=5 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805180814/https://www.aljazeera.com/news/2019/02/14-people-killed-bolivia-landslides-190206084033483.html |url-status=live}}</ref> رستي جو اتر وارو حصو، جنهن جو وڏو حصو پڪو نہ هو ۽ جتي حفاظتي ريلنگون بہ نہ هيون، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪورڊيليرا اورينٽل (بوليويا)|ڪورڊيليرا اورينٽل جبلن]] کي ڪٽي ٺاهيو ويو. {{convert|12|ft|m}} ويڪري سوڙهي رستي کان هيٺاهين ڪجهه هنڌن تي {{convert|2000|ft|m}} تائين آهي، ۽ [[ايمازون برساتي ٻيلو|ايمازون]] کان ايندڙ گهميل موسم سبب اڪثر گپ، زمين جي سرڪڻ ۽ پٿرن جي ڪرڻ جهڙيون خراب حالتون پيدا ٿينديون آهن.<ref>{{cite web | title=A Terrifying Tour of the World's Most Dangerous Road, North Yungas | work=Slate | access-date=5 August 2019 | date=24 October 2013 | url=http://www.slate.com/blogs/atlas_obscura/2013/10/24/a_terrifying_tour_of_the_world_s_most_dangerous_road_north_yungas_in_bolivia.html | archive-date=5 August 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190805171417/http://www.slate.com/blogs/atlas_obscura/2013/10/24/a_terrifying_tour_of_the_world_s_most_dangerous_road_north_yungas_in_bolivia.html | url-status=live}}</ref> هر سال 25,000 کان وڌيڪ سائيڪل سوار هن {{convert|40|mi|km}} ڊگهي رستي تي سائيڪل هلائين ٿا. 2018ع ۾ هڪ اسرائيلي عورت هن رستي تي سائيڪل هلائيندي مٿس پٿر ڪرڻ سبب فوت ٿي وئي.<ref>{{cite news|title=Falling rock kills Israeli cyclist on Bolivia's 'Death Road'|work=Jewish Telegraphic Agency|date=15 November 2018|access-date=5 August 2019|url=https://www.jta.org/2018/11/15/global/falling-rock-kills-israeli-cyclist-riding-bolivias-death-road|archive-date=5 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805171415/https://www.jta.org/2018/11/15/global/falling-rock-kills-israeli-cyclist-riding-bolivias-death-road|url-status=live}}</ref> [[اپولو، لا پاز|اپولو]] وارو رستو [[لا پاز]] جي اندروني علائقن تائين وڃي ٿو. هن علائقي جا رستا اصل ۾ [[چارازاني]] جي ويجهو واقع کاڻين تائين پهچ فراهم ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. ٻيا اهم رستا [[ڪورويڪو]]، [[سوراتا]]، [[زونگو وادي]] ([[ايليماني]] جبل) ڏانهن ۽ [[ڪوچابامبا ڊپارٽمينٽ|ڪوچابامبا]] شاهراهه ({{lang|es|carretera}}) سان گڏ وڃن ٿا.<ref>{{cite book | last=Bradt | first=Hilary | title=Peru and Bolivia | date=2002 | publisher=Bradt Travel Guides | url=https://books.google.com/books?id=2RQuxpT2y-MC&pg=PA395 | isbn=978-1-84162-033-6 | access-date=10 October 2020 | archive-date=29 November 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231129011449/https://books.google.com/books?id=2RQuxpT2y-MC&pg=PA395#v=onepage&q&f=false | url-status=live}}</ref> [[بين الاقوامي ٻيلن جي تحقيق جو مرڪز]] (CIFOR) جي محققن موجب، 2014ع تائين بوليويا جو رستن وارو نيٽ ورڪ اڃا گهٽ ترقي يافته هو. بوليويا جي هيٺاهين علائقن ۾ {{convert|2000|km|m|sp=us}} کان بہ گهٽ پڪا رستا هئا. تازو ڪجهه سيڙپڪاريون ڪيون ويون آهن؛ [[گواياراميرين]] ۾ [[چوپائي مال پالڻ]] ۾ واڌ ٿي آهي، جنهن جو سبب ممڪن طور گواياراميرين کي [[ٽرينيڊاڊ، بوليويا|ٽرينيڊاڊ]] سان ڳنڍيندڙ نئون رستو ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book|title = The context of deforestation and forest degradation in Bolivia|url = https://books.google.com/books?id=FRIbBQAAQBAJ&pg=PA19|page = 19|access-date = 5 August 2019|date = 2014|isbn = 978-602-1504-39-0|last1 = Müller|first1 = Robert|last2 = Pacheco|first2 = Pablo|last3 = Montero|first3 = Juan Carlos|publisher = CIFOR|archive-date = 29 November 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20231129011450/https://books.google.com/books?id=FRIbBQAAQBAJ&pg=PA19#v=onepage&q&f=false|url-status = live}}</ref> ملڪ پنهنجي پهرين [[ٻٽي گاڏي رستو|ٻٽي شاهراهه]] 2015ع ۾ کوليو: گاديءَ واري شهر لا پاز ۽ اورورو وچ ۾ 203 ڪلوميٽر ڊگهو حصو.<ref>{{Cite web|url=https://economia.estadao.com.br/blogs/retratos-da-economia/bolivia-ganha-sua-primeira-rodovia-duplicada/|title=Bolívia ganha sua primeira rodovia duplicada|access-date=14 July 2022|archive-date=1 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701013459/https://economia.estadao.com.br/blogs/retratos-da-economia/bolivia-ganha-sua-primeira-rodovia-duplicada/|url-status=live}}</ref> ==== هوائي آمدرفت ==== {{See also|بوليويا جي هوائي ڪمپنين جي فهرست|بوليويا جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:Aviones de BoA en Cochabamba.jpg|thumb|[[بوليويانا ڊي ايوياسيون]] (BoA) هڪ سرڪاري ڪمپني ۽ ملڪ جي سڀ کان وڏي هوائي ڪمپني آهي. [[خورخي ولسٽرمان بين الاقوامي هوائي اڏو|خورخي ولسٽرمان بين الاقوامي هوائي اڏي]] تي بيٺل BoA جا ٻه بوئنگ 737-300 جهاز.]] شهري هوابازيءَ جو جنرل ڊائريڪٽوريٽ (Dirección General de Aeronáutica Civil—DGAC)، جيڪو اڳ FAB جو حصو هو، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف سول ايروناٽڪس (Instituto Nacional de Aeronáutica Civil—INAC) نالي شهري هوابازيءَ جو هڪ اسڪول ۽ ٻه تجارتي هوائي آمدرفت جون خدمتون، TAM ۽ TAB، هلائي ٿو. [[TAM – ٽرانسپورٽي ايريو ميليتار]] (بوليويائي فوجي هوائي ڪمپني) لا پاز، بوليويا ۾ قائم هڪ هوائي ڪمپني هئي. اها ''Fuerza Aérea Boliviana'' (بوليويائي هوائي فوج) جي شهري شاخ هئي، جيڪا بوليويا جي اتر ۽ اتر اوڀر جي ڏورانهن شهرن ۽ برادرين تائين مسافر خدمتون هلائيندي هئي. TAM (جنهن کي TAM گروپ 71 پڻ چيو وڃي ٿو) 1945ع کان FAB جو حصو رهي آهي. هوائي ڪمپني سيپٽمبر 2019ع کان پنهنجون ڪارروايون معطل ڪري ڇڏيون.<ref name="TAM">{{cite web |author1=Helen Coffey |title=The airlines that have stopped flying in 2019 |url=https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/airlines-bankrupt-stop-flying-flight-thomas-cook-flybe-adria-a9242741.html |website=independent.co.uk |publisher=[[The Independent]] |access-date=13 May 2024 |date=12 December 2019 |archive-date=13 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240513155218/https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/airlines-bankrupt-stop-flying-flight-thomas-cook-flybe-adria-a9242741.html |url-status=live}}</ref> [[بوليويانا ڊي ايوياسيون]]، جنهن کي عام طور رڳو BoA چيو وڃي ٿو، بوليويا جي قومي پرچم بردار هوائي ڪمپني آهي ۽ مڪمل طور ملڪ جي حڪومت جي ملڪيت آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.boa.bo/ |title=Boliviana de Aviación |publisher=Boliviana de Aviación |access-date=18 December 2019 |archive-date=5 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191205082025/https://www.boa.bo/ |url-status=live}}</ref> علائقائي منزلن لاءِ خدمتون ڏيندڙ هڪ خانگي هوائي ڪمپني [[لينيا ايريا اماسوناس]] آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.amaszonas.com |title=Amaszonas |publisher=Amaszonas |access-date=30 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100804030849/http://www.amaszonas.com/ |archive-date=4 August 2010 |url-status=live}}</ref> جنهن جون خدمتون ڪجهه بين الاقوامي منزلن تائين پڻ هلن ٿيون. شهري آمدرفت جي هوائي ڪمپني هجڻ باوجود، [[TAB – ٽرانسپورٽيس ايريوس بوليويانوس]] 1977ع ۾ FAB جي ماتحت ڪمپني طور قائم ڪئي وئي. اها ايئر ٽرانسپورٽ مينيجمينٽ (Gerencia de Transportes Aéreos) جي ماتحت آهي ۽ ان جي سربراهي FAB جو هڪ جنرل ڪري ٿو. TAB، ڳري مال برداريءَ جي چارٽر هوائي ڪمپني، بوليويا کي [[اولهه اڌ گولو|اولهه اڌ گولي]] جي اڪثر ملڪن سان ڳنڍي ٿي؛ ان جي جهازن ۾ هرڪيولس C130 جهازن جو ٻيڙو شامل آهي. TAB جو هيڊڪوارٽر [[ايل آلٽو بين الاقوامي هوائي اڏو|ايل آلٽو بين الاقوامي هوائي اڏي]] جي ڀرسان آهي. TAB پاناما ۾ وقفي سان ميامي ۽ [[هيوسٽن]] ڏانهن اڏامون هلائي ٿي. بوليويا جا ٽي سڀ کان وڏا ۽ اهم بين الاقوامي هوائي اڏا لا پاز ۾ [[ايل آلٽو بين الاقوامي هوائي اڏو]]، سانتا ڪروز ۾ [[ويرو ويرو بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ ڪوچابامبا ۾ [[خورخي ولسٽرمان بين الاقوامي هوائي اڏو]] آهن. ٻين شهرن ۾ علائقائي هوائي اڏا موجود آهن، جيڪي انهن ٽن مرڪزي هوائي اڏن سان ڳنڍيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://boliviamia.net/bolivia-aeropuertos |title=Aeropuertos en Bolivia |publisher=Aeropuertos en Bolivia |access-date=18 December 2019 |archive-date=15 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191215173718/https://boliviamia.net/bolivia-aeropuertos |url-status=live}}</ref> === ٽيڪنالاجي === بوليويا وٽ [[مواصلاتي سيٽلائيٽ]] آهي، جنهن کي چين ۾ تيار ۽ اتان لانچ ڪيو ويو، ۽ ان جو نالو [[توپاك ڪاتاري 1]] آهي.<ref>{{cite web|url=http://berc.berkeley.edu/nearly-forgotten-nuclear-power-in-latin-america/ |title=Nearly Forgotten – Nuclear Power in Latin America |website=BERC |author=Santiago Miret |date=5 November 2014|access-date=5 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220095142/http://berc.berkeley.edu/nearly-forgotten-nuclear-power-in-latin-america/|archive-date=20 December 2016|url-status=dead}}</ref> 2015ع ۾ اعلان ڪيو ويو تہ بجليءَ جي شعبي ۾ اڳڀرائيءَ جي منصوبن ۾ روسي ايٽمي ڪمپني [[روس ائٽم]] پاران تيار ٿيندڙ 300 ملين آمريڪي ڊالرن جو رٿيل ايٽمي ريئڪٽر پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2015/oct/29/bolivia-nuclear-complex-reactor-russia-environment|title=Bolivia plans to build $300m nuclear complex with research reactor|agency=AFP |date=29 October 2015|website=The Guardian|access-date=5 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221052549/https://www.theguardian.com/world/2015/oct/29/bolivia-nuclear-complex-reactor-russia-environment|archive-date=21 December 2016|url-status=live}}</ref> بوليويا 2024ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ 100هين نمبر تي هو،<ref>{{Cite book |author=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2024 |title=Global Innovation Index 2024: Unlocking the Promise of Social Entrepreneurship |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/ |access-date=2024-10-06 |website=www.wipo.int |page=18 |publisher=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.50062 |isbn=978-92-805-3681-2 |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212043914/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/ |url-status=live }}</ref> پر 2025ع جي انڊيڪس ۾ هيٺ لهي 111هين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web|title=Bolivia ranking in the Global Innovation Index 2025|url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/bolivia-plurinational-state-of-|access-date=2025-10-22|website=www.wipo.int|language=en|archive-date=5 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251105121248/https://www.wipo.int/gii-ranking/en/bolivia-plurinational-state-of-|url-status=live}}</ref> ==== پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائي ==== {{Main|بوليويا ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائي}} بوليويا ۾ پيئڻ جي پاڻي ۽ [[صفائي]] جي سهولتن جي پهچ 1990ع کان وٺي شعبي ۾ سيڙپڪاريءَ جي نمايان واڌ سبب گهڻي بهتر ٿي آهي. تنهن هوندي بہ، ملڪ ۾ انهن سهولتن جي پهچ جي سطح سڄي کنڊ ۾ سڀ کان گهٽ آهي ۽ خدمتن جو معيار پڻ گهٽ آهي. سياسي ۽ ادارتي عدم استحڪام قومي ۽ مقامي سطح تي هن شعبي جي ادارن کي ڪمزور ڪرڻ ۾ حصو ورتو آهي. ٽن وڏن شهرن مان ٻن—[[ڪوچابامبا]] ۽ [[لا پاز]]/[[ايل آلٽو]]—۾ پرڏيهي خانگي ڪمپنين کي ڏنل ٻه رعايتي معاهدا ترتيبوار 2000ع ۽ 2006ع ۾ وقت کان اڳ ختم ڪيا ويا. ملڪ جو ٻيو وڏو شهر، [[سانتا ڪروز ڊي لا سيئرا]]، ڪوآپريٽو ادارن وسيلي پنهنجو پاڻي ۽ صفائيءَ وارو نظام نسبتاً ڪاميابيءَ سان هلائي ٿو. [[ايوو موراليس]] جي حڪومت هن شعبي ۾ شهرين جي شرڪت کي مضبوط ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي. سهولتن جي پهچ وڌائڻ لاءِ سيڙپڪاريءَ جي مالي فراهميءَ ۾ نمايان واڌ جي ضرورت آهي. حڪومت موجب هن شعبي جا مکيه مسئلا سڄي ملڪ ۾ صفائيءَ جي سهولتن تائين گهٽ رسائي، ڳوٺاڻن علائقن ۾ پاڻيءَ تائين گهٽ رسائي، ناڪافي ۽ غير اثرائتي سيڙپڪاري، برادريءَ جي خدمتون فراهم ڪندڙ ادارن جي گهٽ سڃاڻپ، مقامي ماڻهن جي رسمن جو احترام نہ ڪرڻ، ”منصوبن جي جوڙجڪ ۽ عملدرآمد ۾ فني ۽ ادارتي ڏکيائيون“، بنيادي ڍانچي کي هلائڻ ۽ سنڀالڻ جي صلاحيت جي کوٽ، اهڙو ادارتي ڍانچو جيڪو ”ملڪ ۾ سياسي تبديليءَ سان هم آهنگ نہ آهي“، ”سماجي شرڪت جي طريقن ۾ ابهام“، آبهوا جي تبديليءَ سبب پاڻيءَ جي مقدار ۽ معيار ۾ گهٽتائي، آلودگي ۽ پاڻيءَ جي وسيلن جي گڏيل انتظام جي کوٽ، ۽ گندي پاڻيءَ کي ٻيهر استعمال ڪرڻ لاءِ پاليسين ۽ پروگرامن جي کوٽ آهن.<ref name="PNSB">Estado Plurinacional de Bolivia:[http://www.mmaya.gob.bo/documentos/pnsb_final.pdf Plan Nacional de Saneamiento Basico 2008–2015] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228092846/http://www.mmaya.gob.bo/documentos/pnsb_final.pdf |date=28 February 2013}}, retrieved on 30 September 2010</ref> رڳو 27 سيڪڙو آباديءَ کي [[بهتر صفائي]] جي سهولتن تائين رسائي حاصل آهي، جڏهن تہ 80 کان 88 سيڪڙو آباديءَ کي [[بهتر پاڻيءَ جو ذريعو|بهتر پاڻيءَ جي ذريعن]] تائين رسائي حاصل آهي. شهري علائقن ۾ انهن سهولتن جي پهچ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي.<ref name="JMP">[http://www.wssinfo.org/about-the-jmp/introduction/ JMP 2010 Estimates for Bolivia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110110338/http://www.wssinfo.org/about-the-jmp/introduction/ |date=10 November 2010}}. The estimates are based on the Household Survey (2005), the Bolivia Democratic and Health Survey (2008) and other surveys.</ref> == آبادي == {{main|بوليويا جي آبادي}} [[File:Bolivia Population Density, 2000 (5457617916).jpg|thumb|آباديءَ جي گهاٽائي (2000ع)]] بوليويا جي قومي شماريات اداري ''(Instituto Nacional de Estadística''، INE) پاران ڪرايل آخري ٻن آدمشمارين موجب، آبادي 2001ع ۾ 8,274,325 (جن مان 4,123,850 مرد ۽ 4,150,475 عورتون هيون) مان وڌي 2012ع ۾ 10,059,856 ٿي وئي.<ref name="Cen2012">{{cite web | url=http://www.ine.gob.bo:8081/censo2012/PDF/resultadosCPV2012.pdf | title=Principales resultados del censo nacional de población y vivienda 2012 (CNPV 2012) – Estado plurinacional de Bolivia | publisher=Instituto Nacional de Estadística (INE) | date=July 2013 | access-date=8 August 2013 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20140209134921/http://www.ine.gob.bo:8081/censo2012/PDF/resultadosCPV2012.pdf | archive-date=9 February 2014}}</ref> گذريل پنجاهه سالن دوران بوليويا جي آبادي ٽي ڀيرا وڌي آهي ۽ آباديءَ جي واڌ جي شرح 2.25 سيڪڙو تائين پهتي آهي. آدمشمارين جي وچ وارن دورن (1950–1976ع ۽ 1976–1992ع) ۾ آباديءَ جي واڌ لڳ ڀڳ 2.05 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ آخري دور، 1992–2001ع، دوران اها ساليانو 2.74 سيڪڙو تائين پهتي. لڳ ڀڳ 67.49 سيڪڙو بوليويائي شهري علائقن ۾ رهن ٿا، جڏهن تہ باقي 32.51 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهن ٿا. آباديءَ جو وڏو حصو (70 سيڪڙو) [[لا پاز ڊپارٽمينٽ (بوليويا)|لا پاز]]، [[سانتا ڪروز ڊپارٽمينٽ (بوليويا)|سانتا ڪروز]] ۽ [[ڪوچابامبا ڊپارٽمينٽ|ڪوچابامبا]] ڊپارٽمينٽن ۾ مرڪوز آهي. [[اينڊيز|اينڊيز]] جي [[الٽيپلانو]] علائقي ۾ لا پاز ۽ [[اورورو ڊپارٽمينٽ|اورورو]] ڊپارٽمينٽن ۾ آباديءَ جو سڀ کان وڏو تناسب رهي ٿو؛ وادين واري علائقي ۾ ڪوچابامبا ۽ [[چوڪيساڪا ڊپارٽمينٽ|چوڪيساڪا]] ڊپارٽمينٽن ۾ سڀ کان وڏو تناسب آهي، جڏهن تہ ليانوس واري علائقي ۾ سانتا ڪروز ۽ [[بيني ڊپارٽمينٽ|بيني]] ۾ سڀ کان وڏو تناسب آهي. قومي سطح تي آباديءَ جي گهاٽائي 8.49 آهي، جنهن ۾ [[پانڊو ڊپارٽمينٽ|پانڊو]] جي 0.8 کان ڪوچابامبا ڊپارٽمينٽ جي 26.2 تائين نمايان فرق موجود آهي. آباديءَ جو سڀ کان وڏو مرڪز نام نهاد ”مرڪزي محور“ ۽ ليانوس واري علائقي ۾ واقع آهي. بوليويا جي آبادي نوجوان آهي. 2011ع جي آدمشماري موجب، 59 سيڪڙو آبادي 15 کان 59 سالن جي عمر جي وچ ۾ آهي، جڏهن تہ 39 سيڪڙو جي عمر 15 سالن کان گهٽ آهي. لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو آبادي 25 سالن کان گهٽ عمر جي آهي. === وڏا شهر ۽ وسنديون === {{See also|بوليويا جي شهرن ۽ وڏين وسندين جي فهرست}} لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو بوليويائي شهري علائقن ۾ رهن ٿا،<ref>{{Cite web |title=Población |url=https://cpv2024.ine.gob.bo/index.php/resultados/resultados-demografia-demografia/resultados-demografia-poblacion/ |access-date=28 December 2025 |website=Censo 2024 |language=es}}</ref><ref name="factbook">{{cite web |title=Country Comparison :: Life Expectancy at Birth |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html?countryname=Bolivia&countrycode=bl&regionCode=soa&rank=161#bl |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221172631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html?countryname=Bolivia&countrycode=bl&regionCode=soa&rank=161#bl |archive-date=21 February 2014 |access-date=11 February 2014 |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]]}}</ref> جيڪو ڏکڻ آمريڪا جي گهٽ ترين تناسبن مان هڪ آهي. تنهن هوندي بہ، شهري آباديءَ ۾ واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 2.5 سيڪڙو ساليانو جي حساب سان مسلسل وڌي رهي آهي. 2024ع جي آدمشماري موجب، بوليويا ۾ ڪُل 4,125,627 گهراڻا آهن.<ref name="Cen2012" /> 2024ع ۾ 84.7 سيڪڙو رهائشگاهن کي گهر، جهوپڙي يا [[پاهوئيچي]] طور درجابند ڪيو ويو؛ 6.1 سيڪڙو اپارٽمينٽ هئا؛ 8.2 سيڪڙو هڪ ڪمري يا الڳ ڪمري تي ٻڌل هئا؛ 0.6 سيڪڙو عارضي طور ٺاهيل رهائشگاهن ۾ هئا ۽ 0.1 سيڪڙو اهڙين غير رهائشي اڏاوتن ۾ هئا، جيڪي اصل ۾ رهائش لاءِ نہ ٺاهيون ويون هيون.<ref>{{Cite web |title=Vivienda y Hogar |url=https://cpv2024.ine.gob.bo/index.php/resultados/vivienda-hogar-y-servicios/resultados-vivienda-hogar-y-servicios-vivienda-hogar/ |access-date=28 December 2025 |website=Censo 2024 |language=es}}</ref><ref>{{cite web |title=Bolivia: Hogares por Tipo y Tenencia de la Vivienda, Según Área Geográfica, 2000 – 2009 |trans-title=Bolivia: Households by Type and Tenure, According to Geographic Area, 2000 – 2009 |url=http://www.ine.gob.bo/indicadoresddhh/vivi4.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113183010/http://www.ine.gob.bo/indicadoresddhh/vivi4.asp |archive-date=13 November 2013 |access-date=28 January 2014 |publisher=[[National Institute of Statistics of Bolivia]]}}</ref> ملڪ جا گهڻا وڏا شهر اولهه ۽ مرڪزي علائقن جي مٿانهين زمينن ۾ واقع آهن.<ref>[https://web.archive.org/web/20120607143527/http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm World Urbanization Prospects, the 2011 Revision]. United Nations, Department of Economic and Social Affairs</ref> {{Largest cities of Bolivia}} === نسلي گروهه === {{Pie chart | thumb = right | caption = بوليويا جا نسلي گروهه (2012ع جي آدمشماري)<ref name="Censo 2012 Bolivia">{{cite web |url=https://bolivia.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Caracteristicas_de_Poblacion_2012.pdf#page=105 |title=Características de la Población – Censo 2012 |trans-title=Population Characteristics – 2012 Census |page=103 |access-date=30 April 2021 |publisher=Instituto Nacional de Estadística |language=es |archive-date=30 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210430223857/https://bolivia.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Caracteristicas_de_Poblacion_2012.pdf#page=105 |url-status=live}}</ref> | label1 = اڻ ڄاڻايل | value1 = 59.19 | color1 = White | label2 = [[بوليويا جا مقامي ماڻهو|مقامي]] | value2 = 40.58 | color2 = #BE7343 | label3 = [[افرو-بوليويائي|ڪارا]] | value3 = 0.23 | color3 = #62402F }} بوليويائين جي وڏي اڪثريت [[مستيزو]] آهي (جن ۾ يورپي جزو جي ڀيٽ ۾ مقامي جزو وڌيڪ آهي{{citation needed|date=February 2025}})، جيتوڻيڪ حڪومت نومبر 2012ع جي آدمشماري ۾ ثقافتي خود سڃاڻپ ”مستيزو“ کي شامل نہ ڪيو هو.<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Bolivia|access-date=8 October 2018|year=2018}}</ref> هتي لڳ ڀڳ ٽي درجن مقامي گروهه آهن، جيڪي گڏجي بوليويا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ بڻجن ٿا—جيڪو آمريڪائن ۾ مقامي ماڻهن جو سڀ کان وڏو تناسب آهي. 2009ع جي نسلي درجابنديءَ جي هڪ اندازي موجب مستيزو (سفيد ۽ آمريڪي مقامي نسل جو ميلاپ) 68 سيڪڙو، مقامي 20 سيڪڙو، سفيد 5 سيڪڙو، [[چولو#بوليويا|چولو]] 2 سيڪڙو، ڪارا 1 سيڪڙو ۽ ٻيا 4 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ 2 سيڪڙو جي نسلي سڃاڻپ اڻ ڄاڻايل هئي؛ 44 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي ڪنهن نہ ڪنهن مقامي گروهه سان وابسته قرار ڏنو، جن ۾ خاص طور [[ڪيچوا ماڻهو|ڪيچوا]] يا [[ايمارا ماڻهو|ايمارا]] لساني زمرا شامل هئا.<ref name="cia">{{Cite CIA World Factbook|country=Bolivia| access-date=25 March 2017 |year=2017}}</ref> [[سفيد لاطيني آمريڪي|سفيد بوليويائي]] 2006ع ۾ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو هئا ۽ عام طور وڏن شهرن، جهڙوڪ [[لا پاز]]، [[سانتا ڪروز ڊي لا سيئرا]] ۽ [[ڪوچابامبا]]، سان گڏ ڪجهه ننڍن شهرن جهڙوڪ [[تاريخا]] ۽ [[سوڪري]] ۾ مرڪوز آهن. سفيد ماڻهن ۽ مستيزو ماڻهن جي سفيد نسل واري آبائي اصل يورپ ۽ وچ اوڀر سان تعلق رکي ٿي، خاص طور اسپين، اٽلي، جرمني، ڪروشيا، لبنان ۽ شام سان. [[سانتا ڪروز ڊپارٽمينٽ (بوليويا)|سانتا ڪروز ڊپارٽمينٽ]] ۾ جرمن ڳالهائيندڙ [[روسي مينونائيٽ|روس مان آيل مينونائيٽن]] جون ڪيترائي درجن بيٺڪون آهن، جن جي ڪُل آبادي لڳ ڀڳ 40,000 آهي (2012ع مطابق).<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/12/21/world/americas/21bolivia.html |title=Bolivian Reforms Raise Anxiety on Mennonite Frontier |newspaper=The New York Times|date=21 December 2006 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622233205/http://www.nytimes.com/2006/12/21/world/americas/21bolivia.html |archive-date=22 June 2013 |url-status=live}}</ref> [[افرو-بوليويائي]]، جيڪي [[ائٽلانٽڪ غلام واپار|آفريڪي غلامن]] جو اولاد آهن ۽ [[اسپيني سلطنت]] جي دور ۾ هتي آيا هئا، [[لا پاز ڊپارٽمينٽ (بوليويا)|لا پاز ڊپارٽمينٽ]] ۾ رهن ٿا ۽ خاص طور [[نور يونگاس صوبو|نور يونگاس]] ۽ [[سود يونگاس صوبو|سود يونگاس]] صوبن ۾ آباد آهن. بوليويا ۾ غلامي 1831ع ۾ ختم ڪئي وئي.<ref>{{cite book|last1=Fogel|first1=Robert William|last2=Engerman|first2=Stanley L.|title=Time on the Cross: The Economics of American Negro Slavery|year=1995|publisher=W W Norton & Company Incorporated|isbn=978-0-393-31218-8|pages=[https://archive.org/details/timeoncross00robe/page/33 33–34] |url=https://archive.org/details/timeoncross00robe/page/33}}</ref> [[جاپاني بوليويائي|جاپاني]] (14,000<ref>{{cite web|url=http://www.mofa.go.jp/mofaj/area/bolivia/data.html|title=ボリビア多民族国（The Plurinational State of Bolivia）|website=外務省|access-date=8 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161215233037/http://www.mofa.go.jp/mofaj/area/bolivia/data.html|archive-date=15 December 2016|url-status=live}}</ref>) ۽ لبناني (12,900<ref>{{cite web |url=http://theidentitychef.com/2009/09/06/lebanese-diaspora-worldwide-geographical-distribution/ |title=Geographical Distribution of the Lebanese Diaspora |work=The Identity Chef |access-date=8 January 2017 |archive-url=https://archive.today/20130630102504/http://theidentitychef.com/2009/09/06/lebanese-diaspora-worldwide-geographical-distribution/ |archive-date=30 June 2013 |url-status=live}}</ref>) برادريون پڻ اهم آهن. [[آمريڪائن جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]]، جن کي ''اوريجنيئروس'' (”مقامي“ يا ”اصل رهواسي“) ۽ گهٽ عام طور ''آمريڪي مقامي ماڻهو'' پڻ چيو وڃي ٿو، جاگرافيائي علائقن موجب ورهائي سگهجن ٿا. انهن ۾ [[اينڊيز|اينڊيز وارا]] [[ايمارا ماڻهو|ايمارا]] ۽ [[ڪيچوا ماڻهو|ڪيچوا]] شامل آهن (جن قديم [[انڪا سلطنت]] قائم ڪئي)، جيڪي اولهه وارن [[لا پاز ڊپارٽمينٽ (بوليويا)|لا پاز]]، [[پوتوسي ڊپارٽمينٽ|پوتوسي]]، [[اورورو ڊپارٽمينٽ|اورورو]]، [[ڪوچابامبا ڊپارٽمينٽ|ڪوچابامبا]] ۽ [[چوڪيساڪا ڊپارٽمينٽ|چوڪيساڪا]] ڊپارٽمينٽن ۾ مرڪوز آهن. اوڀر ۾ پڻ مختلف نسلي آباديون آهن، جن ۾ [[چيڪيتانو]]، [[چاني]]، [[گواراني ماڻهو|گواراني]] ۽ [[موڪسوس ماڻهو|موڪسوس]] وغيره شامل آهن، جيڪي [[سانتا ڪروز ڊپارٽمينٽ (بوليويا)|سانتا ڪروز]]، [[بيني ڊپارٽمينٽ|بيني]]، [[تاريخا ڊپارٽمينٽ|تاريخا]] ۽ [[پانڊو ڊپارٽمينٽ|پانڊو]] ۾ رهن ٿا. جرمني، فرانس، اٽلي ۽ پرتگال جا ٿورا يورپي شهري پڻ هتي رهن ٿا، جڏهن تہ آمريڪائن جي ٻين ملڪن، جهڙوڪ ارجنٽينا، برازيل، چلي، ڪولمبيا، ڪيوبا، ايڪواڊور، آمريڪا، پيراگوئي، پيرو، ميڪسيڪو ۽ وينزويلا وغيره جا شهري پڻ موجود آهن. [[لا پاز]]، [[ايل آلٽو]] ۽ [[سانتا ڪروز ڊي لا سيئرا]] ۾ پيرو جي ماڻهن جون اهم برادريون موجود آهن. بوليويا ۾ [[فريزي ماڻهو|فريزي]]، فليمش ۽ جرمن نسلي اصل رکندڙ لڳ ڀڳ 140,000 [[بوليويا جا مينونائيٽ|مينونائيٽ]] رهن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/pdt|title=Plautdietsch|access-date=20 May 2019|archive-date=2 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402192648/https://www.ethnologue.com/language/pdt|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://gameo.org/index.php?title=Bolivia&oldid=103617|title=Bolivia|access-date=20 May 2019|archive-date=21 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021153847/https://gameo.org/index.php?title=Bolivia&oldid=103617|url-status=live}}</ref> === ٻولي === {{main|بوليويا جون ٻوليون}} پنهنجي [[گهڻ ثقافتيت]] جي نتيجي ۾ بوليويا ۾ وڏي لساني گوناگونيت موجود آهي. [[بوليويا جو آئين]] اسپيني کان سواءِ 36 ٻولين کي سرڪاري ٻولين طور تسليم ڪري ٿو: [[ايمارا ٻولي|ايمارا]]، [[ارائونا ٻولي|ارائونا]]، [[بائوري ٻولي|بائوري]]، [[بيسيرو ٻولي|بيسيرو]]، [[ڪانيچانا ٻولي|ڪانيچانا]]، [[ڪاوينيو ٻولي|ڪاوينيو]]، [[ڪايوبابا ٻولي|ڪايوبابا]]، [[چاڪوبو ٻولي|چاڪوبو]]، [[چيمان ٻولي|چيمان]]، [[ايسي ايخا ٻولي|ايسي ايخا]]، [[گواراني ٻولي|گواراني]]، [[گواراسواوي ٻولي|گواراسوئي]]، [[گوارايو ٻولي|گوارايو]]، [[ايتوناما ٻولي|ايتوناما]]، [[ليڪو ٻولي|ليڪو]]، [[ماچاخويائي-ڪالاويا]]، [[ماچينيري ٻولي|ماچينيري]]، [[ماروپا ٻولي|ماروپا]]، [[موخينيو-اگناسيانو]]، [[موخينيو-ٽرينيٽاريو]]، [[موري ٻولي (بوليويا)|موري]]، [[موسيتين ٻولي|موسيتين]]، [[موويما ٻولي|موويما]]، [[پاڪاوارا ٻولي|پاڪاوارا]]، [[پوڪينا ٻولي|پوڪينا]]، [[ڪيچوا ٻولي|ڪيچوا]]، [[سيريونيو ٻولي|سيريونيو]]، [[تاڪانا ٻولي|تاڪانا]]، [[تاپيتي ٻولي|تاپيتي]]، [[تورومونا ٻولي|تورومونا]]، [[اورو-چيپايا]]، [[وينهايڪ ٻولي|وينهايڪ]]، [[ياميناوا ٻولي|ياميناوا]]، [[يوڪي ٻولي (بوليويا)|يوڪي]]، [[يوراڪاري ٻولي|يوراڪاري]] ۽ [[زاموڪو ٻولي|زاموڪو]].<ref name="languages">{{cite web|url=http://bolivia.justia.com/nacionales/nueva-constitucion-politica-del-estado/primera-parte/titulo-i/capitulo-primero/|title=Nueva Constitución Política Del Estado > PRIMERA PARTE > TÍTULO I > CAPÍTULO PRIMERO > Modelo De Estado: Ley de Bolivia |language=es-ES |website=JUSTIA Bolivia |access-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225051614/http://bolivia.justia.com/nacionales/nueva-constitucion-politica-del-estado/primera-parte/titulo-i/capitulo-primero/|archive-date=25 February 2017|url-status=live}}</ref> 2001ع جي آدمشماري موجب، اسپيني ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ سرڪاري ٻولي آهي؛ اها آباديءَ جي ٻه ٽين حصي پاران ڳالهائي وڃي ٿي. رياست پاران جاري ڪيل سمورا قانوني ۽ سرڪاري دستاويز، جن ۾ آئين بہ شامل آهي، مکيه خانگي ۽ سرڪاري ادارن جا دستاويز، ميڊيا ۽ تجارتي سرگرميون اسپيني ٻوليءَ ۾ آهن. چئن سالن کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جون مکيه مقامي ٻوليون هي آهن: [[ڪيچوا ٻولي|ڪيچوا]] (2024ع جي آدمشماري ۾ آباديءَ جو 13.1 سيڪڙو)، [[ايمارا ٻولي|ايمارا]] (7.3 سيڪڙو)، [[گواراني ٻولي|گواراني]] (0.4 سيڪڙو) ۽ ٻيون (0.4 سيڪڙو)، جن ۾ بيني ڊپارٽمينٽ جي [[موڪسوس ٻولي|موڪسوس]] ٻولي پڻ شامل آهي.<ref name="cia"/> [[پلاٽ ڊيچ]]، جيڪا [[جرمن ٻولين جون لهجون|جرمن ٻوليءَ جي هڪ لهجي]] آهي، [[سانتا ڪروز ڊپارٽمينٽ (بوليويا)|سانتا ڪروز]] ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 70,000 [[بوليويا جا مينونائيٽ|مينونائيٽ]] ڳالهائين ٿا. پرتگالي خاص طور برازيل جي ويجهن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. === مذهب === {{Main|بوليويا ۾ مذهب}} [[File:Basilica de San Francisco La Paz.jpg|thumb|[[سان فرانسسڪو باسيليڪا، لا پاز|سان فرانسسڪو باسيليڪا]]، لا پاز|left]] بوليويا آئيني طور هڪ [[سيڪيولر رياست]] آهي، جيڪا [[مذهبي آزادي]] ۽ حڪومت جي مذهب کان آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿي.{{sfn|Constitute Assembly of Bolivia|2007|p=2}} [[بوليويا جو قومي شماريات ادارو|بوليويا جي قومي شماريات اداري]] پاران ڪرايل 2001ع جي آدمشماري موجب، آباديءَ جو 78 سيڪڙو [[ڪيٿولڪيت|رومن ڪيٿولڪ]] هو، ان کان پوءِ 19 سيڪڙو [[پروٽيسٽنٽ]] هئا، جڏهن تہ ٿورا بوليويائي [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس]] هئا ۽ 3 سيڪڙو ڪنهن بہ مذهب سان وابسته نہ هئا.<ref>{{cite web | url= https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90243.htm | title= Bolivia religion | publisher= Department of State | location= US | date= 14 September 2007 | access-date= 30 August 2010 | archive-date= 8 March 2020 | archive-url= https://web.archive.org/web/20200308123543/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90243.htm | url-status= live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://institutointerglobal.org/ateismo/1545-ateos-en-numeros|title=Ateos en números|publisher=InterGlobal|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205041006/http://institutointerglobal.org/ateismo/1545-ateos-en-numeros|archive-date=5 December 2014}}</ref> [[ايسوسيئيشن آف ريليجن ڊيٽا آرڪائيوز]] (ورلڊ ڪرسچن ڊيٽابيس تي ڀاڙيندي) موجب، 2010ع ۾ 92.5 سيڪڙو بوليويائين پاڻ کي عيسائي (ڪنهن بہ فرقي سان واسطو رکندڙ)، 3.1 سيڪڙو پاڻ کي مقامي مذهبن سان وابسته، 2.2 سيڪڙو [[بهائي عقيدو|بهائي]] ۽ 1.9 سيڪڙو اگناسٽڪ قرار ڏنو، جڏهن تہ ٻين سمورن گروهن جو تناسب 0.1 سيڪڙو يا ان کان گهٽ هو.<ref>{{cite web|title=Bolivia: Adherents|url=http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp|website=The Association of Religious Data Archives|access-date=5 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015204554/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp|archive-date=15 October 2015|url-status=live}}</ref> مقامي آباديءَ جو وڏو حصو مختلف روايتي عقيدن جي پيروي ڪري ٿو، جن تي عيسائيت سان [[ثقافتي هم آهنگي]] يا [[مذهبي امتزاج|امتزاج]] جا اثر نمايان آهن. [[پاچاماما]]،<ref>{{cite web |url=http://www.catamarcaguia.com.ar/Cultura/Pachamama.php |title=Pachamama y los Dioses Incaicos |publisher=Catamarcaguia.com.ar |access-date=14 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117013359/http://www.catamarcaguia.com.ar/Cultura/Pachamama.php |archive-date=17 January 2013}}</ref> يا ”مادر ڌرتي“ جي پوڄا خاص اهميت رکي ٿي. [[ڪوپاڪابانا جي ورجن|ڪوپاڪابانا جي ورجن]]، ارڪوپينيا جي ورجن ۽ سوڪاوون جي ورجن جي تعظيم پڻ [[عيسائي زيارت]] جي هڪ اهم خصوصيت آهي. [[ٽٽيڪاڪا ڍنڍ]] جي ڀرسان اهم [[ايمارا ماڻهو|ايمارا برادريون]] پڻ موجود آهن، جيڪي [[جيمس، زيبيدي جو پٽ|رسول جيمس]] سان گهري عقيدت رکن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.bolivia.com/Noticias/AutoNoticias/DetalleNoticia32134.asp|publisher=Bolivia.com|title=El Tata Santiago, un santo en Guaqui con vena de general|access-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120206130141/http://www.bolivia.com/Noticias/AutoNoticias/DetalleNoticia32134.asp|archive-date=6 February 2012|url-status=live}}</ref> بوليويا ۾ پوڄيا ويندڙ ديوتائن ۾ [[ايڪيڪو]]، فراواني ۽ خوشحاليءَ جو ايمارا ديوتا، شامل آهي، جنهن جو ڏينهن هر سال 24 جنوري تي ملهايو وڃي ٿو، ۽ [[گواراني ڏندڪٿا|توپا]]، جيڪو [[گواراني ماڻهو|گواراني ماڻهن]] جو ديوتا آهي. === تعليم === {{Main|بوليويا ۾ تعليم}} [[File:Universidad Mayor Real y Pontificia de San Francisco Xavier de Chuquisaca 03.jpg|thumb|[[سان فرانسسڪو خويئر يونيورسٽي|يونيورسيداڊ مايوِر، ريئل ي پونتيفيشيا ڊي سان فرانسسڪو خويئر ڊي چوڪيساڪا]]، بوليويا جو سڀ کان پراڻو اعليٰ تعليمي ادارو]] 2008ع ۾، [[يونيسڪو]] جي معيارن مطابق، بوليويا کي [[خواندگي|اڻ پڙهيل هجڻ]] کان پاڪ ملڪ قرار ڏنو ويو، جنهن سان اهو ڏکڻ آمريڪا جو چوٿون ملڪ بڻيو جنهن هي حيثيت حاصل ڪئي.<ref name="literacyBBC">{{Cite news | url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7794293.stm | title=Bolivia Declares Literacy Success | newspaper=[[BBC News]] | date=21 December 2008 | access-date=12 February 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171011200135/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7794293.stm | archive-date=11 October 2017 | url-status=live}}</ref> بوليويا ۾ سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون موجود آهن. انهن ۾ شامل آهن: [[سينٽ فرانسس خويئر يونيورسٽي|يونيورسيداڊ مايوِر، ريئل ي پونتيفيشيا ڊي سان فرانسسڪو خويئر ڊي چوڪيساڪا]] (USFX) – سوڪري، جيڪا 1624ع ۾ قائم ٿي؛ [[يونيورسيداڊ مايوِر ڊي سان آندريس]] (UMSA) – لا پاز، جيڪا 1830ع ۾ قائم ٿي؛ [[يونيورسيداڊ مايوِر ڊي سان سيمون]] (UMSS) – ڪوچابامبا، جيڪا 1832ع ۾ قائم ٿي؛ [[يونيورسيداڊ آتوناما گابريئل ريني مورينو]] (UAGRM) – سانتا ڪروز ڊي لا سيئرا، جيڪا 1880ع ۾ قائم ٿي؛ [[يونيورسيداڊ ٽيڪنيڪا ڊي اورورو]] (UTO) – اورورو، جيڪا 1892ع ۾ قائم ٿي؛ يونيورسيداڊ ايوانخيليڪا بوليويانا (UEB) – سانتا ڪروز ڊي لا سيئرا، جيڪا 1980ع ۾ قائم ٿي؛ ۽ [[يونيورسيداڊ آتوناما توماس فرياس]] (UATF) – پوتوسي، جيڪا 1892ع ۾ قائم ٿي. === صحت === {{Main|بوليويا ۾ صحت}} {{See also|ريفريش بوليويا}} يونيسيف موجب، بوليويا ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح 2006ع ۾ هر 1,000 ٻارن مان 52.7 هئي، جيڪا 2019ع تائين گهٽجي هر 1,000 مان 26 ٿي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bolivia (Plurinational State of) (BOL) – Demographics, Health & Infant Mortality|url=https://data.unicef.org/country/bol/|access-date=17 December 2020|website=UNICEF DATA|archive-date=14 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114030330/https://data.unicef.org/country/bol/|url-status=live}}</ref> شيرخوار ٻارن جي موت جي شرح 2006ع ۾ هر 1,000 جيئرن ڄمڻن مان 40.7 هئي، جيڪا 2019ع تائين گهٽجي 21.2 ٿي وئي.<ref>{{Cite web|title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births) – Bolivia {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?locations=BO&start=2006|access-date=17 December 2020|website=data.worldbank.org|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414232742/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?locations=BO&start=2006|url-status=live}}</ref> موراليس جي اقتدار سنڀالڻ کان اڳ لڳ ڀڳ اڌ شيرخوار ٻارن کي ويڪسين نہ لڳندي هئي؛ هاڻي تقريباً سڀني کي ويڪسين ڏني وڃي ٿي. موراليس ڪيترائي اضافي غذائي پروگرام پڻ شروع ڪيا، جن ۾ سرڪاري صحت ۽ سماجي تحفظ جي آفيسن ۾ مفت خوراڪ مهيا ڪرڻ جي ڪوشش شامل هئي، ۽ سندس ''desnutrición cero'' (صفر غذائي کوٽ) پروگرام تحت اسڪولن ۾ مفت منجهند جي ماني ڏني وڃي ٿي.<ref name=":1" /> 2006ع کان 2016ع تائين بوليويا ۾ انتهائي غربت 38.2 سيڪڙو مان گهٽجي 16.8 سيڪڙو ٿي وئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ دائمي غذائي کوٽ پڻ 14 سيڪڙو گهٽجي وئي ۽ [[عالمي صحت تنظيم]] موجب ٻارن جي موت جي شرح 50 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽجي وئي.<ref>{{Cite web|publisher=World Health Organization|url=http://apps.who.int/gho/data/node.country.country-BOL?lang=en|title=GHO {{pipe}} By country {{pipe}} Bolivia (Plurinational State of) – statistics summary (2002–present)|access-date=15 September 2019|archive-date=21 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200421094154/https://apps.who.int/gho/data/node.country.country-BOL?lang=en|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ بوليويا جي حڪومت هڪ عالمگير صحت نظام قائم ڪيو، جنهن کي عالمي صحت تنظيم سڀني لاءِ هڪ نموني طور بيان ڪيو.<ref>{{Cite web|date=25 May 2019|title=Bolivia's universal healthcare is model for the world, says UN|url=https://www.pressenza.com/2019/05/bolivias-universal-healthcare-is-model-for-the-world-says-un/|access-date=17 December 2020|website=Pressenza|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121054706/https://www.pressenza.com/2019/05/bolivias-universal-healthcare-is-model-for-the-world-says-un/|url-status=live}}</ref> === عورتن جا حق === بوليويا ۾ لاطيني آمريڪا جي ملڪن مان عورتن جي قتل ۽ صنفي بنياد تي تشدد جي شرحن مان هڪ سڀ کان وڌيڪ شرح آهي.<ref>{{Cite web |date=25 November 2022 |title=Honduras, República Dominicana, El Salvador, Bolivia y Brasil, los países más inseguros de América Latina para las mujeres {{!}} Noticias ONU |url=https://news.un.org/es/story/2022/11/1517112 |access-date=28 February 2024 |website=news.un.org |language=es |archive-date=28 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228222013/https://news.un.org/es/story/2022/11/1517112 |url-status=live}}</ref> 2013ع ۾ عورتن لاءِ تشدد کان پاڪ زندگيءَ جي ضمانت بابت جامع قانون منظور ڪيو ويو، جنهن صنفي بنياد تي تشدد جي سورهن قسمن کي قانوني طور بيان ڪيو ۽ تشدد جي روڪٿام، متاثرن جي تحفظ ۽ ڏوهارين کي سزا ڏيڻ لاءِ قدم لاڳو ڪيا. 2022ع تائين پارليامينٽ جي 46 سيڪڙو سيٽن تي عورتون قابض هيون.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 February 2024 |website=World Bank Open Data |archive-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526025607/https://data.worldbank.org/ |url-status=live}}</ref> 1997ع جي هڪ قانون تحت ڪوٽا مقرر ڪئي وئي، جنهن موجب سياسي جماعتن پاران سرڪاري عهدن لاءِ بيهاريل اميدوارن مان گهٽ ۾ گهٽ 30 سيڪڙو عورتون هجڻ لازمي آهن.<ref>{{Cite web |title=Bolivian Elections Result in More Women in Parliament {{!}} International IDEA |url=https://www.idea.int/news/bolivian-elections-result-more-women-parliament |access-date=28 February 2024 |website=www.idea.int |archive-date=28 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228222013/https://www.idea.int/news/bolivian-elections-result-more-women-parliament |url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{Main|بوليويا جي ثقافت}} {{See also|بوليويا جي موسيقي|بوليويا ۾ سرڪاري موڪلون}} [[File:Zonnepoort tiwanaku.jpg|thumb|[[سج جو دروازو]]، 500–950ع، [[ٽيواناڪو]]]] بوليويائي ثقافت تي اسپيني، ايمارا ۽ ڪيچوا ثقافتن سان گڏوگڏ مجموعي طور لاطيني آمريڪا جي مقبول ثقافتن جو گهرو اثر رهيو آهي. ثقافتي ترقيءَ کي ٽن الڳ دورن ۾ ورهايو وڃي ٿو: ڪولمبس کان اڳ وارو دور، بيٺڪي دور ۽ جمهوري دور. ڪولمبس کان اڳ جي ڪيترين اهم ثقافتن جا اهم [[آثار قديمه|آثار قديمه]]، سون ۽ چانديءَ جا زيور، پٿر جا يادگار، [[ٺڪر جا ٿانوَ|ٺڪر جون شيون]] ۽ [[اُڻت|اُڻيل شيون]] اڄ بہ موجود آهن. اهم آثارن ۾ [[ٽيواناڪو]]، [[ايل فويرتي ڊي سامائيپاتا]]، [[انڪالاڪتا]] ۽ [[اسڪانوايا]] شامل آهن. ملڪ ۾ اهڙا ٻيا بہ ڪيترائي ماڳ موجود آهن، جن تائين پهچڻ ڏکيو آهي ۽ جتي آثار قديمه جي تمام گهٽ کوجنا ڪئي وئي آهي.<ref name="BackgroundNote">{{cite web |title=Background Note: Bolivia |publisher=[[United States Department of State]] |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/35751.htm |access-date=17 October 2006 |archive-date=4 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604183423/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/35751.htm |url-status=live}}</ref> [[File:DiabladaFerroviariadeOruroBolivia.jpg|thumb|[[اورورو جي ڊيابلادا|ڊيابلادا]]، هڪ قديم، روايتي ۽ [[اورورو ڪارنيول]] جو مکيه ناچ، جيڪو 2001ع کان [[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار|انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جو شاهڪار]] آهي]] اسپيني پنهنجي مذهبي فن جون روايتون پاڻ سان گڏ آندا، جيڪي مقامي ماڻهن، مستيزو ۽ ڪجهه [[ڪريئولو ماڻهو|ڪريئولو]] معمارن ۽ [[ڪاريگر|ڪاريگرن]] جي هٿن ۾ ترقي ڪندي اڏاوت، مصوري ۽ سنگتراشيءَ جي هڪ شاهوڪار ۽ منفرد طرز ۾ تبديل ٿيون، جيڪا [[اينڊين باروڪ]] جي نالي سان مشهور آهي. بيٺڪي دور ۾ نہ رڳو پيريز ڊي هولگين، فلوريس، بيٽي ۽ ٻين جون تصويرون تخليق ٿيون، پر ماهر پر اڻڄاتل سنگتراشن، ڪاٺ جي نقش نگارن، سونارن ۽ چانديءَ جي ڪاريگرن جا ڪم پڻ وجود ۾ آيا. بيٺڪي دور جي مقامي باروڪ مذهبي موسيقيءَ جو هڪ اهم ذخيرو ٻيهر هٿ ڪيو ويو ۽ 1994ع کان ان کي بين الاقوامي سطح تي وڏي ساراهه سان پيش ڪيو پيو وڃي.<ref name="BackgroundNote"/> 20هين صديءَ جي نمايان بوليويائي فنڪارن ۾ [[ماريا لوئيسا پاچيڪو]]، [[رابرٽو ماماني ماماني]]، [[اليخاندرو ماريو يانيس]]، [[الفريڊو ڊي سلوا]] ۽ [[مارينا نونيز ڊيل پراڊو]] شامل آهن. بوليويا وٽ شاهوڪار [[لوڪ روايتون|لوڪ ورثو]] آهي. ان جي علائقائي [[لوڪ موسيقي]] منفرد ۽ گوناگون آهي. اورورو جي سالياني ڪارنيول ۾ ٿيندڙ ”شيطاني ناچ“ ڏکڻ آمريڪا جي وڏن لوڪ ثقافتي واقعن مان هڪ آهن، جيئن [[تارابوڪو]] جو نسبتاً گهٽ مشهور ڪارنيول پڻ آهي.<ref name="BackgroundNote"/> === ميڊيا === {{main|بوليويا جي ميڊيا}} [[عالمي پريس آزادي انڊيڪس]] بوليويا ۾ صحافين خلاف پرتشدد حملن ۽ [[بوليويا ۾ سينسرشپ|سينسرشپ]] جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="f766">{{cite web | title=Bolivia: RSF denounces the violent attacks against at least 25 journalists covering the mass protests | website=RSF | date=2024 | url=https://rsf.org/en/bolivia-rsf-denounces-violent-attacks-against-least-25-journalists-covering-mass-protests | access-date=2026-05-16}}</ref> === رانديون === [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] مشهور راند آهي. ملڪ جي قومي ٽيم [[بوليويا جي قومي فٽبال ٽيم]] آهي. [[ريڪيٽ بال]] بوليويا ۾ ٻي سڀ کان مشهور راند آهي، جنهن جو اندازو ڪوچابامبا ۾ منعقد ٿيل [[2018ع ڏکڻ آمريڪي رانديون|اوڊيسور 2018ع راندين]] جي نتيجن مان پڻ ٿئي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.cochabamba2018.bo/item/articulo/15376|title=Dupla Boliviana de oro en ráquetbol |website=XI Juegos Suramericanos Cochabamba 2018|access-date=23 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624035912/https://www.cochabamba2018.bo/item/articulo/15376|archive-date=24 June 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cliffswain.com/where-could-we-take-the-future-of-u-s-racquetball-bolivia-is-a-great-place-to-start/|title=Where could we take the future of U.S. racquetball? Bolivia is a great place to start - CliffSwain.com|date=8 March 2015|access-date=23 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624060122/https://www.cliffswain.com/where-could-we-take-the-future-of-u-s-racquetball-bolivia-is-a-great-place-to-start/|archive-date=24 June 2018|url-status=live}}</ref> [[پين آمريڪي راندين ۾ بوليويا|بوليويا پين آمريڪي راندين ۾ 18 تمغا کٽيا آهن]]، جن مان 15 ريڪيٽ بال جي مقابلن مان حاصل ٿيا آهن. انهن ۾ ملڪ جا واحد سونا تمغا پڻ شامل آهن، جيڪي [[2019ع پين آمريڪي راندين ۾ ريڪيٽ بال – مردن جي ٽيم|2019ع جي مردن جي ٽيم واري مقابلي]] ۽ [[2023ع پين آمريڪي راندين ۾ ريڪيٽ بال – مردن جي ٽيم|2023ع جي مردن جي ٽيم واري مقابلي]] ۾ کٽيا ويا، جڏهن تہ 2023ع ۾ عالمي چيمپيئن [[ڪونراڊو موسڪوسو]] [[2023ع پين آمريڪي راندين ۾ ريڪيٽ بال – مردن جو سنگلز|مردن جي سنگلز]] ۾ پڻ سونو تمغو حاصل ڪيو. باسڪيٽ بال خاص طور [[پوتوسي ڊپارٽمينٽ]] ۾ مشهور ۽ اثرائتي راند آهي.<ref>[https://www.lostiempos.com/deportes/multideportivo/20190922/identidad-deportiva-formula-del-exito-del-basquetbol-potosino Identidad deportiva, la fórmula del éxito del básquetbol potosino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816170351/https://www.lostiempos.com/deportes/multideportivo/20190922/identidad-deportiva-formula-del-exito-del-basquetbol-potosino |date=16 August 2021}} Gabriel Caero Rodríguez ([[Los Tiempos]]), 22 September 2019. Accessed 12 August 2021.{{in lang|es}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|بوليويا|ملڪ|لاطيني آمريڪا }} * [[بوليويا جو خاڪو]] {{Clear}} == حوالا == {{reflist}} == ڪتابيات == {{Further|بوليويا–آمريڪا لاڳاپا#وڌيڪ پڙهڻ}} {{Refbegin}} * Crabtree, John, and Laurence Whitehead, eds. ''Unresolved tensions: Bolivia past and present'' (2008) [https://www.amazon.com/Unresolved-Tensions-Bolivia-Present-American/dp/0822943557/ excerpt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220425044439/https://www.amazon.com/Unresolved-Tensions-Bolivia-Present-American/dp/0822943557 |date=25 April 2022}} * Klein, Herbert S. ''A Concise History of Bolivia'' (Cambridge UP, 2021) [https://www.amazon.com/Concise-History-Bolivia-Cambridge-Histories-dp-1108844820/dp/1108844820/ excerpt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709173311/https://www.amazon.com/Concise-History-Bolivia-Cambridge-Histories-dp-1108844820/dp/1108844820/ |date=9 July 2023}} * Morales, Waltraud Q. ''A brief history of Bolivia'' (Infobase Publishing, 2010). * Rohan, Rebecca. ''Bolivia'' (Cavendish Square, 2021) 32pp; for middle schools. * Thomson, Sinclair, et al., eds. ''The Bolivia Reader: History, Culture, Politics'' (Duke University Press, 2018). * Young, Kevin A. ''Blood of the earth: resource nationalism, revolution, and empire in Bolivia'' (University of Texas Press, 2017). * {{cite web | author=Constitute Assembly of Bolivia | year=2007 | publisher=[[Government of Bolivia]] | url=http://www.presidencia.gob.bo/asamblea/nueva_cpe_aprobada_en_grande_en_detalle_y_en_revision.pdf | title=Nueva Constitucion Politica del Estatdo | trans-title=New State Constitution | language=es | archive-url=https://web.archive.org/web/20090303221158/http://www.presidencia.gob.bo/asamblea/nueva_cpe_aprobada_en_grande_en_detalle_y_en_revision.pdf | archive-date=3 March 2009 | access-date=28 January 2014}} * {{Cite book | last=Fagan | first=Brian | year=2001 | title=The Seventy Great Mysteries of the Ancient World: Unlocking the Secrets of Past Civilizations | publisher=Thames & Hudson | isbn=978-0-500-51050-6 | url=https://archive.org/details/seventygreatmyst00faga}} * {{Cite book | last=Kolata | first=Alan | year=1993 | title=The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization | url=https://archive.org/details/tiwanakuportrait00unse | publisher=Wiley | isbn=978-1-55786-183-2}} * {{Cite book | last=Kolata | first=Alan | year=1996 | title=Valley of the Spirits: A Journey into the Lost Realm of the Aymara | url=https://archive.org/details/valleyofspiritsj0000kola | publisher=Wiley | isbn=978-0-47157-507-8}} * {{cite journal |title=Bolivia |first=Daniel |last=Eisenberg |journal=Journal of Hispanic Philology |volume=11 |date=1987 |pages=193–198 |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/52136358/The_Editors_Column_Bolivia__by_Daniel_Eisenberg-libre.pdf?1489417284=&response-content-disposition=attachment%3B+filename%3D1_Bolivia.pdf&Expires=1710720392&Signature=VV0HKvhoXExc-dK3qkQakWDer9sUj9URCF4Sn6Kcfb7ubL0S8cPWJhpPk7cM-JCbSwci-lIi5HkGiCEW3xlJHPZhXIT0MLG518N7APw975lslzjCa-q8qwll4uX701-BVvpcYL~x0j8DQ2Q5Y0Xpp6U5ijz0nEKEvp8rXBEa0iAAiSUZQ0MKQaRoH0nU30eVasPXxwsyOdTqg5EbPgGTWMlYpk1ZexgcEKHC0zfosVxFjQ65w~eqwfPpV0tQLfKYo79a7uJq9rX4Yu73P4lQw0jqhBXr2OUTm3cLCropgByuh7PQXbjjO8pxx1CzVSlRlj1LfJjmRqOYQZ6GMonOzQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |access-date=17 March 2024 |archive-date=17 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240317233125/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/52136358/The_Editors_Column_Bolivia__by_Daniel_Eisenberg-libre.pdf?1489417284=&response-content-disposition=attachment%3B+filename%3D1_Bolivia.pdf&Expires=1710720392&Signature=VV0HKvhoXExc-dK3qkQakWDer9sUj9URCF4Sn6Kcfb7ubL0S8cPWJhpPk7cM-JCbSwci-lIi5HkGiCEW3xlJHPZhXIT0MLG518N7APw975lslzjCa-q8qwll4uX701-BVvpcYL~x0j8DQ2Q5Y0Xpp6U5ijz0nEKEvp8rXBEa0iAAiSUZQ0MKQaRoH0nU30eVasPXxwsyOdTqg5EbPgGTWMlYpk1ZexgcEKHC0zfosVxFjQ65w~eqwfPpV0tQLfKYo79a7uJq9rX4Yu73P4lQw0jqhBXr2OUTm3cLCropgByuh7PQXbjjO8pxx1CzVSlRlj1LfJjmRqOYQZ6GMonOzQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |url-status=dead }} '''انتساب:''' *{{source attribution|{{cite encyclopedia |title=Bolivia: a country study |publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]] |location=Washington, D.C. |url=https://www.loc.gov/item/90026427/ |date=1991 |editor-last=Hudson |editor-first=Rex A. |editor2-last=Hanratty |editor2-first=Dennis Michael |access-date=25 April 2022 |archive-date=25 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043834/https://www.loc.gov/item/90026427/ |url-status=live}}}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Bolivia|d=Q750}} * {{Cite EB1911|wstitle= Bolivia | volume= 4 |last1= Hubbard |first1= Wilfranc |author1-link= |last2= Edmundson |first2= George |author2-link= George Edmundson | pages = 166–177 |short= 1}} * [https://web.archive.org/web/20260114023116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bolivia/ Bolivia]. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]]. * [http://countrystudies.us/bolivia/ Bolivia: A Country Study] (آمريڪي لائبريري آف ڪانگريس). * بي بي سي نيوز: [https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1210487.stm Country Profile – Bolivia] * {{Wikiatlas|Bolivia}} * {{osmrelation-inline|252645}} * Bolivian Thoughts: بوليويائي اخبار جون ٻه-ٻولي خبرون [https://www.bolivianthoughts.com Bolivian Thoughts | Pensamientos Bolivianos (Bilingual/Bilingüe)] {{Bolivia topics}} {{Navboxes | title = لاڳاپيل مضمون | list = {{Andean Community of Nations}} {{Countries of South America}} {{Bolivarian Alliance for the Americas (ALBA)}} {{Union of South American Nations}} {{Mercosur}} {{Organization of American States}} }} {{Authority control}} {{coord|-16.712|-64.666|format=dms|region:BO|display=title}} [[زمرو:بوليويا| ]] [[زمرو:اينڊين ڪميونٽي]] [[زمرو:اڳوڻيون اسپيني بيٺڪون]] [[زمرو:سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪي قومن جي يونين جون ميمبر رياستون]] [[زمرو:جمهوريائون]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي اسپيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1825ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:گڏيل قومن جون ميمبر رياستون]] [[زمرو:بولیویا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:جمهوريتون]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:اينڊيز جي ڪميونٽي]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:لاطيني آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻي اسپيني ڪالونيون]] [[زمرو:مرڪوسور جون ميمبر رياستون]] [[زمرو:اسپيني سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:اسپيني ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ 1811ع قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:1811ع ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] <references group="lower-alpha"/> j8wgqdoabiwinlqnvkmd35c5xf81ac8 0 45781 415066 414866 2026-09-26T17:50:33Z InternetArchiveBot 13773 Add 4 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415066 wikitext text/x-wiki {{short description|اوڀر آفريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = تنزانيا جي گڏيل جمهوريه | common_name = تنزانيا | native_name = [[سواحلي ٻولي]] ۾: '''جمهوري يا مونگانو وا تنزانيا''' | image_flag = Flag of Tanzania.svg | image_coat = Coat of arms of Tanzania.svg | national_motto = "Uhuru na Umoja" | englishmotto = "آزادي ۽ اتحاد" | national_anthem = "[[مونگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />"خدا آفريڪا کي برڪت ڏي"<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File: Tanzania (orthographic projection).svg|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:Tanzania map-sw.svg|upright=1.15|frameless]]|آفريڪا جي نقشي تي ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ڊوڊوما]] ([[ڊي جيور]]) | coordinates = {{Coord|6|10|S|35|44|E|type:city|display=inline}} | largest_city = [[دارالسلام]]<br />{{Coord|06|48|S|39|16|E|region:TZ-02_type:city(6,400,000)|display=inline}} | official_languages = {{hlist|[[سواحلي ٻولي|سواحلي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn|[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] عملي طور سرڪاري ٻولين طور ڪم ڪن ٿيون.<ref name=Mugoti>{{cite book |title=Africa (a-z) |author=Godfrey Mugoti |page=152 |publisher= Godfrey books |date=12 June 2009 |isbn=9781435728905 |url=https://books.google.com/books?id=Plvuddy_4NYC&pg=PA512}}</ref><ref name=expogr>{{cite web|url=https://www.expogr.com/tanzania_country_information.php|title=Tanzania Country Information – All about Tanzania|website=expogr.com|access-date=26 April 2020}}</ref>}}}} | languages_type = [[قومي ٻولي]] | languages = [[سواحلي ٻولي|سواحلي]]<ref name="tzgov">{{cite web|title=Tanzania Profile|url=https://tanzania.go.tz/home/pages/68|website=Tanzania Gov|publisher=Tanzanian Government|access-date=23 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802124344/https://tanzania.go.tz/home/pages/68|archive-date=2 August 2017|url-status=dead}}</ref> | languages2_type = ٻيون ٻوليون | languages2 = [[تنزانيا جون ٻوليون|100 کان وڌيڪ ٻوليون]]، جن ۾ (10 لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ): {{hlist |style=line-break:anywhere|[[شمبالا ٻولي|شمبالا]]|[[سوڪوما ٻولي|سوڪوما]]|[[نيامويزي ٻولي|نيامويزي]]|[[چاگا ٻوليون|چاگا]]|[[ها ٻولي|ها]]|[[بينا ٻولي|بينا]]|[[گوگو ٻولي|گوگو]]|[[هايا ٻولي|هايا]]|[[ڌولوئو]]|[[عراقي ٻولي|عراقي]]|[[ماڪونڊي ٻولي|ماڪونڊي]]|[[نياتورو ٻولي|نياتورو]]|[[ماسائي ٻولي|ماسائي]]|[[جيتا ٻولي|جيتا]]|[[پاري ٻولي|پاري]]}} | religion_year = 2022 | religion_ref = <ref name="x053">{{cite web | title=Summary of results: Afrobarometer Round 9 survey in Tanzania, 2022 | url=https://www.afrobarometer.org/wp-content/uploads/2023/07/Summary-of-results-Tanzania-Afrobarometer-R9-28july23.pdf | page=6 | access-date=2024-12-02}}</ref> | religion = {{tree list}} *57% [[تنزانيا ۾ عيسائيت|عيسائيت]] *37% [[تنزانيا ۾ اسلام|اسلام]] *6% ٻيا {{tree list/end}} | demonym = [[تنزانيا جي آبادي|تنزانيائي]] | government_type = وحداني غالب-جماعت واري [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[تنزانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ساميا سلوهو حسن]] | leader_title2 = [[تنزانيا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ايمانوئل نچمبي]] | leader_title3 = [[تنزانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name3 = [[مويگولو نچيمبا]] | leader_title4 = [[تنزانيا جي قومي اسيمبلي جو اسپيڪر|اسپيڪر]] | leader_name4 = [[موسا زونگو]] | leader_title5 = [[تنزانيا جو چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name5 = [[جارج مچيچي ماساجو]] | legislature = [[قومي اسيمبلي (تنزانيا)|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | established_event1 = [[تانگانيڪا (1961–1964)|تانگانيڪا]] | established_date1 = 9 ڊسمبر 1961 | established_event2 = {{nowrap|[[زنجبار جي عوامي جمهوريه|زنجبار]]}} | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = تانگانيڪا ۽ زنجبار جو اتحاد | established_date3 = 26 اپريل 1964 | established_event4 = موجوده آئين | established_date4 = 25 اپريل 1977 | area_km2 = 947,303 | area_rank = 30th | area_sq_mi = 365,756<ref name="BFF"/> <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 6.4<ref name="BFF"/> | population_estimate = 67,462,121<ref name=CIA2024>{{Cite CIA World Factbook|country=Tanzania|access-date=3 June 2024|year=2024}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_census = {{IncreaseNeutral}} 61,741,120<ref>{{cite web |url=https://sensa.nbs.go.tz |title=Population Size in Tanzania |publisher=Tanzania Sensa |access-date=14 July 2023}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate_rank = 22nd | population_density_km2 = 65.2 | population_density_sq_mi = 168.8 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 147th | GDP_PPP = {{increase}} $293.59 ارب<ref name=weodb>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref> | GDP_PPP_rank = 69th | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $4,370<ref name=weodb/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 158th | GDP_nominal = {{increase}} $88.980 ارب<ref name=weodb/> | GDP_nominal_rank = 80th | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,280<ref name=weodb/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 162nd | Gini = 40.5 | Gini_year = 2017 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=4 February 2021 |title=Gini Index coefficient| publisher=CIA Factbook |access-date=16 July 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.555<!--number only, between 0 and 1--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">[https://hdr.undp.org/data-center/country-insights#/ranks Human Development Insights] Human Development Reports</ref> | HDI_rank = 165th | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪا وقت]] | utc_offset = +3 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | calling_code = [[+255]]{{efn|ڪينيا ۽ يوگنڊا مان +007}} | cctld = [[.tz]] }} '''تنزانيا'''،{{efn|{{IPAc-en|ˌ|t|æ|n|z|ə|ˈ|n|iː|ə|audio=LL-Q1860 (eng)-Soundguys-Tanzania.wav}} {{respell|TAN|zə|NEE|ə}},<ref>{{cite web |url=https://dictionary.reference.com/browse/tanzania |title=Tanzania &#124; Define Tanzania at Dictionary.com |website=Dictionary.reference.com |access-date=19 February 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/tanzania|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028151705/https://en.oxforddictionaries.com/definition/tanzania|url-status=dead|archive-date=28 October 2018|title=Tanzania|work=Oxford Dictionaries Online|access-date=28 October 2018}}</ref> گهٽ استعمال ٿيندڙ اچار {{IPAc-en|t|æ|n|ˈ|z|eɪ|n|i|ə}} {{respell|tan|ZAY|nee|ə}},<ref>{{Cite news |last=McCarthy |first=Ciara |date=2016-04-27 |title=Trump devises 'zany' way to pronounce Tanzania in foreign policy speech |url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/apr/27/donald-trump-tanzania-foreign-policy-speech |access-date=2026-08-23 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> {{IPA|sw|tɑⁿzɑˈni.ɑ|lang|small=no}}.}} جنهن جو سرڪاري نالو '''تنزانيا جي گڏيل جمهوريه''' آهي،{{efn|{{langx|sw|Jamhuri ya Muungano wa Tanzania}}.}} [[اوڀر آفريڪا]] جي [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن]] واري علائقي ۾ هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[يوگنڊا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪينيا]]، اوڀر ۾ [[هندي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[موزمبيق]] ۽ [[ملاوي]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[زيمبيا|زامبيا]]، ۽ اولهه ۾ [[روانڊا]]، [[برونڊي]] ۽ [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] واقع آهن. 2024ع جي هڪ اندازي موجب تنزانيا جي آبادي لڳ ڀڳ 67.5 ملين آهي،<ref name=CIA2024 /> جنهن ڪري اهو خط استوا جي مڪمل طور ڏکڻ ۾ واقع سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريڪي ملڪ آهي. تنزانيا مان ڪيترائي اهم [[هومينڊ]] جا فوسل مليا آهن. پٿر ۽ ڪانسي جي دور ۾ تنزانيا ڏانهن ٿيندڙ قديم لڏپلاڻن ۾ اڄوڪي [[عراقو ماڻهو|عراقو ماڻهن]] سان مشابهت رکندڙ ڏاکڻي ڪشٽڪ ٻولين جا ڳالهائيندڙ شامل هئا، جيڪي هاڻوڪي [[ايٿوپيا]] مان ڏکڻ طرف لڏي آيا؛<ref name="Genetics"/> اوڀر ڪشٽڪ ماڻهو، جيڪي لڳ ڀڳ <small>2,000</small> کان <small>4,000</small> سال اڳ [[ترڪانا ڍنڍ]] جي اتر کان تنزانيا ۾ داخل ٿيا؛<ref name="Genetics"/> ۽ [[ڏاکڻي نائلوٽڪ ٻوليون|ڏاکڻي نائلوٽ]]، جن ۾ [[داتوگا ماڻهو|داتوگ]] شامل هئا، جيڪي 2,900 کان 2,400 سال اڳ موجوده [[ڏکڻ سوڊان]]–[[ايٿوپيا]] سرحدي علائقي مان آيا هئا.<ref name="Genetics"/>{{rp|page 18}} اهي لڏپلاڻون لڳ ڀڳ ساڳئي وقت ٿيون، جڏهن [[اولهه آفريڪا]] کان [[بانٽو ٻوليون|مشارڪي بانٽو]] ڳالهائيندڙ [[وڪٽوريا ڍنڍ]] ۽ [[ٽانگانيڪا ڍنڍ|تانگانيڪا ڍنڍ]] جي علائقن ۾ آباد ٿيا.<ref name="Genetics"/><ref name="auto">{{cite book |first=Christopher |last=Ehret |title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400 |url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC |date=2001 |publisher=University Press of Virginia |isbn=978-0-8139-2057-3}}</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۾ ملڪ جو سرزميني حصو [[جرمن اوڀر آفريڪا]] جي نالي سان [[جرمني|جرمنيءَ]] جي راڄ هيٺ آيو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ برطانوي راڄ قائم ٿيو ۽ ان علائقي کي [[تانگانيڪا (علائقو)|تانگانيڪا]] جي نالي سان انتظام هيٺ رکيو ويو، جڏهن تہ [[زنجبار|زنجبار ٻيٽن جو مجموعو]] الڳ نوآبادياتي انتظام هيٺ رهيو. 1961ع ۽ 1963ع ۾ ترتيبوار آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ٻنهي علائقن 1964ع ۾ گڏجي تنزانيا جي گڏيل جمهوريه ٺاهي.<ref name="factbook">{{cite web |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |title=Tanzania |date=7 July 2025 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109103650/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania|url-status=dead|archive-date=9 January 2021}}</ref> تانگانيڪا [[دولت مشترڪه ملڪن|برطانوي دولت مشترڪه]] ۾ شامل ٿيو، ۽ تنزانيا هڪ متحد جمهوريه طور اڄ بہ دولت مشترڪه جو ملڪ آهي.<ref name="auto1">{{cite web|url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/united-republic-tanzania|title=United Republic of Tanzania &#124; The Commonwealth|website=thecommonwealth.org|date=15 August 2013}}</ref> اڄ ملڪ هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي]] آئيني جمهوريه آهي، جنهن جي [[ڊوڊوما|وفاقي گادي گورنمينٽ سٽي (دودوما)]] ۾ واقع آهي؛<ref>{{cite news|url=https://www.etsav.upc.es/personals/iphs2004/pdf/148_p.pdf|title=The planning of the new capital of Tanzania: Dodoma, an unfulfilled dream|first=Aloysius C.|last=Mosha|access-date=13 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712145006/http://www.etsav.upc.es/personals/iphs2004/pdf/148_p.pdf|archive-date=12 July 2013|url-status=dead|publisher=University of Botswana}}</ref> اڳوڻي گادي [[دارالسلام]] ۾ اڃا بہ گهڻا سرڪاري دفتر موجود آهن، ۽ اهو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر، مکيه بندرگاهه ۽ سڀ کان اهم واپاري مرڪز آهي.<ref name="factbook" /><ref name="official_website">{{cite web|url=https://www.tanzania.go.tz/profilef.html|title=The Tanzania National Website: Country Profile|website=Tanzania.go.tz|archive-url=https://web.archive.org/web/20131125222553/http://www.tanzania.go.tz/profilef.html|archive-date=25 November 2013|url-status=dead|access-date=1 May 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.tanzaniaports.com/index.php?option=com_content&view=article&id=100&Itemid=270|title=Dar es Salaam Port|publisher=Tanzaniaports.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222180354/http://www.tanzaniaports.com/index.php?option=com_content&view=article&id=100&Itemid=270|archive-date=22 February 2014|url-status=dead|access-date=19 February 2014}}</ref> ڪيترن ڏهاڪن کان تنزانيا تي [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي حڪمراني رهي آهي ۽ ملڪ کي ''[[عملي طور]]'' [[هڪ جماعتي رياست]] طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last1=Collord |first1=Michaela |title=Tanzania's 2020 Election: Return of the One-Party State |url=https://www.ifri.org/sites/default/files/migrated_files/documents/atoms/files/collord_tanzania_2020_election_2021.pdf |website=ifri.org |publisher=[[Institut français des relations internationales]] |access-date=5 November 2025 |date=February 2021}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tools of single party hegemony in Tanzania: evidence from surveys and survey experiments |url=https://scholar.harvard.edu/files/kcroke/files/single_party_pre-print.pdf |access-date=1 December 2024}}</ref> تنزانيا جي آبادي لڳ ڀڳ 120 [[نسلي گروهه|نسلي]]،<ref name="East Africa Living Encyclopedia">{{cite encyclopedia |author=African Studies Center University of Pennsylvania |author-link=University of Pennsylvania |encyclopedia=East Africa Living Encyclopedia |title=Tanzania – Ethnic Groups| url=https://www.africa.upenn.edu/NEH/tethnic.htm}}</ref> [[لساني گروهه|لساني]] ۽ مذهبي گروهن تي مشتمل آهي. [[عيسائيت]] [[تنزانيا ۾ مذهب|تنزانيا جو]] سڀ کان وڏو مذهب آهي، جڏهن تہ [[مسلمان]] ۽ [[روح پرستي|روح پرست]] پڻ اهم اقليتون آهن.<ref name="Pew Africa">[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/tanzania#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 Religion in Tanzania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304033104/http://globalreligiousfutures.org/countries/tanzania#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 |date=4 March 2021 }}, [[Pew Research Center]]</ref> تنزانيا ۾ [[تنزانيا جون ٻوليون|100 کان وڌيڪ ٻوليون]] ڳالهايون وڃن ٿيون، جنهن ڪري اهو [[اوڀر آفريڪا]] جو لساني طور سڀ کان وڌيڪ گوناگون ملڪ آهي.<ref name=sim>{{cite book |first1=Ulrich |last1=Ammon |first2=Norbert |last2=Dittmar |first3=Klaus J. |last3=Mattheier |title=Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society |url=https://books.google.com/books?id=LMZm0w0k1c4C&pg=PA1967 |year=2006 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-018418-1 |page=1967}}</ref> ملڪ وٽ قانوني طور ڪا به ''de jure'' سرڪاري ٻولي ناهي،<ref name=Mugoti/> جڏهن تہ قومي ٻولي [[سواحلي ٻولي|سواحيلي]] آهي.<ref name="tzgov"/> انگريزي پرڏيهي واپار، سفارتڪاري، اعليٰ عدالتن ۽ ثانوي توڙي اعليٰ تعليم ۾ تدريس جي ذريعي طور استعمال ٿئي ٿي.<ref name=sim/><ref name="afkinsider.com">{{cite news |url=https://afkinsider.com/88774/tanzania-ditches-english-education-overhaul-plan/ |agency=AFK Insider |title=Tanzania Ditches English In Education Overhaul Plan |date=17 February 2015 |access-date=23 February 2015 |archive-date=24 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150224091256/http://afkinsider.com/88774/tanzania-ditches-english-education-overhaul-plan/ |url-status=dead }}</ref> [[عربي]] [[زنجبار]] ۾ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي، جيڪا عربن جي بالادستيءَ واري واپاري مرڪز طور ان جي تاريخ جي عڪاسي ڪري ٿي. تنزانيا جو اتر اوڀر وارو حصو جبلائتو ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل آهي، جتي [[ڪليمنجارو|ڪليمنجارو جبل]] واقع آهي، جيڪو [[آفريڪا جا جبل|آفريڪا جو سڀ کان اوچو جبل]] ۽ [[دنيا جي سڀ کان اوچن جبلن جي فهرست|سامونڊي سطح کان مٿي دنيا جو سڀ کان اوچو آزاد بيٺل جبل]] آهي. [[آفريڪي وڏيون ڍنڍون|آفريڪي وڏين ڍنڍن]] مان ٽي جزوي طور تنزانيا اندر واقع آهن. اتر ۽ اولهه ۾ [[وڪٽوريا ڍنڍ]]، جيڪا آفريڪا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ آهي، ۽ [[ٽانگانيڪا ڍنڍ|تانگانيڪا ڍنڍ]]، جيڪا کنڊ جي سڀ کان اونهي ڍنڍ آهي ۽ پنهنجي منفرد مڇين جي قسمن لاءِ مشهور آهي، واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[ملاوي ڍنڍ]] آهي. اوڀر وارو سامونڊي ڪنارو گرم ۽ گهميل آهي، ۽ [[زنجبار ٻيٽن جو مجموعو]] ان جي سامونڊي ڪناري کان ٿورو پري واقع آهي. [[مينائي بي ڪنزرويشن ايريا]] زنجبار جو سڀ کان وڏو سامونڊي محفوظ علائقو آهي. زامبيا جي سرحد تي [[ڪالامبو درياهه]] تي واقع [[ڪالامبو آبشار]] آفريڪا جو ٻيو سڀ کان اوچو بنا رڪاوٽ هيٺ ڪرندڙ آبشار آهي.<ref name="Kalambo Falls">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/310022/Kalambo-Falls "Kalambo Falls"]. ''Encyclopædia Britannica''.</ref> تنزانيا [[سفاري]] سياحت لاءِ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گهميل منزلن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web | last1=Scholtz | first1=Marco | editor-first1=Ozayr | editor-last1=Patel | url=https://theconversation.com/why-millions-chose-africa-as-their-safari-destination-52503 | title=Why millions chose Africa as their safari destination | date=12 January 2016 | doi=10.64628/AAJ.epmfwva6h }}</ref> ملڪ [[گڏيل قومون]]، [[گروپ آف 77]]، [[آفريڪي يونين]]، [[اوڀر آفريڪي ڪميونٽي]] ۽ [[غير وابسته تحريڪ]] جو سرڪاري ميمبر آهي. <!-- As per site policy (see [[WP:LEAD]]) no more than 4 lead paragraphs permitted (or 5 if absolutely necessary) --> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Tz-map.png|تنزانيا جو نقشو File:LocationTanzania.svg|دنيا جي نقشي ۾ [[تنزانيا]] جو مقام </gallery> == نالي جي معنيٰ == "تنزانيا" نالو 1964ع ۾ ملڪ ٺاهڻ لاءِ متحد ٿيندڙ ٻن رياستن، [[تانگانيڪا (1961–1964)|تانگانيڪا]] ۽ [[زنجبار جي عوامي جمهوريه|زنجبار]]، جي نالن کي ملائي ٺاهيل هڪ [[مختصر مرڪب لفظ]] آهي.<ref>{{OEtymD|tanzania}}</ref> جڏهن زنجبار ۽ تانگانيڪا متحد ٿي رهيا هئا، تڏهن قومي اخبار ''The Standard'' نئين ملڪ جي نالي لاءِ هڪ مقابلو ڪرايو، جيڪو محمد اقبال دار کٽيو. اقبال دعويٰ ڪئي تہ هن نالو ٺاهڻ لاءِ متحد ٿيندڙ ٻن رياستن مان "Tan" ۽ "zan"، پنهنجي نالي مان "i"، ۽ [[احمديه]] ڏانهن اشاري طور "a" شامل ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Mazimu |first=Yusuph |date=4 March 2025 |title=Mohammed Iqbal Dar: Mjue mbunifu wa jina 'Tanzania' aliyeaga dunia |url=https://www.bbc.com/swahili/articles/crrdq0v420ko |access-date=24 March 2025 |work=BBC News Swahili}}</ref> ''تانگانيڪا'' نالو [[سواحيلي ٻولي|سواحيلي]] لفظن ''tanga''، يعني "بادبان"، ۽ ''nyika''، يعني "غير آباد ميدان، بيابان"، مان نڪتل آهي، جن مان "بيابان ۾ بادبان هلائڻ" وارو مفهوم ٺهي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن ان کي [[تانگانيڪا ڍنڍ]] ڏانهن اشاري طور بہ سمجهيو ويندو آهي.<ref>[http://home.frognet.net/~jaknouse/gaz-af.html John Knouse: A Political World Gazetteer: Africa] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610213113/http://home.frognet.net/~jaknouse/gaz-af.html |date=10 June 2011}} website accessed 1 May 2007.</ref> "[[زنجبار]]" نالو ''[[زنج]]'' مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ مقامي قوم جو نالو هو، ۽ عربي لفظ ''barr''، جنهن جي معنيٰ "سامونڊي ڪنارو" يا "ساحل" آهي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}.</ref> ''زنج'' لفظ ''الزنجيا'' مان نڪتل آهي، جيڪو اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري لاءِ عربي نالو هو. هي لفظ [[ازانيا]] سان بہ لاڳاپيل آهي، جيڪو ساڳئي سامونڊي ڪناري لاءِ يوناني نالو هو ۽ ممڪن آهي تہ ڪنهن [[سبائي ٻولي|سبائي]] نالي مان نڪتل هجي. ان جو ذڪر پهرين صدي عيسويءَ ۾ لکيل ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو. ازانيا کي مافاريتس جي حڪمراني هيٺ علائقو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي ان دور ۾ اڄوڪي ڏکڻ اولهه يمن ۾ رهندڙ هڪ نسلي گروهه هئا. == تاريخ == {{main|تنزانيا جي تاريخ|زنجبار جي تاريخ}} [[File:Olduvai stone chopping tool (cropped).jpg|thumb|upright=1.1|right|[[اولڊوائي گھاٽي]] مان دريافت ٿيل 18 لک سال پراڻو پٿر جو ڪٽڻ وارو اوزار، جيڪو [[برٽش ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهي]] === تاريخ نگاري === تنزانيا ۾ مقامي ماڻهن جي سڀ کان پراڻي لکت وچئين دور سان تعلق رکي ٿي. 1106ع يا 1107ع (500 [[هجري دور|هجري]]) ۾ شيخ ابو عمران موسى الحسن بن محمد [[ڪزيمڪازي]] ۾ جمعي واري مسجد قائم ڪئي، جنهن جو ذڪر مسجد جي [[محراب]] ۾ لڳل هڪ وقف واري ڪتبي ۾ ملي ٿو.<ref name=":8">{{Cite journal |last=Freeman-Grenville |first=G. S. P. |last2=Martin |first2=B. G. |date=1973 |title=A Preliminary Handlist of the Arabic Inscriptions of the Eastern African Coast |url=https://www.jstor.org/stable/25203450 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |issue=2 |pages=98–122 |issn=0035-869X}}</ref>{{rp|121}} [[ڪلوا ڪيسيواني|ڪلوا]] جي سِڪي خاني اهڙا سڪا جاري ڪيا، جن تي مقامي سلطانن بابت معلومات قافيي وارن شعرن ۾ درج هئي؛ اهڙي روايت اڳوڻي اسلامي سِڪن ۾ نه ٿي ملي.<ref name=":9">{{Cite journal |last=Brown |first=Helen W. |date=1991 |title=Three Kilwa Gold Coins |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00672709109511422 |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=26 |issue=1 |pages=1–4 |doi=10.1080/00672709109511422 |issn=0067-270X|url-access=subscription }}</ref>{{rp|1}} هيٺ ڏنل مثال لڳ ڀڳ {{Circa|1300}}ع ({{Circa|700}} هجري) جو آهي:<ref name=":10">{{Cite journal |last=Walker |first=John |date=1936 |title=The History and Coinage of the Sultans of Kilwa |url=https://www.jstor.org/stable/42660953 |journal=The Numismatic Chronicle and Journal of the Royal Numismatic Society |volume=16 |issue=61 |pages=43–81 |issn=0267-7504}}</ref>{{rp|63}} {{Blockquote|text=الحسن ابن طلوت يثق برب الملڪوت الحسن ابن طلوت آسماني بادشاهت جي رب تي ڀروسو رکي ٿو}} ان دور جي سِڪن جي مطالعي مان حاصل ٿيل حڪمرانن جو سلسلو ''[[ڪلوا ڪرانيڪل]]'' ۾ محفوظ زباني روايتن ۽ ٻاهرين ماڻهن جي بيانن کي مڪمل ڪرڻ سان گڏ انهن جي تصديق پڻ ڪري ٿو.<ref name=":9" />{{rp|4}} <ref name=":10" />{{Rp|pages=47–48}} مراڪشي سياح [[ابن بطوطه]] لکي ٿو تہ 14هين صدي عيسويءَ (8هين صدي هجريءَ) جي سلطان [[الحسن ابن سليمان|الحسن ابن سليمان]] کي {{Lang|ar|Abuʼl-Mawāhib}} (عطائن جو پيءُ) سڏيو ويندو هو. ابن بطوطه پاڻ ڏٺو تہ جڏهن سلطان مسجد کان گهر وڃي رهيو هو تہ هڪ غريب ماڻهوءَ جي گهرڻ تي سلطان پنهنجا ڪپڙا کيس ڏئي ڇڏيا.<ref>{{Cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Baṭṭūṭa |publisher=Hakluyt Society |year=1962 |volume=2 |pages=380–381}}</ref> سلطان جو اهو ئي لقب سندس سون جي سِڪن<ref name=":9" />{{rp|3}} ۽ زباني روايتن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name=":10" />{{rp|52}} === قديم دور === اوڀر آفريڪا جا اصلوڪا رهواسي تنزانيا جا شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ [[هادزا ماڻهو|هادزا]] ۽ [[سانڊاوي ماڻهو|سانڊاوي]] سمجهيا وڃن ٿا، جن جون ٻوليون [[هادزا ٻولي|لساني طور الڳ]] آهن.<ref name="Genetics">{{cite journal |doi=10.1126/science.1172257 |title=The Genetic Structure and History of Africans and African Americans |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-05-22_324_5930/page/1035 |journal=Science |volume=324 |issue=5930 |pages=1035–44 |year=2009 |pmid=19407144 |pmc=2947357 |last1=Tishkoff |first1=S. A. |last2=Reed |first2=F. A. |last3=Friedlaender |first3=F. R.| last4=Ehret |first4=C. |last5=Ranciaro |first5=A. |last6=Froment |first6=A. |last7=Hirbo |first7=J. B. |last8=Awomoyi |first8=A. A. |last9=Bodo |first9=J. M. |last10=Doumbo |first10=O. |last11=Ibrahim |first11= M. |last12=Juma |first12=A. T. |last13=Kotze |first13=M. J. |last14=Lema |first14=G. |last15=Moore |first15=J. H. |last16=Mortensen |first16=H. |last17=Nyambo |first17=T. B. |last18=Omar |first18= S. A. |last19=Powell |first19=K. |last20=Pretorius |first20=G. S. |last21=Smith |first21=M. W. |last22=Thera |first22=M. A. |last23=Wambebe |first23=C. |last24=Weber |first24=J. L. |last25=Williams |first25=S. M.| bibcode=2009Sci...324.1035T |issn=0036-8075 }}</ref>{{rp|page 17}} لڏپلاڻ جي پهرين لهر [[ڏاکڻي ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏاکڻي ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي ڳالهائيندڙن جي هئي، جيڪي [[ايٿوپيا]] ۽ [[صوماليا]] کان ڏکڻ طرف تنزانيا ۾ آيا. اهي [[عراقو ٻولي|عراقو]]، [[گورووا ٻولي|گورووا]] ۽ [[برونگي ٻولي|برونگي]] ماڻهن جا ابا ڏاڏا هئا.<ref name="Genetics"/>{{rp|page 17}} لساني شاهدين موجب اوڀر ڪوشيٽڪ ماڻهن جون پڻ لڳ ڀڳ 4,000 ۽ 2,000 سال اڳ تنزانيا ڏانهن ٻه لڏپلاڻون ٿيون هونديون، جيڪي [[ترڪانا ڍنڍ]] جي اتر کان شروع ٿيون.<ref name="Genetics"/>{{rp|pages 17–18}} آثار قديمه جا ثبوت ان نتيجي جي حمايت ڪن ٿا تہ [[ڏاکڻي نائلوٽڪ ٻوليون|ڏاکڻي نائلوٽ]]، جن ۾ [[داتوگا ماڻهو|داتوگ]] شامل هئا، لڳ ڀڳ 2,900 کان 2,400 سال اڳ موجوده ڏکڻ سوڊان–ايٿوپيا جي سرحدي علائقي کان ڏکڻ طرف لڏي اتر-مرڪزي تنزانيا ۾ اچي آباد ٿيا.<ref name="Genetics"/>{{rp|page 18}} اهي لڏپلاڻون لڳ ڀڳ ساڳئي دور ۾ ٿيون، جڏهن صدين تائين جاري رهندڙ [[بانٽو توسيع]] جي حصي طور اولهه آفريڪا کان لوهه ٺاهيندڙ [[بانٽو ٻوليون|مشارڪي (اوڀرندي) بانٽو]] ماڻهو [[وڪٽوريا ڍنڍ]] ۽ [[تانگانيڪا ڍنڍ]] جي علائقن ۾ اچي آباد ٿيا. بانٽو ماڻهو پاڻ سان گڏ اولهه آفريڪا جي پوکيءَ جي روايت ۽ بنيادي خوراڪ طور [[يام (ڀاڄي)|يام]] کڻي آيا. ان کان پوءِ اهي لڳ ڀڳ 2,300 کان 1,700 سال اڳ انهن علائقن مان تنزانيا جي ٻين حصن ڏانهن لڏي ويا.<ref name="Genetics"/><ref name="auto"/> [[اوڀرندي نائلوٽڪ ٻوليون|اوڀرندي نائلوٽ]] قومون، جن ۾ [[ماسائي ماڻهو|ماسائي]] پڻ شامل آهن، نسبتاً تازي لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون؛ اهي گذريل 500 کان 1,500 سالن دوران موجوده ڏکڻ سوڊان کان هن علائقي ۾ آيا.<ref name="Genetics"/><ref>{{cite book |first1=Phyllis |last1=Martin |first2=Patrick |last2=O'Meara |title=Africa |url=https://archive.org/details/africa00mart |url-access=registration |date=1995 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-20984-9}}</ref> تنزانيا جا ماڻهو لوهه ۽ فولاد جي پيداوار سان لاڳاپيل رهيا آهن. [[پاري ماڻهو]] اتر اوڀر تنزانيا جي جبلائي علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن لاءِ گهڻي گهرج رکندڙ لوهه جا مکيه پيدا ڪندڙ هئا.<ref>{{cite book |last1=Shoup |first1=John A. |title=Ethnic groups of Africa and the Middle East : an encyclopedia |date=2011 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-59884-362-0 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=GN5yv3-U6goC&pg=PA67}}</ref> [[وڪٽوريا ڍنڍ]] جي اولهندي ڪنارن تي رهندڙ [[هايا ماڻهو|هايا ماڻهن]] تيز گرميءَ وارو هڪ قسم جو [[بلاسٽ فرنس]] ايجاد ڪيو، جنهن جي مدد سان هو 1,500 سال کان بہ وڌيڪ اڳ {{convert|1820|C}} کان وڌيڪ گرمي پد تي [[ڪاربان فولاد]] ٺاهي سگهندا هئا.<ref>{{cite journal |pmid=17830304 |year=1978 |last1=Schmidt |first1=P. |title=Complex iron smelting and prehistoric culture in Tanzania |url=https://archive.org/details/sim_science_1978-09-22_201_4361/page/1085 |journal=Science |volume=201 |issue=4361 | pages=1085–89 |last2=Avery |first2=D.H. |doi=10.1126/science.201.4361.1085| bibcode=1978Sci...201.1085S |s2cid=37926350}}</ref> [[فارسي نار]] ۽ هندستان جا سياح ۽ واپاري پهرين هزارين عيسويءَ جي شروعات کان اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تي ايندا رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Kevin |last=Shillington |title=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&pg=PA1510 |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-45670-2 |page=1510}}</ref> [[سواحيلي سامونڊي ڪنارو|سواحيلي سامونڊي ڪناري]] تي ڪجهه ماڻهن اٺين يا نائين صدي عيسويءَ کان ئي [[اسلام]] تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو هو.<ref>[https://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/7chapter5.shtml "The Story of Africa"]. ''BBC World Service''.</ref> === وچيون دور === بانٽو ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن پهرين هزارين عيسويءَ جي شروعات کان تنزانيا جي سامونڊي ڪناري تي زرعي ۽ واپاري ڳوٺ قائم ڪيا. زنجبار جي اتر اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[فوڪوچاني]] مان مليل آثار قديمه جون دريافتون ظاهر ڪن ٿيون تہ وڌ ۾ وڌ ڇهين صدي عيسويءَ تائين اتي هڪ مستقل زرعي ۽ مڇي ماريندڙ برادري آباد ٿي چڪي هئي. اتان مليل وڏي مقدار ۾ مٽيءَ جي پلستر جا آثار ڪاٺ جي عمارتن جي موجودگي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن تہ ماڳ تان ڪوڏن جا مڻيا، مڻيا گهڙڻ جا اوزار ۽ لوهه جو ڪچرو پڻ مليو آهي. ڊگهي مفاصلي واري واپار ۾ محدود شموليت جا ثبوت پڻ موجود آهن: اتان ٿوري مقدار ۾ درآمد ٿيل ٺڪر جا ٿانو مليا آهن، جيڪي مليل ڪُل ٺڪر جي ٿانون جو 1٪ کان بہ گهٽ آهن؛ انهن مان گهڻا نار واري علائقي مان آيل ۽ پنجين کان اٺين صديءَ جا آهن. [[مڪوڪوٽوني]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙن همعصر ماڳن سان مشابهت مان هڪ اهڙي گڏيل برادرين جي گروهه جو پتو پوي ٿو، جيڪو اڳتي هلي سامونڊي ڪناري جي بحري ثقافت جو پهريون مرڪز بڻيو. لڳي ٿو تہ سامونڊي ڪناري جا شهر انهيءَ شروعاتي دور ۾ ئي هندي سمنڊ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن سان واپار ۾ شامل هئا. اٺين صديءَ جي وچ کان واپار جي اهميت ۽ مقدار تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ ڏهين صديءَ جي آخر تائين زنجبار سواحيلي واپار جي اهم مرڪزي شهرن مان هڪ بڻجي چڪو هو.<ref>Horton, Mark and Middleton, Tom. "The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Community." (Oxford: Blackwell, 2010), 46.</ref> ڳاڙهي سمنڊ ۽ فارسي نار کان مصري ۽ فارسي جهاز رانيءَ ۾ واڌ سان [[هندي سمنڊ جي واپار]] کي نئين سر هٿي ملي، خاص طور [[فاطمي خلافت]] جي فسطاط (قاهره) منتقل ٿيڻ کان پوءِ. سواحيلي هارين واپار مان فائدو وٺڻ لاءِ وڌيڪ گهاٽيون آباديون قائم ڪيون، جن مان شروعاتي سواحيلي شهري رياستون وجود ۾ آيون. ڏکڻ آفريڪا ۽ [[زمبابوي]] ۾ ترتيبوار [[ماپونگوبوي]] ۽ زمبابوي جون وينڊا-شونا بادشاهتون ساڳئي دور ۾ سون جون اهم پيدا ڪندڙ بڻيون. اقتصادي، سماجي ۽ مذهبي طاقت وڌندي [[ڪلوا سلطنت|ڪلوا]] ۾ مرڪوز ٿي، جيڪو وچئين دور ۾ تنزانيا جي اهم شهري رياست هئي. ڪلوا جديد موزمبيق تائين پکڙيل ڪيترن ئي ننڍن بندرگاهن تي ڪنٽرول رکندو هو. [[سوفالا]] سون جي واپار جو اهم مرڪز بڻيو ۽ هندي سمنڊ جي مون سوني هوائن جي ڏاکڻي ڇيڙي تي واقع هجڻ سبب ڪلوا هن واپار مان تمام گهڻي دولت حاصل ڪئي. ڪلوا جا مکيه حريف اتر ۾ موجوده ڪينيا جي علائقي ۾، خاص طور [[ممباسا]] ۽ [[مالندي]]، هئا. 15هين صديءَ جي آخر ۾ پورچوگيزن جي اچڻ تائين ڪلوا اوڀر آفريڪا جي اهم طاقت رهيو.<ref>Campbell, Gwyn. "Africa and the Indian Ocean World from Early Times to Circa 1900." Cambridge University Press. 2019</ref> === نوآبادياتي دور === {{Main|جرمن اوڀر آفريڪا|تانگانيڪا علائقو}} [[File:City of Kilwa, 1572.jpg|thumb|[[ڪلوا]] شهر جي 1572ع واري تصوير؛ هي شهر [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي]] سامونڊي ڪناري واري پٽي تي دعويٰ ڪرڻ کان پوءِ [[عمان]] جي سلطان [[سعيد بن سلطان]] 1840ع ۾ پنهنجي گادي [[زنجبار شهر]] منتقل ڪئي. هن دور ۾ [[زنجبار]] [[اوڀر آفريڪي غلامن جي واپار]] جو مرڪز بڻجي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/blackhistory/article-24157 |title=Slavery |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006131931/http://www.britannica.com/blackhistory/article-24157 |archive-date=6 October 2014}}</ref> [[زنجبار]] جي آفريڪي آباديءَ مان 65 کان 90 سيڪڙو ماڻهو غلام بڻايل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/548305/slavery/24157/Slave-societies |title=Slave societies |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |date=22 January 2014 |access-date=19 February 2014}}</ref>{{Clarify|date=November 2024|reason= By whom}} اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري جي بدنام ترين غلام واپارين مان هڪ [[ٽيپو ٽپ]] هو. [[نيامويزي ماڻهو|نيامويزي]] غلام واپاري [[مسيري]] ۽ [[ميرامبو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪم ڪندا هئا.<ref>[https://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/9chapter3.shtml "The Story of Africa |BBC World Service"]. BBC.</ref> [[ٽموٿي انسول]] موجب، "انگ اکر ٻڌائين ٿا تہ 19هين صديءَ دوران سواحيلي سامونڊي ڪناري تان 718,000 غلام برآمد ڪيا ويا، جڏهن تہ 769,000 کي سامونڊي ڪناري تي ئي رکيو ويو."<ref>{{cite book |first=Junius P. |last=Rodriguez |title=The Historical Encyclopedia of World Slavery |url=https://archive.org/details/historicalencycl01rodr |url-access=registration |date=1997 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-87436-885-7}}</ref> 1890ع واري ڏهاڪي ۾ غلامي ختم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.enchantingtravels.com/travel-blog/zanzibar-map-history |title=On The Zanzibar Map: Spices, Slaves And A Bit Of History |date=17 February 2015}}</ref> [[File:089 Le marché aux esclaves à Zanzibar.jpg|thumb|left|[[زنجبار]] ۾ غلامن جي بازار، {{circa|1860}}ع]] 1863ع ۾ [[هولي گوسٽ مشن]] زنجبار ۾ هڪ شروعاتي استقبالي مرڪز ۽ مرڪزي اسٽيشن قائم ڪئي. 1877ع ۾ [[هينري مورٽن اسٽينلي|هينري اسٽينلي]] جي [[هينري مورٽن اسٽينلي جي پهرين ٽرانس-آفريڪا مهم|آفريڪا پار مهم]] کان پوءِ ڪيل اپيلن ۽ [[بوگنڊا جو موٽيسا پهريون|بوگنڊا جي بادشاهه موٽيسا پهرئين]] طرفان اجازت ملڻ تي [[چرچ مشن سوسائٽي|چرچ مشنري سوسائٽي]] مشنري [[ايڊورڊ جان بيڪسٽر|ايڊورڊ بيڪسٽر]] ۽ هينري ڪول کي اندرين علائقن ۾ مشن قائم ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Middleton |first1=Dorothy |title=Henry Morton Stanley |url=https://www.britannica.com/biography/Henry-Morton-Stanley |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=29 December 2022 |date=6 May 2022}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Johnson, Hildergard Binder |title=The Locations of Christian Missions in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/213158 |journal=Geographical Review |year=1967 |volume=57 |issue=2 |pages=168–202 |publisher=Taylor and Francis Ltd |access-date=29 December 2022 |doi=10.2307/213158|jstor=213158 |bibcode=1967GeoRv..57..168J |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=Europeans In East Africa - View entry |url=https://www.europeansineastafrica.co.uk/_site/custom/database/?a=viewIndividual&pid=2&person=174 |access-date=18 December 2022 |website=www.europeansineastafrica.co.uk}}</ref> 1885ع ۾ جرمني انهن علائقن تي قبضو ڪيو، جيڪي هاڻي تنزانيا جو حصو آهن (زنجبار کان سواءِ)، ۽ انهن کي [[جرمن اوڀر آفريڪا]] (GEA) ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite thesis|title=Early Political Discord in Kenya: European Settlers' Political Struggles in the East Africa Protectorate, 1902–1912|publisher=West Virginia University Libraries|first=Makhete|last=Fall|year=2016 |doi=10.33915/etd.5569|doi-access=free}}</ref> [[File:Wilhelm Kuhnert Schlacht bei Mahenge 2.jpg|thumb|1905ع ۾ [[جرمن اوڀر آفريڪا|جرمن]] نوآبادياتي راڄ خلاف [[ماجي ماجي بغاوت]] دوران جنگ]] 1905ع کان 1907ع تائين [[ماجي ماجي بغاوت]] جرمن اوڀر آفريڪا جي ڪيترن ئي آفريڪي قبيلن جي نوآبادياتي اختيارين خلاف بغاوت هئي، جنهن جو هڪ اهم سبب جبري پورهيو ۽ ڪجهه قبيلن جي جبري لڏپلاڻ هو. بغاوت کي انتهائي خونريز طريقي سان دٻايو ويو، ۽ ڏڪار سان گڏ ان جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ چاليهه لک آبادي رکندڙ تانگانيڪا ۾ 300,000 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite journal |last=Iliffe |first=John |author-link=John Iliffe (historian) |date=1967 |title=The Organization of the Maji Maji Rebellion |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1967_8_3/page/495 |journal=The Journal of African History |publisher=Cambridge University Press |volume=8 |pages=495–512 |doi=10.1017/S0021853700007982 |jstor=179833 |doi-access=free |number=3}}</ref> [[پيرس امن ڪانفرنس، 1919|1919ع واري پيرس امن ڪانفرنس]] جي سپريم ڪائونسل بيلجيم جي سخت اعتراضن باوجود 7 مئي 1919ع تي سڄو GEA [[برطانيا]] کي ڏئي ڇڏيو.<ref name="Ends" />{{rp|240}} برطانوي [[نوآبادين لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ|نوآبادياتي سيڪريٽري]] [[الفريڊ ملنر، پهريون وائڪائونٽ ملنر|الفريڊ ملنر]] ۽ ڪانفرنس ۾ بيلجيم جي مڪمل اختيار رکندڙ وزير [[پيئر اورٽس]] پوءِ 30 مئي 1919ع واري اينگلو-بيلجين معاهدي تي ڳالهين ذريعي اتفاق ڪيو،<ref name="Belgium" />{{rp|618–9}} جنهن تحت برطانيا GEA جا اتر اولهندي صوبا [[روانڊا-ارونڊي|روانڊا ۽ ارونڊي]] بيلجيم حوالي ڪيا.<ref name="Ends">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC&pg=PA246 |title=Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization |author=William Roger Louis |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |access-date=19 September 2017 |isbn=978-1-84511-347-6}}</ref>{{rp|246}} ڪانفرنس جي مينڊيٽس ڪميشن 16 جولاءِ 1919ع تي هن معاهدي جي توثيق ڪئي.<ref name="Ends" />{{rp|246–7}} سپريم ڪائونسل 7 آگسٽ 1919ع تي معاهدو منظور ڪيو.<ref name="Belgium">{{cite web |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919Parisv07/pg_613 |title=PAPERS RELATING TO THE FOREIGN RELATIONS OF THE UNITED STATES, THE PARIS PEACE CONFERENCE, 1919 |publisher=United States Department of State |volume=7 |access-date=19 September 2017}}</ref>{{rp|612–3}} 12 جولاءِ 1919ع تي مينڊيٽس ڪميشن اتفاق ڪيو تہ [[رووما درياهه]] جي ڏکڻ ۾ واقع ننڍو [[ڪيونگا ٽرائنگل]] [[پورچوگالي موزمبيق]] کي ڏنو ويندو،<ref name="Ends" />{{rp|243}} جيڪو آخرڪار آزاد موزمبيق جو حصو بڻيو. ڪميشن جو موقف هو تہ [[جرمني]] 1894ع ۾ عملي طور پرتگال کي اهو ٽڪنڊو ڇڏڻ تي مجبور ڪيو هو.<ref name="Ends" />{{rp|243}} [[ورسائي معاهدو]] 28 جون 1919ع تي صحيح ڪيو ويو، پر اهو 10 جنوري 1920ع تي لاڳو ٿيو. ان تاريخ تي GEA سرڪاري طور برطانيا، بيلجيم ۽ پرتگال حوالي ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن "تانگانيڪا" برطانوي علائقي جو نالو بڻيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري برطانيا تنزانيا ۾ [[اڻ سڌي حڪمراني]] جو نظام لاڳو ڪيو.<ref>{{Cite journal|last=Liebenow|first=J. Gus|date=1956|title=Responses to Planned Political Change in a Tanganyika Tribal Group|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0003055400067496/type/journal_article|journal=American Political Science Review|language=en|volume=50|issue=2|pages=447–448|doi=10.2307/1951678|jstor=1951678 |s2cid=144390538 |issn=0003-0554|url-access=subscription}}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تانگانيڪا جا لڳ ڀڳ 100,000 ماڻهو [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي فوجن]] ۾ شامل ٿيا<ref name="Heale">{{cite book |first1=Jay |last1=Heale |first2=Winnie |last2=Wong |title=Tanzania |url=https://books.google.com/books?id=9UhNJxHg14wC |year=2010 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-3417-7}}</ref> ۽ اهي انهن فوجن سان گڏ وڙهندڙ 375,000 آفريڪين ۾ شامل هئا.<ref name="MGT">[http://www.mgtrust.org/afr2.htm "African participants in the Second World War"]. mgtrust.org.</ref> تانگانيڪا جي فوجين [[ڪنگز آفريڪن رائفلز]] جي يونٽن ۾ [[اوڀر آفريڪي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اوڀر آفريڪي مهم]] دوران صوماليا ۽ [[ايٿوپيائي سلطنت|حبشه]] ۾ اطالوين خلاف، [[مڊگاسڪر جي جنگ|مڊگاسڪر مهم]] دوران مڊگاسڪر ۾ [[ويشي فرانس]] خلاف، ۽ [[برما مهم 1944–45|برما مهم]] دوران برما ۾ [[جاپاني سلطنت|جاپانين]] خلاف جنگ ڪئي.<ref name="MGT"/> هن جنگ دوران تانگانيڪا خوراڪ جو هڪ اهم ذريعو هو ۽ ان جي برآمداتي آمدني [[عظيم معاشي بحران]] کان اڳ واري دور جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي وڌي وئي.<ref name="Heale"/> تنهن هوندي بہ، جنگي گهرج سبب نوآبادي اندر شين جون قيمتون وڌيون ۽ وڏي پيماني تي مهانگائي پيدا ٿي.<ref>[http://www.content.eisa.org.za/old-page/tanzania-british-rule-between-wars-1916-1945 "Tanzania: British rule between the Wars (1916–1945)"]. ''eisa.org.za''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150204203753/http://www.content.eisa.org.za/old-page/tanzania-british-rule-between-wars-1916-1945 |date=4 February 2015}}</ref> 1954ع ۾ [[جوليس نيريري]] هڪ تنظيم کي سياسي رخ ڏئي [[تانگانيڪا آفريڪن نيشنل يونين]] (TANU) ۾ تبديل ڪيو. TANU جو بنيادي مقصد تانگانيڪا لاءِ قومي [[خودمختياري]] حاصل ڪرڻ هو. نون ميمبرن جي رجسٽريشن لاءِ مهم شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سال اندر TANU ملڪ جي اهم سياسي تنظيم بڻجي وئي. نيريري 1960ع ۾ برطانوي انتظام هيٺ تانگانيڪا جو وزير بڻيو ۽ 1961ع ۾ تانگانيڪا جي آزاديءَ کان پوءِ وزيراعظم جي عهدي تي برقرار رهيو.<ref>{{Cite journal|last=Mulenga|first=Derek C.|date=November 2001|title=Mwalimu Julius Nyerere: a critical review of his contributions to adult education and postcolonialism|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-lifelong-education_november-december-2001_20_6/page/446|journal=International Journal of Lifelong Education|volume=20|issue=6|pages=446–470|doi=10.1080/02601370110088436|s2cid=143740319|issn=0260-1370}}</ref> === جديد دور === برطانوي راڄ 9 ڊسمبر 1961ع تي ختم ٿيو. [[ايلزبيٿ ٻيون]]، جيڪا 1952ع ۾ برطانوي تخت تي ويٺي هئي، تانگانيڪا جي آزاديءَ جي پهرين سال دوران بہ حڪمران رهي، پر هاڻي الڳ طور [[تانگانيڪا جي راڻي]] جي حيثيت ۾، جنهن جي نمائندگي [[گورنر جنرل]] ڪندو هو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 6}} تانگانيڪا 1961ع ۾ [[دولت مشترڪه ملڪن|برطانوي دولت مشترڪه]] ۾ پڻ شامل ٿيو.<ref name="auto1"/> 9 ڊسمبر 1962ع تي تانگانيڪا هڪ انتظامي صدر هيٺ جمهوريه بڻجي ويو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 6}} [[زنجبار انقلاب]] کان پوءِ پاڙيسري [[زنجبار]] ۾ عرب شاهي گهراڻي جو تختو اونڌو ڪيو ويو، جنهن دوران هزارين عرب زنجبارين کي قتل ڪيو ويو،<ref name="Zanzibar">{{cite news |title=Unveiling Zanzibar's unhealed wounds |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8167390.stm |work=BBC News |date=25 July 2009}}</ref> زنجبار 1963ع ۾ آزاد ٿي چڪو هو. 26 اپريل 1964ع تي هي ٻيٽن جو مجموعو سرزميني تانگانيڪا سان ضم ٿي ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.vpo.go.tz/document_storage/historical_overview.pdf |title=Background history of The Union between Tanganyika and Zanzibar |publisher=Vice President's Office, United Republic of Tanzania |access-date=25 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130125124815/http://www.vpo.go.tz/document_storage/historical_overview.pdf |archive-date=25 January 2013 |url-status=dead }}</ref> نئين ملڪ کي پوءِ ''تانگانيڪا ۽ زنجبار جي گڏيل جمهوريه'' جو نالو ڏنو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.sahistory.org.za/dated-event/united-republic-tanganyika-and-zanzibar-renamed-united-republic-tanzania|title=The United Republic of Tanganyika and Zanzibar is renamed United Republic of Tanzania|publisher=South African History Online|access-date=10 February 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/united-republic-tanzania/history|title=United Republic of Tanzania : History|publisher=Commonwealth.org|access-date=10 February 2019|archive-date=23 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223235543/http://thecommonwealth.org/our-member-countries/united-republic-tanzania/history|url-status=dead}}</ref> ساڳئي سال 29 آڪٽوبر تي ملڪ جو نالو بدلائي ''تنزانيا جي گڏيل جمهوريه'' رکيو ويو ("Tan" تانگانيڪا مان ۽ "Zan" زنجبار مان ورتل آهي).<ref name="factbook"/> ٻن اڳوڻن الڳ علائقن جو اتحاد ڪيترن ئي زنجبارين لاءِ تڪراري هو، جن ۾ انقلاب جا حامي پڻ شامل هئا، پر گڏيل سياسي قدرن ۽ مقصدن سبب نيريري حڪومت ۽ [[زنجبار جي انقلابي حڪومت]] ٻنهي ان کي قبول ڪيو. تانگانيڪا جي آزادي ۽ زنجبار سان اتحاد کان پوءِ تنزانيا جي رياست قائم ٿيڻ تي صدر نيريري نئين ملڪ جي شهرين لاءِ هڪ گڏيل قومي سڃاڻپ ٺاهڻ جي ضرورت تي زور ڏنو. ان مقصد لاءِ نيريري اهڙا قدم کنيا، جن کي آفريڪا ۾ نسلي سڃاڻپ جي دٻاءَ ۽ ان جي تبديليءَ جي سڀ کان ڪامياب مثالن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>[[Pierre Englebert]] and Kevin C. Dunn, "Inside African Politics" 2013: 81</ref> ملڪ اندر 130 کان وڌيڪ ٻوليون ڳالهايون وڃڻ سبب تنزانيا آفريڪا جي سڀ کان وڌيڪ نسلي طور گوناگون ملڪن مان هڪ آهي. ان باوجود، ٻين آفريڪي ملڪن ۽ خاص طور ان جي پاڙيسري [[ڪينيا]] جي ڀيٽ ۾ تنزانيا ۾ نسلي ورڇ نسبتاً گهٽ رهي. وڌيڪ اهو تہ آزاديءَ کان پوءِ تنزانيا گهڻن آفريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سياسي استحڪام ڏيکاريو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب نيريري جي نسلي ورڇ کي محدود ڪرڻ واريون پاليسيون قرار ڏنيون وڃن ٿيون.<ref>Henry Bienen and John Waterbury, "World Development Vol 17", 1989: 100</ref> [[File:Arusha Declaration Monument.jpg|thumb|[[اروشا اعلان يادگار]]]] 1967ع ۾ نيريري جي پهرين صدارت [[کاٻي ڌر جي سياست|کاٻي ڌر]] ڏانهن لاڙو اختيار ڪيو، جڏهن [[اروشا اعلان]] ذريعي سوشلزم ۽ [[پين آفريڪن ازم]] سان وابستگيءَ کي باضابطه شڪل ڏني وئي. اعلان کان پوءِ بئنڪن ۽ ڪيترين وڏين صنعتن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو. تنزانيا جي آزاديءَ کان پوءِ نيريري جي سياسي فلسفي ملڪ کي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ سرڪاري طور غير وابسته موقف برقرار رکڻ جي قابل بڻايو. [[اوجاما]]، جيڪو نيريري جو سوشلسٽ نظريو هو، ملڪ کي هڪ نئين قومي پاليسي تيار ڪرڻ جي اجازت ڏني. ان ۾ گڏيل ملڪيت، ٻهراڙيءَ جي ترقي ۽ اهو تصور نمايان هو تہ معاشي واڌ جو فائدو ننڍڙي اشرافيه بدران سڄي آباديءَ کي پهچڻ گهرجي. اهو سوشلزم جو نمايان طور آفريڪي روپ هو، جيڪو سوويت يونين ۾ ڏٺل صنعتي ۽ رياست مرڪوز نمونن بدران روايتي ڳوٺاڻي زندگيءَ تي ٻڌل هو. ان لحاظ کان تنزانيا منفرد هو، ڇاڪاڻ تہ [[سرد جنگ]] دوران ڪيترن ٻين آفريڪي ملڪن اهڙا پرڏيهي نظريا اختيار ڪيا هئا.<ref>{{Cite journal |last=ONSLOW |first=Sue |date=2021 |title=TANZANIA, THE NON-ALIGNED MOVEMENT AND NON ALIGNMENT |url=https://doi.fil.bg.ac.rs/pdf/eb_book/2021/iipe_60nam/iipe_60nam-2021-ch17.pdf |journal=Institute of Commonwealth Studies, School of Advanced Study at the University of London, United Kingdom.}}</ref> هن غير جانبدار پاليسيءَ سبب ملڪ آمريڪا، سوويت يونين ۽ چين کان پرڏيهي امداد حاصل ڪري سگهيو.<ref>{{Cite book |last=Chau |first=Donovan C. |title=Exploiting Africa: the influence of Maoist China in Algeria, Ghana, and Tanzania |url=https://archive.org/details/exploitingafrica0000chau |date=2014 |publisher=Naval Institute Press |isbn=978-1-61251-250-1 |location=Annapolis, Maryland}}</ref> انهن سڀني ملڪن تنزانيا کي امداد ڏني، جيتوڻيڪ تنزانيا جي ماڻهن انهن مان ڪنهن بہ وڏي طاقت سان وفاداريءَ جو اعلان نه ڪيو. تنزانيا کي ملندڙ گهڻي امداد نيريري جي قومي ترقيءَ وارن منصوبن تي خرچ ڪئي وئي. 1970ع کان 1975ع تائين چين [[چين–تنزانيا لاڳاپا|مالي مدد ڪئي ۽ تعمير ۾ سهڪار ڪيو]]، جنهن تحت تنزانيا جي [[دارالسلام]] کان زامبيا جي [[ڪپيري مپوشي]] تائين {{convert|1860|km|mi|adj=mid|-long}} ڊگهي [[تازارا ريلوي]] تعمير ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first=Jamie |last=Monson |title=Africa's Freedom Railway: How a Chinese Development Project Changed Lives and Livelihoods in Tanzania |url=https://books.google.com/books?id=xeeDwcT51BcC&pg=PA23 |year=2009 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-35271-2 |page=199}}</ref> تنهن هوندي بہ، 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر کان تنزانيا جي معيشت خراب ٿيڻ لڳي، جيڪو ترقي يافته ۽ ترقي پذير ٻنهي قسمن جي معيشتن کي متاثر ڪندڙ عالمي معاشي بحران جي پسمنظر ۾ ٿيو. 1978ع ۾ پاڙيسري [[يوگنڊا]]، عيدي امين جي اڳواڻيءَ هيٺ، [[يوگنڊا–تنزانيا جنگ|تنزانيا تي حملو ڪيو]]. هن تباهه ڪندڙ حملي جي نتيجي ۾ تنزانيا يوگنڊا جي باغين جي مدد سان [[يوگنڊا]] تي چڙهائي ڪئي ۽ آخرڪار عيدي امين کي اقتدار تان هٽايو. تنهن هوندي بہ، جنگ تنزانيا جي معيشت کي سخت نقصان پهچايو.<ref>{{cite thesis |last= Francis|first= Joyce L.|date= 1994|title= War as a social trap: The case of Tanzania|publisher=American University |type= PhD thesis|oclc= 33488070|url= https://auislandora.wrlc.org/islandora/object/thesesdissertations:2786}}</ref><ref name= atuhaire>{{cite news|url=http://allafrica.com/stories/200704110882.html|title=Uganda: Country Pays Tanzania Shs120 Billion Amin War Debt|last=Atuhaire|first=Alex B.|date=11 April 2007|website=allAfrica.com|access-date=8 December 2013}}{{subscription required}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ کان حڪومت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] کان قرض وٺي پنهنجا خرچ پورا ڪرڻ شروع ڪيا ۽ ڪجهه سڌارا ڪيا. ان کان پوءِ، عالمي بئنڪ جي هڪ رپورٽ موجب، تنزانيا جي في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار ۾ واڌ ٿي ۽ غربت ۾ گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web |url=http://www.tanzaniagateway.org/docs/Tanzania_Country_Study_Full_Case.pdf |title=Tanzania's Economic Reforms&nbsp;– and Lessons Learned |first=Anna |last=Muganda |year=2004 |access-date=19 February 2014 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303215310/http://www.tanzaniagateway.org/docs/Tanzania_Country_Study_Full_Case.pdf |archive-date=3 March 2016 |url-status=dead }}</ref> [[File:The close view of the Kariakoo market in Dar es Salaam.JPG|thumb|2015ع ۾ دارالسلام جو ڪاريئاڪو مارڪيٽ]] 1992ع ۾ [[تنزانيا جو آئين]] تبديل ڪري گهڻ جماعتي سياسي نظام جي اجازت ڏني وئي.<ref>[http://www.princeton.edu/~pcwcr/reports/tanzania1992.html "Tanzania 1992"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018235838/http://www.princeton.edu/~pcwcr/reports/tanzania1992.html |date=18 October 2014}}. ''princeton.edu''.</ref> 1995ع ۾ ٿيل تنزانيا جي پهرين گهڻ جماعتي چونڊن ۾ حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] قومي اسيمبليءَ جي 232 چونڊيل سيٽن مان 186 سيٽون کٽيون، جڏهن تہ [[بينجمن مڪاپا]] صدر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.content.eisa.org.za/old-page/tanzania-1995-national-assembly-election-results|title=Tanzania: 1995 National Assembly election results.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318222841/http://www.content.eisa.org.za/old-page/tanzania-1995-national-assembly-election-results|archive-date=18 March 2015}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ تنزانيا جا صدر [[جوليس نيريري]] (1962–1985ع)، [[علي حسن موئني]] (1985–1995ع)، [[بينجمن مڪاپا]] (1995–2005ع)، [[جاڪايا ڪڪويٽي]] (2005–2015ع)، [[جان مگوفولي]] (2015–2021ع)، ۽ 2021ع کان [[ساميا سلوهو حسن]] رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Presidents Of Tanzania Since Independence|url=https://www.worldatlas.com/articles/presidents-of-tanzania-since-independence.html|access-date=2 June 2021|website=WorldAtlas|date=25 April 2017|language=en-US}}</ref> صدر نيريري جي ڊگهي دور کان پوءِ آئين ۾ صدارت لاءِ مدتن جي حد مقرر ڪئي وئي: هڪ صدر وڌ ۾ وڌ ٻه مدتون ڪم ڪري سگهي ٿو، ۽ هر مدت پنجن سالن جي هوندي آهي.<ref>{{cite web|title=Mgoya: Why I want presidential term limit scrapped in Tanzania|url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/mgoya-why-i-want-presidential-term-limit-scrapped-in-tanzania-1427938|access-date=2 June 2021|website=The East African|date=6 July 2020|language=en}}</ref> هر صدر حڪمران جماعت [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي نمائندگي ڪئي آهي.<ref name="cfr.org">{{cite web|title=Magufuli is Transforming Tanzania's Ruling Party From a 'Benign Hegemon' Into a Malevolent One|url=https://www.cfr.org/blog/magufuli-transforming-tanzanias-ruling-party-benign-hegemon-malevolent-one|access-date=2 June 2021|website=Council on Foreign Relations|date=22 October 2020 |language=en}}</ref> صدر مگوفولي آڪٽوبر 2020ع ۾ وڏي اڪثريت سان ٻيهر چونڊ کٽي. مخالف ڌر موجب [[2020ع تنزانيا عام چونڊون|چونڊن]] ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي ۽ بي ضابطگيون ٿيون.<ref>{{cite web|title=Magufuli wins re-election in Tanzania; opposition cries foul|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/30/magufuli-wins-re-election-in-tanzania-says-electoral-commission|access-date=2 June 2021|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> 17 مارچ 2021ع تي صدر [[جان مگوفولي]] عهدي تي رهندي وفات ڪري ويو.<ref>{{cite web|date=18 March 2021|title=John Magufuli: Tanzania's president dies aged 61|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-56437852|access-date=18 March 2021|website=BBC News}}</ref> مگوفولي جي نائب صدر [[ساميا سلوهو حسن]] تنزانيا جي پهرين عورت صدر بڻجي وئي.<ref name=":7">{{cite web|date=18 March 2021|title=Samia Suluhu Hassan becomes President following death of John Magufuli|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-56444575|access-date=18 March 2021|website=BBC News}}</ref> آڪٽوبر 2025ع ۾ تنزانيا جي [[2025ع تنزانيا عام چونڊون|عام چونڊن]] سان گڏ [[2025ع تنزانيا چونڊ احتجاج|احتجاجن]] ۽ شهري بيچينيءَ جو هڪ سلسلو شروع ٿيو. صدر سلوهو کي 98٪ ووٽن سان فاتح قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Tanzania president wins 98% in election as opposition says hundreds killed |url=https://www.france24.com/en/live-news/20251101-tanzania-president-wins-election-landslide-after-deadly-protests |work=France 24 |date=11 November 2025}}</ref> == جاگرافي == {{Main|تنزانيا جي جاگرافي|زنجبار ٻيٽن جو مجموعو}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Elephant and Kilimanjaro.jpg | caption1 = برف سان ڍڪيل [[ڪليمنجارو جبل]] وٽان گذرندڙ هڪ هاٿي | width1 = 180 | image2 = Ngorongoro Crater.jpg | caption2 = [[نگورونگورو ڪريٽر]]، دنيا جو سڀ کان وڏو غير سرگرم ۽ سالم آتش فشاني [[ڪالڊيرا]] | width2 = 160 | header_align = centre }} {{convert|947403|km2|sqmi}} ايراضيءَ سان،<ref name="BFF">{{cite web|url=http://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Statistical_Methods_and_Standards/Basic_Facts_and_Figures_on_Human_Settlements_2012_Tanzania_Mainland.zip|title="Basic Facts and Figures on Human Settlements, 2012", National Bureau of Statistics, Tanzania Ministry of Finance, 2013, page 1. Retrieved 10 November 2014}}</ref> تنزانيا ايراضيءَ جي لحاظ کان آفريڪا جو 13هون ۽ دنيا جو 31هون وڏو ملڪ آهي، جيڪو ايراضيءَ ۾ وڏي [[مصر]] ۽ ننڍي نائيجيريا جي وچ ۾ اچي ٿو.<ref name="Size">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |title=CIA&nbsp;– The World Factbook&nbsp;– Rank Order&nbsp;– Area |publisher=Cia.gov |access-date=16 October 2014 |archive-date=9 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead}}</ref> ان جي اتر ۾ ڪينيا ۽ يوگنڊا؛ اولهه ۾ روانڊا، برونڊي ۽ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو؛ ۽ ڏکڻ ۾ زامبيا، ملاوي ۽ موزمبيق واقع آهن. تنزانيا آفريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي ۽ ان جو هندي سمنڊ سان لڳ ڀڳ {{convert|1424|km|mi}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/docrep/009/a0477e/a0477e13.htm|title=Country review: United Republic of Tanzania|date=December 2003|website=Fisheries and Aquaculture Depart, United Nations. (FAO)}}</ref> ملڪ ۾ سامونڊي ڪناري کان پري ڪيترائي ٻيٽ پڻ شامل آهن، جن ۾ [[انگوجا]] (زنجبار)، [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۽ [[مافيا ٻيٽ|مافيا]] شامل آهن.<ref name="frame"/>{{rp|page 1245}} آفريڪا جا سڀ کان اوچا ۽ هيٺاهان نقطا پڻ تنزانيا ۾ آهن: [[ڪليمنجارو جبل]] سمنڊ جي سطح کان {{convert|5895|m|ft}} اوچو آهي، جڏهن تہ [[تانگانيڪا ڍنڍ]] جو ترو سمنڊ جي سطح کان {{convert|1471|m|ft}} هيٺ آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1245}} [[File:Wildebeest Migration in Serengeti National Park, Tanzania.jpg|thumb|upright=1.05|[[سيرينگيٽي]] ۾ وائلڊ بيسٽ جي لڏپلاڻ]] تنزانيا جو اتر اوڀر وارو حصو جابلو ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل آهي، جتي ڪليمنجارو جبل واقع آهي. [[آفريڪا جون وڏيون ڍنڍون|آفريڪا جي وڏين ڍنڍن]] مان ٽي جزوي طور تنزانيا ۾ واقع آهن. اتر ۽ اولهه ۾ [[وڪٽوريا ڍنڍ]]، جيڪا آفريڪا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ آهي، ۽ [[تانگانيڪا ڍنڍ]]، جيڪا کنڊ جي سڀ کان اونهي ڍنڍ آهي ۽ مڇين جي منفرد قسمن لاءِ مشهور آهي، واقع آهن. ڏکڻ اولهه ۾ [[نياسا ڍنڍ]] واقع آهي. وچ تنزانيا هڪ وسيع پليٽو آهي، جنهن ۾ ميداني علائقا ۽ پوکيءَ لائق زمينون آهن. اوڀر وارو سامونڊي ڪنارو گرم ۽ گهميل آهي، جڏهن تہ [[زنجبار ٻيٽن جو مجموعو]] ان جي سامونڊي ڪناري کان ٿورو پري واقع آهي. [[رڪوا]] جي ڏکڻ اولهندي علائقي ۾ واقع [[ڪالامبو آبشار]] آفريڪا جو ٻيو سڀ کان اوچو بنا رڪاوٽ وهندڙ آبشار آهي ۽ اهو زامبيا جي سرحد وٽ تانگانيڪا ڍنڍ جي ڏکڻ اوڀرندي ڪناري ڀرسان واقع آهي.<ref name="Kalambo Falls"/> [[مينائي بي ڪنزرويشن ايريا]] زنجبار جو سڀ کان وڏو سامونڊي محفوظ علائقو آهي. === آبهوا === [[File:Koppen-Geiger Map TZA present.svg|thumb|upright=1.75|ڪوپن آبهوا درجابندي موجب تنزانيا جو نقشو]] {{Further|تنزانيا جي جاگرافي#آبهوا}} تنزانيا جي مختلف علائقن جي آبهوا ۾ نمايان فرق آهي. مٿانهين علائقن ۾ ٿڌي ۽ گرم موسمن دوران گرمي پد ترتيبوار {{convert|10|and|20|C|F|abbr=off}} جي وچ ۾ رهي ٿو؛ جڏهن تہ ملڪ جي باقي حصن ۾ گرمي پد ورلي ئي {{convert|20|C}} کان هيٺ لهي ٿو. سڀ کان گرم عرصو نومبر کان فيبروري تائين ({{convert|25|-|31|C|F|1|disp=or}}) رهي ٿو، جڏهن تہ سڀ کان ٿڌو عرصو مئي کان آگسٽ تائين ({{convert|15|-|20|C|F|disp=or}}) هوندو آهي. ساليانو گرمي پد {{convert|20|°C|°F|1}} آهي. اوچن جابلو علائقن ۾ آبهوا ٿڌي هوندي آهي. تنزانيا ۾ برسات جا ٻه مکيه دور آهن: هڪ [[Unimodality|هڪ موسمي]] (آڪٽوبر–اپريل) ۽ ٻيو ٻه موسمي (آڪٽوبر–ڊسمبر ۽ مارچ–مئي).<ref name=rain/> پهريون نمونو ملڪ جي ڏاکڻين، وچين ۽ اولهندي حصن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ ٻيو نمونو اتر ۾ [[وڪٽوريا ڍنڍ]] کان اوڀر طرف سامونڊي ڪناري تائين ملي ٿو.<ref name=rain/> ٻه موسمي برسات [[Intertropical Convergence Zone|بين الاستوائي سنگم واري علائقي]] جي موسمي چرپر سبب ٿئي ٿي.<ref name=rain>{{cite journal |url=https://www.int-res.com/articles/cr2002/20/c020p031.pdf |title=Rainfall variability in Northern Tanzania in the March–May season (long rains) and its links to large-scale climate forcing |journal=Climate Research |volume=20 |pages=31–40 |author=Zorita, Eduardo |author2=Tilya, Faustine F.| date=12 February 2002 |access-date=16 October 2014 |doi=10.3354/cr020031| bibcode=2002ClRes..20...31Z |doi-access=free}}</ref> تنزانيا ۾ سامونڊي ڪناري سان ٽڪرائجندڙ استوائي طوفان گهٽ ايندا آهن، پر اهي شديد اثر ڇڏي سگهن ٿا، جيئن مثال طور [[2023–24 South-West Indian Ocean cyclone season#Tropical Cyclone Hidaya|سائيڪلون هدايا]].<ref name="HidayaNews">{{cite web |title=Tanzania counts losses after Cyclone Hidaya swept coastline |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/tanzania-counts-losses-after-cyclone-hidaya-4618970 |website=The EastAfrican |language=en |date=10 May 2024}}</ref> اهڙن طوفانن جا دستاويزي مثال 1872ع تائين ملن ٿا.<ref name="Msemo2022">{{cite journal |last1=Msemo |first1=Hellen E. |last2=Finney |first2=Declan L. |last3=Mbuya |first3=Samwel I. |title=Forgotten accounts of tropical cyclones making landfall in Tanzania |journal=Weather |date=April 2022 |volume=77 |issue=4 |pages=127–131 |doi=10.1002/wea.3921|bibcode=2022Wthr...77..127M |doi-access=free }}</ref> [[تنزانيا ۾ آبهوا جي تبديلي]] سبب گرمي پد وڌي رهيو آهي ۽ شديد برساتن، جنهن جي نتيجي ۾ ٻوڏون اچن ٿيون، توڙي خشڪ دورن، جيڪي ڏڪار جو سبب بڻجن ٿا، جو امڪان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite web|title=Tanzania|url=https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|access-date=27 November 2020|website=Climatelinks|language=en|archive-date=14 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614161023/https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Future Climate for Africa|year=2017|title=Future Climate Projections for Tanzania|url=https://futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|website=Future Climate for Africa}}</ref> [[آبهوا جي تبديلي]] اڳ ئي تنزانيا جي زراعت، آبي وسيلن، صحت ۽ توانائي جي شعبن تي اثرانداز ٿي رهي آهي. سمنڊ جي سطح ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديليون مڇيگيري ۽ آبي جيوت جي پالنا تي اثرانداز ٿيڻ جو امڪان رکن ٿيون.<ref>{{cite web|title=Tanzania {{!}} UNDP Climate Change Adaptation|url=https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania|access-date=27 November 2020|website=www.adaptation-undp.org|language=en}}</ref> تنزانيا [[گڏيل قومن جي آبهوا جي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن]] جي گهرج موجب 2007ع ۾ [[National Adaptation Programme of Action|نيشنل اڊاپٽيشن پروگرامز آف ايڪشن]] (NAPAs) تيار ڪيو. 2012ع ۾ تنزانيا ملڪ جي سماجي، معاشي ۽ طبعي ماحول تي آبهوا جي تبديلي ۽ آبهوا جي ڦيرڦار جي وڌندڙ منفي اثرن بابت خدشن جي جواب ۾ قومي آبهوا تبديلي حڪمت عملي تيار ڪئي.<ref>{{cite web|title=Tanzania: National climate change strategy - National Policy, Plans & Statements - PreventionWeb.net|url=https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0|access-date=27 November 2020|website=preventionweb.net|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417211255/https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0|url-status=dead}}</ref> === جهنگلي جيوت ۽ تحفظ === {{Main|تنزانيا جي جهنگلي جيوت}} {{See also|تنزانيا جا محفوظ علائقا}} [[File:Mannetjes masaigiraffe in de Serengeti, Tanzania, -12 januari 2013 a.jpg|thumb|[[ماسائي زرافو]] تنزانيا جو قومي جانور آهي.]] تنزانيا ۾ آفريڪا جي گرم رت وارن جانورن جي ڪُل قسمن مان لڳ ڀڳ 20٪ قسم ملن ٿا، جيڪي ملڪ جي 21 قومي پارڪن، محفوظ علائقن، هڪ تحفظ واري علائقي ۽ ٽن سامونڊي پارڪن ۾ پکڙيل آهن. اهي {{convert|42000|km2|sqmi}} کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهن ۽ ملڪ جي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 38٪ حصو بڻجن ٿا.<ref>{{cite book |first1=Ridwan |last1=Laher |first2=Korir |last2=SingíOei |title=Indigenous People in Africa.: Contestations, Empowerment and Group Rights |url=https://books.google.com/books?id=nZiyAwAAQBAJ&pg=PA57 |date=2014 |publisher=Africa Institute of South Africa |isbn=978-0-7983-0464-1 |page=57}}</ref> تنزانيا ۾ 21 قومي پارڪ آهن،<ref>{{cite web |url=https://www.tanzaniaparks.com/ |title=Home |publisher=Tanzania National Parks |access-date=16 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006085600/http://www.tanzaniaparks.com/ |archive-date=6 October 2014 }}</ref> ان کان سواءِ ڪيترائي شڪارگاهه ۽ ٻيلن جا محفوظ علائقا پڻ آهن، جن ۾ [[نگورونگورو ڪنزرويشن ايريا]] شامل آهي؛ تنهن هوندي بہ مقامي انساني آبادي اڃا تائين ماحول تي اثرانداز ٿئي ٿي. اولهه تنزانيا ۾ [[گومبي اسٽريم نيشنل پارڪ]] [[جين گڊال]] جي [[Common chimpanzee|چمپينزي]] جي رويي بابت مطالعي جو هنڌ هو، جيڪو 1960ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.tanzaniaparks.com/gombe.html |title=Gombe Stream National Park |publisher=Tanzania National Parks |access-date=16 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141004004545/http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html |archive-date=4 October 2014 }}</ref><ref>{{cite book |first1=Laura |last1=Riley |first2=William |last2=Riley |title=Nature's Strongholds: The World's Great Wildlife Reserves |url=https://archive.org/details/bub_gb_icMuBQhW4vgC |date= 2005 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12219-9}}</ref> تنزانيا [[حياتياتي گوناگونيت|حياتياتي طور انتهائي گوناگون]] ملڪ آهي ۽ اتي جانورن جا ڪيترائي مختلف قدرتي مسڪن موجود آهن.<ref>{{cite book |author1=S. N. Stuart |first2=Martin |last2=Jenkins |title=Biodiversity in Sub-Saharan Africa and Its Islands: Conservation, Management, and Sustainable Use |url=https://archive.org/details/biodiversityinsu0000stua |url-access=registration |date=1990 |publisher=IUCN |isbn=978-2-8317-0021-2 |page=[https://archive.org/details/biodiversityinsu0000stua/page/204 204]}}</ref> تنزانيا جي [[سيرينگيٽي]] ميدانن ۾ اڇي ڏاڙهيءَ وارا [[وائلڊ بيسٽ]] (''Connochaetes taurinus mearnsi'')، ٻيا [[bovid|بووڊ]] ۽ زيبرا<ref>{{cite web |title=Serengeti wildebeest migration |url=https://www.expertafrica.com/tanzania/info/serengeti-wildebeest-migration |access-date=20 March 2019}}</ref> هر سال وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ۾ حصو وٺن ٿا. تنزانيا ۾ لڳ ڀڳ 130 [[ايمفيبين]] ۽ 275 کان وڌيڪ رينگڻن جا قسم ملن ٿا، جن مان ڪيترائي مڪمل طور [[Endemism|مقامي]] آهن ۽ [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي ملڪن وارين ڳاڙهين فهرستن ۾ شامل آهن.<ref>Edoarado Razzetti and Charles Andekia Msuya (2002) [http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf "Introduction"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716094052/http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf |date=16 July 2020}}, ''Field Guide to Amphibians and Reptiles of Arusha National Park''. Tanzania National Parks. p. 11</ref> تنزانيا ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي شينهن جي آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web|url=https://allafrica.com/stories/201908120146.html|title=Africa: Tanzania Has Largest Number of Lions in Africa, New Report Says|first=Edward Qorro in|last=Arusha|date=12 August 2019|website=allAfrica.com}}</ref> تنزانيا جو 2019ع ۾ [[Forest Landscape Integrity Index|ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] جو سراسري اسڪور 7.13/10 هو، جنهن سان اهو 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 54هين نمبر تي هو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|display-authors=1|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|تنزانيا جي سياست}} === آئين ۽ چونڊون === {{main|تنزانيا جو آئين|تنزانيا ۾ چونڊون}} تنزانيا هڪ [[هڪ جماعت جي بالادستي واري رياست|هڪ جماعت جي بالادستي واري رياست]] آهي، جتي [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جماعت اقتدار ۾ آهي. پنهنجي قيام کان 1992ع تائين اها ملڪ ۾ قانوني طور اجازت يافته واحد جماعت هئي. اها صورتحال 1 جولاءِ 1992ع تي تبديل ٿي، جڏهن آئين ۾ ترميم ڪئي وئي.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 3}} هيءَ جماعت 1961ع ۾ آزاديءَ کان وٺي اقتدار ۾ رهي آهي ۽ آفريڪا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ جماعت آهي.<ref name="cfr.org"/> [[جان مگوفولي]] آڪٽوبر 2015ع جي صدارتي چونڊن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ پارليامينٽ ۾ ٻه ڀاڱي ٽي اڪثريت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=Tanzania's ruling party secures the presidency and a two-thirds majority in parliament |url=https://qz.com/536317/tanzanias-ruling-party-secures-the-presidency-and-a-two-thirds-it.majority-in-parliament/ |work=Quartz |date=29 October 2015 |access-date=30 October 2015 }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|date=29 October 2015|title=Tanzania poll: John Magufuli of CCM defeats Edward Lowassa|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-34669468|access-date=2 June 2021}}</ref> 1992ع ۾ گهڻ جماعتي سياست جي شروعات کان پوءِ تنزانيا جي مکيه مخالف جماعت [[چاڊيما|چاما چا ڊيموڪريشيا نا ماينڊيليو (چاڊيما)]] آهي، جنهن جي [[سواحيلي ٻولي|سواحيلي]] ۾ معنيٰ "جمهوريت ۽ ترقيءَ جي جماعت" آهي. چاڊيما جو اڳواڻ [[فريمن مبووي]] آهي.<ref>{{cite news |date=2 November 2020 |title=Tanzania police arrest main opposition party leader ahead of protests |website=CNN |url=https://www.cnn.com/2020/11/02/africa/tanzania-opposition-leader-arrest-intl/index.html |access-date=2 June 2021}}</ref> ملڪ جي نيم خودمختيار رياست [[زنجبار]] ۾ [[الائنس فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي|الائنس فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي-وازالينڊو]] (ACT-Wazalendo) کي مکيه مخالف سياسي جماعت سمجهيو وڃي ٿو. زنجبار جي آئين موجب چونڊن ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ جماعت کي فاتح جماعت سان اتحادي حڪومت ۾ شامل ٿيڻو پوندو آهي. [[2020ع زنجبار عام چونڊون|چونڊن]] تي تڪرار کان پوءِ ACT-Wazalendo ڊسمبر 2020ع ۾ ٻيٽن جي حڪمران جماعت چاما چا ماپندوزي سان اتحادي حڪومت ۾ شامل ٿي.<ref>{{cite news |url=https://apnews.com/article/constitutions-tanzania-elections-africa-dar-es-salaam-316350ec78b5299743309ebca78ba889 |title=Zanzibar's opposition party to join coalition government |last=Sultan |first=Ali |work=Associated Press |date=6 December 2020 |access-date=29 June 2021}}</ref> نومبر 2020ع ۾ مگوفولي کي هڪ ڀيرو ٻيهر ٻي صدارتي مدت لاءِ فاتح قرار ڏنو ويو. [[چونڊ ڌانڌلي]] جا شڪ ظاهر ڪيا ويا. قومي چونڊ ڪميشن اعلان ڪيو تہ مگوفولي کي 84٪، يعني لڳ ڀڳ 12.5 ملين ووٽ مليا، جڏهن تہ مکيه مخالف اميدوار [[توندو ليسو]] کي 13٪، يعني لڳ ڀڳ 1.9&nbsp;ملين ووٽ مليا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-54759865 |title=Tanzania elections: Main opposition parties demand fresh vote |work=BBC News |date=31 October 2020 |access-date=29 June 2021}}</ref> مارچ 2021ع ۾ اعلان ڪيو ويو تہ مگوفولي عهدي تي رهندي وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ سندس نائب صدر [[ساميا سلوهو حسن]] ملڪ جي صدر بڻجي وئي.<ref name=":7" /> [[وي-ڊيم ڊيموڪريسي انڊيڪسز]] موجب 2024ع ۾ تنزانيا [[جمهوري زوال|آمرانه نظام ڏانهن وڌندڙ]] ملڪن مان هو.<ref name="j496">{{cite web |title=Democracy Report 2025, 25 Years of Autocratization – Democracy Trumped? |url=https://v-dem.net/documents/54/v-dem_dr_2025_lowres_v1.pdf |access-date=14 March 2025}}</ref> 2025ع جي چونڊن ۾ [[ساميا سلوهو حسن]] ٻي صدارتي مدت لاءِ ٻيهر چونڊجي وئي، جڏهن تہ هن ٻن مکيه مخالف جماعتن کي چونڊن ۾ حصو وٺڻ کان روڪيو هو. چونڊ نتيجن کان پوءِ احتجاج شروع ٿيا ۽ اختيارين انهن احتجاجن کي موتمار طاقت سان دٻايو، جنهن جي نتيجي ۾ سوين ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪيترائي وڌيڪ زخمي يا معذور ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2025-11-11 |title=Tanzania: Reports of hundreds killed and detained following deadly election violence {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2025/11/1166334 |access-date=2025-11-15 |website=news.un.org |language=en}}</ref> === انتظامي شاخ === {{multiple image | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Samia Suluhu Hassan in May 2017.jpg | width1 = 125 | caption1 = [[ساميا سلوهو حسن|صدر ساميا سلوهو حسن]] | image2 = | width2 = 125 | caption2 = خالي | image3 = Mwigulu Nchemba.jpg | caption3 = [[مويگولو نچيمبا|وزيراعظم مويگولو نچيمبا]] | width3 = 125 }} [[تنزانيا جو صدر]] ۽ [[تنزانيا جي قومي اسيمبلي جي ميمبرن جي فهرست|قومي اسيمبلي جا ميمبر]] سڌي عوامي ووٽ ذريعي هڪ ئي وقت پنجن سالن جي مدت لاءِ چونڊيا وڃن ٿا.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 42(2)}} [[تنزانيا جو نائب صدر|نائب صدر]] پڻ صدر سان گڏ ۽ ساڳئي چونڊ ٽڪيٽ تي پنجن سالن جي مدت لاءِ چونڊيو وڃي ٿو.<ref name="Constitution"/>{{rp|§§ 47(2), 50(1)}} صدر يا نائب صدر مان ڪو بہ قومي اسيمبلي جو ميمبر نٿو ٿي سگهي.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 66(2)}} صدر قومي اسيمبلي جي ميمبرن مان هڪ [[تنزانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] مقرر ڪري ٿو، جنهن جي مقرري اسيمبليءَ جي منظوريءَ سان ٿيندي آهي ۽ جيڪو اسيمبليءَ ۾ حڪومت جو اڳواڻ هوندو آهي.<ref name="Constitution">{{cite web |url=https://www.judiciary.go.tz/downloads/constitution.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20101217023916/http://www.judiciary.go.tz/downloads/constitution.pdf |url-status=dead |archive-date=17 December 2010 |title=Constitution of the United Republic of Tanzania |publisher=Judiciary of Tanzania |access-date=19 February 2014}}</ref>{{rp|§§ 51(1)-(2), 52(2)}} صدر پنهنجو [[تنزانيا جي ڪابينا|ڪابينا]] اسيمبلي جي ميمبرن مان چونڊيندو آهي.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 55}} [[تنزانيا ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪرڻ وارو نظام]] حڪومت جي انتظامي شاخ هيٺ آهي ۽ تنزانيا پوليس فورس ان جو انتظام هلائي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://apcof.org/country-data-2/tanzania/ |title=Tanzania Police Force |publisher=African Policing Civilian Oversight Forum |access-date=5 February 2023 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202170416/https://apcof.org/country-data-2/tanzania/ |url-status=dead }}</ref> === قانونساز ادارو === سرزميني تنزانيا ۽ وفاقي اتحاد جي معاملن سان لاڳاپيل سمورا [[قانونساز ادارو|قانونسازي جا اختيار]] [[تنزانيا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] وٽ آهن،<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 64(1)}} جيڪا هڪ ايواني آهي ۽ ان جا 393 ميمبر آهن.<ref name="Edge"/> انهن ۾ چونڊ تڪن جي نمائندگي ڪندڙ چونڊيل ميمبر، اٽارني جنرل، [[زنجبار]] جي نمائندن واري ايوان مان ان جي پنهنجي ميمبرن مان چونڊيل پنج ميمبر، عورتن لاءِ مخصوص سيٽون جيڪي هر جماعت جي حاصل ڪيل سيٽن جو گهٽ ۾ گهٽ 30٪ هونديون آهن، اسيمبلي جو اسپيڪر (جيڪڏهن هو اڳ ۾ اسيمبلي جو ميمبر نہ هجي)، ۽ صدر طرفان مقرر ڪيل وڌ ۾ وڌ ڏهه ماڻهو شامل آهن.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 66(1)}} تنزانيا چونڊ ڪميشن صدر جي رضامنديءَ سان طئي ڪيل انگ مطابق سرزميني علائقي کي چونڊ تڪن ۾ ورهائي ٿي.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 75}} === عدليه === {{See also|تنزانيا جو چيف جسٽس}} تنزانيا جو قانوني نظام انگريزي [[ڪامن لا]] تي ٻڌل آهي.<ref name="TZ court system"/> [[File:Kigoma High Court, Bangwe Ward, Kigoma.jpg|thumb|[[ڪيگوما]] ۾ هاءِ ڪورٽ جي عمارت]] تنزانيا ۾ عدليه جا چار درجا آهن.<ref name="TZ court system"/> سرزميني تنزانيا ۾ سڀ کان هيٺئين درجي جون عدالتون پرائمري ڪورٽون آهن.<ref name="TZ court system"/> زنجبار ۾ اسلامي خانداني معاملن لاءِ سڀ کان هيٺيون درجو قاضي عدالتن جو آهي، جڏهن تہ ٻين سمورن معاملن لاءِ پرائمري ڪورٽون آهن.<ref name="TZ court system"/> سرزمين تي اپيل يا تہ ضلعي عدالتن يا ريزيڊنٽ مئجسٽريٽ عدالتن ۾ داخل ڪئي وڃي ٿي.<ref name="TZ court system"/> زنجبار ۾ اسلامي خانداني معاملن جي اپيل قاضي اپيل عدالتن ۾ ۽ ٻين سمورن ڪيسن جي اپيل مئجسٽريٽ عدالتن ۾ ڪئي وڃي ٿي.<ref name="TZ court system"/> ان کان پوءِ اپيل [[تنزانيا هاءِ ڪورٽ|سرزميني تنزانيا يا زنجبار جي هاءِ ڪورٽ]] ۾ ڪئي وڃي ٿي.<ref name="TZ court system"/> اسلامي خانداني معاملن بابت زنجبار هاءِ ڪورٽ جي فيصلي خلاف وڌيڪ اپيل نٿي ڪري سگهجي.<ref name="TZ court system"/><ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§ 99(1)}} ٻين ڪيسن ۾ آخري اپيل تنزانيا جي ڪورٽ آف اپيل ۾ ڪئي وڃي ٿي.<ref name="TZ court system">{{cite web|url=https://www.nyulawglobal.org/globalex/Tanzania1.html#_The_Judiciary |title=UPDATE: Tanzanian Legal System and Legal Research |first1=Christabel |last1=Manning |first2=Seka |last2=Kasera |publisher=[[GlobaLex]] |access-date=16 October 2014}}</ref> سرزميني تنزانيا جي هاءِ ڪورٽ جا ٽي شعبا آهن—واپاري، مزدور ۽ زمين بابت<ref name="TZ court system"/>—۽ ان جون 15 جاگرافيائي زونون آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.comcourt.go.tz/comcourt/|title=Commercial Division — High Court of Tanzania|access-date=17 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141223142716/http://www.comcourt.go.tz/comcourt/|archive-date=23 December 2014|url-status=dead}}</ref> زنجبار هاءِ ڪورٽ ۾ هڪ صنعتي شعبو آهي، جيڪو رڳو مزدوريءَ سان لاڳاپيل تڪرارن جي ٻڌڻي ڪري ٿو.<ref>[http://www.judiciaryzanzibar.go.tz/historical_background.php "Welcome to High Court of Zanzibar"]. ''judiciaryzanzibar.go.tz''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150317235728/http://www.judiciaryzanzibar.go.tz/historical_background.php |date=17 March 2015}}</ref> سرزميني ۽ وفاقي اتحاد جون عدالتون [[تنزانيا جو چيف جسٽس|تنزانيا جي چيف جسٽس]] پاران جج مقرر ڪن ٿيون،<ref>{{cite web|url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023291.pdf|title=UNITED REPUBLIC OF TANZANIA Public Administration Country Profile|date=January 2004|access-date=1 February 2019|archive-date=16 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180516194348/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023291.pdf|url-status=dead}}</ref> سواءِ [[اپيل عدالت|ڪورٽ آف اپيل]] ۽ هاءِ ڪورٽ جي ججن جي، جن کي تنزانيا جو صدر مقرر ڪري ٿو.<ref name="Constitution"/>{{rp| §§ 109(1), 118(2)–(3)}} تنزانيا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جي روم آئين]] جو ڌر ملڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.icc-cpi.int/en_menus/asp/states%20parties/african%20states/Pages/african%20states.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20141011143613/http://www.icc-cpi.int/en_menus/asp/states%20parties/african%20states/Pages/african%20states.aspx|url-status=dead|title=African States, State Parties to the Rome Statute, International Criminal Court. Retrieved 21 October 2014|archive-date=11 October 2014}}</ref> === زنجبار === [[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted) sv.svg|thumb|right|نيم خودمختيار [[زنجبار ٻيٽن جو مجموعو]]]] زنجبار ۾ وفاقي اتحاد کان ٻاهر وارن سمورن معاملن تي قانونسازيءَ جو اختيار [[نمائندن وارو ايوان (زنجبار)|نمائندن واري ايوان]] وٽ آهي (تنزانيا جي آئين موجب)<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 106(3)}} يا قانونساز ڪائونسل وٽ (زنجبار جي آئين موجب). قانونساز ڪائونسل ٻن حصن تي مشتمل آهي: [[زنجبار جو صدر]] ۽ نمائندن وارو ايوان.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 107(1)-(2)}}<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§ 63(1)}} صدر زنجبار جي حڪومت جو سربراهه ۽ انقلابي ڪائونسل جو چيئرمين آهي، جنهن وٽ زنجبار جا انتظامي اختيار آهن.<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§§ 5A(2), 26(1)}} زنجبار ۾ ٻه نائب صدر آهن، جن مان پهريون نمائندن واري ايوان جي مکيه مخالف جماعت سان تعلق رکي ٿو.<ref name="Eisa">{{cite web |url=https://www.content.eisa.org.za/old-page/zanzibar-constitution |title=Zanzibar: Constitution |publisher=Electoral Institute for Sustainable Democracy in Africa |access-date=19 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140225003002/http://www.content.eisa.org.za/old-page/zanzibar-constitution |archive-date=25 February 2014 }}</ref><ref name="Troubled">{{cite book |first=Markku |last=Suksi |title=Sub-State Governance through Territorial Autonomy: A Comparative Study in Constitutional Law of Powers, Procedures and Institutions |url=https://books.google.com/books?id=d7UUkiwi_9cC&pg=PA467 |date= 2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-20048-9 |page=467}}</ref> ٻيو نائب صدر حڪمران جماعت مان هوندو آهي ۽ ايوان ۾ سرڪاري معاملن جو اڳواڻ هوندو آهي.<ref name="Troubled"/> صدر ۽ نمائندن واري ايوان جا ميمبر پنجن سالن جي مدت لاءِ چونڊيا وڃن ٿا ۽ ٻي مدت لاءِ بہ چونڊجي سگهن ٿا.<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§ 28(2)}} صدر نمائندن واري ايوان جي ميمبرن مان وزير چونڊيندو آهي،<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§ 42(2)}} ۽ وزارتون سياسي جماعتن پاران ايوان ۾ حاصل ڪيل سيٽن جي انگ مطابق ورهايون وينديون آهن.<ref name="Eisa"/> انقلابي ڪائونسل ۾ صدر، ٻئي نائب صدر، سمورا وزير، زنجبار جو [[اٽارني جنرل]] ۽ ايوان جا ٻيا اهڙا ميمبر شامل هوندا آهن، جن کي صدر مناسب سمجهي.<ref name="Eisa"/> نمائندن وارو ايوان چونڊيل ميمبرن، صدر طرفان مقرر ڪيل ڏهن ميمبرن، زنجبار جي سڀني علائقائي ڪمشنرن، اٽارني جنرل ۽ مقرر ڪيل عورت ميمبرن تي مشتمل هوندو آهي، جن جو انگ چونڊيل ميمبرن جي 30 سيڪڙو جي برابر هجڻ ضروري آهي.<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§§ 55(3), 64, 67(1)}} ايوان پنهنجي چونڊيل ميمبرن جو انگ طئي ڪري ٿو،<ref name="Zanzibar Constitution">[https://web.archive.org/web/20110904235537/http://zltb.go.tz/docs/Zanzibar-Constitution-1984.pdf The Constitution of Zanzibar]. zltb.go.tz. 2006.</ref>{{rp|§ 120(2)}} جڏهن تہ زنجبار چونڊ ڪميشن هر چونڊ تڪ جون حدون مقرر ڪري ٿي.<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§ 120(1)}} 2013ع ۾ ايوان جا 81 ميمبر هئا: 50 چونڊيل ميمبر، پنج علائقائي ڪمشنر، اٽارني جنرل، صدر طرفان مقرر ڪيل ڏهه ميمبر ۽ 15 مقرر ڪيل عورت ميمبر.<ref name="Edge">{{cite web |url=https://globaledge.msu.edu/countries/tanzania/government |title=Tanzania: Government |publisher=Broad College of Business, Michigan State University |access-date=19 February 2014}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|تنزانيا جا علائقا|تنزانيا جا ضلعا|تنزانيا جون انتظامي ورهاستون}} [[File:Tanzania, administrative divisions - de - colored (+details).svg|thumb|تنزانيا جا علائقا]] 1972ع ۾ سرزميني علائقي ۾ مڪاني حڪومت جو نظام ختم ڪري ان جي جاءِ تي مرڪزي حڪومت جو سڌو راڄ لاڳو ڪيو ويو. تنهن هوندي بہ، 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مڪاني حڪومت ٻيهر بحال ڪئي وئي، جڏهن ڳوٺاڻيون ڪائونسلون ۽ ڳوٺاڻيون اختياريون ٻيهر قائم ڪيون ويون. مڪاني حڪومت جون چونڊون 1983ع ۾ ٿيون ۽ فعال ڪائونسلن 1984ع ۾ ڪم شروع ڪيو. 1999ع ۾ [[قومي اسيمبلي (تنزانيا)|قومي اسيمبلي]] مڪاني حڪومت سڌارن جو پروگرام منظور ڪيو، جنهن ۾ "هڪ جامع ۽ پرعزم ايجنڊا ... [جيڪا] چار شعبن تي مشتمل هئي: سياسي اختيارن جي غير مرڪزيت، مالي غير مرڪزيت، انتظامي غير مرڪزيت ۽ مرڪزي-مقامي لاڳاپن ۾ تبديلي، جڏهن تہ آئين جي دائري اندر سرزميني حڪومت وٽ بالادست اختيار برقرار رهيا."<ref name="Kunnat">{{cite web|url=https://www.tampere.fi/tiedostot/5nCY6QHaV/kuntajarjestelma_tansania_.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418081535/https://www.tampere.fi/tiedostot/5nCY6QHaV/kuntajarjestelma_tansania_.pdf|url-status=dead|archive-date=18 April 2013|title= Local government system in tanzania|date=31 May 2006}}</ref> تنزانيا کي 31 [[تنزانيا جا علائقا|علائقن]] (''mikoa'') ۾ ورهايو ويو آهي،<ref>{{cite news |last=Kilyinga |first=Nasongelya |url=http://allafrica.com/stories/201507100264.html |title=Enter Songwe Region as Six Districts Created |date=10 July 2015 |newspaper=[[Daily News (Tanzania)|Daily News]] |access-date=21 February 2017}}</ref><ref>{{cite news |last=Mwakyusa |first=Alvar |url=http://dailynews.co.tz/index.php/home-news/46650-songwe-is-new-region-with-four-districts |title=Songwe is new region – with four districts |date=4 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205094519/http://dailynews.co.tz/index.php/home-news/46650-songwe-is-new-region-with-four-districts |archive-date=5 February 2016 |newspaper=Daily News |access-date=21 February 2017 |url-status=dead}}</ref> جن مان 26 سرزميني علائقي ۾ ۽ پنج [[زنجبار]] ۾ آهن (ٽي [[انگوجا]] ۽ ٻه [[پيمبا، تنزانيا|پيمبا]] تي).<ref>[https://web.archive.org/web/20130527015837/http://www.tanzania.go.tz/regionsf.html Regions]. tanzania.go.tz</ref> اهي 31 علائقا 195 [[تنزانيا جا ضلعا|ضلعن]] (''wilaya'') ۾ ورهايل آهن، جن کي مڪاني حڪومت جون اختياريون پڻ چيو وڃي ٿو. انهن ضلعن مان 45 شهري يونٽ آهن، جيڪي وڌيڪ ٽن شهري ڪائونسلن ([[اروشا]]، [[مبيا]] ۽ [[موانزا]])، ويهن ميونسپل ڪائونسلن ۽ 22 ٽائون ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن.<ref name="Census 2012">{{cite web |title=Administrative Units: Population Distribution Report |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_volume1a.pdf |accessdate=2 August 2024 |website=National Bureau of Statistics}}</ref> شهري يونٽن وٽ خودمختيار شهري، ميونسپل يا ٽائون ڪائونسل هوندي آهي ۽ اهي وارڊن ۽ ذيلي وارڊن (''mitaa'') ۾ ورهايل آهن. غير شهري يونٽن وٽ خودمختيار ضلعي ڪائونسل هوندي آهي، پر اهي پهرين سطح تي ڳوٺن جي ڪائونسلن يا ٽائون شپ اختيارين ۽ پوءِ ننڍن ڳوٺاڻن حصن (''vitongoji'') ۾ ورهايل هوندا آهن.<ref name="Kunnat"/> [[دارالسلام]] شهر ان لحاظ کان منفرد آهي جو ان وٽ هڪ شهري ڪائونسل آهي، جنهن جي اختيار واري ايراضي ٽن ميونسپل ڪائونسلن جي حدن سان گڏجي ٿي. شهري ڪائونسل جو ميئر انهيءَ ڪائونسل طرفان چونڊيو وڃي ٿو. ويهن ميمبرن واري شهري ڪائونسل ۾ ميونسپل ڪائونسلن طرفان چونڊيل 11 ماڻهو، قومي اسيمبلي جا ست ميمبر ۽ عورتن لاءِ "خاص سيٽن" تحت مقرر ڪيل پارليامينٽ جا ميمبر شامل آهن. هر ميونسپل ڪائونسل وٽ پنهنجو ميئر پڻ هوندو آهي. "شهري ڪائونسل هم آهنگيءَ وارو ڪردار ادا ڪري ٿي ۽ انهن معاملن کي ڏسندي آهي جيڪي ٽنهي ميونسپلٽين سان لاڳاپيل هجن"، جن ۾ سلامتي ۽ هنگامي خدمتون پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.dcc.go.tz/about-us/city-status.html |title=City Status |publisher=Dar Es Salaam City Council |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131122230207/http://www.dcc.go.tz/about-us/city-status.html |archive-date=22 November 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://polis.parliament.go.tz/PAMS/docs/6-1999.pdf |title=Local Government (Urban Authorities) Act, 1982, amended 1999 |at=7A and 69A |publisher=Parliamentary On-line Information System |year=1999 |access-date=19 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022045450/http://polis.parliament.go.tz/PAMS/docs/6-1999.pdf |archive-date=22 October 2013}}</ref> [[موانزا]] شهر وٽ پڻ هڪ شهري ڪائونسل آهي، جنهن جي اختيار واري ايراضي ٻن ميونسپل ڪائونسلن سان گڏجي ٿي. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|تنزانيا جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Embassy of Tanzania, Washington, D.C.jpg|thumb|upright|[[واشنگٽن ڊي سي ۾ تنزانيا جو سفارتخانو|تنزانيا جو سفارتخانو]]، [[ويسٽ اينڊ (واشنگٽن ڊي سي)|ويسٽ اينڊ، واشنگٽن ڊي سي]]]] تنزانيا جي پرڏيهي پاليسي هن وقت جائزي جي مرحلي ۾ آهي، جيئن 2001ع واري موجوده نئين پرڏيهي پاليسيءَ کي مٽائي سگهجي، جيڪا تنزانيا جي پهرين باضابطه پرڏيهي پاليسي هئي.<ref name="FaMinistry_NFP2">{{Cite report |url=https://www.foreign.go.tz/index.php/resources/view/nje-bulletin-april-2021 |title=Tanzania, kufanya mageuzi ya Kidiplomasia |last1=Buhohela |first1=Emmanuel |last2=Bulu |first2=Sheiba |date=1 April 2021 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation]] |issue=1 |location=[[Dodoma|Dodoma, Tanzania]] |language=sw |access-date=21 June 2022 |trans-title=In Tanzania, to carry out Diplomatic reforms}}</ref><ref name="Citizen_22">{{Cite news |last=Kanyabwoya |first=Damas |date=13 January 2022 |title=Tanzania's key focus areas in the new Foreign Policy. |language=English |work=The Citizen |location=[[Dar es Salaam, Tanzania]] |url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&u=wikipedia&id=GALE |access-date=21 June 2022}}</ref> 2001ع کان اڳ تنزانيا جي پرڏيهي پاليسي [[جوليس نيريري]] جي مختلف صدارتي اعلانن تي ٻڌل هئي، جن ۾ خاص طور 1964ع جو سرڪيولر نمبر 2،<ref name="FaMinistry_about">{{Cite web |title=ABOUT THE MINISTRY |url=https://www.foreign.go.tz/index.php/about/about-the-ministry |access-date=21 June 2022 |website=The United Republic of Tanzania Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |publisher=Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |location=[[Dodoma|Dodoma, Tanzania]] |language=en, sw}}</ref> [[اروشا اعلان]]،<ref name="Nyerere_67ad">{{Cite book |last=Nyerere |first=Julius K |url=https://library.fes.de/fulltext/bibliothek/2-tanzania-s0019634.pdf |title=The Arusha Declaration and Tanu's policy on socialism and self-reliance |date=1967 |publisher=[[Tanganyika African National Union|TANU, Publicity Section]] |edition=1 |location=[[Dar es Salaam, Tanzania]] |language=en |chapter=The Policy of Self-Reliance |author-link=Julius Nyerere |access-date=21 June 2022}}</ref> ۽ 1967ع جي پرڏيهي معاملن واري پاليسي شامل هئا.<ref name="Nyerere_67fa">{{Cite speech |last=Nyerere |first=Julius K. |author-link=Julius Nyerere |event=Tanganyika African National Union National Conference |location=Dar es Salaam |date=16 October 1967 |title=Tanzania policy on foreign affairs |type=Presidential Address |publisher=Ministry of Information and Tourism |url=https://www.juliusnyerere.org/uploads/tanzania_policy_on_foreign_affairs_1967.pdf |access-date=22 June 2022 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415085417/https://www.juliusnyerere.org/uploads/tanzania_policy_on_foreign_affairs_1967.pdf |url-status=dead }}</ref> انهن اعلانن ۾ پرڏيهي پاليسيءَ جو مکيه ڌيان آزادي ۽ خودمختياري، انساني حقن ۽ آفريڪي اتحاد تي هو.<ref name="Nzomo_99">{{Cite book |last=Nzomo |first=Maria |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780429502521-10/foreign-policy-tanzania-cold-war-post%E2%80%93cold-war-maria-nzomo |title=African Foreign Policies |date=1999 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-50252-1 |editor-last=Wright |editor-first=Stephen |location=[[New York, NY]] |pages=184–187 |chapter=The Foreign Policy of Tanzania: From Cold War to Post–Cold War|doi=10.4324/9780429502521-10|s2cid=155717453 }}</ref><ref name="Magoma_20">{{Cite thesis |last=MAGOMA |first=Suleiman Masegesa |title=The Significant role of Tanzania's diplomacy towards economic development |date=22 February 2020 |degree=Public Policy |publisher=[[KDI School of Public Policy and Management]] |url=https://archives.kdischool.ac.kr/handle/11125/34174 |place=[[Sejong City|Sejong City, South Korea]] |language=en}}</ref> 2001ع واري موجوده نئين پرڏيهي پاليسي نوآبادياتي دور ۽ [[سرد جنگ]] جي پڄاڻي، عالمگيريت، مارڪيٽ معيشت ۽ آزادڪاري، ۽ تنزانيا جي گهڻ جماعتي نظام سان بهتر نموني هم آهنگ ٿيڻ لاءِ تيار ڪئي وئي. ان جو بنيادي ڌيان معاشي سفارتڪاري ۽ ترقيءَ تي آهي.<ref name="FaMinistry_FP">{{Cite web |title=Tanzania Foreign Policy the Case of Economic Diplomacy |url=https://www.foreign.go.tz/index.php/about/tanzania-foreign-policy-the-case-of-economic-diplomacy |access-date=21 June 2022 |website=The United Republic of Tanzania Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |publisher=Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |location=[[Dodoma|Dodoma, Tanzania]] |language=en, sw}}</ref> 2001ع واري نئين پرڏيهي پاليسي، جيڪا اڃا تائين استعمال هيٺ آهي، ست بنيادي اصولن تي ٻڌل آهي: [[خودمختياري]]، [[لبرل ازم]]، [[سٺا پاڙيسري لاڳاپا]]، [[پين آفريڪن ازم|آفريڪي اتحاد]]، [[غير وابسته تحريڪ|غير وابستگي]]، [[معاشي سفارتڪاري]]، ۽ معاشي ترقي ۽ امن لاءِ [[بين الاقوامي ترقي|عالمي سهڪار]].<ref name="FaMinistry_NFP">{{Cite act |year=2001 |type=Foreign Policy |legislature=Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |title=The New Foreign Policy |language=en |url=https://en.unesco.org/creativity/sites/creativity/files/qpr/new_foreign_policy_-_2001.pdf}}</ref> ان جا بنيادي مقصد ثقافتي ۽ معاشي مفادن جو تحفظ ۽ واڌارو، معاشي مفادن تي ٻڌل ٻين ملڪن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، معاشي خودڪفالت، اندروني ۽ عالمي امن، ۽ علائقائي سياسي ۽ معاشي انضمام آهن.<ref name="FaMinistry_FP" /><ref name="FaMinistry_NFP" /> ڇهين مرحلي واري حڪومت 2001ع واري موجوده نئين پرڏيهي پاليسيءَ کي مٽائڻ لاءِ ان جو جائزو وٺي رهي آهي.<ref name="FaMinistry_NFP2" /> پرڏيهي معاملن واري وزير [[لبيراتا مولامولا]] چيو آهي تہ نئين پاليسي 2001ع واري پاليسيءَ جي غير وابستگي واري ترجيح کي برقرار رکندي، جڏهن تہ آبهوا جي تبديليءَ کي پڻ مکيه ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويندو ۽ معاشي سفارتڪاريءَ کي وڌيڪ قدر وڌايل برآمدات ۽ ڊجيٽل معيشت تي ڌيان ڏيڻ سان نئين رخ ۾ آندو ويندو.<ref name="Citizen_22" /> ==== بين الاقوامي ڀائيواريون ==== [[File:ictr office 3.jpg|thumb|[[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]]، [[اروشا]]]] [[File:East African Legislative Assembly.jpg|thumb|اروشا ۾ [[اوڀر آفريڪي قانونساز اسيمبلي]]]] تنزانيا ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[گڏيل قومون]] (UN)، [[آفريڪي يونين]] (AU)، [[اوڀر آفريڪي ڪميونٽي]] (EAC) ۽ [[ڏاکڻي آفريڪا ترقياتي ڪميونٽي]] (SADC) شامل آهن.<ref name="Hirschler_19">{{Cite book |last1=Hirschler |first1=Kurt |url=https://books.google.com/books?id=ncCnDwAAQBAJ |title=A decade of Tanzania: politics, economy and society 2005-2017 |last2=Hofmeier |first2=Rolf |date=2019 |publisher=[[Brill Publishers]] |isbn=978-90-04-40786-2 |location=[[Leiden|Leiden, Netherlands]], [[Boston]] |language=en}}</ref> ان کان علاوه، آزاديءَ کان پوءِ تنزانيا جي غير وابستگي، قومي اتحاد ۽ اندروني امن جي مضبوط روايت سبب ملڪ اڪثر ٻين ملڪن جي وچ ۾ ثالث ۽ معاهدن جي ميزبان طور ڪم ڪندو رهيو آهي، جهڙوڪ يورپ سان [[اروشا معاهدو]]، ۽ [[اروشا معاهدا (روانڊا)|روانڊا (1993ع)]] ۽ [[اروشا معاهدا (برونڊي)|برونڊي (2000ع)]] سان اروشا معاهدا.<ref name="Chachage_04">{{Cite journal |last=Chachage |first=Chambi S. |date=2004 |title=Nyerere: Nationalism and Post-Colonial Developmentalism |url=http://www.jstor.org/stable/24487453 |journal=[[African Sociological Review]] |language=en |location=[[Dakar, Senegal]] |publisher=[[CODESRIA]] |volume=8 |issue=2 |pages=158–179 |jstor=24487453 |issn=1027-4332 |access-date=21 June 2022}}</ref><ref name="Waters_06">{{Cite journal |last=Waters |first=Tony |date=2006 |title=Markets and Morality: American Relations with Tanzania |url=https://asq.africa.ufl.edu/files/Waters-Vol8Issue3.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |language=en |location=[[Gainesville, Florida]] |volume=8 |issue=3 |pages=46–53 |access-date=21 June 2022 |archive-date=4 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804103025/http://asq.africa.ufl.edu/files/Waters-Vol8Issue3.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190804103025/http://asq.africa.ufl.edu/files/Waters-Vol8Issue3.pdf |date=4 August 2019 }}</ref> گڏيل قومن جي تنزانيا ۾ موجوده توڙي تاريخي طور وڏي موجودگي رهي آهي ۽ اها پاڻ، توڙي ان سان لاڳاپيل بين الحڪومتي ۽ غير سرڪاري تنظيمن وسيلي، ملڪ ۾ ڪيترن ئي شعبن ۾ اهم ڀائيوار آهي. ان کان علاوه تنزانيا ۾ قائم ادارا وڏين ڍنڍن واري علائقي ۽ سڄي آفريڪا ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref name="UN_tz">{{Cite web |title=The United Nations in Tanzania |url=https://tanzania.un.org/en/about/about-the-un |access-date=22 June 2022 |website=United Nations |language=en}}</ref> گڏيل قومون تنزانيا سان يا ٻين ملڪن سان گڏجي خاص طور انساني حقن ۽ انصاف جي عدالتن ۽ رپورٽنگ، تعليم، ترقي، آبهوا جي تبديلي، صحت ۽ جهنگلي جيوت جي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="UN_tzEntities">{{Cite web |title=UN Entities in Tanzania |url=https://tanzania.un.org/en/about/un-entities-in-country |access-date=22 June 2022 |website=United Nations |language=en}}</ref> گڏيل قومن جا مکيه دفتر [[اوسٽر بي، تنزانيا|اوسٽر بي، دارالسلام]] ۾ آهن، جڏهن تہ ڪيترائي ٻيا دفتر، عدالتون ۽ غير سرڪاري تنظيمون [[اروشا]] ۾ قائم آهن. انهن مان سڀ کان مشهور مثال روانڊا جي نسل ڪشي بابت [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] آهي.<ref name="UN_SRES9771995">{{UN document |docid=S-RES-977(1995) |type=Resolution |body=Security Council |year=1995 |resolution_number=977 |access-date=23 July 2008|date=22 February 1995}}</ref> [[آفريڪي يونين]] آفريڪا جي 55 ملڪن تي مشتمل آهي.<ref name="AU_memStates">{{Cite web |title=Member States |url=https://au.int/en/member_states/countryprofiles2 |access-date=22 June 2022 |website=African Union |language=en |archive-date=1 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043534/https://au.int/en/member_states/countryprofiles2 |url-status=dead }}</ref> تنزانيا 2001ع ۾ AU جو باني ميمبر هو، جڏهن تہ ان جا اڳوڻا علائقا [[تانگانيڪا (1961–1964)|تانگانيڪا]] ۽ [[زنجبار سلطنت]] 1963ع ۾ ان جي اڳوڻي اداري [[آفريڪي اتحاد جي تنظيم]] (OAU) جا باني ميمبر هئا. آفريڪي يونين جي عدالتي شاخ ۽ ان جون عدالتون تنزانيا ۾ واقع آهن.<ref name="AU_tzAgreement">{{Cite act |date=31 August 2007 |type=HOST AGREEMENT |legislature=[[African Union]] |title=Host Agreement Between the Government of the United Republic of Tanzania and the African Union on the Seat of the African Court on Human and Peoples' Right |language=en |article-type=Agreement |access-date=22 June 2022 |url=https://www.african-court.org/wpafc/wp-content/uploads/2020/10/3-HOST-AGREEMENT-TANZANIA-AND-AU.pdf}}</ref> شروعاتي طور [[آفريڪي يونين جي انصاف واري عدالت]] کي [[انساني ۽ عوامي حقن بابت آفريڪي عدالت]] سان ملائي [[آفريڪي انصاف ۽ انساني حقن واري عدالت]] (ACJHR) بڻايو ويو، جيڪا اروشا ۾ واقع آهي.<ref name="AU_tzAgreement" /> تنزانيا 17 جنوري 2022ع تي آفريڪي يونين جي سرپرستي هيٺ قائم [[آفريڪي براعظمي آزاد واپاري علائقو]] (AfCFTA) جي توثيق ڪري ان ۾ شامل ٿيو؛ هي دنيا جو سڀ کان وڏو آزاد واپاري علائقو آهي.<ref name="Agarwal_22">{{Cite report |url=https://odi.org/en/publications/tanzania-and-the-african-continental-free-trade-area-possible-impacts-policy-priorities-and-scoping-of-future-support/ |title=Tanzania and the African Continental Free Trade Area: possible impacts, policy priorities and scoping of future support |last1=Agarwal |first1=Prachi |last2=Kweka |first2=Josaphat |date=11 March 2022 |publisher=Overseas Development Institute, [[Foreign, Commonwealth and Development Office]] |location=[[London, UK]] |publication-date=11 March 2022 |language=en |last3=Willem te Velde |first3=Dirk |access-date=22 June 2022 |type=Briefing, policy papers}}</ref> [[اوڀر آفريڪي ڪميونٽي]]، جنهن ۾ تنزانيا، يوگنڊا، [[ڪينيا]]، [[روانڊا]]، [[برونڊي]]، [[ڏکڻ سوڊان]] ۽ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو (DRC) شامل آهن، جو هيڊڪوارٽر اروشا ۾ آهي.<ref name="Ugirashebuja_17">{{Cite book |url=https://brill.com/view/title/33464 |title=East African Community Law: Institutional, Substantive and Comparative EU Aspects |date=2017 |publisher=[[Brill Publishers|Brill Nijhoff]] |isbn=978-90-04-32207-3 |editor-last=Ugirashebuja |editor-first=Emmanuel |location=[[Leiden|Leiden, Netherlands]], [[Boston]] |language=en |editor-last2=Ruhangisa |editor-first2=John Eudes |editor-last3=Ottervanger |editor-first3=Tom |editor-last4=Cuyvers |editor-first4=Armin}}</ref><ref name="EAC_overview">{{Cite web |title=Overview of EAC |url=https://www.eac.int/overview-of-eac |access-date=22 June 2022 |website=East African Community |language=en}}</ref> تنزانيا، ڪينيا ۽ يوگنڊا سان گڏ، 2000ع ۾ EAC جو باني ميمبر آهي.<ref name="EAC_history">{{Cite web |title=History of the EAC |url=https://www.eac.int/eac-history#:~:text=The%20Treaty%20for%20the%20Establishment,all%20the%20three%20Partner%20States. |access-date=22 June 2022 |website=East African Community |language=en}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ جرمنيءَ جي شڪست کان پوءِ تنزانيا لنڊن ۾ قائم [[اوڀر آفريڪي ڪرنسي بورڊ]] (EACB) ۾ شامل ٿيو، جيڪو 1919ع کان 1948ع تائين تنزانيا، يوگنڊا ۽ ڪينيا لاءِ ڪسٽمز يونين ۽ ڪرنسي مهيا ڪندڙ ادارو هو؛ ان کان پوءِ 1948ع کان 1961ع تائين [[اوڀر آفريڪا هاءِ ڪميشن]] (EAHC)، ۽ 1961ع کان 1966ع تائين [[اوڀر آفريڪي ڪامن سروسز آرگنائيزيشن]] (EACSO) ڪم ڪيو. 1966ع ۾ ٽنهي ملڪن پهرين اوڀر آفريڪي ڪميونٽي قائم ڪئي، جيڪا 1976ع تائين قائم رهي؛ ان کان پوءِ 1993ع کان 2000ع تائين اوڀر آفريڪي سهڪار وارو نظام رهيو، ۽ 2000ع ۾ اوڀر آفريڪي ڪميونٽي ٻيهر قائم ڪئي وئي.<ref name="EAC_history" /><ref name="Kadaga_22">{{Cite speech |last=Kadaga |first=Rebecca |author-link=Rebecca Kadaga |event=Ministry of East African Community Affairs |location=Makerere University |date=16 June 2022 |access-date=21 June 2022 |title=The Strategic need for EAC Integration |type=Keynote Address |pages=1, 3, 6-9 |language=en |url=https://www.mediacentre.go.ug/media/address-rt-hon-rebecca-kadaga-1st-deputy-prime-ministerminister-makerere-university |archive-date=27 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627105632/https://mediacentre.go.ug/media/address-rt-hon-rebecca-kadaga-1st-deputy-prime-ministerminister-makerere-university |url-status=dead }}</ref> [[File:Samia Suluhu Hassan, Joe Biden, Jill Biden.jpg|thumb|تنزانيا جي صدر [[ساميا سلوهو حسن]] آمريڪي صدر [[جو بائيڊن]] سان واشنگٽن ڊي سي ۾، ڊسمبر 2022ع]] EAC وٽ 2005ع کان [[ڪسٽمز يونين]] آهي، جنهن تحت ميمبر ملڪن جي وچ ۾ آزاد واپاري علائقو قائم آهي ۽ غير ميمبر ملڪن ۽ گهڻ قومي تنظيمن سان گڏيل ٽيرف ۽ واپاري معاهدا لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ugirashebuja_17" /> ڪسٽمز يونين ميمبر ملڪن جي اندر، انهن ڏانهن يا انهن مان گذرندڙ واپار لاءِ هڪ گڏيل تنظيمي نظام ۽ ضابطن جا مجموعا، جهڙوڪ [[اصل جا ضابطا]]، پڻ قائم ڪيا. 2010ع ۾ EAC اندر مزدورن، سامان، ماڻهن، سرمائي ۽ خدمتن جي آزاد آمدرفت لاءِ گڏيل مارڪيٽ قائم ڪئي وئي، ۽ ڪاروبار قائم ڪرڻ جا حق پڻ متعارف ڪرايا ويا.<ref name="Ugirashebuja_17" /> اوڀر آفريڪي مالياتي يونين (EAMU) کي 2024ع ۾ قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي هئي، جنهن تحت اوڀر آفريڪي مرڪزي بئنڪ طرفان هڪ گڏيل ڪرنسي جاري ڪرڻي هئي.<ref name="Adam_17">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_MDXDQAAQBAJ |title=Tanzania: the path to prosperity |date=2017 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-870481-2 |editor-last=Adam |editor-first=Christopher |location=[[Oxford, UK]]; [[New York, NY]] |language=en |editor-last2=Collier |editor-first2=Paul |editor-last3=Ndulu |editor-first3=B. J.}}</ref> اوڀر آفريڪي ڪميونٽي جي قيام واري معاهدي جي آرٽيڪل 5(2) موجب، EAC جي ٻيهر قيام کان وٺي ان جو آخري مقصد هميشه سڀني ميمبر ملڪن جو سياسي وفاق رهيو آهي. 2017ع ۾ سڀني ميمبر ملڪن آخري وفاق کان اڳ عبوري مرحلي طور EAC جي [[ڪنفيڊريشن]] اختيار ڪئي.<ref name="Ugirashebuja_17" /><ref name="Kadaga_22" /> [[ڏاکڻي آفريڪا ترقياتي ڪميونٽي]] 16 ملڪن تي مشتمل آهي، جن ۾ ڏاکڻي آفريڪا جا سڀ ملڪ، ۽ وڏين ڍنڍن واري علائقي مان تنزانيا ۽ DRC شامل آهن.<ref name="Muntschick_17">{{Cite book |last=Muntschick |first=Johannes |url=https://books.google.com/books?id=IDE5DwAAQBAJ |title=The Southern African Development Community (SADC) and the European Union (EU): Regionalism and External Influence |date=9 October 2017 |publisher=[[Springer Publishing|Springer Nature]] |isbn=978-3-319-45330-9 |location=[[Cham, Switzerland]] |language=en |access-date=22 June 2022}}</ref> تنزانيا 1994ع ۾ SADC جو باني ميمبر هو ۽ 1960ع کان 1994ع تائين ان جي اڳوڻي تنظيم [[فرنٽ لائن رياستون]] (FLS) جو پڻ ميمبر رهيو. جڏهن تہ FLS جو مقصد اپارٿائيڊ جو خاتمو هو، ان جي جانشين SADC جو مقصد امن ۽ سلامتي کي اڳتي وڌائڻ سان گڏ ميمبر ملڪن جي معاشي ۽ سياسي انضمام کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref name="Muntschick_17" /> === فوج === [[File:FIB-training-22 (9311333487).jpg|thumb|تربيت دوران FIB جا تنزانوي خاص فوجي دستا]] {{Main|تنزانيا جي عوامي دفاعي فوج}} [[تنزانيا جي عوامي دفاعي فوج]] (TPDF) (ڪِسواهيلي: ''Jeshi la Wananchi wa Tanzania'' (JWTZ)) تنزانيا جي هٿياربند فوج آهي، جيڪا شهري اختيار هيٺ عوامي فوج طور ڪم ڪري ٿي. اها پنجن شاخن يا ڪمانڊن تي مشتمل آهي: زميني فوج (فوج)، هوائي فوج، بحري ڪمانڊ، قومي خدمت، ۽ هيڊڪوارٽر (MMJ).<ref>{{cite web|url=https://www.tpdf.mil.tz/ |title=Mwanzo-Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania |publisher=Tpdf.mil.tz |date= |access-date=10 February 2022}}</ref> تنزانيا جا شهري 15 سالن جي عمر کان رضاڪاراڻي فوجي خدمت لاءِ شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ اعليٰ ثانوي اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ 18 سالن جي عمر ۾ لازمي قومي فوجي خدمت لاڳو ٿي سگهي ٿي. 2004ع تائين لازمي فوجي خدمت جو مدو ٻه سال هو.{{Update inline|date=October 2021}} [https://tanzanialaws.com/n/242-national-service-act تنزانيا جو قومي خدمت وارو قانون] === قانون لاڳو ڪندڙ ادارا === {{main|تنزانيا ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا}} عوامي سلامتي ۽ سرحدن جي نگرانيءَ جي ذميواري تنزانيا پوليس فورس تي آهي. فورس جي نگراني پوليس واري وزارت جي پرنسپل سيڪريٽري ۽ پوليس جي انسپيڪٽر جنرل گڏيل طور ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://apcof.org/country-data-2/tanzania/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202170416/https://apcof.org/country-data-2/tanzania/ |archive-date=2 February 2023 |title=Tanzania – Tanzania Police Force |publisher=African Policing Civilian Oversight Forum |access-date=11 May 2023}}</ref> === انساني حق === {{Main|تنزانيا ۾ انساني حق}} {{See also|البينزم وارن ماڻهن تي ظلم|تنزانيا ۾ ايل جي بي ٽي حق}} [[File:Tundu Lissu.jpg|thumb|تنزانيا جي مکيه مخالف ڌر جي اڳواڻ [[توندو ليسو]] کي اپريل 2025ع ۾ گرفتار ڪري مٿس غداريءَ جو الزام لڳايو ويو]] ڊسمبر 2019ع ۾ [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] ٻڌايو تہ تنزانيا جي حڪومت [[غير سرڪاري تنظيم|غير سرڪاري تنظيمن]] (شهرين جي رضاڪاراڻي گروهن) ۽ انفرادي ماڻهن کان اهو حق واپس ورتو تہ اهي حڪومت خلاف اروشا ۾ قائم انساني ۽ عوامي حقن بابت آفريڪي عدالت ۾ سڌو سنئون ڪيس داخل ڪري سگهن.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/12/tanzania-withdrawal-of-individual-rights-to-african-court-will-deepen-repression/|title= Tanzania: Withdrawal of individual rights to African Court will deepen repression|date= 2 December 2019|access-date=2 December 2019|publisher=Amnesty International}}</ref> تنزانيا ۾ رهندڙ [[انسانن ۾ البينزم|البينزم]] وارن ماڻهن تي اڪثر حملا ڪيا وڃن ٿا، کين قتل ڪيو وڃي ٿو يا سندن جسماني عضوا ڪاٽيا وڃن ٿا. اهڙا واقعا [[موتي]] نالي ڪاري جادوءَ سان لاڳاپيل انهن وهمن سبب ٿين ٿا، جن موجب البينزم وارن ماڻهن جي جسم جي عضون ۾ جادوئي خاصيتون هونديون آهن.<ref>"[https://www.bbc.com/news/world-africa-31849531 Tanzania albino murders: 'More than 200 witchdoctors' arrested]". BBC News. 12 March 2015.</ref> انهن 27 آفريڪي ملڪن مان، جتي [[موتي]] جي رواج بابت ڄاڻ ملي ٿي، تنزانيا ۾ هن قسم جي انساني حقن جي ڀڃڪڙيءَ جا واقعا سڀ کان وڌيڪ آهن.<ref>Charlotte Baker (22 September 2017) [https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/witchcraft-albino-trade-body-part-human-rights-un-sub-saharan-african-a7958946.html "The trade in body parts of people with albinism is driven by myths and international inaction"]. ''The Independent''</ref> سڄي تنزانيا ۾ [[ملڪ يا علائقي موجب ايل جي بي ٽي حق|ساڳئي جنس جي ماڻهن وچ ۾ جنسي عمل]] غيرقانوني آهن ۽ انهن لاءِ وڌ ۾ وڌ سزا عمر قيد آهي، جيتوڻيڪ قانون تي عملدرآمد گهٽ ڪيو ويندو آهي ۽ هم جنس پرست ماڻهو پاڻ ۾ ملندا رهن ٿا.<ref>{{cite web |title=State Sponsored Homophobia 2016: A world survey of sexual orientation laws: criminalisation, protection and recognition |url=https://ilga.org/downloads/02_ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2016_ENG_WEB_150516.pdf |work=[[International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association]] |date=17 May 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010135034/http://ilga.org/downloads/02_ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2016_ENG_WEB_150516.pdf |archive-date=10 October 2017 }}</ref><ref name="GT">{{cite news | url=http://www.gaytimes.co.uk/gt/listings.asp?action=ShowCountry&CID=932 | title=Lesbian and Gay Tanzania | work=gaytimes | access-date=12 February 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060929205430/http://www.gaytimes.co.uk/gt/listings.asp?action=ShowCountry&CID=932 | archive-date=29 September 2006 | url-status=dead }}</ref> 2007ع جي [[پيو ريسرچ سينٽر]] جي هڪ سروي موجب، 95 سيڪڙو تنزانوي ماڻهن جو خيال هو تہ هم جنس پرستيءَ کي سماج ۾ قبول نه ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web|url=http://pewglobal.org/reports/pdf/258.pdf|title=Pew Global Attitudes Project|pages=35, 84, and 117|publisher=Pew Research Centre|access-date=15 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214225525/http://pewglobal.org/reports/pdf/258.pdf|archive-date=14 February 2010|url-status=dead}}</ref> == معيشت == {{Main|تنزانيا جي معيشت|تنزانيا ۾ غربت}} [[File:GDP per capita development in Tanzania.svg|thumb|1950ع کان وٺي تنزانيا ۾ حقيقي في فرد مجموعي گهرو پيداوار جي تاريخي واڌ ويجهه]] 2021ع مطابق، بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) موجب، تنزانيا جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) جو ڪاٿو 71 ارب آمريڪي ڊالر (نامياتي) يا [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) جي بنياد تي 218.5 ارب آمريڪي ڊالر هو. في فرد GDP (PPP) 3,574 آمريڪي ڊالر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2018/April |title=World Economic Outlook Database April 2018 |publisher=International Monetary Fund}}</ref> 2009ع کان 2013ع تائين تنزانيا جي في فرد GDP (مستقل مقامي ڪرنسيءَ جي بنياد تي) سراسري طور هر سال 3.5٪ وڌي، جيڪا [[اوڀر آفريڪي ڪميونٽي]] (EAC) جي ڪنهن بہ ٻئي ميمبر ملڪ کان وڌيڪ هئي ۽ سب صحارا آفريڪا ۾ رڳو نون ملڪن—ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو، ايٿوپيا، گھانا، ليسوٿو، لائبيريا، موزمبيق، سيرا ليون، زامبيا ۽ زمبابوي—کان گهٽ هئي.<ref>{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.KD.ZG |title=GDP per capita growth (annual %) |publisher=[[World Bank]] |access-date=9 August 2024}}</ref> [[فائل:Bank of Tanzania golden hour.jpg|thumb|right|[[بينڪ آف تنزانيا]] جا جاڙا ٽاور]] 2017ع ۾ تنزانيا جي 5.3&nbsp;ارب آمريڪي ڊالرن جي برآمدات لاءِ سڀ کان وڏا واپاري ڀائيوار [[ڀارت]]، [[ويٽنام]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[چين]] هئا.<ref name="UND"/> ان جون درآمدات مجموعي طور 8.17&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر هيون، جن ۾ ڀارت، سوئٽزرلينڊ، سعودي عرب، چين ۽ گڏيل عرب امارات سڀ کان وڏا ڀائيوار هئا.<ref name="UND"/> تنزانيا [[عظيم معاشي ٻاڙائي]]، جيڪا 2008ع جي آخر يا 2009ع جي شروعات ۾ شروع ٿي، جو مقابلو نسبتاً چڱيءَ طرح ڪيو. سون جي مضبوط قيمتن، جن ملڪ جي [[تنزانيا جي کان کني صنعت|کان کني صنعت]] کي هٿي ڏني، ۽ عالمي مارڪيٽن سان تنزانيا جي محدود انضمام ملڪ کي معاشي ٻاڙائيءَ جي اثرن کان بچائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1250}} ٻاڙائي ختم ٿيڻ کان پوءِ مضبوط سياحت، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ بئنڪنگ شعبن جي ڪري تنزانيا جي معيشت تيزيءَ سان وڌي آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1250}} تنهن هوندي بہ، [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] (UNDP) موجب قومي معيشت ۾ تازي واڌ مان رڳو "تمام ٿورن" ماڻهن کي فائدو پهتو آهي، جڏهن تہ آباديءَ جي اڪثريت ان کان محروم رهي آهي.<ref>[http://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/countryinfo "About Tanzania |UNDP in Tanzania"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014230730/http://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/countryinfo/ |date=14 October 2014}}. undp.org.</ref> 2015/2016ع جي تازي سروي موجب، آباديءَ جو 57.1 سيڪڙو [[گهڻ رخي غربت جو اشارو|گهڻ رخي غربت]] کان متاثر سمجهيو ويو.<ref>{{Cite web |date=2023 |title=Multidimensional Poverty Index 2023: Tanzania (United Republic of) |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI/TZA.pdf |access-date=27 May 2024 |website=United Nations Development Programme: Human Development Reports}}</ref> تنزانيا جو 2013ع وارو [[عالمي بک جو اشارو]] EAC جي ملڪن مان برونڊي کان سواءِ هر ٻئي ملڪ کان وڌيڪ خراب هو.<ref name="GHI">[https://web.archive.org/web/20141106133439/http://www.ifpri.org/sites/default/files/publications/ghi13.pdf "2013 Global Hunger Index"]. International Food Policy Research Institute. October 2013</ref>{{rp|page 15}} 2010–12ع دوران غذائي کوٽ جو شڪار ماڻهن جو تناسب پڻ EAC جي ملڪن مان برونڊي کان سواءِ هر ٻئي ملڪ کان وڌيڪ خراب هو.<ref name="GHI"/>{{rp|page 51}} 2020ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] تنزانيا جي معيشت کي گهٽ آمدني واري ملڪ مان هيٺين [[وچولي آمدني وارو ملڪ|وچولي آمدني واري ملڪ]] جي درجي ۾ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي [[في فرد مجموعي قومي آمدني]] 2018ع ۾ 1,020 آمريڪي ڊالرن مان وڌي 2019ع ۾ 1,080 آمريڪي ڊالر ٿي وئي هئي.<ref>{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/new-world-bank-country-classifications-income-level-2020-2021|title=New World Bank country classifications by income level: 2020–2021|publisher=World Bank|date=1 July 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thecitizen.co.tz/news/Tanzania-joins-middle-income-status-ahead-of-schedule/1840340-5586580-5p13b7z/index.html|title=Tanzania joins middle income status ahead of schedule|work=The Citizen|date=2 July 2020}}</ref> تنزانيا جي معيشت 2022ع ۾ 4.6 سيڪڙو ۽ 2023ع ۾ 5.2 سيڪڙو وڌي.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/tanzania/overview |title=Tanzania Overview |publisher=World Bank |access-date=9 August 2024}}</ref> === بک ۽ غربت === عالمي بک جي اشاري اڳ ۾ 2000ع ۾ 42 اسڪور سان صورتحال کي "ڳڻتي جوڳي" قرار ڏنو هو؛ ان کان پوءِ GHI گهٽجي 23.2 ٿي ويو آهي.<ref name="globalhungerindex.org">{{cite web |title=Tanzania |url=https://www.globalhungerindex.org/tanzania.html |access-date=6 August 2024 |website=Global Hunger Index – Official Website of the Peer-Reviewed Publication}}</ref> ڳوٺاڻن علائقن جا ٻار غذائي کوٽ ۽ دائمي بک جي نمايان طور وڌيڪ شرحن جو شڪار آهن، جيتوڻيڪ واڌ ويجهه ۾ رڪاوٽ ۽ گهٽ وزن جي حوالي سان شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق گهٽيو آهي.<ref name="Tanzania UNDP">{{cite web|url=https://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/about-us.html|title=About us |website=UNDP |access-date=25 May 2020|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811174628/https://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/about-us.html|url-status=dead}}</ref> ڳوٺاڻي شعبي جي گهٽ پيداوار جا مکيه سبب بنيادي ڍانچي ۾ ناڪافي سيڙپڪاري؛ زرعي وسيلن، توسيعي خدمتن ۽ قرض تائين محدود رسائي؛ ٽيڪنالاجي ۽ واپار توڙي مارڪيٽنگ جي سهڪار جي کوٽ؛ ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت ۽ قدرتي وسيلن تي گهڻو ڀاڙڻ آهن.<ref name="Tanzania UNDP"/> تنزانيا جي 61.1&nbsp;ملين شهرين مان لڳ ڀڳ 68 سيڪڙو روزانو 1.25 آمريڪي ڊالر واري غربت جي لڪير کان هيٺ زندگي گذارين ٿا، جڏهن تہ آباديءَ جو 32 سيڪڙو غذائي کوٽ جو شڪار آهي.<ref name="globalhungerindex.org"/> گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام (UNDP) موجب، غربت گهٽائڻ جي سلسلي ۾ تنزانيا کي درپيش سڀ کان نمايان مسئلن ۾ [[تنزانيا ۾ قدرتي وسيلن جو استعمال|قدرتي وسيلن]] جو غير پائيدار استعمال، بي ضابطا پوکي، آبهوا جي تبديلي ۽ پاڻيءَ جي ذريعن تي والار شامل آهن.<ref name="Tanzania">{{cite web|url=https://www.heifer.org/about-us/where-we-work/tanzania.html|title=Tanzania|website=Heifer International}}</ref> UNDP موجب، تنزانيا جي ماڻهن لاءِ قرض جي خدمتن، بنيادي ڍانچي ۽ بهتر زرعي ٽيڪنالاجين تائين رسائيءَ جا وسيلا تمام محدود آهن، جنهن سبب ملڪ ۾ بک ۽ غربت وڌيڪ سنگين ٿين ٿا.<ref name="Tanzania"/> گڏيل قومن جي انساني ترقيءَ جي اشاري (2014ع) موجب غربت جي لحاظ کان تنزانيا 187 ملڪن مان 159هين نمبر تي هو.<ref name="Tanzania"/> 2019ع جي [[عالمي بئنڪ]] جي رپورٽ موجب گذريل ڏهن سالن ۾ غربت 8 سيڪڙو پوائنٽ گهٽجي، 2007ع جي 34.4٪ مان 2018ع ۾ 26.4٪ ٿي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/country/tanzania/publication/tanzanias-path-to-poverty-reduction-and-pro-poor-growth|title=Tanzania's Path to Poverty Reduction and Pro-Poor Growth |publisher=World Bank |date=1 December 2019}}</ref> هڪ وڌيڪ رپورٽ موجب 2020ع ۾ اها شرح گهٽجي 25.7٪ ٿي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ippmedia.com/en/news/tanzania-60-gdp-sharp-rise-poverty-cut|title=Tanzania at 60: GDP in sharp rise, poverty cut |work=IPP Media |date=12 November 2021}}</ref> === خوراڪ ۽ غذائيت === {{main|تنزانيا ۾ غذائي تحفظ}} [[File:Pilua for many.jpg|thumb|left|هڪ تنزانوي عورت روايتي [[ڪانگا (آفريڪي لباس)|ڪانگا]] پائي پلاءَ جا چانور پچائيندي.]] ناقص غذائيت تنزانيا ۾ هڪ مستقل مسئلو آهي ۽ ان جي شرح ملڪ جي مختلف علائقن ۾ تمام گهڻي مختلف آهي. [[گڏيل رياستن جي بين الاقوامي ترقيءَ واري ايجنسي|USAID]] موجب 16٪ ٻار گهٽ وزن وارا آهن ۽ 34٪ ٻار غذائي کوٽ سبب واڌ ويجهه ۾ رڪاوٽ جو شڪار آهن.<ref name=":02">{{cite web|url=https://www.usaid.gov/what-we-do/global-health/nutrition/countries/tanzania-nutrition-profile|title=Tanzania: Nutrition Profile|website=[[USAID]]|language=en|access-date=18 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024113234/https://www.usaid.gov/what-we-do/global-health/nutrition/countries/tanzania-nutrition-profile|archive-date=24 October 2018|url-status=dead}}</ref> واڌ ويجهه ۾ رڪاوٽ جو شڪار ٻارن مان 58٪ ڏهن علائقن ۾ رهن ٿا، جڏهن تہ شديد غذائي کوٽ جو شڪار 50٪ ٻار پنجن علائقن ۾ ملن ٿا.<ref name=":3">{{cite web|url=https://www.unicef.org/tanzania/nutrition.html|title=UNICEF Tanzania—Nutrition—The situation|website=unicef.org|access-date=28 October 2018|archive-date=2 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102192139/https://www.unicef.org/tanzania/nutrition.html|url-status=dead}}</ref> پنجن سالن جي عرصي دوران تنزانيا جي [[مارا علائقو|مارا]] ضلعي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ واڌ ويجهه جي رڪاوٽ 15٪ گهٽجي، 2005ع جي 46٪ مان 2010ع ۾ 31٪ ٿي وئي. ٻئي طرف [[ڊوڊوما]] ۾ ساڳئي عمر واري گروهه ۾ اها شرح 7٪ وڌي، 2005ع جي 50٪ مان 2010ع ۾ 57٪ ٿي وئي.<ref name=":6">{{Cite web|date=2012 |title=Tanzania Assessment for Scaling Up Nutrition |url=http://apps.who.int/nutrition/landscape_analysis/TanzaniaLandscapeAnalysisFinalReport.pdf?ua=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302164752/https://apps.who.int/nutrition/landscape_analysis/TanzaniaLandscapeAnalysisFinalReport.pdf?ua=1 |url-status=dead |archive-date=2 March 2021 |via=[[World Health Organization]]}}</ref> خوراڪ جي مجموعي دستيابي لازمي طور واڌ ويجهه جي رڪاوٽ جي مجموعي شرح کي گهٽ نٿي ڪري. [[ايرنگا علائقو|ايرنگا]]، [[مبيا علائقو|مبيا]] ۽ [[رڪوا علائقو|رڪوا]]، جتي خوراڪ جي مجموعي دستيابي اطمينان جوڳي سمجهي وڃي ٿي، اتي بہ واڌ ويجهه ۾ رڪاوٽ جا واقعا 50٪ کان وڌيڪ آهن. ڪجهه اهڙن علائقن ۾، جتي خوراڪ جي کوٽ عام آهي، جهڙوڪ [[تابورا علائقو|تابورا]] ۽ [[سنگيدا علائقو|سنگيدا]]، واڌ ويجهه جي رڪاوٽ جا واقعا ايرنگا، مبيا ۽ رڪوا جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ آهن.<ref name=":6" /> تنزانيا فوڊ اينڊ نيوٽريشن سينٽر انهن فرقن کي مائرن ۾ غذائي کوٽ، ٻارن کي کارائڻ جي ناقص طريقن، صفائيءَ جي ناقص عادتن ۽ صحت جي ناقص خدمتن سان منسوب ڪري ٿو.<ref name=":6" /> ڏڪار جا دور تنزانيا ۾ فصلن جي پيداوار تي نمايان اثر وجهي سگهن ٿا. اوڀر آفريڪا ۾ ڏڪار سبب مڪئي ۽ [[واپاري جوئر|جوئر]] جهڙين بنيادي خوراڪي شين جي قيمتن ۾ تمام وڏو اضافو ٿيو آهي، جيڪي تنزانيا جي آباديءَ جي اڪثريت جي غذائيت لاءِ اهم فصل آهن. 2015ع کان 2017ع تائين هول سيل ۾ مڪئي جي قيمت ٽي ڀيرا کان وڌيڪ وڌي، في ڪلوگرام [[تنزانوي شلنگ|TSh]]&nbsp;{{shilingi|400}} مان {{shilingi|1,253}} ٿي وئي.<ref name=":12">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/tanzania-hunger-idUSL5N1GJ5CP|title=Survey finds most Tanzanians go hungry, despite government denials |work=Reuters|last=Makoye|first=Kizito|access-date=20 November 2018}}</ref> [[File:Farmers harvesting rice.jpg|thumb|تنزانيا جي اگونگا ضلعي ۾ هاري چانورن جي فصل لڻڻ واري مشين استعمال ڪندي]] تنزانيا اڃا تائين وڏي حد تائين زرعي ملڪ آهي، جتي ڪُل آباديءَ جو 80٪ گذر سفر واري زراعت سان لاڳاپيل آهي.<ref name=":12"/> شهري علائقن جي ڀيٽ ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ خوراڪ جي کوٽ وڌيڪ آهي؛ 2017ع ۾ ملڪ اندر ڪيل هڪ سروي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 84٪ ماڻهو ٽن مهينن کان وڌيڪ عرصي تائين خوراڪ جي کوٽ جو شڪار رهيا، جڏهن تہ شهرن ۾ رهندڙن مان اها شرح 64٪ هئي.<ref name=":12" /> ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي غذائيت ۾ هن فرق جا ڪيترائي سبب آهن؛ جسماني محنت سبب غذائي ضرورتن ۾ واڌ، ناقص بنيادي ڍانچي سبب خوراڪ تائين وڌيڪ محدود رسائي، قدرتي آفتن جي نقصانڪار اثرن جو وڌيڪ خطرو ۽ "زرعي پيداوار جو فرق".<ref>{{Cite journal|last=Alphonce|first=Roselyne|year=2017|title=Addressing the mismatch between food and nutrition policies and needs in Tanzania|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2017/10/erh-tanzania-policy-brief.pdf |journal=Brookings}}</ref> زرعي پيداوار جي فرق واري تصور موجب "في مزدور قدر ۾ واڌ" زرعي شعبي ۾ اڪثر غير زرعي شعبن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندي آهي. ان کان علاوه زرعي شعبي اندر مزدوريءَ جي ورڇ پڻ وڏي حد تائين غير مؤثر آهي.<ref>{{cite web|first1=Douglas |last1=Gollin |first2=David |last2=Lagakos |first3=Michael E. |last3=Waugh |name-list-style=amp|date=November 2013|title=The Agricultural Productivity Gap|url=https://www.nber.org/papers/w19628.pdf|publisher=National Bureau of Economic Research}}</ref> ==== بک کي منهن ڏيڻ وارا پروگرام ==== غذائيت تي ڌيان ڏيندڙ USAID جا پروگرام تنزانيا جي [[موروگورو]]، [[ڊوڊوما]]، [[ايرنگا]]، [[مبيا]]، [[مانيئارا علائقو|مانيئارا]]، [[سونگوي علائقو|سونگوي]] ۽ [[زنجبار]] علائقن ۾ ڪم ڪن ٿا. اهي "[[فيڊ دي فيوچر انيشيئيٽو|فيڊ دي فيوچر]]" پروگرام غذائيت، بنيادي ڍانچي، پاليسي، ادارن جي صلاحيت ۽ زراعت ۾ وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ڪن ٿا، جنهن کي تنظيم ملڪ جي معاشي ترقيءَ جو هڪ اهم شعبو قرار ڏئي ٿي.<ref name=":02" /> تنزانيا جي حڪومت جي اڳواڻيءَ هيٺ "ڪِلِيمو ڪُوانزا" يا "زراعت پهرين" نالي شروعات جو مقصد خانگي شعبي کي زراعت ۾ سيڙپڪاريءَ لاءِ همٿائڻ آهي، ۽ نوجوانن جي ڄاڻ ۽ انهن جي امڪاني جدت مان فائدو وٺي ملڪ ۾ زرعي عملن ۽ ترقيءَ کي بهتر بڻائڻ آهي.<ref name=":2">{{Cite web |date=2012 |title=African Human Development Report 2012 |url=http://www.undp.org/content/dam/malawi/docs/general/Africa_HDR_EN_2012.pdf |pages=80, 93 |via=United Nations Development Programme |access-date=5 December 2018 |archive-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210225555/https://www.undp.org/content/dam/malawi/docs/general/Africa_HDR_EN_2012.pdf |url-status=dead }}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي دوران تنزانيا جي لڳ ڀڳ 25٪ آباديءَ کي آئيڊين مليل تيل تائين رسائي ڏني وئي، جنهن جو مقصد ڳورهارين عورتن ۾ آئيڊين جي کوٽ کي منهن ڏيڻ هو؛ اهو قدم انهن مطالعي جي نتيجي ۾ کنيو ويو، جن رحم اندر آئيڊين جي کوٽ جا ٻارن جي ذهني نشونما تي منفي اثر ظاهر ڪيا هئا. تحقيق موجب اهڙين مائرن جا ٻار، جن کي هي اضافي غذائي جزو مليو، سراسري طور انهن ٻارن جي ڀيٽ ۾ هڪ سال جي ٽئين حصي کان وڌيڪ اضافي تعليم حاصل ڪئي، جن جي مائرن کي اهو نہ مليو هو.<ref name=":2" /> [[File:Food Items in World Food Programme Food Parcels.jpg|thumb|left|عالمي خوراڪ پروگرام جي خوراڪي پيڪيج جو هڪ مثال]] [[عالمي خوراڪ پروگرام]] جي اڳواڻيءَ هيٺ پروگرام تنزانيا ۾ ڪم ڪن ٿا. سپليمينٽري فيڊنگ پروگرام (SFP) جو مقصد ڳورهارين عورتن ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي مائرن کي هر مهيني وٽامنن سان مضبوط ڪيل گڏيل خوراڪ فراهم ڪري شديد غذائي کوٽ کي منهن ڏيڻ آهي.<ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.wfp.org/stories/10-facts-about-hunger-tanzania|title=UN World Food Programme|access-date=8 November 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102326/https://www.wfp.org/stories/10-facts-about-hunger-tanzania|archive-date=6 December 2018|url-status=dead}}</ref> ڳورهارين عورتن ۽ ٻن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي مائرن کي ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ غذائيت واري پروگرام جو "سپر سيريل" فراهم ڪيو وڃي ٿو، جنهن جو مقصد ٻارن ۾ واڌ ويجهه جي رڪاوٽ گهٽائڻ آهي.<ref name=":4" /> عالمي خوراڪ پروگرام جي غذائي امداد تنزانيا ۾ پناهگيرن لاءِ خوراڪ جو مکيه ذريعو رهي ٿي. ڊگهي مدي واري امداد ۽ بحالي واري آپريشن تحت سپر سيريل، سبزيءَ جو تيل، داليون ۽ لوڻ فراهم ڪيا وڃن ٿا تہ جيئن هڪ عام ماڻهوءَ جي گهٽ ۾ گهٽ روزاني 2,100 kcal ڪيلورين جي ضرورت پوري ٿي سگهي.<ref name=":4" /> [[يونيسيف]] موجب تنزانيا ۾ غذائيت تي مسلسل سيڙپڪاري انتهائي اهم آهي: ڪاٿن موجب جيڪڏهن ملڪ ۾ غذائيت جي صورتحال موجوده سطح تي برقرار رهي تہ تنزانيا کي 2025ع تائين 20 ارب آمريڪي ڊالرن جو نقصان ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ غذائيت ۾ بهتري سان لڳ ڀڳ 4.7 ارب آمريڪي ڊالرن جو فائدو حاصل ٿي سگهي ٿو.<ref name=":3" /> سيو دي چلڊرن، يونيسيف جي مدد ۽ [[آئرش ايڊ]] جي مالي سهڪار سان، 2011ع ۾ [[پارٽنرشپ فار نيوٽريشن اِن تنزانيا]] (PANITA) قائم ڪئي. پانيتا جو مقصد ملڪ ۾ غذائيت جي مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سول سوسائٽي تنظيمن کي استعمال ڪرڻ آهي. ان سان گڏ غذائيت سان لاڳاپيل مختلف شعبن، جهڙوڪ زراعت، پاڻي، صفائي، تعليم، معاشي ترقي ۽ سماجي ترقيءَ تي پڻ ڌيان ڏنو وڃي ٿو. پانيتا جي ذميواري آهي تہ تنزانيا ۾ قومي ۽ علائقائي سطح تي تيار ٿيندڙ ترقياتي منصوبن ۽ بجيٽن ۾ غذائيت کي نمايان اهميت ڏني وڃي. پنهنجي قيام کان پوءِ پانيتا ۾ شامل سول سوسائٽي تنظيمن جو انگ سڄي ملڪ ۾ 94 مان وڌي 306 ٿي ويو آهي.<ref name=":5">{{cite web|url=https://tanzania.savethechildren.net/what-we-do/nutrition|title=Nutrition {{!}} Tanzania {{!}} Save the Children|website=tanzania.savethechildren.net|language=en|access-date=14 November 2018|archive-date=6 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102353/https://tanzania.savethechildren.net/what-we-do/nutrition|url-status=dead}}</ref> تنزانيا ۾ زراعت کي آئرش ايڊ جي اڳواڻيءَ هيٺ هلندڙ [[ھارنيسنگ ايگريڪلچر فار نيوٽريشن آئوٽڪمز]] (HANO) منصوبي ذريعي پڻ نشانو بڻايو ويو آهي، جنهن جو مقصد ملڪ جي لنڊي ضلعي ۾ غذائيت جي قدمن کي زراعت سان گڏ ڪرڻ آهي. منصوبي جو مقصد 0 کان 23 مهينن جي عمر وارن ٻارن ۾ واڌ ويجهه جي رڪاوٽ کي 10٪ گهٽائڻ آهي.<ref name=":5" /> === زراعت === {{main|تنزانيا ۾ زراعت}} [[File:Tea fields, Tukuyu, Tanzania.jpg|thumb|ٽوڪيو ۾ چانهه جا کيت]] تنزانيا جي معيشت وڏي حد تائين زراعت تي ٻڌل آهي، جنهن 2013ع ۾ مجموعي گهرو پيداوار جو 24.5 سيڪڙو حصو ڏنو،<ref name="Abstract">{{cite web |url=http://www.nbs.go.tz:80/nbs/Stastical%20Abstract/Statistical%20Abstract%20Report%202013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161123044258/http://www.nbs.go.tz/nbs/Stastical%20Abstract/Statistical%20Abstract%20Report%202013.pdf |url-status=dead |archive-date=23 November 2016 |title=Statistical Abstract 2013, National Bureau of Statistics |publisher=Tanzania Ministry of Finance |date=July 2014|access-date=23 October 2014}}</ref>{{rp|page 37}} ملڪ جي برآمدات جو 85٪ فراهم ڪيو،<ref name="factbook"/> ۽ روزگار سان لاڳاپيل افرادي قوت جو اڌ حصو ان شعبي سان وابسته هو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 56}} زرعي شعبي 2012ع ۾ 4.3 سيڪڙو واڌ ڪئي، جيڪا [[هزاريه ترقياتي مقصدن]] جي 10.8٪ واري هدف جي اڌ کان بہ گهٽ هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.mof.go.tz/mofdocs/news/latest%20news/MAIR%202012_13(upload).pdf|title=MKUKUTA Annual Implementation Report 2012/13|publisher=Tanzania Ministry of Finance|date=November 2013|page=11|access-date=1 November 2014|archive-date=1 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141101230130/http://www.mof.go.tz/mofdocs/news/latest%20news/MAIR%202012_13(upload).pdf|url-status=dead}}</ref> ملڪ جي زمين جو 16.4 سيڪڙو [[پوکيءَ لائق زمين|پوکيءَ لائق]] آهي،<ref>[http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS "Arable land (% of land area)"]. World Bank.</ref> جڏهن تہ 2.4 سيڪڙو زمين تي [[دائمي فصل]] پوکيا وڃن ٿا.<ref>[http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS "Permanent cropland (% of land area)"]. World Bank. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150107032438/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS |date=7 January 2015}}</ref> تنزانيا جي معيشت زراعت تي ڀاڙي ٿي، پر آبهوا جي تبديلي ان جي زرعي پيداوار کي متاثر ڪيو آهي. 2013ع ۾ سرزميني تنزانيا جو سڀ کان وڏو خوراڪي فصل [[تنزانيا ۾ مڪئي جي پيداوار|مڪئي]] هو (5.17&nbsp;ملين ٽن)، جنهن کان پوءِ ڪساوا (1.94&nbsp;ملين ٽن)، مٺا پٽاٽا (1.88&nbsp;ملين ٽن)، ڀاڄيون/لوبيا (1.64&nbsp;ملين ٽن)، ڪيلا (1.31&nbsp;ملين ٽن)، چانور (1.31&nbsp;ملين ٽن) ۽ باجرو (1.04&nbsp;ملين ٽن) هئا.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 58}} 2013ع ۾ سرزمين تي کنڊ سڀ کان وڏو [[نقد آور فصل]] هو (296,679 ٽن)، جنهن کان پوءِ ڪپهه (241,198 ٽن)، ڪاجو (126,000 ٽن)، تمباڪو (86,877 ٽن)، ڪافي (48,000 ٽن)، سيسل (37,368 ٽن) ۽ چانهه (32,422 ٽن) هئا.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 58}} 2013ع ۾ سرزمين تي گوشت جي پيداوار مان ڳئون جو گوشت سڀ کان وڌيڪ هو (299,581 ٽن)، جنهن کان پوءِ رڍ/دنبي جو گوشت (115,652 ٽن)، ڪڪڙ جو گوشت (87,408 ٽن) ۽ سوئر جو گوشت (50,814 ٽن) هئا.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 60}} 2002ع جي قومي آبپاشي ماسٽر پلان موجب، تنزانيا ۾ 29.4&nbsp;ملين هيڪٽر زمين آبپاشي واري زراعت لاءِ موزون آهي؛ تنهن هوندي بہ جون 2011ع تائين رڳو 310,745 هيڪٽر زمين تي عملي طور آبپاشي ٿي رهي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=36093 |title=Irrigation will give us more food by 2015&nbsp;– govt |date=5 December 2011 |access-date=19 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022040833/http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=36093 |archive-date=22 October 2013 }}</ref> ھن ملڪ جي زرعي زمين 43.7 سيڪڙو آھي جنھن مان پوکي لائق ان جو 14.3 سيڪڙو آهي، مستقل پوک 2.3 سيڪڙو، مستقل چراگاھون 27.1 سيڪڙو ۽ ٻيلا 37.3 سيڪڙو تي واقع آھن<ref name = " سي آء اي "/>. === صنعت، توانائي ۽ اڏاوت === {{Main|تنزانيا ۾ توانائي|تنزانيا ۾ پاڻي جي فراهمي ۽ صفائي|تنزانيا ۾ قدرتي وسيلن ۽ فضلي جو انتظام}} {{see also|تنزانيا جي ڪمپنين جي فهرست}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | image1 = Williamson Diamond Mine, Mwazui, Tanzania.JPG | caption1 = [[وليمسن هيرن جي کاڻ]] | image2 = Songo Songo Gas Plant.jpg | caption2 = [[سونگو سونگو ٻيٽ|سونگو سونگو]] گئس پلانٽ | image3 = | caption3 = | header = | header_align = centre }} صنعت ۽ اڏاوت تنزانيا جي معيشت جو هڪ اهم ۽ وڌندڙ حصو آهي، جنهن 2013ع ۾ GDP ۾ 22.2 سيڪڙو حصو وڌو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 37}} هن حصي ۾ کان کني ۽ پٿر ڪڍڻ، پيداوار، بجلي ۽ قدرتي گئس، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ اڏاوت شامل آهن.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 37}} 2013ع ۾ کان کني GDP ۾ 3.3 سيڪڙو حصو ڏنو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 33}} ملڪ جي معدني برآمداتي آمدنيءَ جو وڏي اڪثريت وارو حصو سون مان اچي ٿو، جيڪو 2013ع ۾ انهن برآمدات جي قدر جو 89 سيڪڙو هو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 71}} 2015ع ۾ تنزانيا جي سون جي پيداوار 46 ميٽرڪ ٽن هئي.<ref>{{Cite web |title=Gold production |url=https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129233804/https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-date=29 November 2023 |access-date=17 December 2024 |website=Our World in Data |url-status=live }}</ref> ملڪ [[هيرن]] ۽ [[تنزانيٽ]] سميت وڏي مقدار ۾ قيمتي پٿر پڻ برآمد ڪري ٿو.<ref name="frame"/>{{rp|page 1251}} تنزانيا ۾ 2012ع دوران پيدا ٿيل 106,000 شارٽ ٽن ڪوئلو مڪمل طور ملڪ اندر استعمال ٿيو.<ref name="EIA"/> {{Further|topic=the mineral exploration company|Rift Valley Resources}} 2011ع ۾ رڳو 15 سيڪڙو تنزانوي ماڻهن کي بجليءَ تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 2018ع ۾ وڌي 35.2 سيڪڙو ٿي وئي.<ref name="data.worldbank.org">[http://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS "Access to electricity (% of population)"]. World Bank. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412100001/http://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS |date=12 April 2012}}</ref> حڪومت جي ملڪيت واري [[TANESCO|تنزانيا اليڪٽرڪ سپلاءِ ڪمپني لميٽيڊ]] (TANESCO) ملڪ جي بجلي فراهمي واري صنعت تي غالب آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ewura.go.tz/newsite/index.php/2012-03-09-08-22-52/electricity |title=Electricity |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023170705/http://www.ewura.go.tz/newsite/index.php/2012-03-09-08-22-52/electricity |archive-date=23 October 2014 |work=ewura.go.tz |date=9 March 2012}}</ref>{{efn|2020ع ۾ بجليءَ تائين رسائي 84.6 سيڪڙو تائين پهتي، جيڪا اوڀر آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.esi-africa.com/industry-sectors/transmission-and-distribution/tanzania-records-highest-percentage-in-access-to-electricity/ |title=Tanzania records highest percentage in access to electricity |website=ESI Africa |date=11 May 2020 |access-date=29 June 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717211339/https://www.esi-africa.com/industry-sectors/transmission-and-distribution/tanzania-records-highest-percentage-in-access-to-electricity/ |url-status=dead }}</ref>}} ملڪ 2013ع ۾ 6.013&nbsp;ارب [[ڪلوواٽ ڪلاڪ]] (kWh) بجلي پيدا ڪئي، جيڪا 2012ع ۾ پيدا ٿيل 5.771&nbsp;ارب kWh جي ڀيٽ ۾ 4.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="BudEx">{{cite web|url=http://www.mof.go.tz/mofdocs/budget/Budget%20Execution%20Report/BER%20January%20-%20March%202014%20Final.pdf|title="Quarterly Economic Review and Budget Execution Report for Fiscal Year 2013/14: January–March 2014", Tanzania Ministry of Finance, May 2014. Retrieved 11 November 2014|access-date=11 November 2014|archive-date=11 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111084258/http://www.mof.go.tz/mofdocs/budget/Budget%20Execution%20Report/BER%20January%20-%20March%202014%20Final.pdf|url-status=dead}}</ref>{{rp|page 4}} 2005ع کان 2012ع تائين بجليءَ جي پيداوار ۾ 63 سيڪڙو واڌ ٿي؛<ref name="2012Elec"/><ref>[https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/energy-statistics-data-browser?country=TANZANIA&fuel=Energy%20supply&indicator=ElecGenByFuel "Tanzania: Electricity and Heat for 2005"]. iea.org.</ref> 2012ع ۾ پيدا ڪيل بجليءَ مان لڳ ڀڳ 18 سيڪڙو چوري ۽ ٽرانسميشن توڙي ورڇ جي مسئلن سبب ضايع ٿي وئي.<ref name="2012Elec">[https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/energy-statistics-data-browser?country=TANZANIA&fuel=Energy%20supply&indicator=ElecGenByFuel "Tanzania: Electricity and Heat for 2012"]</ref> بجليءَ جي فراهمي ۾ ڦيرڦار ٿيندي رهي ٿي، خاص طور جڏهن ڏڪار پن بجليءَ جي پيداوار ۾ رڪاوٽ وجهي؛ ضرورت پوڻ تي مرحليوار بجلي بندشون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="frame"/>{{rp|page 1251}} بجليءَ جي غير يقيني فراهمي تنزانيا جي صنعتي ترقيءَ کي متاثر ڪيو آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1251}} 2013ع ۾ تنزانيا جي بجليءَ جي پيداوار مان 49.7 سيڪڙو قدرتي گئس، 28.9 سيڪڙو پن بجليءَ جي ذريعن، 20.4 سيڪڙو حرارتي ذريعن ۽ 1.0 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهرين ذريعن مان حاصل ٿي.<ref name="BudEx"/>{{rp|page 5}} حڪومت [[منازي بي-رووما ايسٽيوئري مئرين پارڪ|منازي بي]] کان دارالسلام تائين {{convert|532|km}} ڊگهي گئس پائپ لائن تعمير ڪئي آهي.<ref>ashery mkama. [http://www.dailynews.co.tz/index.php/biz/36257-gas-connection-to-dar-houses-faces-hurdles "DailyNews Online Edition"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141029034136/http://www.dailynews.co.tz/index.php/biz/36257-gas-connection-to-dar-houses-faces-hurdles |date=29 October 2014}}. ''DailyNews Online Edition''.</ref> اميد ڪئي وئي هئي تہ هن پائپ لائن جي ذريعي 2016ع تائين ملڪ پنهنجي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش ٻيڻي ڪري 3,000 ميگاواٽ تائين پهچائيندو.<ref>[https://web.archive.org/web/20141024091801/http://m.allafrica.com/stories/201409170608.html/ "Tanzania: Govt Signs Gas Supply Deal to Double Power Generation"]. allAfrica.com. 17 September 2014</ref> حڪومت جو مقصد 2025ع تائين اها گنجائش گهٽ ۾ گهٽ 10,000 ميگاواٽ تائين وڌائڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.gst.go.tz/images/TANZANIA%20ELECTRICITY%20SUPPLY%20INDUSTRY%20REFORM%20STRATEGY%20&%20ROADMAP.pdf|title=Electricity Supply Industry Reform Strategy and Roadmap 2014–2025, Tanzania Ministry of Energy and Minerals, 30 June 2014, page i. Retrieved 26 October 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150324111701/http://gst.go.tz/images/TANZANIA%20ELECTRICITY%20SUPPLY%20INDUSTRY%20REFORM%20STRATEGY%20%26%20ROADMAP.pdf|archive-date=24 March 2015}}</ref> [[File:Nyerere Bridge - Kigamboni .jpg|thumb|دارالسلام جي ڪيگامبوني ۾ [[نيريري پل]]]] [[PFC Energy]] موجب، 2010ع کان وٺي تنزانيا ۾ 25 کان 30&nbsp;ٽريلين ڪيوبڪ فوٽ قابل وصول قدرتي گئس جا وسيلا دريافت ٿيا،<ref name="EIA">{{cite web |url=https://www.eia.gov/countries/country-data.cfm?fips=tz |title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA)}}</ref> جنهن سان 2013ع جي آخر تائين ڪُل ذخيرا 43&nbsp;ٽريلين ڪيوبڪ فوٽ کان وڌيڪ ٿي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.tpdc-tz.com/OIL%20and%20GAS%20EXPLORATION.pdf |title=OIL and GAS EXPLORATION.pdf |access-date=9 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227104800/http://www.tpdc-tz.com/OIL%20and%20GAS%20EXPLORATION.pdf |archive-date=27 December 2015 }}</ref> 2013ع ۾ عملي طور پيدا ٿيل قدرتي گئس جي قيمت 52.2&nbsp;ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2012ع جي ڀيٽ ۾ 42.7 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 73}} هندي سمنڊ ۾ واقع سونگو سونگو ٻيٽ جي گئس فيلڊ مان تجارتي پيداوار 2004ع ۾ شروع ٿي، يعني ان جي دريافت کان ٽيهه سال پوءِ.<ref name="EABrief">{{cite web |url=https://www.eia.gov/countries/regions-topics2.cfm?fips=EEAE |title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510163804/http://www.eia.gov/countries/regions-topics2.cfm?fips=EEAE |archive-date=10 May 2015 }}</ref><ref name="EWURA-Ng">[http://www.ewura.go.tz/newsite/index.php/2012-03-09-08-22-52/natural-gas "Natural Gas"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023143420/http://www.ewura.go.tz/newsite/index.php/2012-03-09-08-22-52/natural-gas |date=23 October 2014}}. ''ewura.go.tz''. 9 March 2012</ref> 2013ع ۾ هن فيلڊ مان 35&nbsp;ارب ڪيوبڪ فوٽ کان وڌيڪ گئس پيدا ڪئي وئي،<ref name="Abstract"/>{{rp|page 72}} جڏهن تہ ثابت ٿيل، امڪاني ۽ ممڪن ذخيرا گڏجي 1.1&nbsp;ٽريلين ڪيوبڪ فوٽ هئا.<ref name="EWURA-Ng"/> گئس پائپ لائن ذريعي دارالسلام تائين پهچائي وڃي ٿي.<ref name="EABrief"/> 27 آگسٽ 2014ع تائين TANESCO هن فيلڊ جي آپريٽر، اورڪا ايڪسپلوريشن گروپ اِنڪ. جو قرضدار هو.<ref>[http://www.orcaexploration.com/pdfs/2014_Orca_Q2.pdf "2014 Q2 Report for the Quarter Ended June 30 2014 and 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617204030/http://www.orcaexploration.com/pdfs/2014_Orca_Q2.pdf |date=17 June 2019}}, Orca Exploration Group Inc., p. 3</ref> 2013ع ۾ منازي بي جي هڪ وڌيڪ نئين قدرتي گئس فيلڊ مان سونگو سونگو ٻيٽ ويجهو ٿيندڙ پيداوار جي لڳ ڀڳ ستين حصي جيتري گئس پيدا ٿي،<ref name="Abstract"/>{{rp|page 73}} پر ان جا ثابت ٿيل، امڪاني ۽ ممڪن ذخيرا 2.2&nbsp;ٽريلين ڪيوبڪ فوٽ هئا.<ref name="EWURA-Ng"/> لڳ ڀڳ سموري گئس [[متوارا]] ۾ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي.<ref name="EABrief"/> تنزانيا جي رووما ۽ ڪليواني علائقن ۾ گهڻي ڀاڱي ان دريافت ڪندڙ ڪمپني امينڪس ڳولا ڪئي آهي، جيڪا 75 سيڪڙو حصيداري رکي ٿي، ۽ انهن علائقن ۾ 3.5&nbsp;ٽريلين ڪيوبڪ فوٽ کان وڌيڪ قدرتي گئس موجود هجڻ جا ثبوت مليا آهن. سامونڊي قدرتي گئس فيلڊن کي تنزانيا جي تجارتي گاديءَ واري شهر دارالسلام سان ڳنڍيندڙ پائپ لائن اپريل 2015ع جي آخر ۾ مڪمل ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.worldpipelines.com/project-news/06062016/kiliwani-north-update/ |title=Tanzania gas pipe: finished but not in service |access-date=9 April 2015| date=April 2015}}</ref> === سياحت === {{Main|تنزانيا ۾ سياحت}} [[File:Uhuru Peak Mt. Kilimanjaro 1.JPG|thumb|برف سان ڍڪيل [[اوهورو چوٽي]]]] سفر ۽ سياحت 2016ع ۾ تنزانيا جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 17.5 سيڪڙو حصو ڏنو<ref name=":1">{{Cite news |url=https://www.tanzaniainvest.com/tourism/tourist-arrivals-reach-2016 |title=Tanzania Tourist Arrivals Increase by 12.9% in 2016 to Reach 1,28 M – TanzaniaInvest |date=26 May 2017 |work=TanzaniaInvest |access-date=12 August 2017 |language=en-US}}</ref> ۽ 2013ع ۾ ملڪ جي افرادي قوت جي 11.0 سيڪڙو ماڻهن کي روزگار فراهم ڪيو (1,189,300 نوڪريون).<ref name="Knoema">[http://knoema.com/WTTC2013/world-travel-and-tourism-council-data-2013 "World Travel and Tourism Council Data, 2013"]. ''Knoema''.</ref> مجموعي آمدني 2004ع جي 1.74&nbsp;ارب آمريڪي ڊالرن مان وڌي 2013ع ۾ 4.48&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر ٿي وئي،<ref name="Knoema"/> جڏهن تہ بين الاقوامي سياحن مان حاصل ٿيندڙ آمدني 2010ع جي 1.255&nbsp;ارب آمريڪي ڊالرن مان وڌي 2016ع ۾ 2&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر ٿي وئي.<ref name=":1"/><ref>{{cite web |url=https://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights14_en_hr_0.pdf |title=''UNWTO Tourism Highlights: 2014 Edition'', United Nations World Tourism Organization, page 11. Retrieved 17 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150208040125/http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights14_en_hr_0.pdf |archive-date=8 February 2015 }}</ref> 2016ع ۾ تنزانيا جي سرحدن تي 1,284,279 سياح پهتا، جڏهن تہ 2005ع ۾ اهو انگ 590,000 هو.<ref name="UND">{{cite web|url=https://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/tza/|title=Tanzania (TZA) Exports, Imports, and Trade Partners |publisher=The Observatory of Economic Complexity |access-date=9 April 2019|archive-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424230123/https://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/tza/|url-status=dead}}</ref> سياحن جي وڏي اڪثريت [[زنجبار]] يا "اتر واري سياحتي سرڪٽ" ۾ شامل [[سيرينگيٽي نيشنل پارڪ]]، [[نگورونگورو ڪنزرويشن ايريا]]، [[ترانگيري نيشنل پارڪ]]، [[مانيئارا ڍنڍ نيشنل پارڪ]] ۽ [[ڪليمنجارو جبل]] جو دورو ڪري ٿي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1252}} 2013ع ۾ سڀ کان وڌيڪ سياحن وارو قومي پارڪ سيرينگيٽي هو (452,485 سياح)، جنهن کان پوءِ مانيئارا (187,773) ۽ ترانگيري (165,949) هئا.<ref name="Abstract"/>{{rp|page xx}} === بئنڪنگ === [[بئنڪ آف تنزانيا]] تنزانيا جي [[مرڪزي بئنڪ]] آهي ۽ ان جي بنيادي ذميواري قيمتن ۾ استحڪام برقرار رکڻ آهي، جڏهن تہ [[تنزانوي شلنگ]] جا بئنڪ نوٽ ۽ سڪا جاري ڪرڻ بہ ان جي ذميوارين ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.bot-tz.org/AboutBOT/BOTFunction.asp |title=About the Bank&nbsp;— Primary Objective and Function of the Bank |publisher=Bank of Tanzania |access-date=19 February 2014 |archive-date=27 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327044107/http://www.bot-tz.org/AboutBOT/BOTFunction.asp |url-status=dead}}</ref> 2013ع جي آخر ۾ تنزانيا جي بئنڪنگ صنعت جا ڪُل اثاثا [[تنزانوي شلنگ|TSh&nbsp;]]19.5&nbsp;ٽريلين هئا، جيڪي 2012ع جي ڀيٽ ۾ 15 سيڪڙو وڌيڪ هئا.<ref>[https://www.bot-tz.org/BankingSupervision/Reports/DBS%2520ANNUAL%2520REPORT%25202013.pdf Annual Report 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141005083304/http://www.bot-tz.org/BankingSupervision/Reports/DBS%20ANNUAL%20REPORT%202013.pdf |date=2014-10-05 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141005083304/http://www.bot-tz.org/BankingSupervision/Reports/DBS%20ANNUAL%20REPORT%202013.pdf |date=5 October 2014}}. Directorate of Banking Supervision, Bank of Tanzania, p. 5</ref> === آمدورفت === {{Main|تنزانيا ۾ آمدورفت}} [[File:Trunk road Tanzania.jpg|thumb|مکيه شاهراهن مان هڪ]] [[File:Zanzibar Harbour.jpg|thumb|زنجبار بندرگاهه]] تنزانيا ۾ آمدورفت جو وڏو حصو روڊن ذريعي ٿئي ٿو؛ روڊ آمدورفت ملڪ جي مال برداريءَ جو 75 سيڪڙو کان وڌيڪ ۽ مسافر آمدورفت جو 80 سيڪڙو حصو سنڀالي ٿي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1252}} [[قاهره-ڪيپ ٽائون شاهراهه]] تنزانيا مان گذري ٿي. {{convert|181191|km}} ڊگهو روڊن جو نظام مجموعي طور خراب حالت ۾ آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1252}} تنزانيا ۾ ٻه ريلوي ڪمپنيون آهن: [[TAZARA|تازارا]]، جيڪا دارالسلام ۽ [[ڪپيري مپوشي]] (زامبيا جي ٽامي جي کان کني واري ضلعي ۾) جي وچ ۾ سروس فراهم ڪري ٿي، ۽ [[تنزانيا ريلويز لميٽيڊ]]، جيڪا دارالسلام کي وچ ۽ اتر تنزانيا سان ڳنڍي ٿي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1252}} تنزانيا ۾ ريل جو سفر اڪثر سست هوندو آهي ۽ ٽرينن جي منسوخي يا دير عام آهي، جڏهن تہ ريلوي جو حفاظتي رڪارڊ پڻ ناقص آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1252}} دارالسلام ۾ تيز رفتار بسن جو هڪ وڏو منصوبو، [[دار ريپڊ ٽرانزٽ ايجنسي|دار ريپڊ ٽرانزٽ (DART)]]، شهر [[دارالسلام]] جي مضافاتي علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو. DART نظام جي ترقي ڇهن مرحلن تي مشتمل آهي ۽ ان لاءِ آفريڪي ترقياتي بئنڪ، عالمي بئنڪ ۽ تنزانيا جي حڪومت مالي سهڪار فراهم ڪن ٿا. پهريون مرحلو اپريل 2012ع ۾ شروع ٿيو، ڊسمبر 2015ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ مئي 2016ع ۾ ان جون خدمتون شروع ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://www.tanzaniainvest.com/transport/dart-bus-rapid-transit-launch-dar|title=Dar Es Salaam Officially Launch Bus Rapid Transit System – TanzaniaInvest|date=27 January 2017}}</ref> تنزانيا ۾ چار بين الاقوامي هوائي اڏا آهن، ان کان سواءِ 120 کان وڌيڪ ننڍا هوائي اڏا يا لينڊنگ پٽيون پڻ آهن. هوائي اڏن جو بنيادي ڍانچو عام طور خراب حالت ۾ آهي.<ref name="frame" />{{rp|page 1253}} تنزانيا جي هوائي ڪمپنين ۾ [[ايئر تنزانيا]]، [[پريسيزن ايئر]]، [[فاسٽ جيٽ]]، [[ڪوسٽل ايويئيشن]] ۽ [[زين ايئر]] شامل آهن.<ref name="frame" />{{rp|page 1253}} 14 فيبروري 2026ع تي تنزانيا لائبيريا سان مفاهمتي يادداشت تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد لائبيريا جي سامونڊي شعبي جي ماهريت جي ڏي وٺ ذريعي تنزانيا جي سامونڊي صنعت کي ترقي ڏيڻ آهي.<ref>Staff reporter. (15 February 2026). "Tanzania, Liberia forge maritime alliance to boost Africa's blue economy." [https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/tanzania-liberia-forge-maritime-alliance-to-boost-africa-s-blue-economy-5359864 The Citizen website] Retrieved 15 February 2026.</ref> تنزانيا ۾ روڊ ٽريفڪ کي روڊ ٽريفڪ ايڪٽ (باب 168) تحت ضابطي ۾ آندو وڃي ٿو، جيڪو 13 جنوري 1974ع تي لاڳو ٿيو ۽ روڊ ٽريفڪ جي ڪنٽرول ۽ ضابطي، گاڏين جي رجسٽريشن ۽ ڊرائيونگ لائسنس جاري ڪرڻ بابت قانوني بندوبست مهيا ڪري ٿو، جڏهن تہ ان تي عملدرآمد تنزانيا پوليس فورس ڪرائي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://media.tanzlii.org/media/legislation/305790/source_file/a8b84fe0f066d42a/1973-30.pdf|title=Tanzania Road Traffic Act, Chapter 168|publisher=TanzLII / Laws.Africa}}</ref> هن قانون ۾ سڀ کان تازو ترميم روڊ ٽريفڪ (ترميمي) ايڪٽ، 2021ع ذريعي ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.go.tz/polis/uploads/bills/1625133277-document%20(10).pdf|title=The Road Traffic (Amendment) Act, 2021|publisher=Parliament of Tanzania|access-date=20 June 2026|archive-date=4 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250704042523/http://parliament.go.tz/polis/uploads/bills/1625133277-document%20(10).pdf|url-status=dead}}</ref> تنزانيا پوليس فورس هڪ اليڪٽرانڪ ٽريفڪ مئنيجمينٽ سسٽم (TMS) پڻ هلائي ٿي، جنهن ذريعي ڊرائيور رهيل ٽريفڪ ڏنڊ آن لائن، USSD ڪوڊ يا موبائل ايپليڪيشن وسيلي معلوم ڪري ۽ ادا ڪري سگهن ٿا؛ ادائيگيون حڪومت جي اليڪٽرانڪ ادائيگي گيٽ وي (GePG) ذريعي مڪمل ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://tms.tpf.go.tz/|title=Traffic Management System|publisher=Tanzania Police Force}}</ref> === مواصلات === {{Main|تنزانيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن}} 2013ع ۾ مواصلاتي شعبو تنزانيا ۾ سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبو هو، جنهن ۾ 22.8 سيڪڙو واڌ ٿي؛ تنهن هوندي بہ ان سال هن شعبي جو مجموعي گهرو پيداوار ۾ حصو رڳو 2.4 سيڪڙو هو.<ref name="BudEx"/>{{rp|page 2}} 2011ع تائين تنزانيا ۾ هر 100 رهواسين تي 56 موبائل فون سبسڪرائبر هئا، جيڪا شرح سب صحارا آفريڪا جي سراسري شرح کان ٿوري وڌيڪ هئي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1253}} تمام ٿورن تنزانوي ماڻهن وٽ فڪسڊ لائين ٽيليفون آهن.<ref name="frame"/>{{rp|page 1253}} 2011ع مطابق تنزانيا جي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو ماڻهن انٽرنيٽ استعمال ڪيو، جيتوڻيڪ اهو انگ تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1253}} ملڪ ۾ فائبر آپٽڪ ڪيبل نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن غير معتبر سيٽلائيٽ سروس جي جاءِ ورتي آهي، پر انٽرنيٽ بينڊوڊٿ اڃا بہ تمام گهٽ آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1253}} === سائنس ۽ ٽيڪنالاجي === {{Main|تنزانيا ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي}} [[File:Researchers (HC) in Southern Africa per million inhabitants, 2013 or closest year.svg|thumb|ڏکڻ آفريڪا ۾ في ڏهه لک رهواسين تي محققن (HC) جو انگ، 2013ع يا ويجهي ترين سال]] تنزانيا جي پهرين "قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي پاليسي" 1996ع ۾ اختيار ڪئي وئي. حڪومت جي "ويزن 2025" (1998ع) دستاويز جو مقصد "معيشت کي هڪ مضبوط، لچڪدار ۽ مقابلي جي قابل معيشت ۾ تبديل ڪرڻ، جنهن کي سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي سهائتا حاصل هجي" هو. ون يو اين انيشيئيٽو جي دائري هيٺ، يونيسڪو ۽ تنزانيا جي سرڪاري کاتن ۽ ادارن 2008ع ۾ "قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي پاليسي" تي نظرثاني لاءِ تجويزن جو هڪ سلسلو تيار ڪيو. سڌارن جي ڪُل 10&nbsp;ملين آمريڪي ڊالرن جي بجيٽ لاءِ ون يو اين فنڊ ۽ ٻين ذريعن مان مالي سهڪار فراهم ڪيو ويو. يونيسڪو سرزميني تنزانيا ۽ زنجبار لاءِ نئين "قومي واڌ ويجهه ۽ غربت گهٽائڻ واري حڪمت عملي"، يعني Mkukuta II ۽ Mkuza II، ۾ سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ جدت کي مرڪزي ڌارا ۾ آڻڻ لاءِ سهڪار فراهم ڪيو، جنهن ۾ سياحت جو شعبو پڻ شامل هو.{{citation needed|date=November 2023}} تنزانيا جي نظرثاني ڪيل سائنس پاليسي 2010ع ۾ شايع ڪئي وئي. "قومي تحقيق ۽ ترقياتي پاليسي" جي عنوان واري هن پاليسيءَ ۾ تحقيق جي صلاحيتن کي ترجيح ڏيڻ واري عمل کي بهتر بڻائڻ، تحقيق ۽ ترقيءَ جي حڪمت عملي وارن شعبن ۾ بين الاقوامي سهڪار کي وڌائڻ، ۽ انساني وسيلن جي منصوبابندي بهتر ڪرڻ جي ضرورت کي تسليم ڪيو ويو. ان ۾ قومي تحقيقي فنڊ قائم ڪرڻ جون شقون پڻ شامل آهن. هن پاليسيءَ تي وري 2012ع ۽ 2013ع ۾ نظرثاني ڪئي وئي.<ref name=":0">{{cite book |url=https://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf |title=Southern Africa. In: UNESCO Science Report: towards 2030 |last1=Kraemer-Mbula |first1=Erika |last2=Scerri |first2=Mario |publisher=UNESCO |year=2015 |isbn=978-92-3-100129-1 |location=Paris |pages=535–565 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010135440/http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf |archive-date=10 October 2017 }}</ref> [[File:Seychelles and South Africa have the most publications per million inhabitants.svg|thumb|2014ع ۾ SADC ملڪن ۾ في ڏهه لک رهواسين تي سائنسي اشاعتون. ذريعو: يونيسڪو سائنس رپورٽ (2015)، ٿامسن رائٽرز جي Web of Science، Science Citation Index Expanded جا انگ اکر.]] 2010ع ۾ تنزانيا پنهنجي GDP جو 0.38 سيڪڙو تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ مختص ڪيو. 2013ع ۾ عالمي سراسري GDP جو 1.7 سيڪڙو هو. 2010ع ۾ تنزانيا ۾ في ڏهه لک آباديءَ تي 69 محقق (افرادي ڳڻپ موجب) هئا. ٿامسن رائٽرز جي Web of Science (Science Citation Index Expanded) موجب، 2014ع ۾ بين الاقوامي طور فهرست ڪيل تحقيقي رسالن ۾ تنزانيا جون في ڏهه لک رهواسين تي 15 اشاعتون هيون. سب صحارا آفريڪا جي سراسري شرح في ڏهه لک رهواسين تي 20 اشاعتون، جڏهن تہ عالمي سراسري 176 اشاعتون هئي. 2025ع ۾ [[عالمي جدت جو اشارو|گلوبل انوويشن انڊيڪس]] ۾ تنزانيا 121هين نمبر تي هو، جيڪو 2019ع جي 97هين نمبر کان هيٺ هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/tanzania |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref><ref>{{cite web|title=Global Innovation Index 2019|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html|access-date=2 September 2021|website=www.wipo.int|language=en}}</ref> === معاشي انگن اکرن بابت تڪرار === جولاءِ 2020ع ۾ ''دي اڪانومسٽ'' جي ٻن مضمونن ۾ سرڪاري معاشي واڌ جي دعوائن تي شڪ ظاهر ڪيو ويو: "جيڪڏهن جون 2019ع جي آخر تائين مالي سال ۾ تنزانيا جي معيشت لڳ ڀڳ 7٪ وڌي، تہ پوءِ ٽيڪس آمدني 1٪ ڇو گهٽجي وئي؟ ۽ ڪمپنين کي بئنڪن طرفان ڏنل قرضن ۾ ايتري گهٽتائي ڇو آئي؟ خانگي انگ اکر بہ خراب آهن. 2019ع ۾ سڀ کان وڏي بيئر ٺاهيندڙ ڪمپنيءَ جي وڪري ۾ 5٪ گهٽتائي آئي. ٻن وڏين سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين جو وڪرو لڳ ڀڳ ساڳئي سطح تي رهيو. جيڪڏهن معيشت تيزيءَ سان اڳتي وڌي رهي هجي تہ انهن مان ڪنهن بہ ڳالهه جو امڪان گهٽ آهي. فرق ايترا وڏا آهن جو ان نتيجي کان بچڻ ڏکيو آهي تہ حڪومت ڪوڙ ڳالهائي رهي آهي."<ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/leaders/2020/07/23/tanzanias-statistics-smell-wrong|title=Tanzania's statistics smell wrong|newspaper=[[The Economist]]|date=23 July 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2020/07/23/why-tanzanias-statistics-look-fishy|title=Why Tanzania's statistics look fishy|newspaper=[[The Economist]]|date=23 July 2020}}</ref> آفريڪا ۾ سيڙپڪاريءَ جي حامي ٽم اسٽيرموز انهن انگن اکرن سان اختلاف ڪندي چيو: "''دي اڪانومسٽ'' جا انهن مان ڪجهه بيان، انهن بنيادي ذريعن مان گڏ ڪيل ثبوتن جي بنياد تي جيڪي مون وٽ آهن—يعني اهي قانوني مالي رپورٽون، جيڪي تنزانيا ۾ فهرست ٿيل ڪمپنيون قانوني طور جاري ڪرڻ جون پابند آهن—سراسر درست ناهن. جيتري قدر مان ڏسي سگهان ٿو، ڪمپنين کي بئنڪن طرفان ڏنل قرضن ۾ 'وڏي گهٽتائي' ناهي آئي. تنزانيا جون ٻه وڏيون بئنڪون، جيڪي گڏجي بئنڪنگ شعبي جو لڳ ڀڳ 40٪ حصو رکن ٿيون، ٻنهي 2019ع ۾ قرضن ۾ مضبوط واڌ رپورٽ ڪئي. ... سيمينٽ جي وڪري جي 'لڳ ڀڳ ساڳئي سطح' تي رهڻ بابت بہ، هيءَ ڳالهه مڪمل طور بي بنياد آهي. ... 2019ع ۾ ٽويگا 2018ع جي ڀيٽ ۾ مقدار جي لحاظ کان 6٪ وڌيڪ سيمينٽ وڪرو ڪيو. 2020ع جي پهرين ڇهن مهينن ۾ ئي ٽويگا 2019ع جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 8٪ وڌيڪ سيمينٽ وڪرو ڪري چڪو هو. وري بہ، اهي انگ اکر اهڙي معيشت سان مڪمل طور مطابقت رکن ٿا، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو تہ اها ساليانو لڳ ڀڳ 7٪ جي شرح سان وڌي رهي آهي. ... [جيستائين] 2019ع ۾ بيئر جي وڪري ۾ 5٪ گهٽتائيءَ [جو تعلق آهي] ... تنزانيا بريوريز لميٽيڊ (TBL) جي شايع ٿيل 2019ع جي سالياني رپورٽ ٻڌائي ٿي تہ ڪجهه هڪ ڀيري پيش آيل حالتن هن گهٽتائيءَ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو ... [جنهن] سبب وڪرو گهٽيو. پر TBL جو منافعو حقيقت ۾ 2019ع ۾ وڌيو."<ref>{{cite web|url=https://globalvaluehunter.com/media-reports-tanzanias-economy-is-awful-truth-or-fake-news/|title=Media reports Tanzania's economy is awful – truth, or fake news?|work=[[Global Value Hunter]]|date=31 July 2020}}</ref> == آبادي == {{Main|تنزانيا جي آبادي}} {|class="wikitable floatleft" |+ تنزانيا جي آبادي{{UN_Population|ref}} |- ! scope="col" style="background:#cfb;"|سال ! scope="col" style="background:#cfb;"|ملين |- |1950 ||style="text-align:right;"|7.9 |- |2000 ||style="text-align:right;"|35.1 |- |{{UN_Population|Year}} ||style="text-align:right;"|{{#expr:{{formatnum:{{UN_Population|United Republic of Tanzania}}|R}}/1e6 round 1}} |- |2024 ||style="text-align:right;"|67.5<ref name=CIA2024 /> |- |} 2024ع جي هڪ ڪاٿي موجب، تنزانيا جي آبادي لڳ ڀڳ 67.5 ملين آهي؛<ref name=CIA2024 /> جڏهن تہ 2012ع جي آدمشماري موجب تنزانيا جي ڪُل آبادي 44,928,923 هئي.<ref name="2012 census">{{cite web |title=''Population Distribution by Administrative Areas'', 2012 Population and Housing Census, National Bureau of Statistics, United Republic of Tanzania, 2013 |url=http://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/census2012/Census_General_Report.zip}}</ref> 15 سالن کان گهٽ عمر وارو گروهه آباديءَ جو 44.1٪ هو.<ref name="nbs1">{{cite web |url=http://www.nbs.go.tz/takwimu/references/Tanzania_in_figures2012.pdf |title=Tanzania in figures 2012 |page=7 |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |date=June 2013 |access-date=19 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126120431/http://www.nbs.go.tz/takwimu/references/Tanzania_in_figures2012.pdf |archive-date=26 November 2013 }}</ref> تنزانيا ۾ آباديءَ جي ورڇ نمايان طور اڻبرابر آهي. گهڻا ماڻهو اترين سرحد يا سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا، جڏهن تہ ملڪ جي باقي وڏي حصي ۾ آبادي ڇڊي آهي.<ref name="frame">Joseph Lake (2013) "Economy" in ''Africa South of the Sahara'', edited by Europa Publications and Iain Frame, Routledge. {{ISBN|1-85743-659-8}}</ref>{{rp|page 1252}} آباديءَ جي گهاٽائي [[ڪاتاوي علائقو|ڪاتاوي علائقي]] ۾ 12 في چورس ڪ.م (31 في چورس ميلن) کان [[دارالسلام علائقو|دارالسلام علائقي]] ۾ 3133 في چورس ڪ.م (8110 في چورس ميل) تائين مختلف آهي.<ref name="2012 census"/>{{rp|page 6}} لڳ ڀڳ 70٪ آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿي، جيتوڻيڪ گهٽ ۾ گهٽ 1967ع کان وٺي اهو سيڪڙو گهٽجي رهيو آهي.<ref>Athuman Mtulya (26 September 2013) [http://www.thecitizen.co.tz/News/Report-reveals-rapid-rural--urban-migration-/-/1840392/2006950/-/m6w9qv/-/index.html "Report reveals rapid rural -urban migration"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180710194919/http://www.thecitizen.co.tz/News/Report-reveals-rapid-rural--urban-migration-/-/1840392/2006950/-/m6w9qv/-/index.html |date=10 July 2018}}. thecitizen.co.tz.</ref> دارالسلام (آبادي 4,364,541)<ref name=census2012>[https://web.archive.org/web/20131015224549/http://www.nbs.go.tz/sensa/PDF/Census%20General%20Report%20-%2029%20March%202013_Combined_Final%20for%20Printing.pdf 2012 Census General Report]. nbs.go.tz. March 2013</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ تجارتي گاديءَ جو هنڌ آهي. ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ تنزانيا جو معاشي مرڪز [[ڊوڊوما]] (آبادي 410,956)<ref name=census2012/> وچ تنزانيا ۾ واقع آهي ۽ اتي [[تنزانيا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] پڻ قائم آهي. 1964ع ۾ تنزانيا جي گڏيل جمهوريه جي قيام وقت ٻارن جي موت جي شرح هر 1,000 زنده ڄاول ٻارن مان 335 موت هئي. آزاديءَ کان پوءِ ٻارن جي موت جي شرح گهٽجي هر 1,000 ڄمڻن مان 62 موت ٿي وئي آهي.<ref>{{cite web|url=https://childmortality.org/data/Tanzania|title=Child mortality in Tanzania}}{{Dead link|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> {{Largest cities | country = تنزانيا | stat_ref = [http://www.nbs.go.tz/sensa/PDF/Census%20General%20Report%20-%2029%20March%202013_Combined_Final%20for%20Printing.pdf 2012ع جي آدمشماريءَ جي عام رپورٽ] | div_name = علائقو | largest = وڏا | kind = شهر | city_1= دارالسلام | div_1= دارالسلام | pop_1= 4,364,541 | city_2= موانزا | div_2= موانزا | pop_2= 706,543 | city_3= اروشا | div_3= اروشا | pop_3= 416,442 | city_4= ڊوڊوما | div_4= ڊوڊوما | pop_4= 410,956 | city_5= مبيا | div_5= مبيا | pop_5= 385,279 | city_6= موروگورو | div_6= موروگورو | pop_6= 315,866 | city_7= ٽانگا | div_7= ٽانگا | pop_7= 273,332 | city_8= ڪاهاما | div_8= شينيانگا | pop_8= 242,208 | city_9= تابورا | div_9= تابورا | pop_9= 226,999 | city_10= زنجبار شهر | div_10= زنجبار اولهه | pop_10= 223,033 }} [[File:Hadzabe Hunters.jpg|thumb|[[هادزا ماڻهو|هادزا]] [[شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] ذريعي گذر سفر ڪن ٿا.]] آبادي [[تنزانيا جي نسلي گروهن جي فهرست|لڳ ڀڳ 125 نسلي گروهن]] تي مشتمل آهي.<ref name=lev>{{cite book |first=David| last=Levinson|title=Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook |url=https://books.google.com/books?id=uwi-rv3VV6cC&pg=PA173 |date=1998 |publisher=Oryx Press |isbn=978-1-57356-019-1 |page=173}}</ref> [[سوڪوما ماڻهو|سوڪوما]]، [[نيامويزي ماڻهو|نيامويزي]]، [[چاگا ماڻهو|چاگا]] ۽ [[هايا ماڻهو|هايا]] قومن مان هر هڪ جي آبادي هڪ ملين کان وڌيڪ آهي.<ref name="Otiso">{{cite book |first=Kefa M. |last=Otiso |title=Culture and Customs of Tanzania |url=https://books.google.com/books?id=90d9pKhSjAIC|date= 2013 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-08708-0}}</ref>{{rp|page 4}} گهڻا تنزانوي مقامي [[آفريڪا جا نسلي گروهه|آفريڪي]] نسل جا آهن. [[تنزانيا ۾ ڀارتي|ڀارتي نسل]] جا تنزانوي شهري هڪ نمايان آبادي وارو اقليتي گروهه آهن، جيڪو خاص طور ڪاروبار ۽ واپار ۾ نمايان آهي. [[تنزانيا ۾ چيني ماڻهو|چيني نسل]] جا تنزانوي پڻ موجود آهن.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12138811 |title=Tanzania orders Chinese out of Dar es Salaam market |date=7 January 2011 |access-date=19 February 2014| newspaper=BBC News}}</ref> ڪيترائي تنزانوي پاڻ کي [[شيرازي (نسلي گروهه)|شيرازي]] سڏائين ٿا. ڪجهه تنزانوي عرب نسل جا آهن.<ref name=lev/> تنزانوي ماڻهن جي اڪثريت، جن ۾ سوڪوما ۽ نيامويزي پڻ شامل آهن، [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] آهن.<ref>{{Cite news| url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/tanzania/26492.htm| title=Tanzania (06/02)| newspaper=U.S. Department of State| access-date=17 January 2017| df=dmy-all}}</ref> تنزانيا ۾ هڪ ننڍي صومالي برادري پڻ موجود آهي، خاص طور شهري مرڪزن ۽ سامونڊي علائقن ۾. انهن ۾ [[گدابورسي]] قبيلي جا ماڻهو پڻ شامل آهن، جيڪي آفريڪا جي سڱ واري علائقي مان نڪتل وسيع صومالي نسلي گروهه جو حصو آهن.<ref name="pop">{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/tanzania/127939.htm |title=Tanzania (08/09) |publisher=U.S. Department of State |access-date=19 February 2014 }}</ref> 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] دوران هزارين عرب ۽ ڀارتي قتل ڪيا ويا.<ref name="Zanzibar"/> 1994ع تائين ايشيائي برادريءَ جي آبادي سرزميني تنزانيا ۾ 50,000 ۽ زنجبار ۾ 4,000 هئي. هڪ ڪاٿي موجب تنزانيا ۾ 70,000 عرب ۽ 10,000 يورپي رهندا هئا.<ref name="pop"/> 2015ع تائين ڀارتي برادريءَ جي آبادي 60,000 هئي.<ref>{{cite web |url= https://www.idsa.in/idsacomments/Tanzania-Partner-for-India-in-the-Western-Indian-Ocean-Region-131023 |access-date= 1 August 2024 |date= 13 October 2023 |title= Tanzania: A Key Partner for India in the Western Indian Ocean Region |first= Abhishek |last= Mishra |work= IDSA.in |archive-date= 12 September 2024 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240912141334/https://www.idsa.in/idsacomments/Tanzania-Partner-for-India-in-the-Western-Indian-Ocean-Region-131023 |url-status= dead }}</ref> تنزانيا ۾ ڪجهه [[البينزم|البينزم]] وارا ماڻهو تازن سالن ۾ تشدد جو شڪار ٿيا آهن.<ref>[https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7518049.stm "Living in fear: Tanzania's albinos"]. ''BBC News''.</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-27409965 "Tanzanian witch doctors arrested over albino killing"]. ''BBC News''.</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-21675536 "UN's Navi Pillay condemns Tanzania attacks on albinos"]. ''BBC News''.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20091203110635/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/11/29/tanzania.albinos/ "Report: Scores of albinos in hiding after attacks"]. CNN. 29 November 2009</ref> حملن دوران اڪثر البينزم وارن ماڻهن جا عضوا ان وهمي عقيدي سبب ڪاٽيا ويندا آهن تہ سندن هڏا رکڻ سان دولت حاصل ٿيندي. ملڪ هن عمل کي روڪڻ جي ڪوشش طور جادوگرن تي پابندي لڳائي آهي، پر اهو رواج جاري رهيو آهي ۽ البينزم وارا ماڻهو اڃا بہ نشانو بڻجن ٿا.<ref name="cnn091015">{{cite web |url=https://edition.cnn.com/videos/us/2015/10/09/tanzania-albino-teen-los-angeles-bones-sidner-dnt-nr.cnn |title=Albino teen attacked for her body parts – CNN Video|date=9 October 2015 }}</ref> تنزانيا جي حڪومت جي 2010ع جي انگن اکرن موجب، تنزانيا ۾ [[ڪُل زرخيزيءَ جي شرح]] في عورت 5.4 ٻار هئي، جيڪا سرزميني شهري علائقن ۾ 3.7، سرزميني ڳوٺاڻن علائقن ۾ 6.1 ۽ زنجبار ۾ 5.1 هئي.<ref name="DHS"/>{{rp|page 55}} 45 کان 49 سالن جي عمر وارين سڀني عورتن مان 37.3 سيڪڙو اٺ يا ان کان وڌيڪ ٻارن کي جنم ڏنو هو، جڏهن تہ ساڳئي عمر واري گروهه جي ان وقت شادي شده عورتن مان 45.0 سيڪڙو ايتري تعداد ۾ ٻارن کي جنم ڏنو هو.<ref name="DHS"/>{{rp|page 61}} === ٻوليون === {{Main|تنزانيا جون ٻوليون}} [[File:Zanzibar door carved.jpg|thumb|upright|right|زنجبار ۾ عربي خطاطيءَ سان سينگاريل ڪاٺ جو دروازو]] تنزانيا ۾ 100 کان وڌيڪ [[تنزانيا جون ٻوليون|ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون]]، جنهن ڪري اهو اوڀر آفريڪا جو لساني لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ گوناگون ملڪ آهي.<ref name=sim/> ملڪ ۾ ڳالهائجندڙ ٻولين ۾ آفريڪا جي چئن ٻوليائي خاندانن جون ٻوليون شامل آهن: [[بانٽو ٻوليون|بانٽو]]، [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ]]، [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[خوئسان ٻوليون|خوئسان]].<ref name=sim/> تنزانيا ۾ قانوني طور (''de jure'') ڪا بہ سرڪاري ٻولي ناهي، جڏهن تہ [[سواهيلي|ڪِسواهيلي]] قومي ٻوليءَ طور ڪم ڪري ٿي.<ref name="tzgov"/> ڪِسواهيلي، جيڪو سواهيلي ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مقامي نالو]] آهي، پارلياماني بحثن، هيٺين عدالتن ۽ پرائمري اسڪولن ۾ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿئي ٿي. انگريزي پرڏيهي واپار، سفارتڪاري، اعليٰ عدالتن ۽ ثانوي توڙي اعليٰ تعليم ۾ تدريس جي ذريعي طور استعمال ٿئي ٿي.<ref name=sim/> تنهن هوندي بہ، تنزانيا جي حڪومت انگريزيءَ کي تدريس جي ٻوليءَ طور ختم ڪرڻ جا منصوبا رکيا آهن.<ref name="afkinsider.com"/> صدر نيريري پنهنجي [[اوجاما]] واري سماجي پاليسيءَ سان لاڳاپيل قدمن تحت ملڪ جي ڪيترن ئي نسلي گروهن کي متحد ڪرڻ ۾ مدد لاءِ سواهيليءَ جي استعمال کي هٿي ڏني.<ref name="Joshua A. Fishman Distinguished University Research Professor of Social Sciences Yeshiva University Emeritus 2001 361">{{cite book|author=Joshua A. Fishman Distinguished University Research Professor of Social Sciences Yeshiva University (Emeritus)|title=Handbook of Language & Ethnic Identity|url=https://books.google.com/books?id=ay0FmRjOLWMC&pg=PA361+|date= 2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976139-5|pages=361–}}</ref> لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو تنزانوي سواهيليءَ کي پهرين ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ 90 سيڪڙو تائين ماڻهو ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا.<ref name=sim/> ڪيترائي تعليم يافته تنزانوي ٽي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن ۾ انگريزي پڻ شامل آهي.<ref name="Quintin Winks 2011 145">{{cite book|first=Quintin|last=Winks|title=Tanzania – Culture Smart!: The Essential Guide to Customs & Culture|url=https://books.google.com/books?id=5bM-AQAAQBAJ&pg=PT145|date=2011|publisher=Kuperard|isbn=978-1-85733-625-2|pages=145–}}</ref><ref name=bj>{{cite book|first1=Colin|last1=Baker|author2=Sylvia Prys Jones|title=Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education|url=https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC&pg=PA367|year=1998|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-85359-362-8|pages=367–}}</ref><ref name="François Grosjean 1982 8">{{cite book|first=François|last=Grosjean|title=Life with Two Languages: An Introduction to Bilingualism|url=https://archive.org/details/lifewithtwolangu0000gros|url-access=registration|year=1982|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-53092-8|pages=[https://archive.org/details/lifewithtwolangu0000gros/page/8 8]–}}</ref> سواهيليءَ جو وسيع استعمال ۽ ان جي واڌاري سبب ملڪ ۾ ننڍين ٻولين جي استعمال ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي.<ref name=sim/><ref name="Matthias Brenzinger 1992 86">{{cite book|first=Matthias|last=Brenzinger|title=Language Death: Factual and Theoretical Explorations with Special Reference to East Africa|url=https://books.google.com/books?id=iKHOeLDvUVgC&pg=PA86|year=1992|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-013404-9|pages=86–}}</ref> خاص طور شهري علائقن ۾ ننڍڙا ٻار وڌندڙ تعداد ۾ سواهيليءَ کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا.<ref name="Elsevier">{{cite book|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|url=https://books.google.com/books?id=F2SRqDzB50wC&pg=PA1026|date=2010|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-087775-4|pages=1026–}}</ref> ڪِسواهيلي کان سواءِ نسلي برادرين جون ٻوليون (ECL) تدريس جي ٻوليءَ طور استعمال ڪرڻ جي اجازت ناهي. اهي مضمون طور بہ نہ پڙهايون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ شروعاتي تعليم ۾ ڪجهه حالتن ۾ غير رسمي طور استعمال ٿي سگهن ٿيون. ECL ۾ ٽيليويزن ۽ ريڊيو پروگرام نشر ڪرڻ تي پابندي آهي، ۽ اهڙي ٻوليءَ ۾ اخبار شايع ڪرڻ جي اجازت حاصل ڪرڻ لڳ ڀڳ ناممڪن آهي. دارالسلام يونيورسٽيءَ ۾ مقامي يا علائقائي آفريڪي ٻولين ۽ ادب جو ڪو بہ شعبو ناهي.<ref>{{cite journal |author=Henry R.T. Muzale |first2=Josephat M. |last2=Rugemalira |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/handle/10125/1802/muzalesmall.pdf |title=Researching and Documenting the Languages of Tanzania |journal=Language Documentation and Conservation |volume=2 |issue=1 |date=June 2008 |pages=68–108}}</ref> [[سانداوي ماڻهو]] هڪ اهڙي ٻولي ڳالهائين ٿا جيڪا بوٽسوانا ۽ نميبيا جي [[خوئي ٻوليون|خوئي ٻولين]] سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ [[هادزا ماڻهو|هادزا]] جي ٻوليءَ ۾ ساڳيا [[ڪلڪ وينجن]] موجود هجڻ باوجود، ان کي ممڪن طور هڪ [[اڪيلائي واري ٻولي]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |first=Roger |last=Blench |title=Archaeology, Language, and the African Past|url=https://books.google.com/books?id=uVc2AAAAQBAJ&pg=PA163 |date=2006 |publisher=Rowman Altamira |isbn=978-0-7591-1421-0 |page=163}}</ref> [[عراقو ماڻهو|عراقو ماڻهن]] جي ٻولي ڪوشيٽڪ آهي.<ref>[http://www.ethnologue.com/language/irk "Iraqw"]. ''Ethnologue''.</ref> === مذهب === {{Main|تنزانيا ۾ مذهب}} {{See also|تنزانيا ۾ عيسائيت|زنجبار ۾ اسلام}} {{bar box |title= تنزانيا ۾ مذهب (2020)<ref name="factbook"/> |titlebar = #ddd |left1= مذهب |right1= سيڪڙو |float= right |width=250px |bars= {{bar percent|[[عيسائيت]]|DodgerBlue|63.1}} {{bar percent|[[اسلام]]|MediumSeaGreen|34.1}} {{bar percent|[[روايتي آفريڪي مذهب|لوڪ مذهب]]|red|1.1}} {{bar percent|ٻيا|yellow|1.6}} }} مذهب بابت سرڪاري انگ اکر دستياب ناهن، ڇاڪاڻ تہ 1967ع کان پوءِ سرڪاري آدمشماري رپورٽن مان مذهب بابت سروي ختم ڪيا ويا.<ref>{{Cite book|chapter=Muslims in Tanzania: Quest for Equal Footing |title=Justice, Rights and Worship: Religion and Politics in Tanzania |editor1=Rwekaza S. Mukandala |editor2=S. Yahya-Othman |editor3=S.S. Mushi |editor4=L. Ndumbaro |last1=Liviga |first1=Athumani |first2=Zubeda |last2=Tumbo-Masabo |publisher=E & D Limited |year=2006 |isbn=9987411312 |location=Dar es Salaam |pages=149–150}}</ref> تنزانيا جي مذهبي منظرنامي ۾ [[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ نسلي رسمن سان لاڳاپيل روايتي آفريڪي مذهبن جو غلبو آهي. سواهيلي ٻوليءَ ۾ مذهب لاءِ لفظ ''ديني'' (''dini'') عام طور تي عالمي مذهبن، يعني عيسائيت ۽ اسلام، لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو مطلب اهو ٿئي ٿو تہ روايتي آفريڪي مذهبن جي پوئلڳن کي "بي مذهب" سمجهيو ويندو آهي. مذهبي وابستگي گهڻو ڪري غير واضح هوندي آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪي ماڻهو هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مذهبي سڃاڻپون اختيار ڪندا آهن (مثال طور عيسائي هجڻ سان گڏ روايتي آفريڪي مذهبي رسمون به ادا ڪرڻ)، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ مذهبي حدون لچڪدار ۽ حالتن مطابق هونديون آهن.<ref>{{Cite book |chapter=African Traditional Religion in Contemporary Tanzanian Society |title=In Justice Rights and Worship: Religion and Politics in Tanzania |editor-first1=Rwekaza S. |editor-last1=Mukandala |editor-first2=S. |editor-last2=Yahya-Othman |editor-first3=S.S. |editor-last3=Mushi |editor-first4=L. |editor-last4=Ndumbaro |pages=97–114|last1=Masanja |first1=Patrick |first2=Yussuf |last2=Lawi |publisher=E & D Limited|year=2006|isbn=9987411312|location=Dar es Salaam}}</ref> [[File:Stone Town, St. Joseph Cathedral.jpg|thumb|left|[[سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل، زنجبار|سينٽ جوزف ڪيٿولڪ ڪيٿيڊرل، زنجبار]]]] ''[[سي آءِ اي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]'' جي 2020ع جي هڪ اندازي موجب، آباديءَ جو 63.1 سيڪڙو [[عيسائي]]، 34.1 سيڪڙو [[مسلمان]]، 1.1 سيڪڙو روايتي آفريڪي مذهبن جا پيروڪار هئا، جڏهن تہ 1.6 سيڪڙو ماڻهن پنهنجو مذهب ظاهر نہ ڪيو. تنهن هوندي بہ، [[ايسوسيئيشن آف ريليجن ڊيٽا آرڪائيوز]] (ARDA) موجب، 2020ع تائين آباديءَ جو 55.3 سيڪڙو عيسائي، 31.5 سيڪڙو مسلمان، 11.3 سيڪڙو روايتي عقيدن جا پيروڪار، جڏهن تہ 1.9 سيڪڙو آبادي [[لامذهبيت|غير مذهبي]] يا ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ هئي.<ref name="arda">{{cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=219c#S_2 |title=National/Regional Profiles: Religion Indexes Tanzania |publisher=Association of Religion Data Archives |access-date=7 December 2023}}</ref> ARDA جي اندازي موجب 2020ع تائين تنزانيا جي مسلمانن جي اڪثريت سني هئي، جڏهن تہ شيعن جي هڪ ننڍڙي اقليت پڻ موجود هئي.<ref name="arda"/> زنجبار جي لڳ ڀڳ سموري آبادي مسلمان آهي.<ref name="factbook"/> مسلمانن مان 16 سيڪڙو [[احمديت|احمدي]]، 20 سيڪڙو [[غير فرقيوار مسلمان]]، 40 سيڪڙو [[سني]]، 20 سيڪڙو [[شيعو|شيعا]] ۽ 4 سيڪڙو [[تصوف|صوفي]] آهن.<ref>Pew Forum on Religious & Public life. 9 August 2012. Retrieved 29 October 2013.</ref> تنزانيا ۾ گهڻا شيعا ايشيائي/هندستاني نسل جا آهن.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90124.htm |title=Tanzania – International Religious Freedom Report 2007 |date=14 September 2007 |publisher=United States Department of State |access-date=7 December 2023}}</ref> تنزانيا ۾ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]]/[[کوجا]] ورثي سان تعلق رکندڙ نمايان شيعن ۾ [[محمد ديوجي]] ۽ [[امير ايڇ. جمال]] شامل آهن. عيسائي برادريءَ اندر [[ڪيٿولڪ چرچ]] سڀ کان وڏو گروهه آهي، جيڪو سمورن عيسائين جو 51 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.pewforum.org/2010/04/15/executive-summary-islam-and-christianity-in-sub-saharan-africa/|title=Tolerance and Tension: Islam and Christianity in Sub-Saharan Africa |last=Pew Forum on Religion & Public Life|year=2010 |website=PEW |access-date=21 January 2020}}</ref> پروٽيسٽنٽن ۾ [[لوٿرن]] ۽ [[موراوين چرچ|موراوين]] جو وڏو انگ ملڪ جي جرمن مشنري ماضي جي عڪاسي ڪري ٿو، جڏهن تہ [[اينگليڪن]] جو انگ تانگانيڪا جي برطانوي مشنري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ماڻهن جو وڌندڙ انگ [[پينٽيڪوسٽل ازم]] اختيار ڪري چڪو آهي، جڏهن تہ [[ايڊوينٽسٽ]] پڻ اسڪينڊينيويا ۽ آمريڪا مان ٿيندڙ ٻاهرين مشنري سرگرمين سبب وڌندڙ موجودگي رکن ٿا، خاص طور تي 20هين صديءَ جي پهرئين حصي دوران.<ref>{{Cite book |title=A History of the Church in Africa |url=https://archive.org/details/historychurchafr00sund |url-access=limited |last1=Sundkler |first1=Bengt |first2=Christopher |last2=Steed |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |isbn=978-0521583428 |location=Cambridge |page=1013}}</ref> انهن سڀني تي مختلف درجن ۾ والوکولي تحريڪ ([[اوڀر آفريڪي مذهبي جاڳرتا]]) جو اثر رهيو آهي، جيڪا [[ڪرشماتي عيسائيت|ڪرشماتي]] ۽ پينٽيڪوسٽل گروهن جي ڦهلاءَ لاءِ پڻ زرخيز ميدان ثابت ٿي آهي.<ref>{{cite journal |first=Moritz |last=Fischer |title="The Spirit helps us in our weakness": Charismatization of Worldwide Christianity and the Quest for an Appropriate Pneumatology with Focus on the Evangelical Lutheran Church in Tanzania |journal=[[Journal of Pentecostal Theology]] |year=2011 |volume=20 |pages=96–121|doi=10.1163/174552511X554573}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 20,000 [[جيوواه جا شاهد]] پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.jw.org/en/library/books/2023-Service-Year-Report-of-Jehovahs-Witnesses-Worldwide/2023-Country-and-Territory-Reports/|title=2023 Country and Territory Reports|publisher=[[Jehovah's Witnesses]]|access-date=20 September 2024}}</ref> ٻين مذهبي گروهن جون سرگرم برادريون پڻ موجود آهن، خاص طور تي سرزميني تنزانيا ۾، جن ۾ [[ٻڌمت|ٻڌ مت جا پيروڪار]]، [[تنزانيا ۾ هندو ڌرم|هندو]] ۽ [[بهائي مذهب|بهائي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108395.htm |title=Tanzania – International Religious Freedom Report 2008 |publisher=United States Department of State |date=19 September 2008 |access-date=7 December 2023}}</ref> === تعليم === {{Main|تنزانيا ۾ تعليم}} [[File:Nkrumah.JPG|thumb|right|[[دارالسلام يونيورسٽي]] ۾ نڪروما هال]] 2015ع ۾ تنزانيا ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي خواندگيءَ جي شرح 77.9 سيڪڙو هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 83.2 سيڪڙو ۽ عورتن جي 73.1 سيڪڙو هئي.<ref name="UNESCO_lit2015">{{cite web|url=http://uis.unesco.org/en/country/tz|title=Adult literacy rate, population 15+ years (both sexes, female, male)|publisher=[[UNESCO]]|work=[[UNESCO Institute for Statistics|UIS]] Data Centre|date=27 November 2016 |access-date=9 June 2022}}</ref> ٻارن لاءِ 15 سالن جي عمر تائين تعليم لازمي آهي.<ref name="worst">{{cite web |url=https://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/findings/2013TDA/tanzania.pdf |title=2013 Findings on the Worst Forms of Child Labor |publisher=U.S. Department of Labor |access-date=23 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627081436/https://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/findings/2013TDA/tanzania.pdf |archive-date=27 June 2017 |url-status=dead}}</ref> 2020ع ۾ 97 سيڪڙو ماڻهن پرائمري تعليم مڪمل ڪئي، جن ۾ 98.4 سيڪڙو عورتون ۽ 95.5 سيڪڙو مرد شامل هئا؛ 28.3 سيڪڙو ماڻهن ثانوي تعليم مڪمل ڪئي، جن ۾ 30 سيڪڙو عورتون ۽ 27 سيڪڙو مرد شامل هئا؛ جڏهن تہ 8 سيڪڙو ماڻهن اعليٰ تعليم مڪمل ڪئي، جن ۾ 7 سيڪڙو عورتون ۽ 8.5 سيڪڙو مرد شامل هئا.<ref name="unesco_educatoin">{{cite web |title=UNESCO United Republic of Tanzania |url=http://uis.unesco.org/en/country/tz |website=uis.unesco.org |publisher=UNESCO |access-date=9 June 2022 |language=en |date=2020}}</ref> تنزانيا لائبريري سروسز بورڊ 21 علائقائي، 18 ضلعي ۽ هڪ ڊويزنل لائبريري هلائي ٿو.<ref>Ilomo, C.S. "The history and work of Tanzania Library Service 1963–80. In ''Aspects of African Librarianship: A Collection of Writings''; Wise, M., Ed.; Mansell Publishing Limited: London, U.K., 1985; 98–153.</ref><ref>Mcharazo AA, Olden A.(2016) "Fifty years of Tanzania's national/public library service." ''Alexandria.'' (2):136-144.</ref> === صحت === {{Main|تنزانيا ۾ صحت}} {{See also|تنزانيا ۾ صحت جون خدمتون}} [[File:Life expectancy in Tanzania.svg|thumb|upright=1.2|متوقع عمر ۾ تبديلي]] 2012ع مطابق، ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 61 سال هئي.<ref name=who/> 2012ع ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح هر 1,000 جيئري ڄاول ٻارن مان 54 هئي.<ref name=who>{{cite web |title=United Republic of Tanzania: Health Profile |url=https://www.who.int/entity/gho/countries/tza.pdf |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20131026102522/http://www.who.int/entity/gho/countries/tza.pdf |url-status=dead |archive-date=26 October 2013 |publisher=[[World Health Organization]] |access-date=15 October 2014 |date=May 2014}}</ref> 2013ع ۾ [[مائرن جي موت جي شرح]] جو اندازو هر 100,000 جيئري ڄاول ٻارن تي 410 لڳايو ويو هو.<ref name=who/> 2010ع ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي مکيه سببن ۾ [[وقت کان اڳ ڄمڻ]] ۽ [[مليريا]] برابر هئا.<ref name="WHO World Health Statistics 2013">{{cite web |url=https://apps.who.int/iris/bitstream/10665/81965/1/9789241564588_eng.pdf |title=World Health Statistics |publisher=World Health Organization |year=2013 |access-date=15 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023061041/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/81965/1/9789241564588_eng.pdf |archive-date=23 October 2014 }}</ref> انهن ٻارن جي موت جا ٻيا اهم سبب، گهٽجندڙ ترتيب سان، [[مليريا]]، [[دستن جي بيماري|دست]]، ايڇ آءِ وي ۽ [[ارڙي]] هئا.<ref name="WHO World Health Statistics 2013"/> تنزانيا ۾ مليريا موت ۽ بيمارين جو سبب بڻجي ٿي ۽ ان جا ”تمام وڏا معاشي اثر“ آهن.<ref name="Progress">[http://www.rbm.who.int/ProgressImpactSeries/docs/report10-en.pdf "Focus on Mainland Tanzania", Roll Back Malaria Progress & Impact Series, The Roll Back Malaria Partnership, January 2012, accessed 19 October 2014] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312022725/http://www.rbm.who.int/ProgressImpactSeries/docs/report10-en.pdf |date=12 March 2013}}</ref>{{rp|page 13}} 2008ع ۾ ڪلينڪل مليريا جا لڳ ڀڳ 11.5&nbsp;ملين ڪيس هئا.<ref name="Progress"/>{{rp|page 12}} 2007–08ع ۾ ڇهن مهينن کان پنجن سالن جي عمر وارن ٻارن ۾ مليريا جي شرح [[ڪاگيرا علائقو|ڪاگيرا علائقي]] ۾، جيڪو وڪٽوريا ڍنڍ جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي، سڀ کان وڌيڪ 41.1 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ [[اروشا علائقو|اروشا علائقي]] ۾ سڀ کان گهٽ 0.1 سيڪڙو هئي.<ref name="Progress"/>{{rp|page 12}} 2010ع جي ''تنزانيا ڊيموگرافڪ اينڊ هيلٿ سروي 2010'' موجب، تنزانيا جي 15 سيڪڙو عورتن جي [[عورتن جي جينياتي عضون جي ڪٽائي]] (FGM) ڪئي وئي هئي<ref name="DHS">[http://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/references/2010TDHS.pdf Tanzania Demographic and Health Survey 2010], National Bureau of Statistics, Tanzania Ministry of Health and Social Welfare, April 2011</ref>{{rp|page 295}} ۽ تنزانيا جي 72 سيڪڙو مردن جو ختنو ٿيل هو.<ref name="DHS"/>{{rp|page 230}} عورتن جي جينياتي عضون جي ڪٽائي [[مانيئارا علائقو|مانيئارا]]، [[ڊوڊوما علائقو|ڊوڊوما]]، [[اروشا علائقو|اروشا]] ۽ [[سنگيدا علائقو|سنگيدا]] علائقن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي، جڏهن تہ [[زنجبار]] ۾ اها موجود ناهي.<ref name="DHS"/>{{rp|page 296}} مردن جي ختني جي شرح اوڀر وارن علائقن<ref name="cnn091015" /> ([[دارالسلام علائقو|دارالسلام]]، [[پواني علائقو|پواني]] ۽ [[موروگورو علائقو|موروگورو]] علائقا)، اتر وارن علائقن ([[ڪليمنجارو علائقو|ڪليمنجارو]]، [[تانگا علائقو|تانگا]]، اروشا ۽ مانيئارا علائقا) ۽ مرڪزي علائقن (ڊوڊوما ۽ [[سنگيدا علائقو|سنگيدا]] علائقا) ۾ 90 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي، جڏهن تہ اها رڳو ڏاکڻن مٿانهين علائقن ([[مبيا علائقو|مبيا]]، [[ارنگا علائقو|ارنگا]] ۽ [[رڪوا علائقو|رڪوا]] علائقا) ۾ 50 سيڪڙو کان گهٽ هئي.<ref name="DHS"/>{{rp|pages 6, 230}} 2012ع جي انگن اکرن موجب، 53 سيڪڙو آبادي پيئڻ جي پاڻيءَ جا بهتر ذريعا استعمال ڪندي هئي (جنهن جي وصف اهڙي ذريعي طور ڪئي وئي آهي، جيڪو ”پنهنجي اڏاوت ۽ بناوٽ جي لحاظ کان ٻاهرين آلودگي، خاص طور تي فضلي واري مادي کان، پاڻيءَ جي ذريعي کي محفوظ رکڻ جو امڪان رکي ٿو“) ۽ 12 سيڪڙو آبادي صفائيءَ جون بهتر سهولتون استعمال ڪندي هئي (جنهن جي وصف اهڙين سهولتن طور ڪئي وئي آهي، جيڪي ”انساني فضلي کي صفائيءَ واري طريقي سان انسانن جي رابطي کان الڳ رکڻ جو امڪان رکن ٿيون“، پر ان ۾ ٻين گهرن سان گڏيل يا عوامي استعمال لاءِ کليل سهولتون شامل نه آهن).<ref>[http://apps.who.int/gho/data/view.main.590 "Global Health Observatory Data Repository"]. World Health Organization.</ref> 21 جنوري 2025ع تي تنزانيا جي صدر [[ساميا سلوهو حسن]]، ايبولا جهڙي انتهائي وچڙندڙ بيماري [[ماربرگ وائرس]] جي وبا جي تصديق ڪئي. هن وبا تي ضابطو آڻڻ لاءِ ملڪ جي صلاحيت تي اعتماد جو اظهار ڪندي عوامي آگاهي ۽ صحت جي هدايتن تي عمل ڪرڻ جي اهميت تي زور ڏنو. حڪومت وائرس جي پکڙجڻ کي روڪڻ لاءِ قدم کڻي رهي آهي ۽ صورتحال کي سنڀالڻ لاءِ بين الاقوامي صحت جي تنظيمن سان سهڪار ڪري رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tanzania's President Samia Suhulu Hassan confirms Marburg virus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3e1v1nywy7o |access-date=21 January 2025 |website=www.bbc.com |date=20 January 2025 |language=en-GB}}</ref> === عورتون === [[File:Tanzanian tea farmers.jpg|thumb|تنزانيا جون عورتون چانهه جا پن چونڊيندي]] {{Main|تنزانيا ۾ عورتون}} عورتن ۽ مردن کي قانون آڏو برابري حاصل آهي.<ref name="cedaw">{{cite web |url=http://www.refworld.org/country,,CEDAW,,TZA,,56a88e944,0.html|title=Consideration of reports submitted by States parties under article 18 of the Convention, Seventh and eighth periodic reports of States parties due in 2014 : United Republic of Tanzania|author=<!--Not stated-->|date=3 December 2014|publisher=UN Committee on the Elimination of Discrimination Against Women (CEDAW)|access-date=17 October 2017}}</ref> حڪومت 1985ع ۾ [[عورتن خلاف هر قسم جي امتيازي سلوڪ جي خاتمي بابت ڪنوينشن]] (CEDAW) تي صحيحون ڪيون.<ref name="cedaw"/> تقريبن هر ڏهن مان ٽن عورتن ٻڌايو تہ هنن 18 سالن جي عمر کان اڳ [[جنسي تشدد]] جو تجربو ڪيو هو.<ref name="cedaw"/> [[عورتن جي جينياتي عضون جي ڪٽائي]] جي شرح گهٽجي وئي آهي.<ref name="cedaw"/> ٻار ڄڻڻ کان پوءِ اسڪول جي شاگردياڻين کي ٻيهر اسڪول ۾ داخل ڪيو وڃي ٿو.<ref name="cedaw"/> پوليس فورس جي انتظاميا صنفي ڊيسڪن کي عام پوليس ڪارروائين کان الڳ رکڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، تہ جيئن زيادتيءَ جو شڪار عورتن جي معاملن تي ڪارروائي دوران رازداريءَ کي وڌيڪ يقيني بڻائي سگهجي.<ref name="cedaw"/> عورتن ۽ ٻارن خلاف اڪثر زيادتيون ۽ تشدد خانداني سطح تي ٿين ٿا.<ref name="cedaw"/> [[تنزانيا جو آئين]] لازمي قرار ڏئي ٿو تہ [[تنزانيا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي سمورن چونڊيل ميمبرن مان گهٽ ۾ گهٽ 30 سيڪڙو عورتون هجن.<ref name="cedaw"/> تعليم ۽ تربيت ۾ صنفي فرق انهن عورتن ۽ ڇوڪرين جي ايندڙ زندگيءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="cedaw"/> بيروزگاريءَ جي شرح مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن ۾ وڌيڪ آهي.<ref name="cedaw"/> عورت ملازم جو [[زچگي جي موڪل]] جو حق پورهيت قانون تحت محفوظ آهي.<ref name="cedaw"/> == ثقافت == {{Main|تنزانيا جي ثقافت}} === فن === [[File:Amani-TT4798.jpg|هڪ [[ٽنگاٽنگا (مصوري)|ٽنگاٽنگا]] مصوري|thumb]] تنزانيا جي فن جي ٻن اسلوبن کي بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ٿي آهي.<ref name="Doling"/>{{rp|p. 17}} [[ٽنگاٽنگا (مصوري)|ٽنگاٽنگا]] مصوريءَ جو اسڪول، جنهن جو بنياد [[ايڊورڊ سعيد ٽنگاٽنگا]] وڌو، ڪينواس تي شوخ رنگن واري اينامل مصوريءَ تي مشتمل آهي، جنهن ۾ عام طور ماڻهن، جانورن يا روزاني زندگيءَ جي منظرن کي پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|p. 113}}<ref name="Doling"/>{{rp|p. 17}} ٽنگاٽنگا 1972ع ۾ وفات ڪئي؛ ٻين فنڪارن سندس اسلوب کي اختيار ڪري اڳتي وڌايو ۽ هاڻي هي صنف اوڀر آفريڪا ۾ سياحن لاءِ تيار ٿيندڙ فن جو سڀ کان اهم اسلوب بڻجي چڪي آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|p. 113}}<ref name="Doling"/>{{rp|p. 17}} تاريخي طور تنزانيا ۾ يورپي طرز جي باضابطه فني تربيت جا موقعا محدود هئا، تنهنڪري ڪيترائي فنڪار بڻجڻ جا خواهشمند تنزانيائي پنهنجي فني پيشي کي اڳتي وڌائڻ لاءِ ملڪ ڇڏي ويندا هئا.<ref name="Doling"/>{{rp|p. 17}} === ادب === {{Main|تنزانيائي ادب}} تنزانيا جي ادبي ثقافت بنيادي طور زباني روايتن تي ٻڌل آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|page 68}} زباني ادب جي اهم صنفن ۾ لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، ڳجهارتون، پهاڪا ۽ گيت شامل آهن.<ref name="Otiso"/>{{rp|page 69}} تنزانيا جي قلمبند ٿيل زباني ادب جو وڏو حصو سواهيلي ٻوليءَ ۾ آهي، جيتوڻيڪ ملڪ جي هر ٻوليءَ جي پنهنجي زباني ادبي روايت موجود آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|pages 68–69}} گهڻن نسلن تي ٻڌل سماجي بناوٽ جي ٽٽڻ سبب ملڪ جو زباني ادب زوال پذير ٿيو آهي، جنهن ڪري زباني ادب کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي ويو آهي؛ ان سان گڏ جديديت وڌڻ سان زباني ادب جي اهميت ۾ گهٽتائي پڻ آئي آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|page 69}} تنزانيا ۾ ڪتاب اڪثر مهانگا ۽ حاصل ڪرڻ ڏکيا هوندا آهن.<ref name="Otiso"/>{{rp|page 75}}<ref name="Doling">Tim Doling (1999) ''Tanzania Arts Directory''. Visiting Arts</ref>{{rp|page 16}} تنزانيائي ادب جو گهڻو حصو سواهيلي يا انگريزي ٻوليءَ ۾ آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|page 75}} تنزانيا جي تحريري ادب جي اهم شخصيتن ۾ [[شعبان رابرٽ]] (جنهن کي سواهيلي ادب جو پيءُ سمجهيو وڃي ٿو)، [[انيسيٽي ڪيٽيريزا]]، محمد صالح فارسي، فراجي ڪاتالمبولا، آدم شافي آدم، [[محمد سعيد عبدالله]]، [[پيٽر ڪي. پالانگيو]]، سعيد احمد محمد خميس، محمد سليمان محمد، [[ايوفريز ڪيزيلاهابي]]، [[گيبريل روهمبيڪا]]، [[ابراهيم حسين]]، [[مئي باليسيديا|مئي ماتيرو باليسيديا]]، [[فادي متانگا]]، [[عبدالرزاق گرنا]] ۽ [[پينينا موهانڊو|پينينا او. ملاما]] شامل آهن.<ref name="Otiso"/>{{rp|pages 76–8}} === موسيقي === {{Main|تنزانيا جي موسيقي}} [[File:Ngoma Tanzania.jpg|thumb|right|تنزانيائي نگومـا گروپ]] ٻين ملڪن وانگر، تنزانيا جي موسيقي پڻ مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي ۽ هنڌ، ماڻهن، ماحول ۽ موقعي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي. [[Baraza la Sanaa la Taifa|BASATA]] پاران تنزانيا ۾ بيان ڪيل موسيقيءَ جون صنفون [[نگوما موسيقي|نگوما]]، [[موزيڪي وا ڊانسي|ڊانسي]]، [[ڳائڻ وارو ٽولو|ڪوايا]] ۽ [[تاراب]] آهن، جڏهن تہ [[بونگو فلاوا|بونگو فلاوا]] کي 2001ع ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Askew_02">{{Cite book |last=Askew |first=Kelly |url=https://books.google.com/books?id=i7riV5SvDe8C |title=Performing the Nation: Swahili Music and Cultural Politics in Tanzania |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2002 |isbn=978-0-226-02981-8 |location=[[Chicago]] |pages=27–67, 276 |language=en |access-date=2 June 2022 |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622125241/https://www.google.com/books/edition/Performing_the_Nation/i7riV5SvDe8C?hl=en&gbpv=0 |url-status=live}}</ref><ref name="Ivaska_11">{{cite book |last1=Ivaska |first1=Andrew |title=Cultured States: Youth, Gender, and Modern Style in 1960s Dar Es Salaam |date=2011 |publisher=[[Duke University Press]] |location=[[Durham, North Carolina|Durham, NC]] |isbn=978-0-8223-4770-5 |page=78 |url=https://books.google.com/books?id=lVxVFJRiRO8C |access-date=5 June 2022 |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605084059/https://books.google.com/books?id=lVxVFJRiRO8C |url-status=live}}</ref> سنگيلي 2000ع واري ڏهاڪي جي وچ کان [[دارالسلام]] جي غير رٿابندي ڪيل آبادين، جن کي ''اوسواهيليني'' چيو وڃي ٿو، جي غير سرڪاري موسيقي رهي آهي ۽ 2020ع کان اها جديد مرڪزي ڌارا جي سڀ کان نئين موسيقي صنف آهي.<ref name="Hutchinson_18">{{cite news |last1=Hutchinson |first1=Kate |title='This cuts across society': how singeli music went from Tanzania to the world |url=https://www.theguardian.com/music/2018/dec/17/this-cuts-across-society-how-singeli-music-went-from-tanzania-to-the-world |access-date=26 June 2022 |work=[[The Guardian]] |date=17 December 2018 |location=[[Kampala, Uganda]] |language=en}}</ref> نگوما ''(بانٽو ٻولين ۾، جنهن جي معنيٰ ناچ، ڍول ۽ تقريب آهي)''<ref name="Stone_08">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=XEeTAgAAQBAJ |title=The Garland Handbook of African Music |publisher=[[Routledge]] |year=2008 |isbn=9781135900014 |editor-last=Stone |editor-first=Ruth M. |location=[[New York City|New York]] |pages=14, 46–50, 136–137 |language=en |access-date=2 June 2022 |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622125242/https://www.google.com/books/edition/The_Garland_Handbook_of_African_Music/XEeTAgAAQBAJ?hl=en |url-status=live}}</ref><ref name="Kaduma_78">{{Cite thesis |last=Kaduma |first=Godwin Z. |title=A theatrical description of five Tanzanian dances. |publisher=[[University of Dar es Salaam]] |place=Dar es Salaam |year=1978}}</ref> هڪ روايتي ناچ واري موسيقي آهي، جيڪا تنزانيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پکڙيل موسيقي رهي آهي.<ref name="Njogu_07">{{Cite book |last1=Njogu |first1=Kimani |url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ |title=Songs and Politics in Eastern Africa |last2=Maupeu |first2=Herv |publisher=[[Mkuki na Nyota|Mkuki na Nyota Publishers Ltd]] |year=2007 |isbn=978-9987-08-108-0 |location=[[Dar es Salaam|Dar es Salaam, Tanzania]] |pages=241–246 |language=en |chapter=Music and Politics in Tanzania: a case study of Nyota-wa-Cigogo |access-date=2 June 2022 |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622125242/https://www.google.com/books/edition/Songs_and_Politics_in_Eastern_Africa/q_lWEAAAQBAJ?hl=en |url-status=live}}</ref><ref name="Edmondson_07">{{Cite book |last=Edmondson |first=Laura |url=https://books.google.com/books?id=7EPcIVSHESEC |title=Performance and Politics in Tanzania: The Nation on Stage |publisher=[[Indiana University Press]] |year=2007 |isbn=978-0-253-11705-2 |editor-last=McNaughton |editor-first=Patrick |location=[[Bloomington, Indiana|Bloomington, IN]] |language=en |access-date=2 June 2022 |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622125242/https://www.google.com/books/edition/Performance_and_Politics_in_Tanzania/7EPcIVSHESEC?hl=en |url-status=live}}</ref> ڊانسي شهري جاز يا بينڊ موسيقي آهي.<ref name="Njogu_07" /><ref name="Mahenge_22">{{Cite journal |last=Mahenge |first=Elizabeth |date=16 April 2022 |title=Matumizi ya Mbinu ya Usimulizi katika Kuibua Dhamira ya Ukombozi wa Kisiasa Kusini mwa Afrika: Uchunguzi wa Nyimbo Teule za Muziki wa Dansi nchini Tanzania 1940-1990 |trans-title=Use of Narrative Techniques in Raising the Demand for Political Liberation in Southern Africa: An Examination of Selected Dance Music Songs in Tanzania 1940-1990 |url=http://www.journals.udsm.ac.tz/index.php/mj/article/view/4823 |journal=[[University of Dar es Salaam|Chuo Kikuu cha Dar es Salaam]] |volume=40 |language=sw |issue=40 |archive-date=17 August 2022 |access-date=9 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817003755/http://www.journals.udsm.ac.tz/index.php/mj/article/view/4823 |url-status=dead }}</ref> تاراب، [[سواهيلي ٻولي|ڪِسواهيلي]] ۾ ڳايل شاعري آهي، جنهن سان عام طور سازن جو، خاص طور تارن وارن سازن جو بينڊ گڏ هوندو آهي، ۽ ان دوران ٻڌندڙن کي اڪثر، پر هميشه نه، ناچڻ ۽ تاڙيون وڄائڻ لاءِ همٿايو ويندو آهي.<ref name="Njogu_07" /> ڪوايا نوآبادياتي دور ۾ اصل ۾ رڳو چرچ جي موسيقيءَ تائين محدود هئي، پر هاڻي اها تعليمي، سماجي ۽ سياسي تقريبن جو هڪ غير مذهبي حصو پڻ بڻجي چڪي آهي.<ref name="Stone_08" /><ref name="Edmondson_07" /> [[بونگو فلاوا]] تنزانيا جي پاپ موسيقي آهي، جيڪا 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ''موزيڪي وا ڪِزازي ڪِپيا'' مان نڪتي، جنهن جي معنيٰ ”نئين نسل جي موسيقي“ آهي ۽ جنهن جي شروعات 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ٿي هئي. ڪِزازي ڪِپيا تي بنيادي اثر [[ريگي]]، [[رڌم اينڊ بلوز|آر اين بي]] ۽ [[هپ هاپ]] جا هئا، جڏهن تہ پوءِ واري بونگو فلاوا تي تاراب ۽ ڊانسي جا بنيادي اثر رهيا.<ref name="Kerr_18">{{cite journal |last1=Kerr |first1=David |title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam |journal=[[Journal of African Cultural Studies]] |date=2 January 2018 |volume=30 |issue=1 |pages=65–80 |doi=10.1080/13696815.2015.1125776 |url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776 |publisher=[[Routledge]] |s2cid=146229942 |language=en |issn=1369-6815 |access-date=5 June 2022 |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622130033/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13696815.2015.1125776 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> بونگو فلاوا تي تازن ٽن اثرن ۾ 2010ع واري ڏهاڪي دوران [[آفريڪي مقبول موسيقي|افروپاپ]]، ۽ 2020ع کان [[ڏکڻ آفريڪا]] جو [[اماپيانو]] ۽ تنزانيا جو سنگيلي شامل آهن.<ref name="Suriano_11">{{Cite journal |last=Suriano |first=Maria |title=Hip-Hop and Bongo Flavour Music in Contemporary Tanzania: Youths' Experiences, Agency, Aspirations and Contradictions |url=https://www.ajol.info/index.php/ad/article/view/74118 |journal=[[Africa Development]] |year=2011 |volume=36 |issue=3–4 |pages=113–126 |doi=10.1080/00020184.2011.628800 |s2cid=163049425 |issn=0850-3907 |access-date=2 June 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602182528/https://www.ajol.info/index.php/ad/article/view/74118 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref><ref name="Perullo_05">{{Cite journal |last=Perullo |first=Alex |year=2005 |title=Hooligans and heroes: Youth identity and hip-hop in Dar es Salaam, Tanzania |url=https://www.jstor.org/stable/4187688 |journal=[[Africa Today]] |publisher=[[Indiana University Press]] |volume=51 |issue=4 |pages=75–101 |doi=10.1353/at.2005.0045 |jstor=4187688 |s2cid=144975952 |access-date=5 June 2022 |archive-date=9 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609092118/https://www.jstor.org/stable/4187688 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> سنگيلي نگوما موسيقيءَ جي هڪ صنف آهي، جيڪا دارالسلام جي اتر-اولهه ۾ واقع مانزيسي نالي ''اوسواهيليني'' علائقي مان شروع ٿي. هڪ ايم سي تيز رفتار تاراب موسيقيءَ تي فن پيش ڪري ٿو، جنهن جي رفتار اڪثر 200 کان 300 [[ٽيمپو|بيٽ في منٽ (BPM)]] جي وچ ۾ هوندي آهي، جڏهن تہ عورتون ناچ ڪنديون آهن. ايم سي جي جنس موجب انداز عام طور نمايان طور مختلف هوندا آهن. مرد ايم سي عام طور تي تيز رفتار ريپ پيش ڪندا آهن، جڏهن تہ عورت ايم سي اڪثر ڪوايا انداز ۾ فن پيش ڪنديون آهن.<ref name="Hutchinson_18" /> آزاديءَ کان 1993ع تائين موسيقيءَ جي سموري رڪارڊنگ ۽ ورڇ BASATA جي سخت نگراني هيٺ هئي، جيڪا بنيادي طور [[ريڊيو تنزانيا دارالسلام]] (RTD) وسيلي ڪئي ويندي هئي.<ref name="Perullo_07">{{cite book |last1=Perullo |first1=Alex |editor1-last=Brennan |editor1-first=James R |title=Dar es Salaam. Histories from an Emerging African Metropolis |date=2007 |publisher=[[British Institute of Eastern Africa|British Institute]] and [[Mkuki na Nyota|Mkuki na Nyota Publishers Ltd]] |isbn=978-9987-08-107-3 |pages=250–272 |url=https://books.google.com/books?id=8PdWEAAAQBAJ |language=en |chapter=" Here's a Little Something Local": An Early History of Hip Hop in Dar es Salaam, Tanzania, 1984-1997 |access-date=5 June 2022 |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605084058/https://books.google.com/books?id=8PdWEAAAQBAJ |url-status=live}}</ref> ان وقت رڳو تنزانيا جي چئن صنفن—نگوما، تاراب، ڪوايا ۽ ڊانسي—کي رڪارڊ يا نشر ڪرڻ جي اجازت هئي. 1993ع واري براڊڪاسٽنگ سروسز ايڪٽ خانگي نشرياتي نيٽ ورڪن ۽ رڪارڊنگ اسٽوڊيوز جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite act |date=11 June 1994 |type=Act |legislature=Parliament of the United Republic of Tanzania |title=The Broadcasting Services Act, 1993 |language=en |url=https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf |access-date=9 June 2022 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927135508/https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Perullo |first1=Alex |title=Live from Dar es Salaam: Popular Music and Tanzania's Music Economy |date=2011 |publisher=[[Indiana University Press]] |location=[[United States]]: [[Indiana]] |isbn=978-0-253-00150-4 |url=https://books.google.com/books?id=VePJDAAAQBAJ |access-date=5 June 2022 |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605084058/https://books.google.com/books?id=VePJDAAAQBAJ |url-status=live}}</ref> 1993ع واري ايڪٽ کان ڪجهه سال اڳ هپ هاپ دارالسلام، اروشا ۽ موانزا ۾ ڪنهن حد تائين پنهنجون پاڙون پختيون ڪري چڪو هو. اهو ''اوزنگوني''، يعني اوسٽر بي ۽ مساڪي جهڙن امير علائقن، جتي بين الاقوامي اسڪول موجود هئا، ۾ انگريزي هپ هاپ پرفارمنس کان بدلجي ''اوسواهيليني'' مان شروع ٿيندڙ ڪِسواهيلي ٻوليءَ جي ڪِزازي ڪِپيا پرفارمنس ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو.<ref name="Saleh_J">{{cite web |last1=Nne |first1=Juma |title=Saleh J – Tanzanian Swahili rap pioneer |url=https://www.africanhiphop.com/saleh-j-tanzanian-swahili-rap-pioneer/ |website=Africanhiphop.com |access-date=5 June 2022 |language=en |date=1 October 2001 |archive-date=21 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421082113/https://www.africanhiphop.com/saleh-j-tanzanian-swahili-rap-pioneer/ |url-status=live}}</ref> ريڊيو نشريات جي آزاديءَ کان پوءِ بونگو فلاوا سڄي ملڪ ۽ باقي وڏين آفريڪي ڍنڍن واري علائقي ۾ پکڙجي ويو.<ref name="Kerr_18" /> ==== قومي ترانو ==== {{Listen| filename= Tanzanian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga| title= تنزانيا جو قومي ترانو| description= آمريڪا جي نيوي بينڊ پاران پيش ڪيل تنزانيا جو قومي ترانو<ref>{{Cite web |year=1967 |title=United States Navy Ceremonial Music and National Anthems |url=https://www.navyband.navy.mil/media/ceremonial |access-date=3 June 2022 |website=United States Navy Band |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407200810/https://www.navyband.navy.mil/media/ceremonial |url-status=live}}</ref> |header= <big>[[مونگو اباريڪي آفريڪا]]</big>| type= music| pos= right}} تنزانيا جو قومي ترانو ”[[مونگو اباريڪي آفريڪا]]“ (خدا آفريڪا کي برڪت ڏئي) آهي. ان جا ڪِسواهيلي ٻوليءَ جا ٻول ”[[نڪوسي سيڪيليل آئي آفريڪا]]“ مان ترتيب ڏنل آهن، جيڪو ڏکڻ آفريڪي موسيقار [[اينوڪ سونٽونگا]] 1897ع ۾ ترتيب ڏنو هو.<ref>[http://www.sahistory.org.za/people/enoch-mankayi-sontonga Enoch Mankayti Sontonga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104014124/http://www.sahistory.org.za/people/enoch-mankayi-sontonga |date=4 November 2013}}, SAHistory.org.za, access-date 22 January 2020</ref> ”نڪوسي سيڪيليل آئي آفريڪا“ هڪ پين آفريڪي گيت بڻجي ويو، جنهن کي تنزانيا، [[زامبيا]] ۽ اپارٿائيڊ جي خاتمي کان پوءِ [[ڏکڻ آفريڪا]] جي موجوده قومي ترانن ۾ اختيار ڪيو ويو.<ref name="Millennium">{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=U_VRAQAAMAAJ&q=%22Sajiwandani%22 |title=''Millennium'' |publisher=Ministry of Information and Broadcasting Services |date=2000 |page=3}}</ref> اهو اڳ [[زمبابوي]] ۽ [[نميبيا]] جي قومي ترانن ۾ پڻ استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ ان جي جاءِ نون اصل قومي ترانن ورتي. هڪ ٻيو حب الوطنيءَ وارو گيت [[Tanzania Nakupenda Kwa Moyo Wote|تنزانيا، تنزانيا]] آهي. === ميڊيا === {{Main|تنزانيا ۾ ميڊيا}} * [[تنزانيا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] === سئنيما === {{Main|تنزانيا جي سئنيما}} تنزانيا ۾ ”بونگو مووي“ جي نالي سان مشهور فلمي صنعت موجود آهي.<ref>{{Cite web |date=2 April 2021 |title=Investments key to Bongo films growth |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/the-beat/investments-key-to-bongo-films-growth-2576026 |access-date=7 August 2024 |website=The Citizen |language=en}}</ref> ملڪ ۾ هڪ بين الاقوامي فلمي ميلو، [[زنجبار بين الاقوامي فلمي ميلو]]، پڻ منعقد ٿيندو آهي. === رانديون === {{Main|تنزانيا ۾ رانديون}} [[File:Tanzania National Main Stadium.jpg|thumb|right|[[نيشنل اسٽيڊيم (تنزانيا)|بينجمن مڪاپا نيشنل اسٽيڊيم]]، [[دارالسلام]]]] [[فٽبال]] سڄي ملڪ ۾ تمام گهڻي مقبول آهي.<ref name="Wairagala">{{cite book |first=Wakabi |last=Wairagala |title=Tanzania |url=https://books.google.com/books?id=tViQJkGh06YC&pg=PA36 |year=2004 |publisher=Gareth Stevens Pub. |isbn=978-0-8368-3119-1 |page=36}}</ref> دارالسلام جا سڀ کان مشهور [[تنزانيائي پريميئر ليگ|پيشور فٽبال ڪلب]] [[ينگ آفريڪنز ايف. سي.]] ۽ [[سمبا ايس. سي.]] آهن.<ref>{{cite book |first=Annabel |last=Skinner |title=Tanzania & Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=yF5KZPlooGIC&pg=PA96 |year=2005 |publisher=New Holland Publishers |isbn=978-1-86011-216-4 |page=96 }}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[تنزانيا فٽبال فيڊريشن]] ملڪ ۾ فٽبال جو انتظام ڪندڙ ادارو آهي. ٻين مشهور راندين ۾ [[باسڪيٽ بال]]، [[نيٽ بال]]، باڪسنگ، [[والي بال]]، [[ايٿليٽڪس (راند)|ايٿليٽڪس]] ۽ [[رگبي يونين|رگبي]] شامل آهن.<ref name="Wairagala"/><ref>{{cite book|first=Bev|last=Pritchett|title=Tanzania in Pictures|url=https://books.google.com/books?id=GoKnbA1c1DsC&pg=PA53|date= 2007|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-8571-8|pages=53–}}</ref> نيشنل اسپورٽس ڪائونسل، جيڪا ''بارازا لا ميچيزو لا تائيفا'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، اطلاعات، نوجوانن، راندين ۽ ثقافت واري وزارت جي ماتحت ملڪ ۾ راندين جو انتظام ڪندڙ ادارو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.tanzaniasports.com/sportbodies/nsc/|title=NSC|website=Tanzania Sports|date=October 2011|language=en-US|access-date=5 January 2020}}</ref> {{Clear}} == پڻ ڏسو == {{Portal|تنزانيا|آفريڪا|ملڪ}} * [[تنزانيا جو خاڪو]] * [[تنزانيا ۾ ڪووڊ-19 جي عالمي وبا]] == حوالا == {{reflist|colwidth=30em}} == ذريعا == * {{Free-content attribution | title= UNESCO Science Report: towards 2030 | publisher= UNESCO | page numbers = | source = | documentURL= http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf | license statement URL = | license= CC BY-SA IGO. 3.0 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sister project links|Tanzania|voy=Tanzania}} * {{official website}} * {{Wikiatlas|Tanzania}} * {{OSM relation|195270}} * [https://web.archive.org/web/20190715192340/http://opendata.go.tz/ تنزانيا جا بنيادي انگ اکر]، جيڪي قومي شماريات بيورو پاران [[کليل ڊيٽا]] طور شايع ڪيا ويا (15 جولاءِ 2019ع تي محفوظ ڪيل) {{Tanzania topics}} {{Navboxes |title= تنزانيا سان لاڳاپيل مضمون |list1= {{Regions of Tanzania}} {{Countries of Africa}} {{Somali Plate}} {{Countries and territories bordering the Indian Ocean}} {{East African Community}} {{Southern African Development Community}} {{African Union}} {{Commonwealth of Nations}} {{Former German colonies}} {{World Constitutional Convention call signatories}} }} {{Authority control}} {{Coord|6|S|35|E|display=title}} [[زمرو:تنزانيا| ]]<!--please leave the empty space as standard--> [[زمرو:تنزانيا ۾ 1964ع جون قيامون]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون جمهوريائون]] [[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:گهٽ ترقي يافته ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻيون جرمن نوآباديون]] [[زمرو:آفريڪي يونين جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:1964ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي سواهيلي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:عالمي آئيني ڪنوينشن جي سڏ تي صحيح ڪندڙ ملڪ]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:تنزانيا]] [[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:آفريڪي يونين جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀرين آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:سواحلي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] 16xeibxxritkbgn8686ocdmsinrk1ze 4 47319 415108 414797 2026-09-27T05:14:11Z ListeriaBot 10240 Wikidata list updated [V2] 415108 wikitext text/x-wiki {{bots|allow=ListeriaBot}} روان سال ۾ اڄ جي تاريخ يعني '''{{#time:d F|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}''' تي ڄمڻ (پيدا ٿيڻ وارن ماڻهن جي فهرست هيٺ درج آهي، پَڪ سان (يقيناً) ان ۾ ڪيترائي ماڻهو اڃا به جيئرا (زندهه) حيات هوندا. آخري نئين سر شروعات: <onlyinclude>{{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}</onlyinclude> == فهرست == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?date_node wikibase:timePrecision "11"^^xsd:integer . ?date_node wikibase:timeValue ?date . FILTER (year(?date) > 1899) FILTER (day(?date) = day(now())) FILTER (month(?date) = month(now())) ?item p:P569/<http://www.wikidata.org/prop/statement/value/P569> ?date_node . ?item wdt:P31 wd:Q5 . OPTIONAL {?item wdt:P570 ?dod} FILTER (!bound(?dod)) } ORDER BY DESC(?date) ?item |columns=P18,P569:تاريخ پيدائش,label:ماڻهو,وضاحت,P106,P39,P27,P735 |thumb=125 |autolist=fallback |links=local }} {| class='wikitable sortable' ! عکس ! تاريخ پيدائش ! ماڻهو ! وضاحت ! پيشو ! position held ! شهريت ! ذاتي نالو |- | | data-sort-value="1970" | 1970-09-27 | [[ذوالفقار هاليپوٽو]] | | [[سياستدان]] | | | |- | [[فائل:Aitzaz ahsan.jpg|center|125px]] | data-sort-value="1945" | 1945-09-27 | [[اعتزاز احسن]] | | [[سياستدان]]<br/>''[[:d:Q808967|barrister]]'' | ''[[:d:Q61078567|Leader of the Opposition in the Senate of Pakistan]]''<br/>''[[:d:Q50385075|Leader of the House for the Senate of Pakistan]]''<br/>''[[:d:Q109748850|Federal Minister for Interior]]'' | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | |} {{Wikidata list end}} [[زمرو:اڄ جي تاريخ ڄمڻ وارا ماڻهو]] [[زمرو:مارچ جون پيدائشون]] 9kc12w70h9j05qyrv1tjnzm76ubd17i 0 47581 415070 414187 2026-09-26T18:10:11Z InternetArchiveBot 13773 Add 25 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415070 wikitext text/x-wiki {{Short description|آرٿروپوڊن جو طبقو}} {{Automatic taxobox | fossil_range = {{fossilrange|Carboniferous|Present|earliest=400}} ابتدائي گروهه [[ڊيوونين دور]] کان سڃاتو وڃي ٿو | image = Insects - Neoptera - Paleoptera - Apterygota.jpg<!--See talk page before editing--> | image_caption = حشرات جو جسم ٽن حصن تي مشتمل هوندو آهي: وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] وارو مٿو، ٽن جوڙن ٽنگن واري [[ڇاتي (آرٿروپوڊ جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ ٽڪرن ۾ ورهايل پيٽ. ڪيترن ئي گروهن ۾ پرن جا ٻه جوڙا پڻ هوندا آهن. | display_parents = 2 | taxon = Insecta | authority = [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ([[سسٽيما نيچري جو ڏهون ڇاپو|1758ع]]) | subdivision_ranks = ذيلي گروهه | subdivision = * [[آرڪيوگناٿا]] * [[ڊائڪونڊيليا]] ** [[زائجينٽوما]] ** [[ٽيريگوٽا]] | synonyms = * ايڪٽوگناٿا * اينٽوميڊا }} [[File:Insect world of motion.webm|thumb|حشرات چرپر سان ڀرپور دنيا ۾ رهن ٿا. هي [[اڪنٿوسيفالا ٽرمينالس|پنن جهڙين ٽنگن وارو جيت]] هوا ۾ لڏندڙ گاهه تي چڙهي ٿو ۽ پوءِ اڏامي وڃي ٿو.]] '''جیت'' یا '''حشرات''' ([[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''{{lang|la|insectum}}'' مان) '''انسڪٽا''' [[طبقو (حياتيات)|طبقي]] سان واسطو رکندڙ [[غير ڪرنگھيدار جانور]] آهن. اهي [[آرٿروپوڊ]] فائلم جو سڀ کان وڏو گروهه آهن. <!--Please do not try to add humorous remarks here: that will only get you blocked from editing like the six folks who tried doing just that recently. --> حشرات وٽ [[ٻاهريون ڍانچو]]، ٽن حصن تي مشتمل جسم ([[حشرات جي جسماني بناوت#مٿو|مٿو]]، [[ڇاتي (حشرات جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ [[پيٽ (حشرات جي جسماني بناوت)|پيٽ]])، جوڙدار [[آرٿروپوڊ جي ٽنگ|ٽنگن]] جا ٽي جوڙا، [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي. حشرات جانورن جو سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه آهن، جن جا ڏهه لک کان وڌيڪ [[نسل (حياتيات)|نسل]] بيان ڪيا ويا آهن؛ اهي جانورن جي بيان ڪيل سمورن نسلن جي اڌ کان وڌيڪ حصي جي نمائندگي ڪن ٿا. حشرات جو [[اعصابي سرشتو]] هڪ [[حشرات جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. حشرات پنهنجي جسم جي پاسن تي موجود [[ساهه سوراخ (آرٿروپوڊ)|جوڙن ۾ ترتيب ڏنل سوراخن]] جي هڪ سرشتي وسيلي [[حشرات جو تنفسي سرشتو|هوا ۾ ساهه کڻن ٿا]]، جيڪي [[ٽريڪيا#غير ڪرنگهي وارا جانور|ننڍين نلين]] سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ هوا کي سڌو جسم جي بافتن تائين پهچائيندا آهن. تنهنڪري سندن رت آڪسيجن کڻي نه ٿو هلي؛ اهو رڳو جزوي طور نالين ۾ محدود هوندو آهي ۽ ان جو ڪجهه حصو کليل [[هيموسيل]] ۾ گردش ڪندو آهي. حشرات بنيادي طور پنهنجي [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] وسيلي ڏسن ٿا، جڏهن ته انهن وٽ اضافي طور ننڍيون [[سادي اک|ساديون اکيون]] پڻ هونديون آهن. ڪيترائي حشرات [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضون]] وسيلي آواز ٻڌي سگهن ٿا. سندن [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] حسي گراهڪن وسيلي ڪم ڪندي آهي، جيڪي عام طور اينٽينائن ۽ وات جي حصن تي موجود هوندا آهن. اڪثر حشرات [[آنا ڏيندڙ جانور|آنا ڏئي]] نسل وڌائين ٿا. حشرات جي واڌ سندن نه ڇڪجندڙ ٻاهرئين ڍانچي سبب محدود هوندي آهي، تنهنڪري سندن واڌ ويجهه دوران ڪيترائي ڀيرا [[کل لاهڻ|کل لاهڻي]] پوندي آهي. اڻ بالغ مرحلا اڪثر جسماني بناوت، عادتن ۽ رهائش جي لحاظ کان بالغ حشرات کان مختلف هوندا آهن. [[مڪمل روپ مٽائڻ|چئن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ گروهن ۾ عام طور لڳ ڀڳ بي حرڪت [[پيوپا]] وارو مرحلو هوندو آهي. بالغ حشرات عام طور هلڻ ۽ اڏامڻ وسيلي چرپر ڪندا آهن؛ ڪجهه ترڻ جي صلاحيت پڻ رکن ٿا. حشرات اهي واحد غير ڪرنگهي وارا جانور آهن، جيڪي پنهنجي طاقت سان مسلسل اڏام ڪري سگهن ٿا؛ [[حشرات جي اڏام]] جو ارتقا رڳو هڪ ڀيرو ٿيو. ڪيترائي حشرات گهٽ ۾ گهٽ پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو [[آبي حشرات|پاڻيءَ ۾]] گذارين ٿا ۽ انهن جا [[لاروا]] گلڦڙن وسيلي ساهه کڻن ٿا؛ ڪجهه نسلن جا بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن. ڪجهه نسل، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ جيت]]، پاڻيءَ جي سطح تي هلي سگهن ٿا. حشرات گهڻو ڪري اڪيلا رهن ٿا، پر ڪجهه، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[ماڪوڙو|ماڪوڙا]] ۽ [[اڏوهيون]]، [[اعليٰ سماجيت|سماجي]] هوندا آهن ۽ وڏين، منظم [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونين]] ۾ رهن ٿا. ٻيا، جهڙوڪ [[ڪن ڪينچلو|ڪن ڪينچلا]]، مادراڻي سنڀال ڪن ٿا ۽ پنهنجن آنن ۽ ٻچن جي حفاظت ڪن ٿا. حشرات ڪيترن ئي طريقن سان هڪٻئي سان رابطو ڪري سگهن ٿا. نر [[پتنگو|پتنگا]] وڏي فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا. ٻيا نسل آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا: ڪرڪيٽ [[اسٽرائيڊيوليشن|پنهنجا پر هڪٻئي سان گسائي آواز پيدا ڪن ٿا]]، جيئن ساٿيءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ۽ ٻين نرن کي پري رکن. [[جگنو|ليمپائرڊ ڀنگ]] روشنيءَ وسيلي هڪٻئي سان رابطو ڪن ٿا. [[نامڪمل روپ مٽائڻ|ٽن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ حشرات ۾ پيوپا وارو مرحلو نه هوندو آهي؛ اهي [[نمف (حياتيات)|نمف]] جي ڪيترن مرحلن مان گذرندا آهن، جن ۾ هر ايندڙ مرحلو بالغ حشر سان وڌيڪ مشابهت رکندو آهي. [[قديم حياتياتي دور]] مان تمام وڏي جسامت وارن حشرات جا پنڊ پهڻ مليا آهن، جن ۾ [[ميگانيسوپٽيرا|وڏا ڀنڀوري جهڙا حشرات]] پڻ شامل آهن، جن جي پرن جي پکيڙ {{convert|55|to|70|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه بظاهر [[گلدار ٻوٽا|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل طور ارتقا پذير]] ٿيا آهن. انسان ڪيترن حشرات کي [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جاندار]] سمجهن ٿا، خاص طور انهن کي جيڪي فصلن کي نقصان پهچائين ٿا، ۽ انهن کي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] ۽ ٻين طريقن سان ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ٻيا حشرات [[طفيلائيت|طفيل]] هوندا آهن ۽ [[حشرات سبب ٿيندڙ بيمارين جي فهرست|بيمارين]] جا [[ناقل (وبائيات)|ناقل]] بڻجي سگهن ٿا. حشرات مان [[زيرگي|زيرگي ڪندڙ جاندار]] ڪيترن گلدار ٻوٽن جي نسل وڌائڻ ۽ اهڙيءَ ريت انهن جي ماحولياتي سرشتن لاءِ لازمي آهن. ڪيترائي حشرات نقصانڪار حشرات جو شڪار ڪرڻ سبب ماحولياتي طور فائديمند آهن، جڏهن ته ڪجهه سڌو معاشي فائدو پڻ ڏين ٿا. خاص طور ٻن نسلن کي وڏي معاشي اهميت حاصل آهي ۽ انهن کي ڪيترائي سؤ سال اڳ گهريلو بڻايو ويو هو: [[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جا ڪيڙا]] [[ريشم]] لاءِ ۽ [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] [[ماکي]] لاءِ. دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي ڄاڻي واڻي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا. انساني سرگرميون [[حشرات جي حياتياتي گوناگونيت]] تي سنگين اثر وجهي رهيون آهن. == لفظ جو بڻ بنياد == لفظ '''حشر''' لاءِ انگريزي لفظ انسیڪٽ ''insect''، [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ انسيڪٽم {{lang|la|insectum}}<!--past participle--> مان نڪتل آهي، جيڪو ان {{lang|la|in}} + سيڪو {{lang|la|sĕco}}، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ جي معنيٰ رکي ٿو،<ref>{{cite dictionary |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dinseco1 |title=insĕco |last1=Lewis |first1=Charlton T. |last2=Short |first2=Charles |dictionary=A Latin Dictionary |publisher=Perseus Digital Library |date=1879}}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ حشرات جو جسم ڄڻ ٽن حصن ۾ ورهايل نظر اچي ٿو. [[پليني بزرگ]] هن لاطيني لفظ کي رائج ڪيو، جنهن [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ اينٽومون {{lang|grc|ἔντομον}} ''éntomon''، يعني ”حشر“ يا جيت (جيئن [[حشراتيات]] ۾) جو [[لفظي ترجمو]] ڪيو هو. اهو لفظ وري {{lang|grc|[[wikt:ἔντομος|ἔντομος]]}} اينٽوموس ''éntomos''، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ مان نڪتل هو؛<ref name="Liddell">{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/ntomos |title=ἔντομος |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |work=A Greek-English Lexicon |publisher=Perseus Digital Library |date=1940}}</ref> [[ارسطو]] پڻ پنهنجي حياتياتي درجي بنديءَ ۾ [[ارسطو جي حياتيات#درجي بندي|جاندارن جي هن طبقي]] لاءِ اهو اصطلاح سندن ٽڪرن ۾ ورهايل جسم جي حوالي سان استعمال ڪيو هو. انگريزي لفظ ''insect'' پهريون ڀيرو 1601ع ۾ [[فليمون هالينڊ]] پاران پليني جي ڪيل ترجمي ۾ ملي ٿو.<ref name="etymonline">{{cite dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&allowed_in_frame=0 |title=insect (n.) |dictionary=[[آن لائين ايٽيمولوجيڪل ڊڪشنري]] |last=Harper |first=Douglas |author2=McCormack, Dan |date=November 2001 |page=1 |access-date=1 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111164850/http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&allowed_in_frame=0 |archive-date=11 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ezglot.com/words.php?w=insect&l=eng |title=insect translations |website=ezglot.com}}</ref> == حشرات ۽ ٻيا ”جيت“ == === امتيازي خاصيتون === عام ڳالهه ٻولهه ۾ حشرات ۽ ٻين زميني [[سنڌي|سنڌپيرن]] کي اڪثر '''جيت'''{{efn|[[نيوزيلينڊ جو عجائب گهر]] لکي ٿو ته ”روزمره جي ڳالهه ٻولهه“ ۾ ''جيت'' مان مراد ”گهٽ ۾ گهٽ ڇهن ٽنگن وارا زميني سنڌپير، جهڙوڪ حشرات، ڪوريئڙا ۽ سئوپيرا“ هوندا آهن.<ref>[https://www.tepapa.govt.nz/discover-collections/read-watch-play/science/your-bug-questions-answered/what-bug-insects-arachnids "What is a bug? Insects, arachnids, and myriapods"] at Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa website. Accessed 10 March 2022.</ref> ”اهي جيت جيڪي حشرات ناهن“ بابت هڪ باب ۾ حشراتيات جي ماهر گلبرٽ والڊبائوئر سئوپيرن، هزارپيرن، عنڪبوتين (ڪوريئڙن، [[اوپيليونيز|ڊگهن ٽنگن وارن عنڪبوتين]]، وڇن، [[مائيٽ|مائيٽن]]، چگرن ۽ چچڙن) سان گڏ ڪجهه زميني سخت کل وارن جاندارن ([[سو بگ|سو بگن]] ۽ [[پل بگ|پل بگن]]) جو به ذڪر ڪري ٿو.<ref name="Waldbauer 1998">{{cite book |last=Waldbauer |first=Gilbert |title=The Handy Bug Answer Book |publisher=Visible Ink |year=1998 |url=https://archive.org/details/handybuganswerbo00wald/page/5/mode/2up |pages=1, 5–26 |isbn=978-1-57859-049-0}}</ref>}} يا رينگندڙ ننڍڙا جاندار چيو ويندو آهي. حشراتيات جا ماهر ڪنهن حد تائين ”جيت“ جو نالو هڪ محدود درجي، يعني [[حقيقي جيت|حقيقي جيتن]] لاءِ مخصوص رکن ٿا، جيڪي [[هيميپٽيرا]] سلسلي جا حشرات آهن، جهڙوڪ [[سيڪاڊا]] ۽ [[ڍال جيت]].<ref name="Waldbauer 1998"/> ٻيا زميني سنڌپير، جهڙوڪ [[سئوپيرو|سئوپيرا]]، [[هزارپيرو|هزارپيرا]]، [[ڪاٺ جي جوءِ|ڪاٺ جون جوئون]]، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[مائيٽ|مائيٽ]] ۽ [[وڇون]]، ڪڏهن ڪڏهن حشرات سمجهيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ پڻ ڳنڍيل ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي.<ref name="Chinery intro 1993">{{cite book |last=Chinery |first=Michael |date=1993 |chapter=Introduction |title=Insects of Britain & Northern Europe |url=https://archive.org/details/insectsofbritain0000chin_b6n3_03ed |edition=3rd |location=London |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-00-219918-6 |pages=[https://archive.org/details/insectsofbritain0000chin_b6n3_03ed/page/11 11]–13}}</ref> بالغ حشرات ئي اهڙا سنڌپير آهن، جن ۾ پر ٿي سگهن ٿا؛ سندن سيني تي وڌ ۾ وڌ پرن جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پر هجن يا نه هجن، بالغ حشرات کي سندن ٽن حصن واري جسماني بناوت مان سڃاڻي سگهجي ٿو، جنهن ۾ مٿو، سينو ۽ پيٽ شامل آهن؛ سندن سيني تي ٽنگن جا ٽي جوڙا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}} <gallery class="center" mode="nolines" widths="175" heights="175" caption="حشرات ۽ ٻيا ”جيت“، جيڪي حشرات سان ڀلجي سگهن ٿا"> File:Gemeine Heidelibelle (Sympetrum vulgatum) 4 (cropped).jpg|'''حشر'''<!--هن گروهه ڏانهن اشارو-->: ڇهه ٽنگون، ٽن حصن وارو جسم<br/>(مٿو، سينو، پيٽ)،<br/>پرن جا وڌ ۾ وڌ ٻه جوڙا File:Wolfsspinne Trochosa Rose-20190905-RM-081613 (cropped).jpg|[[ڪوريئڙو]]: اٺ ٽنگون،<br/>ٻن حصن وارو جسم File:Armadillidium_vulgare_001.jpg|[[ڪاٺ جي جوءِ]]: ٽنگن جا ست جوڙا، جسم جا ست ڀاڱا<!--حقيقت ۾ سيني جا، پر هن ڪيپشن لاءِ تمام فني اصطلاح آهي--><br/>(مٿي ۽ پڇ سميت) File:Scolopendra viridicornis nigra (cropped).jpg|[[سئوپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،<br/>هر ڀاڱي تي هڪ جوڙو File:Milli's on the back (cropped).jpg|[[هزارپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،<br/>هر ڀاڱي تي ٻه جوڙا </gallery>=== حياتياتي گوناگونيت === {{Main|حشرات جي حياتياتي گوناگونيت}} [[File:Eukaryote species pie tree.png|thumb|upright=1.75|سڀني [[حقيقي مرڪزياتي جاندار|حقيقي مرڪزياتي جاندارن]] مان لڳ ڀڳ اڌ حشرات آهن (خاڪي جي کاٻي پاسي).]] حشرات جي [[نسل (حياتيات)|نسلن]] جي ڪل تعداد بابت اندازن ۾ گهڻو فرق آهي. اندازو آهي ته دنيا ۾ حشرات جا شايد لڳ ڀڳ 55 لک نسل موجود آهن، جن مان لڳ ڀڳ ڏهه لک نسلن کي بيان ڪري نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="Stork2018">{{cite journal |last=Stork |first=Nigel E. |title=How Many Species of Insects and Other Terrestrial Arthropods Are There on Earth? |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=7 January 2018 |volume=63 |issue=1 |pages=31–45 |doi=10.1146/annurev-ento-020117-043348 |pmid=28938083 |doi-access=free}}</ref> اهي [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي|فنجائين]] سميت سڀني حقيقي مرڪزياتي جاندارن جي نسلن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو آهن.<ref>{{cite journal |last=Erwin |first=Terry L. |year=1982 |title=Tropical forests: their richness in Coleoptera and other arthropod species |journal=The Coleopterists Bulletin |volume=36 |pages=74–75 |url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=16 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923014947/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&isAllowed=y |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون [[سلسلو (حياتيات)|سلسلا]] [[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت)، [[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا)، [[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون)، [[هائيمينوپٽيرا]] (ڀنڀوريون، ڪوليون ۽ ماکيءَ جون مکيون) ۽ [[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا) آهن؛ انهن مان هر هڪ سلسلي جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="Stork2018"/>{{-}} <gallery class=center mode=packed widths=150 heights=150 caption="حشرات انتهائي گوناگون آهن. پنجن گروهن مان هر هڪ جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن."> File:Palomena prasina MHNT Léguevin Blanc.jpg|حقيقي جيت<br/>([[هيميپٽيرا]]) File:Peacock butterfly (Aglais io) 2.jpg|پوپٽ ۽ پتنگا<br/>([[ليپيڊوپٽيرا]]) File:Asilidae by kadavoor.jpg|مکيون<br/>([[ڊپٽيرا]]) File:Specimen of Podalonia tydei (Le Guillou, 1841) (cropped).jpg|ڀنڀوريون<br/>([[هائيمينوپٽيرا]]) File:7-Spotted-Ladybug-Coccinella-septempunctata-sq1.jpg|ڀونئرا<br/>([[ڪوليوپٽيرا]]) </gallery>=== ورڇ ۽ رهائشگاهون === <gallery class=center mode=packed widths=165 heights=165 caption="حشرات برف، مٺي پاڻي، گرم علائقن، ريگستان ۽ سمنڊ جهڙين مختلف رهائشگاهن ۾ ملن ٿا."> File:Boreus hyemalis 5930585 (cropped).jpg|برف تي برفاني وڇون-مک ''[[بوريس هائيمالس]]'' File:Dytiscus marginalis larva.jpg|تلاءَ ۾ وڏي ٽٻي هڻندڙ ڀونئري ''[[ڊائٽسڪس مارجينالس]]'' جو لاروا File:Green Orchid Bee (Euglossa dilemma) (7406599274).jpg|وچ آمريڪا جي سائي آرڪڊ مک ''[[يوگلوسا ڊائليما]]'' File:SGR laying (cropped).jpg|ريگستاني ماڪڙ ''[[شسٽوسرڪا گريگاريا]]'' واريءَ ۾ آنا ڏيندي File:Halobates sp. (Heteroptera Gerridae), 20 August 2011, Castle Beach, Kailua (Oahu), Hawaii03 (cropped).jpg|هوائي جي سامونڊي ڪناري تي سامونڊي سطح تي هلندڙ ''[[هالوبٽيز]]'' </gallery>حشرات هر کنڊ ۽ لڳ ڀڳ هر زميني [[رهائشگاهه]] ۾ پکڙيل آهن. معتدل علائقن جي ڀيٽ ۾ [[گرم علائقو|گرم علائقن]]، خاص ڪري [[گرم علائقائي برساتي ٻيلو|گرم علائقائي برساتي ٻيلن]] ۾ حشرات جا نسل گهڻو وڌيڪ آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}} دنيا جي مختلف علائقن تي حشراتيات جي ماهرن طرفان تحقيق جو مقدار تمام مختلف رهيو آهي. برطانوي ٻيٽن جو تمام تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي، تنهنڪري گلن ۽ ڪرينسٽن 2014ع ۾ لکيو ته اتي ڄاڻايل لڳ ڀڳ 22,500 نسلن جو انگ حقيقي تعداد کان شايد پنج سيڪڙو جي اندر آهي؛ سندن چوڻ موجب ڪئناڊا ۾ بيان ڪيل 30,000 نسل يقيناً اتي موجود حقيقي تعداد جي اڌ کان وڌيڪ آهن. هو وڌيڪ لکن ٿا ته آمريڪي [[آرڪٽڪ]] ۾ ڄاڻايل 3,000 نسلن جو انگ به گهڻو ڪري درست هجڻ گهرجي. ان جي ابتڙ، گرم علائقن ۽ [[ڏاکڻو اڌ گولو|ڏاکڻي اڌ گولي]] ۾ موجود حشرات جي نسلن جي وڏي اڪثريت شايد اڃا تائين بيان نه ڪئي وئي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}} لڳ ڀڳ 30,000 کان 40,000 [[آبي حشر|آبي حشرات]] جا نسل مٺي پاڻيءَ ۾ رهن ٿا؛ جڏهن ته سامونڊي حشرات تمام ٿورا آهن، شايد رڳو هڪ سئو کن نسل.<ref name="Crook 2018">{{cite web |last1=Crook |first1=Glynis |title=Marine insects: small but significant |url=https://www.dw.com/en/why-are-there-so-few-insects-at-sea/a-44388348 |publisher=Deutsche Welle |access-date=2 December 2023}}</ref> [[برفاني وڇون-مک|برفاني وڇون-مکيون]] جهڙا حشرات [[آرڪٽڪ حياتياتي نظام|آرڪٽڪ]] سميت سرد رهائشگاهن ۽ اوچن جبلائي علائقن ۾ به چڱيءَ طرح زنده رهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Hågvar |first=Sigmund |title=A review of Fennoscandian arthropods living on and in snow |journal=[[European Journal of Entomology]] |volume=107 |issue=3 |year=2010 |pages=281–298 |doi=10.14411/eje.2010.037 |bibcode=2010EJEnt.107..281H |url=http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003622/http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-date=22 September 2017 |url-status=live}}</ref> [[ريگستاني ماڪڙ|ريگستاني ماڪڙون]]، ڪوليون، ڀونئرا ۽ اڏوهيون ڌرتيءَ جي ڪجهه انتهائي گرم ۽ خشڪ ماحولن، جهڙوڪ [[سونوران ريگستان]]، سان مطابقت پيدا ڪري چڪا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.desertmuseum.org/books/nhsd_inverts.php |title=Invertebrates: A Vertebrate Looks at Arthropods |publisher=[[ايريزونا-سونورا ريگستاني عجائب گهر]] |access-date=21 May 2013}}</ref> == نسلي ارتقا ۽ ارتقا == === خارجي نسلي ارتقا === حشرات [[سنڌپير|سنڌپيرن]] ۾ هڪ [[ڪلئڊ]]، يعني هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان نڪتل قدرتي گروهه، ٺاهين ٿا.<ref name=misof>{{cite journal |last1=Misof |first1=Bernhard |display-authors=etal |title=Phylogenomics resolves the timing and pattern of insect evolution |url=https://archive.org/details/sim_science_2014-11-07_346_6210/page/763 |journal=[[Science (journal)|Science]] |date=7 November 2014 |volume=346 |issue=6210 |pages=763–767 |doi=10.1126/science.1257570 |pmid=25378627 |bibcode=2014Sci...346..763M }}</ref> ڪجير ۽ ساٿين (2016ع) جي ڪيل [[نسلي ارتقا|نسلي ارتقائي]] تجزيي موجب حشرات [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] جاندارن ۾ شامل آهن، جن جا جسم ڀاڱن ۾ ورهايل ۽ ڇهه ٽنگون هونديون آهن؛ سندن سڀ کان ويجها مائٽ [[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) آهن.<ref name="Kjer Simon Yavorskaya 2016">{{Cite journal |last1=Kjer |first1=Karl M. |last2=Simon |first2=Chris |author2-link=Chris Simon (biologist) |last3=Yavorskaya |first3=Margarita |last4=Beutel |first4=Rolf G. |date=2016 |title=Progress, pitfalls and parallel universes: a history of insect phylogenetics |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=13 |issue=121 |page=121 |doi=10.1098/rsif.2016.0363 |pmid=27558853 |pmc=5014063}}</ref> {{clade|style=line-height:100% |label1=[[ڇهه پيرا]] |1={{clade |1={{clade |1=[[ڪوليمبولا]] (اسپرنگ ٽيل) [[File:Orchesella cincta (43480678534) (cropped).jpg|80px]] |2=[[پروٽورا]] (مخروطي مٿا) [[File:Protura.png|80px]] }} |2={{clade |1=[[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) [[File:Campodea spec. (Campodeidae), Elst (Gld), the Netherlands (cropped).jpg|120px]] |2='''حشرات''' (= ايڪٽوگناٿا) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|100px]] }} }} }} === اندروني نسلي ارتقا === اندروني نسلي ارتقا [[پولينيئوپٽيرا]] لاءِ وپفلر ۽ ساٿين جي 2019ع واري تحقيق،<ref name="Wipfler Letsch Frandsen 2019">{{cite journal |last1=Wipfler |first1=Benjamin |last2=Letsch |first2=Harald |last3=Frandsen |first3=Paul B. |last4=Kapli |first4=Paschalia |last5=Mayer |first5=Christoph |last6=Bartel |first6=Daniela |last7=Buckley |first7=Thomas R. |last8=Donath |first8=Alexander |last9=Edgerly-Rooks |first9=Janice S. |last10=Fujita |first10=Mari |last11=Liu |first11=Shanlin |display-authors=5 |date=February 2019 |title=Evolutionary history of Polyneoptera and its implications for our understanding of early winged insects |journal=[[PNAS]] |volume=116 |issue=8 |pages=3024–3029 |doi=10.1073/pnas.1817794116 |pmid=30642969 |pmc=6386694 |bibcode=2019PNAS..116.3024W |doi-access=free}}</ref> [[پيرانيئوپٽيرا]] لاءِ جانسن ۽ ساٿين جي 2018ع واري تحقيق،<ref name="Johnson 2018">{{cite journal |last1=Johnson |first1=Kevin P. |last2=Dietrich |first2=Christopher H. |last3=Friedrich |first3=Frank |last4=Beutel |first4=Rolf G. |last5=Wipfler |first5=Benjamin |last6=Peters |first6=Ralph S. |last7=Allen |first7=Julie M. |last8=Petersen |first8=Malte |last9=Donath |first9=Alexander |last10=Walden |first10=Kimberly K. O. |last11=Kozlov |first11=Alexey M. |last12=Podsiadlowski |first12=Lars |last13=Mayer |first13=Christoph |last14=Meusemann |first14=Karen |last15=Vasilikopoulos |first15=Alexandros |last16=Waterhouse |first16=Robert M. |last17=Cameron |first17=Stephen L. |last18=Weirauch |first18=Christiane |last19=Swanson |first19=Daniel R. |last20=Percy |first20=Diana M. |last21=Hardy |first21=Nate B. |last22=Terry |first22=Irene |last23=Liu |first23=Shanlin |last24=Zhou |first24=Xin |last25=Misof |first25=Bernhard |last26=Robertson |first26=Hugh M. |last27=Yoshizawa |first27=Kazunori |display-authors=5 |title=Phylogenomics and the evolution of hemipteroid insects |journal=[[PNAS]] |volume=115 |issue=50 |date=26 November 2018 |issn=0027-8424 |doi=10.1073/pnas.1815820115 |pages=12775–12780 |pmid=30478043 |pmc=6294958 |bibcode=2018PNAS..11512775J |doi-access=free}}</ref> ۽ [[هولوميٽابولا]] لاءِ ڪجير ۽ ساٿين جي 2016ع واري تحقيق تي ٻڌل آهي.<ref name="Kjer Simon Yavorskaya 2016"/> بيان ڪيل موجوده نسلن جا انگ اسٽورڪ (2018ع) مان ورتل آهن؛ جن گروهن جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل آهن، تن جا انگ ٿلهن اکرن ۾ ڏنل آهن.<ref name="Stork2018"/> {{clade|style=font-size:85%;line-height:85% |label1='''حشرات''' |1={{clade |label1=[[مونوڪونڊيليا]] |1=[[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل، 513 نسل) [[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]] |label2=[[ڊائڪونڊيليا]] |2={{clade |1=[[زائجينٽوما]] (سلور فش، فائر برئٽ ۽ فش ماٿ، 560 نسل) [[File:Silverfish 2007-2 (white background).jpg|100px]] |label2=[[پٽيريگوٽا]] |sublabel2=''[[حشر جو پر|پر]]'' |2={{clade |label1=[[پيليئوپٽيرا]] |1={{clade |1=[[اوڊوناٽا]] (ڀنڀوريون ۽ ڊيمسل فلائي، 5,899 نسل) [[File:Illustrations of Exotic Entomology II 47 ('LIBELLULA AXILENA').jpg|70px]] |2=[[ايفيميروپٽيرا]] (مئي مکيون، 3,240 نسل) [[File:Isonychia sicca.jpeg|80px]] }} |label2=[[نيئوپٽيرا]] |sublabel2=''پر پيٽ مٿان ويڙهجي سگهن ٿا'' |2={{clade |label1=[[پولينيئوپٽيرا]] |1={{clade |1={{clade |1=[[زوراٽيرا]] (فرشتي حشرات، 37 نسل) [[File:Zorotypus guineensis (white background).jpg|60px]] |2=[[ڊرماپٽيرا]] (ڪن جيت، 1,978 نسل) [[File:Earwig on white background.jpg|60px]] }} |2={{clade |1=[[پليڪوپٽيرا]] (پٿر مکيون، 3,743 نسل) [[File:Neoperla_clymene_hor.png|70px]] |2={{clade |1=[[آرٿوپٽيرا]] (ماڪڙون، ڪرڪيٽ ۽ ڪيٽيڊڊ، 23,855 نسل) [[File:Gryllidae_usda.png|50px]] |2={{clade |1={{clade |label1=[[نوٽوپٽيرا]] |1={{clade |1=[[گريلوبلاٽوڊيا]] (برفاني رينگندڙ، 34 نسل) [[File:Grylloblattidae (white background).jpg|70px]] |2=[[مينٽوفاسماٽوڊيا]] (گليڊيئيٽر، 15 نسل) [[File:Mantophasma zephyra (white background).jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[فاسماٽوڊيا]] (لٺ حشرات، 3,014 نسل) [[File:Stick insect line diagram.png|70px]] |2=[[ايمبيوپٽيرا]] (ڄار اڻيندڙ، 463 نسل) [[File:Embia_major_hor.png|80px]] }} }} |label2=[[ڊڪٽيوپٽيرا]] |2={{clade |1=[[مينٽوڊيا]] (مينٽس، 2,400 نسل) [[File:Stagmomantis carolina usda hor.png|80px]] |2=[[بلاٽوڊيا]] (ڪاڪروچ ۽ اڏوهيون، 7,314 نسل) [[File:Temnopteryx species Zebra Cockroach (white background).jpg|60px]] }} }} }} }} }} |label2=[[يوميٽابولا]] |2={{clade |label1=[[پيرانيئوپٽيرا]] |1={{clade |1=[[پسڪوڊيا]] (ڪتابي جوئون، ڇال جون جوئون ۽ رت چوسيندڙ جوئون، 11,000 نسل) [[File:Psocoptera (white background).jpg|45px]] [[File:Lipeurus forficulatus f.png|40px]] |label2=[[ڪونڊائلوگناٿا]] |2={{clade |1=[[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت، '''103,590''' نسل) [[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]] |2=[[ٿائسانوپٽيرا]] (ٿرپس، 5,864 نسل) [[File:Thrips (PSF) (white background).png|40px]] }} }} |label2=[[هولوميٽابولا]] |sublabel2=''لاروا، پيوپا'' |2={{clade |1=[[هائيمينوپٽيرا]] (سا فلائي، ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون، '''116,861''' نسل) [[File:European wasp white bg.jpg|70px]] |label2=[[اپاراگلوساٽا]] |2={{clade |label1=[[نيوروپٽيروئڊيا]] |1={{clade |label1=[[ڪوليوپٽيريڊا]] |1={{clade |1=[[اسٽريپسيپٽيرا]] (وڪڙيل پرن واريون مکيون، 609 نسل) [[File:Elenchus koebelei.jpg|70px]] |2=[[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا، '''386,500''' نسل) [[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]] }} |label2=[[نيوروپٽيريڊا]] |2={{clade |1=[[رافڊيوپٽيرا]] (نانگ مکيون، 254 نسل) [[File:Raphidia icon.png|70px]] |2={{clade |1=[[نيوروپٽيرا]] (ليس ونگ، 5,868 نسل) [[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]] |2=[[ميگالوپٽيرا]] (آلڊر مکيون ۽ ڊابسن مکيون، 354 نسل) [[File:Corydalus cornutus illustration (rotated).png|70px]] }} }} }} |label2=[[پانورپيڊا]] |2={{clade |label1=[[ايمفيسمينوپٽيرا]] |1={{clade |1=[[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا، '''157,338''' نسل) [[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]] |2=[[ٽريڪوپٽيرا]] (ڪيڊس مکيون، 14,391 نسل) [[File:RHYACOPHILA DORSALIS Male Pont Forge de Sailly Watigny 02 MHNT.jpg|70px]] }} |label2=[[اينٽليوفورا]] |2={{clade |1=[[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون، '''155,477''' نسل) [[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]] |2={{clade |1=[[ميڪوپٽيرا]] (وڇون مکيون، 757 نسل) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|70px]] |2=[[سائفوناپٽيرا]] (پسو، 2,075 نسل) [[File:Pulex irritans female ZSM (white background).jpg|40px]] }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} === درجابندي === ==== شروعاتي درجابندي ==== {{further|ارسطو جي حياتيات#درجابندي|سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات}} {{cladogram|title=1758ع ۾ لينيئس جي حشرات جي ستن سلسلن جي سڃاڻپ واري ڪنجي جو خاڪو<ref name="Winsor 1976"/> |cladogram={{clade|style=font-size:85%;line-height:95% |sublabel1='''[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]]''' |1={{clade |sublabel1=بي پر |label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ اپٽيرا|اپٽيرا]] |1=[[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]] |sublabel2=پرن وارا |2={{clade |sublabel1=ٻن پرن وارا |label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڊپٽيرا|ڊپٽيرا]] |1=[[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]] |sublabel2=چئن پرن وارا |2={{clade |sublabel1=اڻ برابري وارا جوڙا |1={{clade |sublabel1=اڳيان پر مڪمل سخت |label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڪوليوپٽيرا|ڪوليوپٽيرا]] |1=[[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]] |sublabel2=اڳيان پر جزوي سخت |label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هيميپٽيرا|هيميپٽيرا]] |2=[[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]] }} |sublabel2=هڪجهڙا جوڙا |2={{clade |sublabel1=ڇلرن وارا پر |label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ليپيڊوپٽيرا|ليپيڊوپٽيرا]] |1=[[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]] |sublabel2=جھليدار پر |2={{clade |sublabel1=ڏنگ کان سواءِ |label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ نيوروپٽيرا|نيوروپٽيرا]] |1=[[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]] |sublabel2=ڏنگ سان |label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هائيمينوپٽيرا|هائيمينوپٽيرا]] |2=[[File:European wasp white bg.jpg|70px]] }} }} }} }} }} }} }} {{Clear}} [[ارسطو]] پهريون شخص هو، جنهن حشرات کي هڪ الڳ جاندار گروهه طور بيان ڪيو. هن پنهنجي ''[[قدرتي ڏاڪڻ]]'' ۾ انهن کي جانورن جي ٻئي سڀ کان هيٺين درجي تي رکيو؛ يعني [[خودبخود پيدائش|خودبخود پيدا ٿيندڙ]] اسپنجن ۽ ڪيڙن کان مٿي، پر سخت خول وارن سامونڊي گونگهن کان هيٺ. سندس اها درجابندي ڪيترين صدين تائين استعمال ٿيندي رهي.<ref>{{cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |publisher=Bloomsbury |date=2014 |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=[https://archive.org/details/lagoonhowaristot0000lero_m5a9/page/111 111]–119}}</ref> 1758ع ۾ پنهنجي ''[[سسٽيما نيچري]]'' ۾،<ref name=Linn1758>{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. |edition=[[10th edition of Systema Naturae|10th]] |publisher=Holmiae (Laurentii Salvii) |year=1758 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |access-date=22 September 2008 |language=la |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010032456/https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |archive-date=10 October 2008 |url-status=live}}</ref> [[ڪارل لينيئس]] جانورن جي بادشاهت کي ڇهن طبقن ۾ ورهايو، جن مان هڪ [[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]] هو. هن پرن جي بناوت جي بنياد تي حشرات جا ست سلسلا قائم ڪيا. انهن ۾ بي پر اپٽيرا، ٻن پرن وارا ڊپٽيرا ۽ چئن پرن وارا پنج سلسلا شامل هئا: مڪمل سخت اڳين پرن وارا ڪوليوپٽيرا؛ جزوي سخت اڳين پرن وارا هيميپٽيرا؛ ڇلرن وارن پرن وارا ليپيڊوپٽيرا؛ جھليدار پرن پر [[ڏنگ]] کان سواءِ نيوروپٽيرا؛ ۽ جھليدار پرن ۽ ڏنگ وارا هائيمينوپٽيرا.<ref name="Winsor 1976">{{cite journal |last=Winsor |first=Mary P. |year=1976 |title=The development of Linnaean insect classification |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |volume=25 |issue=1 |pages=57–67 |jstor=1220406 |doi=10.2307/1220406 |bibcode=1976Taxon..25...57W}}</ref> [[ژان بيپٽسٽ ڊي لامارڪ]] پنهنجي 1809ع واري ''[[فلسفي زولوجيڪ]]'' ۾ حشرات کي اڻ ڪرنگهي جاندارن جي نون [[شاخ (حياتيات)|شاخن]] مان هڪ قرار ڏنو.<ref name=Gould2011>{{cite book |last=Gould |first=Stephen Jay |author-link=Stephen Jay Gould |title=The Lying Stones of Marrakech |url={{GBurl |id=wApMpVmi-5gC |p=130}} |year=2011 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06167-5 |pages=130–134}}</ref> [[جارج ڪيوويئر]] پنهنجي 1817ع واري ''[[لي ريني انيمال]]'' ۾ سڀني جانورن کي جسماني بناوت جي لحاظ کان چئن وڏين ”شاخن“ ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي، جنهن ۾ سنڌپير ۽ حلقيدار ڪيڙا شامل هئا.<ref>{{cite book |last=De Wit |first=Hendrik C. D. |title=Histoire du Développement de la Biologie, Volume III |publisher=Presses Polytechniques et Universitaires Romandes |date=1994 |pages=94–96 |isbn=978-2-88074-264-5}}</ref> اها ترتيب 1828ع ۾ جنينيات جي ماهر [[ڪارل ارنسٽ فون بيئر]]، 1857ع ۾ حيوانيات جي ماهر [[لوئي اگاسيز]] ۽ 1860ع ۾ تقابلي تشريحيات جي ماهر [[رچرڊ اوون]] پڻ اختيار ڪئي.<ref name=Valentine2004/> 1874ع ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] جانورن جي بادشاهت کي ٻن ذيلي بادشاهتن ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ گهڻ خلوي جانورن لاءِ ميٽازوئا هئي. ان ۾ پنج شاخون هيون، جن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي.<ref>{{cite book |last1=Haeckel |first1=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |title=Anthropogenie oder Entwickelungsgeschichte des menschen |url=https://archive.org/details/anthropogenieod05haecgoog |year=1874 |page=202 |language=de |publisher=W. Engelmann}}</ref><ref name=Valentine2004>{{cite book |last=Valentine |first=James W. |title=On the Origin of Phyla |url={{GBurl |id=DMBkmHm5fe4C |p=8}} |year=2004 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-84548-7 |pages=7–8}}</ref> ==== جديد درجابندي ==== {{See also|حشرات جي سلسلن جي فهرست}} روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل [[نظاميات]] ۾ عام طور [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] کي [[اعليٰ طبقو (حياتيات)|اعليٰ طبقي]] جو درجو ڏنو ويو آهي،{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=180}} ۽ ان ۾ چار گروهه سڃاتا ويا آهن: حشرات (ايڪٽوگناٿا)، [[ڪوليمبولا]]، [[پروٽورا]] ۽ [[ڊپلورا]]. پوين ٽنهي کي وات جا عضوا جسم جي اندر هجڻ جي بنياد تي گڏجي [[اينٽوگناٿا]] ۾ رکيو ويو آهي.<ref name="Kendall 2009"/> نسلي ارتقائي انگن اکرن جي استعمال سان [[سلسلو (حياتيات)|سلسلي]] کان مٿين درجن جي باهمي لاڳاپن ۾ ڪيتريون تبديليون آيون آهن.<ref name="Kendall 2009">{{cite web |title=Classification of Bugs |last=Kendall |first=David A. |url=http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |year=2009 |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520201746/http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |archive-date=20 May 2009}}</ref> تاريخي طور حشرات کي ٻن ذيلي طبقن ۾ ورهايو ويندو هو: بي پر حشرات يا [[اپٽيريگوٽا]] ۽ پرن وارا حشرات يا [[پٽيريگوٽا]]. اپٽيريگوٽا ۾ روايتي طور بنيادي طرح بي پر سلسلا [[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل) ۽ [[زائجينٽوما]] (سلور فش) شامل هئا. پر اپٽيريگوٽا [[يڪ نسلي]] گروهه ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[هيٺيون ڄاڙو (حشر جو وات)|هيٺين ڄاڙن]] جي ترتيب جي بنياد تي آرڪيوگناٿا ٻين سڀني حشرات جو ڀيڻ گروهه آهي، جڏهن ته پرن وارا حشرات، يعني پٽيريگوٽا، زائجينٽوما سان گڏ [[ڊائڪونڊيليا]] جي اندر مان ارتقا پذير ٿيا.<ref name="BlankeEtal">{{cite journal |last1=Blanke |first1=Alexander |last2=Machida |first2=Ryuichiro |last3=Szucsich |first3=Nikolaus Urban |last4=Wilde |first4=Fabian |last5=Misoe |first5=Bernhard |title=Mandibles with two joints evolved much earlier in the history of insects: dicondyly is a synapomorphy of bristletails, silverfish and winged insects |journal=[[Systematic Entomology]] |publisher=Wiley |volume=40 |issue=2 |date=15 October 2014 |doi=10.1111/syen.12107 |pages=357–364 }}</ref> [[پٽيريگوٽا]] ([[پيليئوپٽيرا]] ۽ [[نيئوپٽيرا]]) پرن وارا حشرات آهن ۽ سندن جسم جي ڀاڱن جي ٻاهرئين پاسي [[اسڪليرائٽ|سخت تختيون]] هونديون آهن؛ نيئوپٽيرا ۾ اهڙا عضلا هوندا آهن، جيڪي سندن پرن کي پيٽ مٿان سڌو ويڙهڻ جي اجازت ڏين ٿا. نيئوپٽيرا کي اڻپوري روپ مٽائڻ وارن گروهن ([[پولينيئوپٽيرا]] ۽ [[پيرانيئوپٽيرا]]) ۽ مڪمل روپ مٽائڻ وارن [[هولوميٽابولا]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو. ماليڪيولي تحقيق مان معلوم ٿيو ته جوئن جا روايتي سلسلا [[ميلوفاگا]] ۽ [[اينوپلورا]]، [[پسڪوپٽيرا]] جي اندر اچن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نئون ٽيڪسون [[پسڪوڊيا]] قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Johnson |first1=K. P. |last2=Yoshizawa |first2=K. |last3=Smith |first3=V. S. |year=2004 |title=Multiple origins of parasitism in lice |journal=Proceedings of the Royal Society of London |volume=271 |issue=1550 |pages=1771–1776 |doi=10.1098/rspb.2004.2798 |pmid=15315891 |pmc=1691793 |bibcode=2004PBioS.271.1771J}}</ref> [[فاسماٽوڊيا]] ۽ [[ايمبيڊينا]] کي گڏجي يوڪينوليبيا ٺاهڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Terry |first1=Matthew D. |last2=Whiting |first2=Michael F. |title=Mantophasmatodea and phylogeny of the lower neopterous insects |journal=Cladistics |date=June 2005 |volume=21 |issue=3 |pages=240–257 |doi=10.1111/j.1096-0031.2005.00062.x |doi-access=free}}</ref> مينٽوڊيا، بلاٽوڊيا ۽ آئسوپٽيرا گڏجي هڪ يڪ نسلي گروهه [[ڊڪٽيوپٽيرا]] ٺاهين ٿا.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/S0960-9822(00)00561-3 |year=2000 |first1=Nathan |last1=Lo |first2=Gaku |last2=Tokuda |first3=Hirofumi |last3=Watanabe |first4=Harley |last4=Rose |first5=Michael |last5=Slaytor |first6=Kiyoto |last6=Maekawa |first7=Claudio |last7=Bandi |first8=Hiroaki |last8=Noda |display-authors=5 |title=Evidence from multiple gene sequences indicates that termites evolved from wood-feeding cockroaches |journal=[[Current Biology]] |volume=10 |issue=13 |pages=801–804 |pmid=10898984 |doi-access=free |bibcode=2000CBio...10..801L}}</ref> هاڻي پسن کي بورئيڊ ميڪوپٽيرن جا ويجها مائٽ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Whiting |first=M. F. |title=Mecoptera is paraphyletic: multiple genes and phylogeny of Mecoptera and Siphonaptera |year=2002 |journal=[[Zoologica Scripta]] |volume=31 |issue=1 |pages=93–104 |doi=10.1046/j.0300-3256.2001.00095.x }}</ref> === ارتقائي تاريخ === {{main|حشرات جو ارتقا}} سڀ کان پراڻو پنڊ پهڻ، جيڪو ممڪن طور ڪنهن ابتدائي بي پر حشر جو ٿي سگهي ٿو، [[ونڊي فيلڊ چرٽ]] مان مليل ''[[ليور هولميا]]'' آهي، جيڪو شروعاتي [[ڊيووني دور]] سان واسطو رکي ٿو،<ref>{{Cite journal |last=Ross |first=Andrew |date=August 2022 |title=Evolution: The origin of insect wings revisited |journal=[[Current Biology]] |volume=32 |issue=15 |pages=R851–R853 |doi=10.1016/j.cub.2022.06.087 |pmid=35944489 |doi-access=free |bibcode=2022CBio...32.R851R}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[بنيادي گروهه]] جو حشر ٿي سگهي ٿو، نه ڪي [[تاج گروهه]] جو حصو.<ref>{{Cite journal |last=Tihelka |first=Erik |last2=Vásquez |first2=Carlos |last3=Engel |first3=Michael S. |last4=Schram |first4=Frederick R. |last5=Lozano-Fernandez |first5=Jesus |last6=Cai |first6=Chenyang |date=2026-08-26 |title=Amphibious stem-insect sheds light on colonization of land |url=https://www.nature.com/articles/s41586-026-10961-2 |journal=Nature |language=en |doi=10.1038/s41586-026-10961-2 |issn=0028-0836|url-access=subscription }}</ref> سڀ کان پراڻا ڄاتل اڏامندڙ حشرات وچئين [[ڪاربونيفيرس دور]] جا آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 328 کان 324 ملين سال اڳ جا آهن. ان کان پوءِ هن گروهه ۾ تيزيءَ سان [[ارتقائي ڦهلاءُ|ارتقائي گوناگونيت]] پيدا ٿي. [[ماليڪيولي گهڙي]] جي اندازن جي بنياد تي ڪيل اهي دعوائون ته اڏامندڙ حشرات گهڻو اڳ [[سيلورين دور]] يا [[ڊيووني دور]] ۾، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ، وجود ۾ آيا هئا، پنڊ پهڻن جي رڪارڊ کي نظر ۾ رکندي درست هجڻ جو امڪان گهٽ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Schachat |first1=Sandra R. |last2=Goldstein |first2=Paul Z. |last3=Desalle |first3=Rob |last4=Bobo |first4=Dean M. |last5=Boyce |first5=C. Kevin |last6=Payne |first6=Jonathan L. |last7=Labandeira |first7=Conrad C. |date=2 February 2023 |title=Illusion of flight? Absence, evidence and the age of winged insects |url=https://academic.oup.com/biolinnean/article/138/2/143/6936511 |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=138 |issue=2 |pages=143–168 |doi=10.1093/biolinnean/blac137 |doi-access=free|url-access=subscription }}</ref> حشرات ۾ چار وڏا [[ارتقائي ڦهلاءُ]] ٿيا آهن: [[ڀونئرو|ڀونئرا]] لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، [[مک|مکيون]] لڳ ڀڳ 250 ملين سال اڳ، جڏهن ته [[پتنگو|پتنگا]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]] ٻئي لڳ ڀڳ 150 ملين سال اڳ وڏي پيماني تي گوناگون ٿيا.<ref name="Wiegmann Trautwein Winkler Barr 2011">{{cite journal |last1=Wiegmann |first1=Brian M. |last2=Trautwein |first2=Michelle D. |last3=Winkler |first3=Isaac S. |last4=Barr |first4=Norman B. |last5=Kim |first5=Jung-Wook |last6=Lambkin |first6=Christine |last7=Bertone |first7=Matthew A. |last8=Cassel |first8=Brian K. |last9=Bayless |first9=Keith M. |last10=Heimberg |first10=Alysha M. |last11=Wheeler |first11=Benjamin M. |last12=Peterson |first12=Kevin J. |last13=Pape |first13=Thomas |last14=Sinclair |first14=Bradley J. |last15=Skevington |first15=Jeffrey H. |last16=Blagoderov |first16=Vladimir |last17=Caravas |first17=Jason |last18=Kutty |first18=Sujatha Narayanan |last19=Schmidt-Ott |first19=Urs |last20=Kampmeier |first20=Gail E. |last21=Thompson |first21=F. Christian |last22=Grimaldi |first22=David A. |last23=Beckenbach |first23=Andrew T. |last24=Courtney |first24=Gregory W. |last25=Friedrich |first25=Markus |last26=Meier |first26=Rudolf |last27=Yeates |first27=David K. |display-authors=5 |date=14 March 2011 |title=Episodic radiations in the fly tree of life |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2011-04-05_108_14/page/5690 |journal=[[PNAS]] |volume=108 |issue=14 |pages=5690–5695 |bibcode=2011PNAS..108.5690W |doi=10.1073/pnas.1012675108 |pmc=3078341 |pmid=21402926 |doi-access=free}}</ref><!-- اهي چارئي گروهه بيان ڪيل حشرات جي نسلن جي اڪثريت تي مشتمل آهن.--> انتهائي ڪامياب [[هائيمينوپٽيرا]]، جن ۾ ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون شامل آهن، لڳ ڀڳ 200 ملين سال اڳ [[ٽرياسڪ دور]] ۾ ظاهر ٿيا، پر انهن ۾ وسيع گوناگونيت نسبتاً تازو [[سينوزوئڪ دور]] ۾ پيدا ٿي، جيڪو 66 ملين سال اڳ شروع ٿيو. حشرات جا ڪجهه انتهائي ڪامياب گروهه [[گلدار ٻوٽو|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ ارتقا پذير ٿيا، جيڪو [[گڏيل ارتقا]] جو هڪ نمايان مثال آهي. حشرات زمين تي رهندڙ شروعاتي [[ٻوٽا خور|ٻوٽا خور جاندارن]] مان هئا ۽ ٻوٽن تي ارتقائي چونڊ جو اهم دٻاءُ وڌائون.<ref name="Biology-coevolution">{{cite web |last=Carter |first=J. Stein |date=29 March 2005 |title=Coevolution and Pollination |url=http://biology.clc.uc.edu/courses/bio303/coevolution.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430183230/http://biology.clc.uc.edu/Courses/bio303/coevolution.htm |archive-date=30 April 2009 |access-date=9 May 2009 |publisher=University of Cincinnati}}</ref> ٻوٽن اهڙي ٻوٽا خوريءَ خلاف ڪيميائي [[ٻوٽا خوريءَ خلاف ٻوٽن جو بچاءُ|دفاعي طريقا]] ارتقا پذير ڪيا ۽ موٽ ۾ حشرات به ٻوٽن جي زهرن کي منهن ڏيڻ جا طريقا ارتقا پذير ڪيا. ڪيترائي حشرات انهن زهرن کي پاڻ کي شڪارين کان بچائڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. اهڙا حشرات اڪثر [[خبرداري وارا رنگ|خبرداري وارن رنگن]] وسيلي پنهنجي زهريلي هجڻ جو اظهار ڪن ٿا.<ref name="Biology-coevolution"/> <gallery mode=packed heights=120px> File:Meganeura.png|وڏي ڀنڀوري جهڙو حشر ''[[ميگانيورا مونيئي]]'' آخري [[ڪاربونيفيرس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، پرن جي {{cvt|75|cm|ftin|0}} تائين پکيڙ رکندو هو.<ref>{{cite book |last1=Taylor |last2=Lewis |year=2007 |title=Fossil Invertebrates |first1=Paul D. |first2=David N. |edition=repeated |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-02574-5 |page=160 |url=https://books.google.com/books?id=7kPwZ2LeSAoC}}</ref> File:Moravocoleus permianus.jpg|شروعاتي [[پرميئن دور]] جو [[ڀونئرو]] ''[[شيڪارڊوڪوليڊي|موراوڪوليوس پرميانس]]''، پنڊ پهڻ ۽ ان جي ٻيهر جوڙيل شڪل File:Fossil Wasp ( Iberomaimetsha ).jpg|شروعاتي [[ڪريٽيشس دور]]، لڳ ڀڳ 100 ملين سال اڳ، جو ''[[مائيميٽشيڊي|آئبيرومائيميٽشا]]'' جهڙو [[هائيمينوپٽيرا]] حشر </gallery> == بناوت ۽ فعليات == {{Main|حشرات جي بناوت}} === ٻاهرين بناوت === [[File:Insect anatomy diagram.svg|right|upright=1.35|thumb|حشر جي جسماني بناوت<br/> '''الف'''- مٿو '''ب'''- ڇاتي '''ج'''- پيٽ {{image key |list type=ordered |[[محساس]] |[[سادو اکڙو]] (هيٺيون) |سادو اکڙو (مٿيون) |[[مرڪب اک]] |دماغ (دماغي [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍون]]) |[[اڳين ڇاتي]] |پٺيءَ واري رت جي نالي |[[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي ناليون]] ([[ساهه سوراخ]] سميت مکيه نالي) |[[وچين ڇاتي]] |[[پوئين ڇاتي]] |[[حشر جو پر|اڳيون پر]] |[[حشر جو پر|پويون پر]] |وچيون آنڊو (معدو) |پٺيءَ واري نالي (دل) |بيضو |[[پويون آنڊو]] (آنڊو، سڌو آنڊو، مقعد) |مقعد |بيض نالي |[[پيٽ واري عصبي رسي|عصبي رسي (پيٽ جون عصبي ڳنڍون)]] |[[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]] |پير جا تري وارا گديلا حصا |چنبا |[[جوڙدار جاندار جو پير|پير جو آخري حصو]] |[[جوڙدار جاندار جو پير|پنڊي]] |[[جوڙدار جاندار جو پير|ران]] |[[جوڙدار جاندار جو پير|ٽروڪينٽر]] |اڳيون آنڊو (غذائي ٿيلهو، پيڙهيندڙ معدو) |[[پيٽ واري عصبي رسي|ڇاتيءَ جي عصبي ڳنڍ]] |[[جوڙدار جاندار جو پير|ڪوڪسا]] |لعاب غدود |[[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]] |[[حشر جا وات وارا عضوا|وات وارا عضوا]] }}]] ==== ٽن حصن وارو جسم ==== حشرات جو جسم [[جسماني ڀاڱيداري|ڀاڱن ۾ ورهايل]] هوندو آهي، جنهن کي [[جوڙدار جاندارن جو ٻاهريون ڍانچو|ٻاهريون ڍانچو]] سهارو ڏيندو آهي. هي سخت ٻاهريون ڍڪ گهڻو ڪري [[ڪائٽن]] مان ٺهيل هوندو آهي. جسم ٽن پاڻ ۾ ڳنڍيل [[جسماني حصو|مکيه حصن]] ۾ ورهايل هوندو آهي: [[حشر جو مٿو|مٿو]]، [[حشر جي ڇاتي|ڇاتي]] ۽ [[حشر جو پيٽ|پيٽ]]. مٿي تي حسي [[محساس|محساسن]] جو هڪ جوڙو، [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو، ٻڙي کان ٽي سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ مختلف نموني تبديل ٿيل عضون جا ٽي مجموعا هوندا آهن، جيڪي گڏجي [[حشر جا وات وارا عضوا|وات جا عضوا]] ٺاهين ٿا. ڇاتيءَ تي پيرن جا ٽي جوڙا ۽ وڌ ۾ وڌ [[حشر جو پر|پرن]] جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پيٽ ۾ هاضمي، ساهه کڻڻ، اخراج ۽ پيدائش سان لاڳاپيل اڪثر عضوا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}} ==== جسماني ڀاڱيداري ==== {{further|حشرات جي بناوت}} مٿو هڪ سخت، تمام گهڻو [[اسڪليروٽن|سخت ٿيل]] ۽ غير ڀاڱيدار [[مٿي جو کوپو|مٿي جي کوپي]] ۾ بند هوندو آهي، جنهن ۾ گهڻا حسي عضوا، جهڙوڪ محساس، مرڪب اکيون، سادا اکڙا ۽ وات جا عضوا شامل هوندا آهن.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} ڇاتي ٽن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي اڳيان کان پوئتي ترتيبوار [[اڳين ڇاتي]]، [[وچين ڇاتي]] ۽ [[پوئين ڇاتي]] چيو ويندو آهي. اڳين ڇاتيءَ تي پيرن جو پهريون جوڙو هوندو آهي. وچين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٻيو جوڙو ۽ اڳيان پر هوندا آهن. پوئين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٽيون جوڙو ۽ پويان پر هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} پيٽ حشر جي جسم جو سڀ کان وڏو حصو هوندو آهي، جنهن ۾ عام طور 11 کان 12 ڀاڱا هوندا آهن ۽ اهو مٿي يا ڇاتيءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ سخت ٿيل هوندو آهي. پيٽ جي هر ڀاڱي تي سخت ٿيل مٿين ۽ هيٺين تختي هوندي آهي، جن کي ترتيبوار ٽرگم ۽ اسٽرنم چيو ويندو آهي؛ اهي ڀرپاسي وارن سخت حصن سان جهليءَ وسيلي ڳنڍيل هوندا آهن. هر ڀاڱي تي [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} ==== ٻاهريون ڍانچو ==== {{main|جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل}} ٻاهريون ڍانچو، يعني [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]]، ٻن مکيه تهن مان ٺهيل هوندو آهي: ايپي ڪيوٽيڪل، جيڪو سنهو، ميڻ جهڙو، پاڻيءَ کان بچائيندڙ ٻاهريون تهه آهي ۽ ان ۾ [[ڪائٽن]] نه هوندو آهي؛ ۽ ان جي هيٺان ٿلهو، ڪائٽن وارو پروڪيوٽيڪل هوندو آهي. پروڪيوٽيڪل پاڻ ٻن تهن تي مشتمل آهي: ٻاهريون ايگزوڪيوٽيڪل ۽ اندريون اينڊوڪيوٽيڪل. مضبوط پر لچڪدار اينڊوڪيوٽيڪل ريشيدار ڪائٽن ۽ پروٽين جي ڪيترن تهن مان ٺهيل هوندو آهي، جيڪي هڪٻئي کي آرپار ڪندي سينڊوچ جهڙي ترتيب ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايگزوڪيوٽيڪل سخت ۽ اسڪليروٽائيز ٿيل هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=22–24}}<ref>{{Cite journal |last=Belles |first=Xavier |title=The innovation of the final moult and the origin of insect metamorphosis |date=14 October 2019 |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]] |volume=374 |issue=1783 |article-number=20180415 |doi=10.1098/rstb.2018.0415 |pmid=31438822 |pmc=6711288}}</ref> خشڪيءَ تي رهڻ سان مطابقت طور حشرات وٽ هڪ [[اينزائم]] هوندو آهي، جيڪو هوا ۾ موجود آڪسيجن استعمال ڪري سندن ٻاهرين کل کي سخت ڪري ٿو؛ ان جي ابتڙ ڪرڙن وارا جوڙدار جاندار ساڳئي مقصد لاءِ ڳرا ڪيلشيم مرڪب استعمال ڪن ٿا. انهيءَ ڪري حشرات جو ٻاهريون ڍانچو وزن ۾ هلڪو هوندو آهي.<ref name=AsanHashEver23>{{Cite journal |last1=Asano |first1=Tsunaki |last2=Hashimoto |first2=Kosei |last3=Everroad |first3=R. Craig |date=2023 |title=Eco-evolutionary implications for a possible contribution of cuticle hardening system in insect evolution and terrestrialisation |journal=Physiological Entomology |volume=48 |issue=2–3 |pages=55–60 |doi=10.1111/phen.12406 |doi-access=free}}</ref> === اندروني نظام === {{main|حشرات جي فعليات}} ==== عصبي نظام ==== حشر جو [[عصبي نظام]] [[حشر جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. مٿي جو کوپو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڇهن ڀاڱن مان ٺهيل هوندو آهي، جن مان هر هڪ سان يا ته [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍن]] جو هڪ جوڙو يا دماغ کان ٻاهر عصبي جيوگهرڙن جو ميڙ لاڳاپيل هوندو آهي. عصبي ڳنڍن جا پهريان ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي دماغ ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايندڙ ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي حشر جي [[غذائي نالي]] جي هيٺان ٽن جوڙن واري جوڙجڪ ٺاهين ٿا، جنهن کي [[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=57}} [[ڇاتي]] جي هر ڀاڱي جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ عصبي ڳنڍ هوندي آهي، جيڪي پاڻ ۾ ڳنڍجي هر ڀاڱي لاءِ هڪ جوڙو ٺاهين ٿيون. اهڙي ترتيب پيٽ جي پهرين اٺن ڀاڱن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ڪيترن حشرات ۾ عصبي ڳنڍن جو تعداد هن کان گهٽ هوندو آهي.<ref name="INSECTS: ROLE OF THE SPIRACLES">{{cite journal |doi=10.2307/1539265 |last=Schneiderman |first=Howard A. |year=1960 |title=Discontinuous respiration in insects: role of the spiracles |journal=[[The Biological Bulletin]] |issue=3 |pages=494–528 |url=http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&HITS=10&hits=10&RESULTFORMAT=&fulltext=insect+thoracic+spiracle&andorexactfulltext=and&searchid=1&FIRSTINDEX=0&sortspec=relevance&resourcetype=HWCIT |volume=119 |jstor=1539265 |access-date=22 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625011339/http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&HITS=10&hits=10&RESULTFORMAT=&fulltext=insect+thoracic+spiracle&andorexactfulltext=and&searchid=1&FIRSTINDEX=0&sortspec=relevance&resourcetype=HWCIT |archive-date=25 June 2009 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090625011339/http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&HITS=10&hits=10&RESULTFORMAT=&fulltext=insect+thoracic+spiracle&andorexactfulltext=and&searchid=1&FIRSTINDEX=0&sortspec=relevance&resourcetype=HWCIT |date=25 June 2009 }}</ref> حشرات سکڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Dukas |first=Reuven |date=1 January 2008 |title=Evolutionary Biology of Insect Learning |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=53 |issue=1 |pages=145–160 |doi=10.1146/annurev.ento.53.103106.093343 |pmid=17803459 }}</ref> ==== هاضمي جو نظام ==== حشر پنهنجي کاڌل خوراڪ مان غذائي جزا ۽ ٻيا مادا حاصل ڪرڻ لاءِ هاضمي جو نظام استعمال ڪري ٿو.<ref name="genent">{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excritory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=NC state University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}</ref> حشرات جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]]، [[ڪايا پلٽ|زندگيءَ جي مرحلن]] ۽ ايتري قدر جو [[حشرات جو سماجي طبقو|سماجي طبقن]] جي وچ ۾ به هاضمي جي نظام ۾ نمايان فرق ملي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Bueno |first1=Odair Correa |last2=Tanaka |first2=Francisco André Ossamu |last3=de Lima Nogueira |first3=Neusa |last4=Fox |first4=Eduardo Gonçalves Paterson |last5=Rossi |first5=Mônica Lanzoni |last6=Solis |first6=Daniel Russ |date=1 January 2013 |title=On the morphology of the digestive system of two Monomorium ant species |journal=Journal of Insect Science |volume=13 |issue=1 |page=70 |doi=10.1673/031.013.7001 |pmc=3835044 |pmid=24224520}}</ref> [[هاضمي نالي|هاضمي نالي]] جسم جي ڊيگهه سان گڏ هلندي آهي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن ۽ ان سان [[لعاب غدود|لعاب غدودن]] ۽ لعاب ذخيرن جا جوڙا ڳنڍيل هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=70–77}} حشر پنهنجي وات جي عضون کي حرڪت ڏئي خوراڪ کي لعاب سان ملائي ٿو.<ref name="autogenerated1">{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excretory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=North Carolina State University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}</ref><ref name="Duncan1939">{{cite book |last=Duncan |first=Carl D. |title=A Contribution to The Biology of North American Vespine Wasps |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford |year=1939 |edition=1st |pages=24–29}}</ref> ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ٻه پر وارا حشرات|مکيون]]، خوراڪ کي ٽوڙڻ لاءِ ان تي [[هاضمي وارو اينزائم|هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪن ٿيون، پر گهڻا حشرات خوراڪ کي پنهنجي آنڊي اندر هضم ڪن ٿا.{{sfn|Nation|2001|p=31}} [[اڳيون آنڊو]] سخت خوراڪ کان بچاءَ لاءِ ٻاهرين کل سان ڍڪيل هوندو آهي. ان ۾ [[وات جي کوٽڙي|وات]]، ڳلو ۽ [[غذائي ٿيلهو]] شامل آهن، جنهن ۾ خوراڪ ذخيرو ٿيندي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=70}} هاضمو وات ۾ لعاب جي اينزائمن سان شروع ٿئي ٿو. ڳلي جا مضبوط عضلا پاڻياٺ کي وات ڏانهن ڇڪين ٿا، جنهن سان خوراڪ آلي ٿئي ٿي ۽ ڪجهه حشرات لاءِ رت يا ٻوٽن جي [[زائلم]] ۽ [[فلوئم]] وارين نالين مان خوراڪ حاصل ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو.{{sfn|Nation|2001|p=30–31}} غذائي ٿيلهي مان نڪرڻ کان پوءِ خوراڪ [[معدو|وچئين آنڊي]] ۾ پهچي ٿي، جتي هاضمي جو گهڻو حصو ٿئي ٿو. خوردبيني اڀار، يعني [[خورد ولا|خورد ولا]]، آنڊي جي ڀت جي سطح وڌائين ٿا، جنهن سان غذائي جزن جي جذب ٿيڻ ۾ مدد ملي ٿي.{{sfn|Nation|2001|p=32}} [[پويون آنڊو|پوئين آنڊي]] ۾ اڻ هضم ٿيل خوراڪ جا ذرڙا [[يورڪ تيزاب]] سان ملي فضلي جون ڳوڙهيون ٺاهين ٿا؛ پاڻيءَ جو گهڻو حصو جذب ٿي وڃي ٿو ۽ خشڪ فضلو خارج ڪيو وڃي ٿو. حشرات وٽ هڪ کان وٺي سوين [[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]] ٿي سگهن ٿيون. اهي حشر جي هيمولمف مان نائٽروجن وارو فضلو ڪڍن ٿيون ۽ آسموسي توازن کي ضابطي ۾ رکن ٿيون. فضلو ۽ حل ٿيل مادا وچئين ۽ پوئين آنڊي جي سنگم وٽ سڌو هاضمي نالي ۾ خارج ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=71–72, 78–80}} ==== پيدائشي نظام ==== {{main|حشرات جو پيدائشي نظام}} مادي حشرات جو [[حشرات جو پيدائشي نظام|پيدائشي نظام]] [[بيضو|بيضن]] جي هڪ جوڙي، مددگار غدودن، مني محفوظ رکڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ اسپرمٿيڪا ۽ انهن حصن کي ڳنڍيندڙ نالين تي مشتمل هوندو آهي. بيضا مختلف تعداد ۾ بيض نالين، يعني اووريولز، مان ٺهيل هوندا آهن. مادي حشرات آنا ٺاهين ٿيون، نر جا توليدي جيوگهرڙا حاصل ۽ محفوظ ڪن ٿيون، مختلف نرن مان حاصل ٿيل توليدي جيوگهرڙن کي استعمال ڪن ٿيون ۽ آنا ڏين ٿيون. مددگار غدود اهڙا مادا پيدا ڪن ٿا، جيڪي نر جي توليدي جيوگهرڙن کي محفوظ رکڻ ۽ آنن جي حفاظت ۾ مدد ڏين ٿا. اهي آنن تي لڳائڻ لاءِ چنبڙائيندڙ ۽ حفاظتي مادا يا آنن جي هڪ مجموعي لاءِ سخت حفاظتي ڍڪ پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن کي [[اوٿيڪا]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Resh|Carde||2009|p=880}} نر حشرات جو پيدائشي نظام هڪ يا ٻن [[خصيو|خصين]] تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] وسيلي جسم جي کوٽڙي ۾ ٽنگيل هوندا آهن. خصين ۾ جهليدار ٿيلهي اندر مني پيدا ڪندڙ ناليون يا ڦوٽا هوندا آهن. اهي هڪ نالي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جيڪا جسم کان ٻاهر کلي ٿي. نالي جو آخري حصو سخت ٿي دخول ڪندڙ عضوو، يعني [[ايڊيگس]]، ٺاهي سگهي ٿو.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=885}} ==== ساهه کڻڻ جو نظام ==== {{main|حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام}} [[File:Structural organization of the heart of the mosquito Anopheles gambiae - image.ppat.v08.i11.g001.png|thumb|مڇر ''[[اينوفيليس گيمبيئي]]'' جي نالي جهڙي دل (سائي) جسم ۾ افقي نموني پکڙيل آهي، جيڪا هيري جهڙي شڪل وارن [[حشر جو پر#عضلا|پرن جي عضلن]] (اهي به ساوا) سان ڳنڍيل ۽ [[دل جي چوڌاري پردو|دل جي چوڌاري جيوگهرڙن]] (ڳاڙها) سان گهيريل آهي. نيرو رنگ [[جيوگهرڙي جو مرڪز|جيوگهرڙن جا مرڪز]] ڏيکاري ٿو.]] [[حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام|حشرات ۾ ساهه کڻڻ]] [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] کان سواءِ ٿئي ٿو. ان جي بدران حشرات وٽ اندرين نالين ۽ ٿيلهن جو نظام هوندو آهي، جن مان گئسون يا ته پاڻمرادو ڦهلجن ٿيون يا سرگرميءَ سان اندر ٻاهر پمپ ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ طرح [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] ۽ انهن جي سنهين شاخن وسيلي آڪسيجن سڌي انهن بافتن تائين پهچندي آهي، جن کي ان جي ضرورت هوندي آهي. گهڻن حشرات ۾ هوا پيٽ ۽ ڇاتيءَ جي پاسن تي موجود جوڙن ۾ [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] وسيلي اندر داخل ٿيندي آهي. ساهه کڻڻ وارو نظام حشرات جي جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو. حشر جي جسامت وڌڻ سان ساهه سوراخن وسيلي [[گئسن جي ڏي وٺ|گئسن جي ڏي وٺ]] گهٽ ڪارائتي ٿيندي وڃي ٿي؛ تنهنڪري هن وقت سڀ کان ڳرو حشر به 100&nbsp;گرام کان گهٽ وزن رکي ٿو. بهرحال، [[پيلوزوئڪ دور]] جي آخري حصي وانگر جڏهن فضا ۾ آڪسيجن جو مقدار وڌيڪ هو، تڏهن وڏا حشرات ممڪن هئا، جن ۾ {{Convert |2 |ft |cm |sigfig=1 |spell=in}} کان وڌيڪ پرن جي پکيڙ رکندڙ وڏيون ڀنڀوريون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=What Keeps Bugs from Being Bigger? |date=8 August 2007 |publisher=Argonne National Laboratory |url=https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514060330/https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-date=14 May 2017 |access-date=15 July 2013}}</ref> حشرات ۾ گئسن جي ڏي وٺ جا نمونا لڳاتار ۽ [[پکيڙ|پکيڙ تي ٻڌل]] هوا جي ڏي وٺ کان وٺي [[وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ|وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ]] تائين مختلف ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=65–68}}<ref name="IPE">{{cite book |last1=Chown |first1=S. L. |last2=Nicholson |first2=S. W. |title=Insect Physiological Ecology |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2004 |location=New York |isbn=978-0-19-851549-4}}</ref><ref name="aquins"/><ref>{{cite book |last1=Merritt |first1=R. W. |last2=Cummins |first2=K. W. |last3=Berg |first3=M. B. |title=An Introduction To The Aquatic Insects Of North America |year=2007 |publisher=Kendall Hunt Publishing |isbn=978-0-7575-4128-5}}</ref> ==== رت جي گردش جو نظام ==== {{further|حشرات جي فعليات#رت جي گردش جو نظام}} ڇاڪاڻ⁠تہ آڪسيجن هوائي نالين جي سنهين شاخن وسيلي سڌي بافتن تائين پهچندي آهي، تنهنڪري رت جي گردش وارو نظام آڪسيجن کڻڻ لاءِ استعمال نٿو ٿئي ۽ ان ڪري اهو نسبتاً سادو هوندو آهي. حشرات جو رت جي گردش وارو نظام کليل هوندو آهي؛ ان ۾ [[وريد|وريدون]] يا [[شريان|شريانون]] نه هونديون آهن. ان جي بدران بنيادي طور هڪ سوراخن واري پٺيءَ جي نالي هوندي آهي، جيڪا [[موجي سُڪڙجڻ|موجي سُڪڙجڻ]] سان ڌڙڪندي آهي. هيءَ پٺيءَ واري رت جي نالي ٻن حصن، دل ۽ شه رڳ، ۾ ورهايل هوندي آهي. اها نالي [[هيمولمف]]، يعني جوڙدار جاندارن ۾ [[رت]] جي برابر پاڻياٺ، کي جسم جي پوئين حصي کان اڳئين حصي ڏانهن گردش ڪرائي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=61–65}}<ref>{{cite web |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |title=Circulatory System |last=Meyer |first=John R. |date=17 February 2006 |publisher=Department of Entomology, [[NC State University]] |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090927000720/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |archive-date=27 September 2009 |access-date=11 October 2009}}</ref> هيمولمف پلازما تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ [[هيموسائٽ|هيموسائٽ]] معلق هوندا آهن. غذائي جزا، هارمون، فضلا ۽ ٻيا مادا هيمولمف وسيلي سڄي حشر جي جسم ۾ منتقل ٿين ٿا. هيموسائٽن ۾ ڪيترن قسمن جا جيوگهرڙا شامل آهن، جيڪي مدافعتي ردعمل، زخمن جي ڀرجڻ ۽ ٻين ڪمن لاءِ اهم آهن. هيمولمف جو دٻاءُ عضلن جي سُڪڙجڻ يا هاضمي واري نظام ۾ هوا ڳهڻ سان وڌائي سگهجي ٿو، جيڪو کل لاهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.<ref>{{cite book |last1=Triplehorn |first1=Charles |title=Borror and DeLong's introduction to the study of insects |url=https://archive.org/details/borrordelongsint0000trip |publisher=Thompson Brooks/Cole |others=Johnson, Norman F., Borror, Donald J. |year=2005 |isbn=978-0-03-096835-8 |edition=7th |location=Belmont, California |pages=[https://archive.org/details/borrordelongsint0000trip/page/27 27]–28 |oclc=55793895}}</ref> ==== حسي نظام ==== {{further|حشرات جي فعليات#حسي عضوا}} [[File:Calliphora sp Portrait.jpg|thumb|upright|گهڻن حشرات وٽ وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو ۽ مٿي تي محساسن جهڙا ٻيا حسي عضوا هوندا آهن، جيڪي حرڪتن ۽ ڪيميائي تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.]] ڪيترن حشرات وٽ ڪيترائي مخصوص [[حسي عضوو|حسي عضوا]] هوندا آهن، جيڪي پيرن ۽ ٻين عضون جي حالت ([[جسماني خود ادراڪ]])، روشني، [[گهم محسوس ڪرڻ|پاڻي يا گهم]]، ڪيميائي مادن ([[ذائقو]] ۽ [[سنگهڻ جي حس]])، آواز ۽ گرمي سميت مختلف تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=95–124}} ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[بالابنفشي]] لهرن کي ڏسي يا [[قطبيت واري روشني]] کي محسوس ڪري سگهن ٿيون، جڏهن ته نر پتنگن جا [[محساس]] هڪ ڪلوميٽر کان به وڌيڪ فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://crazydaz.com/insects.pdf |title=Insects |publisher=Alien Life Forms |page=4 |access-date=17 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708201217/http://crazydaz.com/insects.pdf |archive-date=8 July 2011 |url-status=live}}</ref> ڏسڻ جي تيزي ۽ ڪيميائي يا ڇهاءَ واري حس جي تيزيءَ وچ ۾ هڪ قسم جو توازن هوندو آهي؛ تنهنڪري چڱيءَ طرح ترقي يافته اکين وارن گهڻن حشرات جا محساس نسبتاً ننڍا يا سادا هوندا آهن، ۽ ان جي ابتڙ به ائين ٿيندو آهي. حشرات آواز کي مختلف طريقن سان محسوس ڪن ٿا، جهڙوڪ سنهيون ڏڪندڙ جهليون ([[ٽيمپينل عضوو]]).{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=97–103}} حشرات آواز پيدا ڪرڻ ۽ محسوس ڪرڻ وارن شروعاتي جاندارن مان هئا. مختلف حشري گروهن ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت گهٽ ۾ گهٽ 19 ڀيرا آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Warren Nowotny 2021">{{Cite journal |first1=Ben |last1=Warren |first2=Manuela |last2=Nowotny |title=Bridging the Gap Between Mammal and Insect Ears – A Comparative and Evolutionary View of Sound-Reception |date=11 April 2021 |journal=[[Frontiers in Ecology and Evolution]] |volume=9 |article-number=667218 |doi=10.3389/fevo.2021.667218 |doi-access=free |bibcode=2021FrEEv...967218W}}</ref> ڪجهه [[غار جا ڪرڪيٽ|غار جي ڪرڪيٽن]] کان سواءِ گهڻا حشرات روشني ۽ اونداهي محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪيترن جي نظر تمام تيز هوندي آهي، جيڪا ننڍين ۽ تيز حرڪتن کي به سڃاڻي سگهي ٿي. اکين ۾ سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ وڏيون [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] شامل ٿي سگهن ٿيون. ڪيترائي نسل [[زير ڳاڙهو|زير ڳاڙهي]]، [[بالابنفشي]] ۽ [[ڏسڻ جوڳي روشني]] جي لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا ۽ رنگن کي به سڃاڻن ٿا. نسلي ارتقا جي تجزيي مان ظاهر ٿئي ٿو ته بالابنفشي، سائي ۽ نيري رنگن تي ٻڌل [[ٽن رنگن واري نظر]] گهٽ ۾ گهٽ [[ڊيووني دور]] کان، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ کان، موجود هئي.<ref name="insvision">{{cite journal |last1=Briscoe |first1=A. D. |last2=Chittka |first2=L. |title=The evolution of color vision in insects |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_2001_46/page/471 |year=2001 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=46 |pages=471–510 |doi=10.1146/annurev.ento.46.1.471 |pmid=11112177 }}</ref> مرڪب اکين جا انفرادي عدسا بي حرڪت هوندا آهن، پر ميون جي مکين ۾ هر عدسي هيٺ موجود روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙا تيزيءَ سان اندر ۽ ٻاهر ڌيان مرڪوز ڪن ٿا. اهڙين حرڪتن جي سلسلي کي روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙن جون ننڍيون اکين واريون حرڪتون چيو وڃي ٿو. ان سان انهن مکين ۽ ممڪن طور ٻين ڪيترن حشرات کي به اڳ ۾ سمجهيل اندازي کان گهڻو وڌيڪ صاف منظر ڏسڻ جي صلاحيت ملي ٿي.<ref>{{Cite journal |title=Binocular mirror–symmetric microsaccadic sampling enables Drosophila hyperacute 3D vision |first1=Joni |last1=Kemppainen |first2=Ben |last2=Scales |first3=Keivan |last3=Razban Haghighi |first4=Jouni |last4=Takalo |first5=Neveen |last5=Mansour |first6=James |last6=McManus |first7=Gabor |last7=Leko |first8=Paulus |last8=Saari |first9=James |last9=Hurcomb |first10=Andra |last10=Antohi |first11=Jussi-Petteri |last11=Suuronen |first12=Florence |last12=Blanchard |first13=Roger C. |last13=Hardie |first14=Zhuoyi |last14=Song |first15=Mark |last15=Hampton |first16=Marina |last16=Eckermann |first17=Fabian |last17=Westermeier |first18=Jasper |last18=Frohn |first19=Hugo |last19=Hoekstra |first20=Chi-Hon |last20=Lee |first21=Marko |last21=Huttula |first22=Rajmund |last22=Mokso |first23=Mikko |last23=Juusola |display-authors=5 |date=22 March 2022 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=12 |article-number=e2109717119 |doi=10.1073/pnas.2109717119 |doi-access=free |pmid=35298337 |pmc=8944591 |bibcode=2022PNAS..11909717K}}</ref> حشر جي [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] [[ڪيميائي محسوس ڪندڙ|ڪيميائي محسوس ڪندڙن]] وسيلي ڪم ڪري ٿي، جيڪي عام طور محساسن ۽ وات جي عضون تي هوندا آهن. اهي هوا ۾ موجود [[اڏامندڙ نامياتي مرڪب|اڏامندڙ مرڪبن]] ۽ سطحن تي موجود بوءِ وارن مادن کي محسوس ڪن ٿا، جن ۾ ٻين حشرات جا فيرومون ۽ خوراڪي ٻوٽن مان خارج ٿيندڙ مرڪب به شامل آهن. حشرات سنگهڻ جي حس کي جوڙو ڳولڻ، خوراڪ ۽ آنا ڏيڻ لاءِ مناسب هنڌ معلوم ڪرڻ ۽ شڪارين کان بچڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. تنهنڪري اها انتهائي اهم حس آهي، جيڪا حشرات کي هزارين اڏامندڙ مرڪبن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي.<ref name="Carraher Dalziel Jordan 2015">{{Cite journal |last1=Carraher |first1=Colm |last2=Dalziel |first2=Julie |last3=Jordan |first3=Melissa D. |last4=Christie |first4=David L. |last5=Newcomb |first5=Richard D. |last6=Kralicek |first6=Andrew V. |title=Towards an understanding of the structural basis for insect olfaction by odorant receptors |journal=Insect Biochemistry and Molecular Biology |volume=66 |pages=31–41 |doi=10.1016/j.ibmb.2015.09.010 |year=2015 |pmid=26416146 |bibcode=2015IBMB...66...31C |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/22745009}}</ref> ڪجهه حشرات ۾ [[مقناطيسي حس]] به موجود هوندي آهي؛ ڪوليون ۽ مکيون ان کي پنهنجي آکيرن جي ڀرسان مقامي رستو ڳولڻ ۽ لڏپلاڻ دوران واٽ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ڪن ٿيون.<ref name="Wajnberg 2010">{{cite journal |last1=Wajnberg |first1=E. |author2=Acosta-Avalos, D. |author3=Alves, O.C. |author4=de Oliveira, J.F. |author5=Srygley, R.B. |author6=Esquivel, D.M. |year=2010 |title=Magnetoreception in eusocial insects: An update |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=7 |issue=Suppl 2 |pages=S207–S225 |doi=10.1098/rsif.2009.0526.focus |pmid=20106876 |pmc=2843992 |bibcode=2010JRSI....7focusW}}</ref> [[شوارزيانا ڪواڊريپنڪٽاٽا|برازيل جي بنا ڏنگ واري مک]] پنهنجي محساسن تي موجود وارن جهڙن [[حسي عضوو|حسي عضون]] وسيلي مقناطيسي ميدان محسوس ڪري ٿي.<ref name="Esquivel 2005">{{cite journal |last1=Esquivel |first1=Darci M.S. |last2=Wajnberg |first2=E. |last3=do Nascimento |first3=F.S. |last4=Pinho |first4=M.B. |last5=Lins de Barros |first5=H.G.P. |last6=Eizemberg |first6=R. |year=2005 |title=Do Magnetic Storms Change Behavior of the Stingless Bee Guiriçu (''Schwarziana quadripunctata'')? |journal=[[Naturwissenschaften]] |volume=94 |issue=2 |pages=139–142 |doi=10.1007/s00114-006-0169-z |pmid=17028885 }}</ref><ref name="Lucano 2005">{{cite journal |last1=Lucano |first1=M.J. |last2=Cernicchiaro |first2=G. |last3=Wajnberg |first3=E. |last4=Esquivel |first4=D.M.S. |year=2005 |title=Stingless Bee Antennae: A Magnetic Sensory Organ? |journal=[[BioMetals (journal)|BioMetals]] |volume=19 |issue=3 |pages=295–300 |doi=10.1007/s10534-005-0520-4 |pmid=16799867 }}</ref> == پيدائش ۽ واڌ ويجھ == {{main|حشرات جي پيدائش}} [[File:Mating Pair of Spotted Fritillaries on Greater Pignut.JPG|thumb|[[پوپٽ|پوپٽن]] جو ميلاپ]] نر حشرات نر توليدي جيوگهرڙا پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[ايڊيگس]] وسيلي مادي تائين پهچايا وڃن ٿا. ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[کٽمل]]، ۾ نر مادي جي [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]] مان سڌو پيٽ اندر پنهنجا توليدي جيوگهرڙا داخل ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي [[زخمي بارآوري]] چيو وڃي ٿو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Leather |first=Simon |title=Insects: A Very Short Introduction |date=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884704-5}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Reinhardt |first1=Klaus |last2=Naylor |first2=Richard |last3=Siva-Jothy |first3=Michael T. |date=2003-11-22 |title=Reducing a cost of traumatic insemination: female bedbugs evolve a unique organ |journal=Proceedings. Biological Sciences |volume=270 |issue=1531 |pages=2371–2375 |doi=10.1098/rspb.2003.2515 |issn=0962-8452 |pmc=1691512 |pmid=14667353 |bibcode=2003PBioS.270.2371R }}</ref> [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندڙ حشرات کان سواءِ، گهڻن حشرات ۾ نر ۽ مادي [[جنسي ٻه روپيتا#حشرات|ظاهري طور هڪٻئي کان مختلف]] هوندا آهن.<ref name=":0"/> حشرات ساٿي ڳولڻ لاءِ مختلف حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿا، جن ۾ جنسي فيرومونن جو استعمال، وڏي تعداد ۾ گڏجي اڏامڻ يا ميڙ ٺاهڻ ([[ميلاپي ميڙ|ميلاپي ميڙ]]) ۽ [[ميلاپي سوکڙي|ميلاپي سوکڙيون]] شامل آهن.<ref name=":0"/> === حياتيءَ جا چڪر === گهڻا حشرات [[آنو (حياتيات)|آنن]] مان ڦٽي نڪرندا آهن. بارآوري ۽ واڌ ويجھ آني جي اندر ٿيندي آهي، جيڪو عام طور خشڪي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Jacobs |first1=C. G. |last2=Rezende |first2=G. L. |last3=Lamers |first3=G. E. |last4=van der Zee |first4=M. |year=2013 |title=The extraembryonic serosa protects the insect egg against desiccation |journal=Proceedings of the Royal Society of London B |volume=280 |issue=1764 |article-number=20131082 |pmid=23782888 |doi=10.1098/rspb.2013.1082 |pmc=3712428 |bibcode=2013RSPSB.28031082J }}</ref> ڪيترائي حشرات پنهنجا آنا وڏي تعداد ۾ گڏ ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا انهن کي وڌيڪ پکڙيل نموني مختلف هنڌن تي هڪ هڪ ڪري ڏين ٿا.<ref name=":0"/> ڪجهه حشرات [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته مادي [[نر]] وسيلي آنن جي [[بارآوري]] ٿيڻ کان سواءِ به نسل پيدا ڪري سگهي ٿي. ڪيترين [[مهلي|مهلين]] ۾ اڻ جنسي ۽ جنسي پيدائش وارا نسل واري واري سان پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Nevo |first1=E. |last2=Coll |first2=M. |title=Effect of nitrogen fertilization on ''Aphis gossypii'' (Homoptera: Aphididae): variation in size, color, and reproduction |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-entomology_2001-02_94_1/page/n34 |journal=[[Journal of Economic Entomology]] |volume=94 |issue=1 |pages=27–32 |year=2001 |pmid=11233124 |doi=10.1603/0022-0493-94.1.27 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jahn |first1=Gary C. |last2=Almazan |first2=Liberty P. |last3=Pacia |first3=Jocelyn B. |title=Effect of nitrogen fertilizer on the intrinsic rate of increase of the rusty plum aphid, ''Hysteroneura setariae'' (Thomas) (Homoptera: Aphididae) on rice (''Oryza sativa'' L.) |url=https://archive.org/details/sim_environmental-entomology_2005-08_34_4/page/938 |journal=[[Environmental Entomology]] |volume=34 |issue=4 |pages=938–943 |year=2005 |doi=10.1603/0046-225X-34.4.938 |doi-access=free }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا حشرات [[بدلجندڙ جسماني گرمي پد|بدلجندڙ جسماني گرمي پد]] وارا جاندار آهن، تنهنڪري گرمي پد وڌڻ سان حشر جو استحالہ تيز ٿيندو آهي ۽ نتيجي ۾ ان جي واڌ ويجھ جي رفتار به وڌندي آهي. انهيءَ سبب حشر جي واڌ ويجھ جي مرحلي جي اڳڪٿي رڳو ان جي تقويمي عمر بدران وقت سان گڏ گرمي پد کي نظر ۾ رکندي وڌيڪ درست نموني ڪري سگهجي ٿي. گهڻا حشرات هڪ سال يا ان کان گهٽ عرصي ۾ پنهنجي واڌ ويجھ مڪمل ڪن ٿا ۽ سال اندر نسلن جي تعداد ۾ مختلف درجا ڏيکارين ٿا. معتدل آبهوا وارن علائقن جا گهڻا حشرات سڄو سال لڳاتار واڌ ويجھ نٿا ڪن، پر سال جي ناموافق موسمن دوران سندن واڌ ويجھ سست ٿي وڃي ٿي يا رڪجي وڃي ٿي. اونهاري جي انتهائي حالتن ۾ ([[اونهاري جي سُستي]]) يا سخت سياري ۾ ([[سياري جي سُستي]]) حشرات [[واڌ ويجھ جي وقفي]] ۾ داخل ٿين ٿا. ڪجهه حشرات حالتن کان سواءِ هر سال اهڙي وقفي ۾ داخل ٿين ٿا، جڏهن ته ٻيا رڳو موسمي انتهائن دوران ائين ڪن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Gullan, P. J.; Cranston, P.S. |title=The Insects: An Outline of Entomology (5th ed.). |year=2014 |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=167–180 |publisher=John Wiley & Sons }}</ref> === ڪايا پلٽ === [[File:Locust instars NMNS (aligned).jpg|thumb|upright=1.5|[[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپورو ڪايا پلٽ]] ڏيکاريندڙ [[ماڪڙ]] جا ڪيترائي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|واڌ ويجھ جا مرحلا]]. آنو تصوير ۾ ڏيکاريل ناهي. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]] حشرات ۾ [[ڪايا پلٽ]] (Metamorphosis) واڌ ويجھ جو اهو عمل آهي، جنهن وسيلي ننڍو حشر بالغ شڪل اختيار ڪري ٿو. ڪايا پلٽ جا ٻه قسم آهن: اڻپورو ([[اڻپورو ڪايا پلٽ]]) ۽ مڪمل ([[مڪمل ڪايا پلٽ]]). [[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپوري ڪايا پلٽ]] وارا حشرات [[آنو (حياتيات)|آني]] مان ڦٽڻ کان پوءِ آهستي آهستي تبديل ٿيندا آهن. اهي [[کل لاهڻ|کل لاهڻ]] جي هڪ سلسلي مان گذرن ٿا، جنهن جي وچ وارن مرحلن کي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|انسٽار]] چيو وڃي ٿو، تان جو آخري [[بالغ]] مرحلي تائين پهچن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=142}}<ref name="RuppertFoxBarnes2004P523To524">{{cite book |author1=Ruppert, E. E. |author2=Fox, R. S. |author3=Barnes, R. D. |title=Invertebrate Zoology |publisher=Brooks / Cole |edition=7th |isbn=978-0-03-025982-1 |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523 523–524] |url=https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523}}</ref> [[File:Monarch life-cycle.jpg|thumb|upright=1.5|پوپٽ جو حياتيءَ جو چڪر، جنهن ۾ [[مڪمل ڪايا پلٽ]] وسيلي آني کان [[سُنڊي]]، [[پيوپا]] ۽ پوءِ بالغ مرحلي تائين تبديلي ٿئي ٿي.]] [[مڪمل ڪايا پلٽ]] ۾ حشر چئن مرحلن مان گذري ٿو: آنو يا [[ڀُرڻو]]، [[حشر جو لاروا|لاروا]]، [[پيوپا]] ۽ بالغ يا [[اميگو]]. اهڙن حشرات ۾ آني مان ڪيڙي جهڙو لاروا نڪري ٿو. لاروا وڌندو رهي ٿو ۽ آخرڪار پيوپا بڻجي وڃي ٿو، جيڪو گهٽ حرڪت وارو مرحلو هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=151}} پوپٽن جهڙا حشرات پيوپا واري مرحلي دوران جسماني شڪل ۾ وڏي تبديليءَ مان گذرن ٿا ۽ پوءِ بالغ حشر طور ٻاهر نڪرن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=143}} == رابطي جا طريقا == آواز پيدا ڪندڙ حشرات عام طور ان آواز کي ٻڌي به سگهن ٿا. گهڻا [[جانورن ۾ ٻڌڻ|حشرات]] رڳو انهن آوازن جي [[ٻڌڻ جي حد|محدود حد]] اندر [[تعدد|تعددن]] کي ٻڌي سگهن ٿا، جيڪي سندن پنهنجي پيدا ڪيل آوازن جي تعدد سان لاڳاپيل هوندا آهن. مڇر 2 [[هرٽز|ڪلوهرٽز]] تائين آواز ٻڌي سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Cator |first1=L.J. |date=2009 |title=Harmonic convergence in the love songs of the dengue vector mosquito |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-02-20_323_5917/page/1077 |journal=Science |volume=323 |issue=5917 |pages=1077–1079 |doi=10.1126/science.1166541 |pmc=2847473 |pmid=19131593 |last2=Arthur |first2=B.J. |last3=Harrington |first3=L.C. |last4=Hoy |first4=R.R. |bibcode=2009Sci...323.1077C}}</ref> ڪجهه شڪاري ۽ طفيلي حشرات ترتيبوار پنهنجي شڪار يا ميزبان جي پيدا ڪيل مخصوص آوازن کي سڃاڻي سگهن ٿا. ساڳيءَ طرح رات جو سرگرم ڪجهه پتنگ [[الٽراسونڪ آواز|الٽراسونڪ]] لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا، جيڪي [[چمڙو|چمڙا]] خارج ڪندا آهن؛ اها صلاحيت کين [[الٽراسونڪ بچاءُ|شڪار ٿيڻ کان بچڻ]] ۾ مدد ڏئي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=87–94}} === روشني پيدا ڪرڻ === ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[مائيسيٽوفيليڊي]] (ڊپٽيرا) ۽ ڀونرن جا خاندان [[ليمپائريڊي]]، [[فينگوڊيڊي]]، [[ايليٽريڊي]] ۽ [[اسٽيفيلينيڊي]] [[حياتي روشني|حياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. انهن مان سڀ کان مشهور [[جگنو]] آهن، جيڪي ليمپائريڊي خاندان جا ڀونر آهن. ڪجهه جنسون روشنيءَ جي پيداوار تي ضابطو رکي وقفي وقفي سان چمڪا ڏئي سگهن ٿيون. هن روشنيءَ جو مقصد مختلف جنسن ۾ مختلف هوندو آهي؛ ڪجهه ان کي ساٿي ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا شڪار کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. غارن ۾ رهندڙ ''[[اراڪنَوڪيمپا]]'' (مائيسيٽوفيليڊي، فنگس مڇر) جا لاروا چمڪندڙ روشني پيدا ڪري ننڍن اڏامندڙ حشرات کي ريشم جي چنبڙندڙ ڌاڳن ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>{{cite journal |last=Pugsley |first=Chris W. |title=Literature review of the New Zealand glowworm ''Arachnocampa luminosa'' (Diptera: Keroplatidae) and related cave-dwelling Diptera |url=https://archive.org/details/new-zealand-entomologist_1983_7_4/page/419 |journal=New Zealand Entomologist |year=1983 |volume=7 |issue=4 |pages=419–424 |doi=10.1080/00779962.1983.9722435 |bibcode=1983NZEnt...7..419P }}</ref> ''[[فوٽورس]]'' نسل جا ڪجهه جگنو [[نقل|نقل ڪندي]] ''[[فوٽائنس (ڀونر)|فوٽائنس]]'' نسل جي مادين جي چمڪندڙ اشارن جهڙي روشني پيدا ڪن ٿا، جنهن سان ان جنس جا نر سندن ويجهو اچن ٿا ۽ پوءِ اهي کين پڪڙي کائي وڃن ٿا.<ref>{{cite journal |first=James E. |last=Lloyd |title=Occurrence of Aggressive Mimicry in Fireflies |url=https://archive.org/details/florida-entomologist_1984-09_67_3/page/368 |journal=The Florida Entomologist |volume=67 |issue=3 |year=1984 |pages=368–376 |doi=10.2307/3494715 |jstor=3494715 |doi-access=free }}</ref> پيدا ٿيندڙ روشنيءَ جا رنگ هلڪي نيري (''Orfelia fultoni''، مائيسيٽوفيليڊي) کان عام سائي ۽ ناياب ڳاڙهي (''Phrixothrix tiemanni''، فينگوڊيڊي) تائين مختلف ٿين ٿا.<ref>{{cite book |first1=James E. |last1=Lloyd |last2=Gentry |first2=Erin C. |title=The Encyclopedia of Insects |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115 115–120] |year=2003 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-586990-4 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115}}</ref> === آواز پيدا ڪرڻ === حشرات گهڻو ڪري پنهنجي عضون ۽ جسماني حصن جي مشيني حرڪت سان آواز پيدا ڪن ٿا. [[ماڪڙ]] ۽ ڪرڪٽن ۾ اهو عمل [[جسماني رڳڙ سان آواز پيدا ڪرڻ|جسماني رڳڙ]] وسيلي ٿئي ٿو. [[سڪاڊا]] حشرات ۾ سڀ کان وڌيڪ تيز آواز پيدا ڪن ٿا؛ انهن جي جسم ۾ خاص بناوتون، جن کي [[ٽمبل]] چيو وڃي ٿو، ۽ انهن سان لاڳاپيل عضلا آواز پيدا ڪرڻ ۽ ان کي وڌائڻ جو ڪم ڪن ٿا. آفريڪي [[سڪاڊا]] ''[[Brevisana brevis]]'' جو آواز {{convert|50|cm|in|abbr=on}} جي فاصلي تي 106.7&nbsp;[[ڊيسيبل]] ماپيو ويو آهي.<ref name="walker">{{Cite web |title=The University of Florida Book of Insect Records |publisher=Department of Entomology & Nematology, UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/index.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}</ref> ڪجهه حشرات، جهڙوڪ ''[[Helicoverpa zea]]'' پتنگ، [[هاڪ پتنگ]] ۽ [[هيڊيليڊي]] خاندان جا پوپٽ، [[الٽراسونڪ آواز]] ٻڌي سگهن ٿا ۽ جڏهن کين محسوس ٿئي ٿو ته چمڙي کين ڳولي ورتو آهي ته [[الٽراسونڪ بچاءُ|بچاءَ واري حرڪت]] ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Kay |first=Robert E. |title=Acoustic signalling and its possible relationship to assembling and navigation in the moth, ''Heliothis zea'' |journal=Journal of Insect Physiology |volume=15 |issue=6 |year=1969 |pages=989–1001 |doi=10.1016/0022-1910(69)90139-5 |bibcode=1969JInsP..15..989K}}</ref><ref>{{cite journal |last=Spangler |first=Hayward G. |title=Moth hearing, defense, and communication |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |issue=1 |year=1988 |pages=59–81 |doi=10.1146/annurev.ento.33.1.59}}</ref> ڪجهه پتنگ الٽراسونڪ ڪلڪ جهڙا آواز پيدا ڪري شڪاري چمڙن کي خبردار ڪن ٿا ته اهي کائڻ لائق ناهن؛ ان کي صوتي [[خبرداري وارو اشارو]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Hristov |first1=N. I. |last2=Conner |first2=William E. |year=2005 |title=Sound strategy: acoustic aposematism in the bat–tiger moth arms race |journal=Naturwissenschaften |volume=92 |pages=164–169 |doi=10.1007/s00114-005-0611-7 |pmid=15772807 |issue=4 |bibcode=2005NW.....92..164H }}</ref> جڏهن ته ڪجهه کائڻ لائق پتنگ انهن آوازن جي نقل ڪرڻ جي صلاحيت پيدا ڪري چڪا آهن، جنهن کي صوتي [[بيٽسي نقل]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Barber |first1=J. R. |last2=Conner |first2=W. E. |year=2007 |title=Acoustic mimicry in a predator–prey interaction |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-05-29_104_22/page/9331 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=104 |issue=22 |pages=9331–9334 |doi=10.1073/pnas.0703627104 |pmid=17517637 |pmc=1890494 |bibcode=2007PNAS..104.9331B |doi-access=free}}</ref> ڪجهه پتنگن بابت اها دعويٰ به ڪئي وئي آهي ته اهي [[بازگشتي آواز ۾ رنڊڪ#شڪار پاران رنڊڪ|چمڙن جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ]] وجهي سگهن ٿا. چمڙن ۽ پتنگن جي رابطن جي الٽراسونڪ رڪارڊنگ ۽ تيز رفتار انفراريڊ وڊيو مان ظاهر ٿيو آهي ته ٽائيگر پتنگ حقيقت ۾ الٽراسونڪ ڪلڪ پيدا ڪري وڏي ناسي چمڙي جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ وجهي پاڻ کي حملي کان بچائي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Corcoran |first=Aaron J. |author2=Barber, Jesse R. |last3=Conner |first3=William E. |year=2009 |title=Tiger Moth Jams Bat Sonar |journal=Science |volume=325 |issue=5938 |pages=325–327 |doi=10.1126/science.1174096 |bibcode=2009Sci...325..325C |pmid=19608920 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/MRGH5AC4 }}</ref> {{Listen |filename=Grasshoppers.ogg |title=ماڪڙ جو رڳڙ وارو آواز |description=ڪيترين اڻسڃاتل ماڪڙن جا رڳڙ وسيلي پيدا ڪيل آواز |format=[[اوگ]] |pos=right}} [[ڪوليئوپٽيرا]]، [[هائمينوپٽيرا]]، [[ليپيڊوپٽيرا]]، [[مينٽوڊيا]] ۽ [[نيوروپٽيرا]] جي مختلف جنسن ۾ تمام هلڪا آواز پڻ پيدا ٿين ٿا. اهي هلڪا آواز حشر جي حرڪت سان پيدا ٿين ٿا ۽ حشر جي عضلن ۽ جوڙن تي موجود آواز وڌائيندڙ بناوتن وسيلي وڌيڪ نمايان ٿين ٿا؛ اهي آواز ٻين حشرات کي خبردار ڪرڻ يا ساڻن رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. گهڻن آواز پيدا ڪندڙ حشرات ۾ [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضوا]] به هوندا آهن، جيڪي هوا وسيلي ايندڙ آواز محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[هيميپٽيرا]]، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ٻيڙياتا]]، پاڻيءَ جي اندر پيدا ٿيندڙ آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Theiss |first=Joachim |year=1982 |title=Generation and radiation of sound by stridulating water insects as exemplified by the corixids |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-ecology-and-sociobiology_1982-06_10_3/page/225 |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=10 |pages=225–235 |doi=10.1007/BF00299689 |issue=3 |bibcode=1982BEcoS..10..225T }}</ref> [[File:Field cricket Gryllus pennsylvanicus.ogg|thumb|گيراج ۾ ڪرڪٽ جو سڃاتل آواز]] سطحن وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزشي اشارن سان رابطو حشرات ۾ هوا وسيلي آواز جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن ننڍڙي جسماني ماپ هوا ۾ اثرائتا آواز پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي محدود ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Virant-Doberlet |first1=M. |last2=Čokl |first2=Andrej |year=2004 |title=Vibrational communication in insects |journal=Neotropical Entomology |volume=33 |issue=2 |pages=121–134 |doi=10.1590/S1519-566X2004000200001 |doi-access=free}}</ref> حشرات گهٽ تعدد وارا آواز اثرائتي نموني پيدا نٿا ڪري سگهن، جڏهن ته وڌيڪ تعدد وارا آواز گهاٽي ماحول، جهڙوڪ [[وڻن جا پن|پنن]] ۾، وڌيڪ پکڙجي ۽ ڪمزور ٿي وڃن ٿا. تنهنڪري اهڙن ماحولن ۾ رهندڙ حشرات بنيادي طور سطح وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزن ذريعي رابطو ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Bennet-Clark |first=H. C. |year=1998 |title=Size and scale effects as constraints in insect sound communication |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=353 |pages=407–419 |doi=10.1098/rstb.1998.0219 |issue=1367 |pmc=1692226}}</ref> ڪجهه جنسون رابطي لاءِ لرزن جو استعمال ڪن ٿيون، مثال طور [[ڍال جيت]] ''[[Nezara viridula]]'' ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ اهڙا لرزشي اشارا پيدا ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |journal=Journal of Insect Behavior |title=The Influence of Substrate on Male Responsiveness to the Female Calling Song in ''Nezara viridula'' |url=https://archive.org/details/journal-of-insect-behavior_2001-05_14_3/page/313 |volume=14 |issue=3 |pages=313–332 |year=2001 |first1=Nadège |last1=Miklas |author2=Stritih, Nataša |author3=Čokl, Andrej |author4=Virant-Doberlet, Meta |author5=Renou, Michel |doi=10.1023/A:1011115111592 |bibcode=2001JIBeh..14..313M }}</ref> لرزن کي مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ به استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ [[لائسينڊي]] خاندان جون سنڊيون، جيڪي [[ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق|ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق]] قائم ڪن ٿيون، ماڪوڙين سان اهڙي طريقي سان رابطو ڪن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=DeVries |first=P. J. |year=1990 |title=Enhancement of symbiosis between butterfly caterpillars and ants by vibrational communication |url=https://archive.org/details/sim_science_1990-06-01_248_4959/page/1104 |journal=Science |volume=248 |pages=1104–1106 |doi=10.1126/science.248.4959.1104 |pmid=17733373 |issue=4959 |bibcode=1990Sci...248.1104D }}</ref> [[مڊگاسڪر جو سيسڪاريندڙ ڪاڪروچ]] پنهنجي ساهه کڻڻ وارن سوراخن مان زور سان هوا خارج ڪري جارحيت جي نشاني طور سيسڪاريندڙ آواز پيدا ڪري سگهي ٿو؛<ref>{{cite journal |last=Nelson |first=Margaret C. |author2=Fraser, Jean |year=1980 |title=Sound production in the cockroach, Gromphadorhina portentosa: evidence for communication by hissing |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=6 |issue=4 |pages=305–314 |doi=10.1007/BF00292773 |bibcode=1980BEcoS...6..305N }}</ref> جڏهن ته [[مئل مٿي وارو هاڪ پتنگ]] پريشان ٿيڻ وقت پنهنجي حلق مان زور سان هوا خارج ڪري چيچ جهڙو آواز پيدا ڪري ٿو. جڏهن اهو ماکيءَ جي مکين جي ويجهو هوندو آهي ته اهو آواز ڪم ڪندڙ ماکيءَ جي مکين جي جارحاڻي رويي کي به گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Moritz |first1=R. F. A. |last2=Kirchner |first2=W. H. |last3=Crewe |first3=R. M. |date=1991 |title=Chemical camouflage of the death's head hawkmoth (Acherontia atropos L.) in honeybee colonies |url=https://archive.org/details/sim_naturwissenschaften_1991-04_78_4/page/179 |journal=Naturwissenschaften |volume=78 |issue=4 |doi=10.1007/BF01136209 |bibcode=1991NW.....78..179M |pages=179–182 }}</ref> === ڪيميائي رابطو === {{main|حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|حشرات جي سنگهڻ جي حس}} [[File:Pheromonal glands in ants.png|thumb|[[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] جهڙن سماجي حشرات ۾ [[فيرومون]] پيدا ڪندڙ ڪيترن قسمن جا غدود هوندا آهن، جيڪي ٻين حشرات سان [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|رابطي]] لاءِ مختلف [[سيميائي ڪيميائي مادا]] پيدا ڪن ٿا.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}}]] ڪيترن حشرات ۾ [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|ڪيميائي ذريعن وسيلي رابطي]] جا طريقا ارتقا پذير ٿيا آهن. اهي [[سيميائي ڪيميائي مادا]] گهڻو ڪري ٻوٽن جي استحالياتي مادن مان ٺهندا آهن ۽ انهن مان ڪجهه ڇڪڻ، پري رکڻ يا ٻين قسمن جي معلومات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. [[فيرومون]] مخالف جنس جي ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ، ساڳي [[هڪ ئي جنس سان واسطو|جنس]] جي نر ۽ مادين کي گڏ ڪرڻ، ٻين جاندارن کي ويجهو اچڻ کان روڪڻ، رستي جي نشان لڳائڻ ۽ ويجهن فردن ۾ جارحيت پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ايلومون]] پنهنجي پيدا ڪندڙ کي ان اثر وسيلي فائدو پهچائين ٿا، جيڪو اهي وصول ڪندڙ تي وجهن ٿا. [[ڪائيرومون]] پيدا ڪندڙ بدران وصول ڪندڙ کي فائدو پهچائين ٿا. سنومون پيدا ڪندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي لاءِ فائديمند هوندا آهن. ڪجهه ڪيميائي مادا ساڳي جنس جي فردن ڏانهن مخصوص هوندا آهن، جڏهن ته ٻيا مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. خوشبوئن جو استعمال خاص طور سماجي حشرات ۾ تمام گهڻو ترقي يافته آهي.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}} {{visible anchor |ٻاهرين کل جا هائيڊروڪاربان |ٻاهرين کل جو هائيڊروڪاربان}} غير بناوتي مادا آهن، جيڪي پيدا ٿي [[ٻاهرين کل]] جي سطح تي خارج ٿين ٿا ۽ جسم کي [[پاڻي جي کوٽ|سڪي وڃڻ]] ۽ [[مرض پيدا ڪندڙ جاندار|مرض پيدا ڪندڙ جاندارن]] کان بچائين ٿا. اهي خاص طور سماجي حشرات ۾ فيرومون طور پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Yan-Liebig-2021">{{cite journal |last1=Yan |first1=Hua |last2=Liebig |first2=Jürgen |title=Genetic basis of chemical communication in eusocial insects |journal=[[Genes & Development]] |publisher=[[Cold Spring Harbor Laboratory Press]] & [[The Genetics Society]] |volume=35 |issue=7–8 |date=1 April 2021 |doi=10.1101/gad.346965.120 |pages=470–482 |pmid=33861721 |pmc=8015721}}</ref> == سماجي رويو == {{main|سماجيت}} {{multiple image |total_width=300 |image1=Termite Cathedral DSC03570.jpg |caption1=[[دڙي ٺاهيندڙ اڏوهي|دڙي ٺاهيندڙ اڏوهين]] جو ٺاهيل [[ناسيوٽيٽرمس ٽرائيوڊيائي|وڏو دڙو]]. |image2=Bee waggle dance.png |caption2=[[ماکيءَ جي مک]] جو اَٺ جي شڪل وارو [[لوڏيندڙ ناچ]]. ماناري تي مٿئين رخ کان ساڄي پاسي 45° جو رخ، سج کان ساڄي پاسي 45° تي خوراڪ جي موجودگيءَ جي نشاندهي ڪري ٿو. ناچ ڪندڙ مک جي تيز لوڏن سبب ان جو پيٽ ڌنڌلو نظر اچي ٿو. }} [[سماجي حشرات]]، جهڙوڪ [[اڏوهي]]، [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]] ۽ ڪيتريون ئي [[ماکيءَ جي مک|مکيون]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]]، [[سماجيت|اعليٰ سماجي]] هوندا آهن.<ref name=nodak>{{cite web |title=Social insects |last=Brewer |first=Gary |url=http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |publisher=North Dakota State University |access-date=6 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080321171246/http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |archive-date=21 March 2008}}</ref> اهي جينياتي طور هڪجهڙن فردن جي وڏين ۽ منظم آبادين ۾ گڏجي رهن ٿا، ايتري قدر جو ڪڏهن ڪڏهن اهڙي سڄي آباديءَ کي [[فوق جاندار]] سمجهيو ويندو آهي. خاص طور تي، نسل وڌائڻ جو ڪم گهڻو ڪري [[راڻي وارو طبقو|راڻي طبقي]] تائين محدود هوندو آهي؛ ٻيون ماديون [[مزدور طبقو|مزدور]] هونديون آهن ۽ [[مزدورن جي نگراني]] جي عمل سبب نسل وڌائڻ کان روڪيل هونديون آهن. [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]] ۾ تجريدي علامتي رابطي جو هڪ اهڙو نظام ارتقا پذير ٿيو آهي، جنهن ۾ مخصوص رويي وسيلي ماحول بابت خاص معلومات جي نمائندگي ۽ منتقلي ڪئي وڃي ٿي. رابطي جي هن نظام کي [[مکين جي سکيا ۽ رابطو|ناچ جي ٻولي]] چيو وڃي ٿو؛ مک جنهن زاويي تي ناچ ڪري ٿي، اهو سج جي نسبت سان هڪ مخصوص رخ جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ناچ جي ڊيگهه ان فاصلي جي نشاندهي ڪري ٿي، جيڪو اڏامي طئي ڪرڻو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=309–311}} [[ڀنڀر مک|ڀنڀر مکين]] ۾ پڻ سماجي رابطي جا ڪجهه رويا ملن ٿا. مثال طور، ''[[Bombus terrestris]]'' اڻڄاتل پر خوراڪ ڏيندڙ گلن تي وڃڻ بابت وڌيڪ تيزيءَ سان تڏهن سکي ٿي، جڏهن اها ساڳي جنس جي ٻي مک کي ساڳئي قسم جي گلن تان خوراڪ گڏ ڪندي ڏسي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |author1=Leadbeater, E. |author2=Chittka, L. |year=2007 |title=The dynamics of social learning in an insect model, the bumblebee (''Bombus terrestris'') |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=61 |issue=11 |pages=1789–1796 |doi=10.1007/s00265-007-0412-4 |bibcode=2007BEcoS..61.1789L }}</ref> رڳو انهن حشرات ۾ تمام سنهڙي پيماني تي مڪاني رخ سڃاڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي، جيڪي آکيرن يا آبادين ۾ رهن ٿا. انهن مان ڪجهه ڪيترن ڪلوميٽرن جو سفر ڪرڻ کان پوءِ به هزارين هڪجهڙن سوراخن مان رڳو چند ملي ميٽر ويڪري پنهنجي مخصوص سوراخ تائين بنا ڀُل جي [[جانورن ۾ رستي جي سڃاڻپ|رستو ڳولي]] پهچي سگهن ٿا. [[ڄمڻ واري هنڌ ڏانهن موٽڻ]] واري رويي ۾، [[سياري جي ننڊ|سياري جي ننڊ]] ڪندڙ حشرات ڪنهن مخصوص هنڌ کي آخري ڀيرو ڏسڻ کان هڪ سال پوءِ به ياد رکي سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Salt |first=R. W. |date=1961 |title=Principles of Insect Cold-Hardiness |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_1961_6/page/54 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |doi=10.1146/annurev.en.06.010161.000415 |volume=6 |pages=55–74}}</ref> ڪجهه حشرات موسمي طور مختلف جاگرافيائي علائقن جي وچ ۾ تمام ڊگها فاصلا [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪري طئي ڪن ٿا، جيئن سڄي کنڊ ۾ ٿيندڙ [[بادشاهه پوپٽ جي لڏپلاڻ]].{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=14}} === ٻچن جي سار سنڀال === [[سماجيت|اعليٰ سماجي]] حشرات آکيرا ٺاهين ٿا، آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ پنهنجي اولاد کي باقاعدي خوراڪ مهيا ڪن ٿا. تنهن هوندي به، گهڻن حشرات جي بالغ زندگي مختصر هوندي آهي ۽ اهي ساٿي سان ميلاپ يا ساٿي حاصل ڪرڻ جي مقابلي کان سواءِ هڪ ٻئي سان تمام گهٽ واسطو رکن ٿا. ٿورين جنسن ۾ [[والديني سار سنڀال]] ملي ٿي، جنهن ۾ اهي گهٽ ۾ گهٽ پنهنجن آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي ٻچن جي بالغ ٿيڻ تائين به سندن حفاظت ڪن ٿا، بلڪه ممڪن آهي ته کين خوراڪ پڻ مهيا ڪن. ڪيتريون ڀنڀوريون ۽ مکيون آکيرو يا ٻِر ٺاهين ٿيون، ان ۾ [[گڏيل خوراڪ جي فراهمي|خوراڪ جو ذخيرو]] رکن ٿيون ۽ ان ذخيري تي هڪ آنو ڏين ٿيون، پر ان کان پوءِ وڌيڪ سار سنڀال نٿيون ڪن.<ref name=nodak/> == چرپر == === اڏام === {{main|حشرات جي اڏام}} [[File:Hoverfly September 2007-7 (cropped).jpg|thumb|[[هوور مک|هوور مکين]] جهڙا حشرات تيز ۽ ڦڙتيلي [[حشرات جي اڏام|اڏام]] جي صلاحيت رکن ٿا.]] حشرات [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن]] جو واحد گروهه آهن، جن ۾ اڏامڻ جي صلاحيت ارتقا ڪئي آهي. [[پيليئوپٽيرا]] سان واسطو رکندڙ حشرات جا قديم گروهه، جهڙوڪ [[ڀنڀوري]]، ننڍيون ڀنڀوريون ۽ مئي مکيون، پنهنجن پرن کي سڌيءَ طرح هلائين ٿا. انهن جي هر پر جي بنياد تي عضلن جو هڪ جوڙو ڳنڍيل هوندو آهي، جيڪو پرن کي مٿي ۽ هيٺ ڪري ٿو. اهڙي طريقي سان پرن کي رڳو نسبتاً گهٽ رفتار سان ڦڙڪائي سگهجي ٿو. باقي سڀ حشرات، يعني [[نيوپٽيرا]]، [[اڻ سڌي اڏام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ اڏام جا عضلا سيني ۾ تيز لرزش پيدا ڪن ٿا؛ اهڙيءَ ريت عضلن ڏانهن ويندڙ عصبي تحريڪن جي ڀيٽ ۾ پرن جي ڦڙڪڻ جو تعداد وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. اڏام جي عضلن جو هڪ جوڙو عمودي رخ ۾ هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي هيٺ ڇڪي ٿو ۽ پرن کي مٿي کڻي ٿو. ٻيو جوڙو ڊگهي رخ ۾ پکڙيل هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي مٿي ڪري ٿو ۽ پرن کي هيٺ آڻي ٿو.<ref name="Chapman">{{cite book |last=Chapman |first=A. D. |year=2006 |title=Numbers of living species in Australia and the World |publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |isbn=978-0-642-56850-2 |url=http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609055030/http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species|archive-date=9 June 2019}}</ref><ref>{{cite journal |last=Smith |first=D. S. |title=Flight muscles of insects |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1965-06_212_6/page/76 |journal=[[Scientific American]] |volume=212 |pages=76–88 |year=1965 |issue=6 |pmid=14327957 |bibcode=1965SciAm.212f..76S |doi=10.1038/scientificamerican0665-76}}</ref> گهڻا حشرات پرن جي [[اڳئين ڪناري]] وٽ گهمندڙ [[هوائي ڀنور]] پيدا ڪري [[هوائي اڀار]] حاصل ڪن ٿا.<ref name="aerodynamics">{{cite journal |last=Sane |first=Sanjay P. |title=The aerodynamics of insect flight |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |year=2003 |volume=206 |pages=4191–4208 |doi=10.1242/jeb.00663 |pmid=14581590 |issue=23 |doi-access=free |bibcode=2003JExpB.206.4191S }}</ref> تمام ننڍا حشرات، جهڙوڪ ٿرپس، جن جا پر ننڍڙا ۽ کنڀن جهڙا هوندا آهن، [[پر ملائڻ ۽ ڇنڊڻ وارو طريقو]] استعمال ڪري اڀار حاصل ڪن ٿا؛ ان ۾ پر پهرين پاڻ ۾ ملايا وڃن ٿا ۽ پوءِ تيزيءَ سان هڪ ٻئي کان ڌار ڪيا وڃن ٿا، جنهن سان پرن جي اڳين ڪنارن ۽ ڇيڙن وٽ هوا جا ڀنور پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last=Weis-Fogh |first=Torkel |author-link=Torkel Weis-Fogh |date=1973 |title=Quick estimates of flight fitness in hovering animals, including novel mechanisms of lift production |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=59 |issue=1 |pages=169–230 |doi=10.1242/jeb.59.1.169 |bibcode=1973JExpB..59..169W}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bennett |first=L. |date=1977 |title=Clap and fling aerodynamics- an experimental evaluation |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=261–272 |doi=10.1242/jeb.69.1.261 |bibcode=1977JExpB..69..261B}}</ref> [[حشرات جا پر|حشرات جي پرن]] جي ارتقا بابت [[حشرات جا پر#مفروضا|سائنسي بحث]] هلندو رهيو آهي؛ مختلف مفروضن موجب اهي تبديل ٿيل گلڙن، ساهه کڻڻ وارن سوراخن وٽ موجود ڦڙن، يا ٽنگن جي بنياد وٽ موجود ايپي ڪوڪسا نالي ضميمي مان ارتقا ڪري آيا هوندا.<ref>{{cite journal |last1=Jockusch |first1=E. L. |last2=Ober |first2=K. A. |title=Hypothesis testing in evolutionary developmental biology: a case study from insect wings |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-heredity_september-october-2004_95_5/page/382 |journal=Journal of Heredity |date=September 2004 |volume=95 |issue=5 |pages=382–396 |doi=10.1093/jhered/esh064 |pmid=15388766 |doi-access=free}}</ref> تازو حشرات جي ماهرن ۾ اهو خيال وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري چڪو آهي ته پر [[نوٽم]] جي پاسن، [[پليرون]]، يا وڌيڪ امڪان سان ٻنهي جي حصن مان ارتقا ڪري پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Grimaldi |first=David A. |title=The Complete Insect: Anatomy, Physiology, Evolution, and Ecology |url=https://books.google.com/books?id=xGquEAAAQBAJ&dq=insects+wings+notum+pleuron&pg=PA135 |date=2023 |publisher=[[Princeton University Press]] |page=135 |isbn=978-0-691-24311-5}}</ref> [[ڪاربونيفيرس]] دور ۾ ڀنڀوري جهڙي ''[[ميگانيورا]]'' جي پرن جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|50|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. ان دور ۾ تمام وڏن حشرات جي موجودگي ان وقت فضا ۾ آڪسيجن جي وڌيڪ مقدار سان ٺهڪي اچي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشرات جو تنفسي نظام سندن جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last=Dudley |first=R. |year=1998 |title=Atmospheric oxygen, giant Paleozoic insects and the evolution of aerial locomotor performance |journal=Journal of Experimental Biology |volume=201 |issue=8 |pages=1043–1050 |doi=10.1242/jeb.201.8.1043 |pmid=9510518 |bibcode=1998JExpB.201.1043D |url=http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |access-date=8 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130124032600/http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |archive-date=24 January 2013 |url-status=live}}</ref> اڄ جا سڀ کان وڏا اڏامندڙ حشرات ان جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍا آهن. موجوده حشرات ۾ سڀ کان وڏي پرن جي پکيڙ اڇي وِچ پتنگ ''[[ٿائيسينيا اَگريپينا]]'' جي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{convert|28|cm|in|abbr=on}} آهي.<ref name="BIR">{{Cite web |title=Chapter 32: Largest Lepidopteran Wing Span &#124; The University of Florida Book of Insect Records &#124; Department of Entomology & Nematology &#124; UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_32.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}</ref> [[پکي|پکين]] جي ابتڙ، ننڍا حشرات [[غالب هوائون|غالب هوائن]] سان گڏ وهي وڃن ٿا،<ref>{{cite web |last=Yates |first=Diana |title=Birds migrate together at night in dispersed flocks, new study indicates |url=https://news.illinois.edu/view/6367/206246 |access-date=13 January 2022 |website=news.illinois.edu}}</ref> جڏهن ته ڪيترائي وڏا حشرات [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪن ٿا. [[ايفڊ|ايفڊن]] کي هيٺين سطح تي وهندڙ [[جيٽ وهڪرو|جيٽ هوائي وهڪرا]] ڊگهن فاصلن تائين کڻي وڃن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Drake |first=V. A. |author2=Farrow, R. A. |year=1988 |title=The Influence of Atmospheric Structure and Motions on Insect Migration |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |pages=183–210 |doi=10.1146/annurev.en.33.010188.001151 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/NLDQPZWG }}</ref> === هلڻ === {{further|هلڻ#حشرات}} [[File:Alternating Tripod Gait.webm|upright=1.15|right|thumb|هلندڙ ريگستاني ماڪوڙين ۾ واري واري سان ٽن ٽنگن واري چال دوران قدمن جي مڪاني ۽ وقتي ترتيب. رڪارڊنگ جي رفتار: 500 فريم في سيڪنڊ؛ هلائڻ جي رفتار: 10 فريم في سيڪنڊ.]] گهڻا بالغ حشرات ڇهن ٽنگن جي مدد سان هلن ٿا ۽ ان دوران واري واري سان [[ٽن ٽنگن واري چال]] استعمال ڪن ٿا. هيءَ چال جسم کي مستحڪم رکندي تيزيءَ سان هلڻ جي اجازت ڏئي ٿي ۽ ان جو [[ڪاکروچ|ڪاکروچن]] ۽ [[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو ويو آهي. پهرين قدم ۾ وچين ساڄي ٽنگ ۽ اڳين ۽ پوئين کاٻي ٽنگ زمين سان لڳل هونديون آهن ۽ حشر کي اڳتي وڌائينديون آهن، جڏهن ته اڳين ۽ پوئين ساڄي ٽنگ ۽ وچين کاٻي ٽنگ مٿي کڄي اڳتي نئين جاءِ تي منتقل ٿينديون آهن. جڏهن اهي زمين تي لڳي نئون مستحڪم ٽڪنڊو ٺاهين ٿيون ته باقي ٽنگون واري سان مٿي کڻي اڳتي آڻي سگهجن ٿيون.<ref name="Locomotion">{{cite book |last=Biewener |first=Andrew A. |title=Animal Locomotion |url=https://archive.org/details/animallocomotion0000biew |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-19-850022-3 |pages=}}{{pn|date=July 2022}}</ref> ٽن ٽنگن واري چال جي سڀ کان خالص صورت تيز رفتار سان هلندڙ حشرات ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. تنهن هوندي به، چرپر جو هي طريقو سختيءَ سان مقرر ٿيل ناهي ۽ حشرات مختلف حالتن مطابق پنهنجي چال بدلائي سگهن ٿا. مثال طور آهستي هلڻ، مُڙڻ، رڪاوٽن کان بچڻ، چڙهڻ يا ترڪڻ وارين سطحن تي هلڻ وقت چار ٽنگون يا ان کان وڌيڪ ٽنگون [[هلڻ#حشرات|لهري چال]] ۾ زمين سان لڳل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Grabowska |first1=Martyna |author2=Godlewska, Elzbieta |author3=Schmidt, Joachim |author4=Daun-Gruhn, Silvia |title=Quadrupedal gaits in hexapod animals – inter-leg coordination in free-walking adult stick insects |journal=Journal of Experimental Biology |volume=215 |issue=24 |pages=4255–4266 |year=2012 |doi=10.1242/jeb.073643 |pmid=22972892 |doi-access=free}}</ref> ڪاکروچ تيز ترين ڊوڙندڙ حشرات مان آهن ۽ مڪمل رفتار تي اهي ٻن ٽنگن تي ڊوڙڻ واري چال اختيار ڪري سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، چڱيءَ طرح [[ڇانوَ روپ|ماحول سان مشابهت]] رکندڙ لٺ جهڙن حشرات ([[فاسماٽوڊيا]]) ۾ چرپر گهڻو آهستي هوندي آهي. ٿوريون جنسون، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ حشر|پاڻيءَ تي هلندڙ حشرات]]، پاڻيءَ جي مٿاڇري تي هلي سگهن ٿيون؛ انهن جا چنبا خاص کاهيءَ ۾ پوئتي لڪل هوندا آهن، جنهن ڪري اهي پاڻيءَ جي مٿاڇري واري پردي کي ٽوڙڻ کان بچائين ٿا.<ref name="aquins"/> ''[[هالوبئٽس]]'' جنس جا سامونڊي سطح تي هلندڙ حشرات ته کليل سمنڊ جي مٿاڇري تي به رهن ٿا، جيڪو اهڙو مسڪن آهي جتي حشرات جون تمام ٿوريون جنسون ملن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ikawa |first1=Terumi |author2=Okabe, Hidehiko |author3=Hoshizaki, Sugihiko |author4=Kamikado, Takahiro |author5=Cheng, Lanna |title=Distribution of the oceanic insects ''Halobates'' (Hemiptera: Gerridae) off the south coast of Japan |journal=Entomological Science |volume=7 |issue=4 |pages=351–357 |year=2004 |doi=10.1111/j.1479-8298.2004.00083.x |url=https://escholarship.org/uc/item/9r50k828}}</ref> === ترڻ === {{Main|آبي حشرات}} [[File:Notonecta glauca01.jpg|thumb|پاڻيءَ هيٺ [[پٺتي ترندڙ حشر]] ''[[نوٽونيڪٽا گلوڪا]]''، جنهن جون پويون ٽنگون ترڻ لاءِ چپو جهڙي شڪل اختيار ڪري چڪيون آهن.]] حشرات جو وڏو تعداد پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو يا سڄي زندگي پاڻيءَ هيٺ گذاري ٿو. حشرات جي ڪيترن قديم گروهن ۾ اڻبالغ مرحلا آبي هوندا آهن. ڪجهه گروهن، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ڀونئر|پاڻيءَ جي ڀونئرن]] ۾ بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن.<ref name="aquins">{{cite book |editor1=Richard W. Merritt |editor2=Kenneth W. Cummins |editor3=Martin B. Berg |year=2007 |title=An Introduction to the Aquatic Insects of North America |url=https://archive.org/details/introductiontoaq0000merr |publisher=Kendall Hunt Publishers |isbn=978-0-7575-5049-2 |edition=4th}}</ref> انهن مان گهڻين جنسن ۾ پاڻيءَ هيٺ چرپر لاءِ خاص موافقتون پيدا ٿيون آهن. پاڻيءَ جا ڀونئر ۽ پاڻيءَ جا ٻيا حشرات اهڙيون ٽنگون رکن ٿا، جيڪي چپن جهڙين بناوتن ۾ تبديل ٿيل آهن. ڀنڀورين جا [[حشري اڻبالغ مرحلو|آبي اڻبالغ ٻچا]] پنهنجي مقعدي خاني مان زور سان پاڻي ٻاهر ڪڍي جيٽ جهڙي ڌِڪ سان اڳتي وڌن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Mill |first=P. J. |author2=Pickard, R. S. |year=1975 |title=Jet-propulsion in anisopteran dragonfly larvae |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-physiology_1975_97_4/page/329 |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=97 |issue=4 |pages=329–338 |doi=10.1007/BF00631969 }}</ref> ٻيا حشرات، جهڙوڪ [[اسٽافيلينڊي|روو ڀونئر]] ''[[اسٽينس]]''، [[پيجيڊيم#حشرات|پيجيڊيئل]] غدودن مان اهڙا [[سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادو|سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادا]] خارج ڪن ٿا، جيڪي پاڻيءَ جي سطحي ڇڪ گهٽائين ٿا؛ ان جي نتيجي ۾ اهي [[مارانگوني اثر|مارانگوني ڌِڪ]] وسيلي پاڻيءَ جي مٿاڇري تي اڳتي وڌي سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Linsenmair |first=K. |author2=Jander, R. |year=1976 |title=Das "entspannungsschwimmen" von ''Velia'' and ''Stenus'' |journal=Naturwissenschaften |volume=50 |page=231 |doi=10.1007/BF00639292 |bibcode=1963NW.....50..231L |issue=6 |url=https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:bvb:20-opus-44663}}</ref><ref>{{cite journal |last=Bush |first=J. W. M. |author2=Hu, David L. Hu |year=2006 |title=Walking on Water: Biolocomotion at the Interface |journal=Annual Review of Fluid Mechanics |volume=38 |issue=1 |pages=339–369 |doi=10.1146/annurev.fluid.38.050304.092157 |bibcode=2006AnRFM..38..339B }}</ref> == ماحوليات == {{main|حشرات جي ماحوليات}} حشرات [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ ڪيترائي انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ مٽيءَ کي اٿلائڻ ۽ ان ۾ هوا جي آمدرفت، ڇيڻي کي زمين ۾ دفن ڪرڻ، نقصانڪار جاندارن تي ضابطو، گلن جي زيرگي ۽ جهنگلي جيوت لاءِ خوراڪ مهيا ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Schowalter|2006|pp=3, 572}} مثال طور، اڏوهيون پنهنجن آکيرن جي چوڌاري ماحول ۾ تبديليون آڻي گاهه جي واڌ کي هٿي ڏين ٿيون؛{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=257}} ڪيترائي [[ڀونئر]] [[مردار خور]] هوندا آهن؛ جڏهن ته ڇيڻي جا ڀونئر حياتياتي مادي کي [[ٻيهر استعمال|ٻيهر استعمال]] ڪري اهڙين صورتن ۾ تبديل ڪن ٿا، جيڪي ٻين [[جاندار|جاندارن]] لاءِ فائديمند هونديون آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=261–264}}<ref>{{cite journal |last1=Losey |first1=John E. |last2=Vaughan |first2=Mace |title=The Economic Value of Ecological Services Provided by Insects |journal=BioScience |date=2006 |volume=56 |issue=4 |pages=311–323(13) |doi=10.1641/0006-3568(2006)56[311:TEVOES]2.0.CO;2 |url=http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&spage=3 |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112041609/http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&spage=3 |archive-date=12 January 2012 |url-status=live |doi-access=free}}</ref> [[مٿاڇري واري زرخيز مٽي]] جي ٺهڻ واري عمل جي وڏي حصي ۾ پڻ حشرات اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=3, 218–228}} === بچاءُ === {{main|حشرات ۾ بچاءُ}} [[File:Reduvius personatus, Masked Hunter Bug nymph camouflaged with sand grains.JPG|thumb|''[[ريڊيويوس پرسوناتس]]'' جو [[حشري اڻبالغ مرحلو|اڻبالغ ٻچو]] [[شڪار ٿيڻ|شڪارين]] کان بچڻ لاءِ پاڻ کي واريءَ جي ذرڙن سان [[ڇانوَ روپ|لڪائي]] ٿو.]] وڏن جاندارن جي ڀيٽ ۾ حشرات گهڻو ڪري ننڍا، نرم جسم وارا ۽ نازڪ هوندا آهن. انهن جا اڻبالغ مرحلا ننڍا هوندا آهن ۽ آهستي چرپر ڪندا آهن يا بلڪل بي حرڪت هوندا آهن، تنهنڪري سندن زندگيءَ جا سڀئي مرحلا [[شڪار ٿيڻ]] ۽ [[طفيلائيت]] جي خطري هيٺ هوندا آهن. انهيءَ ڪري حشرات [[حشرات ۾ بچاءُ|بچاءَ جون]] ڪيتريون ئي حڪمت عمليون استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[ڇانوَ روپ]]، [[نقل]]، زهريلو هجڻ ۽ سرگرم دفاع شامل آهن.<ref name="Evans126">{{cite book |last1=Evans |first1=Arthur V. |last2=Bellamy |first2=Charles |year=2000 |title=An Inordinate Fondness for Beetles |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-22323-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZZ_hfpMo8oAC&pg=PA31 |page=31}}</ref> ڪيترائي [[حشرات ۾ بچاءُ#لڪڻ|حشرات ڇانوَ روپ تي ڀاڙين ٿا]] ته جيئن سندن شڪاري يا شڪار کين ڏسي نه سگهن.<ref>{{cite web |title=Photos: Masters of Disguise – Amazing Insect Camouflage |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |access-date=11 June 2015 |date=24 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612201555/http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |archive-date=12 June 2015}}</ref> اها خاصيت [[پن ڀونئر|پن ڀونئرن]] ۽ [[سُنگهڻا ڀونئر|سُنگهڻن ڀونئرن]] ۾ عام آهي، جيڪي ڪاٺ يا ٻوٽن تي خوراڪ حاصل ڪن ٿا.<ref name="Evans126"/> [[لٺ حشر|لٺ حشرات]] لٺين ۽ پنن جهڙيون شڪليون اختيار ڪري انهن جي نقل ڪن ٿا.<ref name="bedford">{{cite journal |last=Bedford |first=Geoffrey O. |title=Biology and Ecology of the Phasmatodea |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_1978_23/page/125 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |year=1978 |volume=23 |pages=125–149 |doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}</ref> ڪيترائي حشرات شڪارين کي دوکو ڏئي پاڻ کان پري رکڻ لاءِ [[نقل]] جو استعمال ڪن ٿا. [[بيٽسي نقل]] ۾ کاڌي لائق جنسون، جهڙوڪ [[هوور مک|هوور مکيون]]، کاڌي جي لائق نه هئڻ وارين جنسن سان مشابهت اختيار ڪري بقا جو فائدو حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Evans126"/><ref name="Ritland & Brower">{{cite journal |last1=Ritland |first1=D. B. |last2=Brower |first2=Lincoln P. |author-link2=Lincoln Brower |year=1991 |title=The viceroy butterfly is not a Batesian mimic |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1991-04-11_350_6318/page/497 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=350 |issue=6318 |pages=497–498 |doi=10.1038/350497a0 |quote=وائسراءِ پوپٽ به مونارڪ پوپٽن جيترا ئي اڻ وڻندڙ ذائقي وارا آهن ۽ فلوريڊا جي نمائنده آباديءَ جي ڪوئين پوپٽن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ اڻ وڻندڙ آهن. |bibcode=1991Natur.350..497R }}</ref> [[موليري نقل]] ۾ کاڌي جي لائق نه هئڻ واريون جنسون، جهڙوڪ ڀِرون ۽ ماکيءَ جون مکيون، هڪ ٻئي سان مشابهت رکن ٿيون، جنهن سان انهن شڪارين پاران انهن کي آزمائڻ جو امڪان گهٽجي وڃي ٿو، جن کي سکڻو پوي ٿو ته اهي حشرات کاڌي جي لائق ناهن. ''[[هيليڪونيوس]]'' پوپٽ، جن مان ڪيترائي زهريلا آهن، موليري نقل جا مجموعا ٺاهين ٿا ۽ پنهنجي کاڌي جي لائق نه هجڻ جو ظاهري اظهار ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Meyer |first=A. |year=2006 |title=Repeating Patterns of Mimicry |journal=[[PLOS Biology]] |volume=4 |issue=10 |article-number=e341 |doi=10.1371/journal.pbio.0040341 |pmid=17048984 |pmc=1617347 |doi-access=free}}</ref> [[ڪيميائي بچاءُ#زميني آرٿروپوڊ|ڪيميائي بچاءُ]] ڀونئرن ۽ پوپٽن واري گروهه جي حشرات ۾ عام آهي، جنهن جو اظهار گهڻو ڪري چٽن خبرداري وارن رنگن ([[خبرداري رنگ]]) ذريعي ڪيو ويندو آهي، جيئن [[مونارڪ پوپٽ]] ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سندن لاروا جيڪي ٻوٽا کائين ٿا، تن مان ڪيميائي مادا پنهنجي جسم جي بافتن ۾ گڏ ڪري [[پوپٽ جو لاروا#ڪيميائي بچاءُ|زهريت]] حاصل ڪن ٿا. ڪجهه حشرات پنهنجا زهريلا مادا پاڻ به ٺاهين ٿا. زهريلا پوپٽ يا پتنگ کائيندڙ شڪاري سخت الٽي ڪري سگهن ٿا، جنهن کان پوءِ اهي ساڳين نشانين وارن حشرات کي نه کائڻ سکندا آهن؛ اهو موليري نقل جو بنياد آهي.<ref name="ANC">{{cite book |last=Kricher |first=John |title=A Neotropical Companion |pages=157–158 |chapter=6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z3pgdvrSmG8C&pg=PA158 |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-00974-2 |date=1999}}</ref> [[ڪارابيڊي]] خاندان جا ڪجهه [[زميني ڀونئر]] سرگرميءَ سان پنهنجو بچاءُ ڪن ٿا ۽ شڪارين کي پري رکڻ لاءِ پنهنجي پيٽ مان وڏي درستگيءَ سان ڪيميائي مادا ڦوهاري جي صورت ۾ خارج ڪن ٿا.<ref name="Evans126"/> === زيرگي === {{main|حشرن وسيلي زيرگي}} [[File:Apis mellifera flying.jpg|thumb|[[ايپس ميليفيرا|يورپي ماکيءَ جي مک]] [[زيرگي جي ٽوڪري]] ۾ گلن جو زيرو کڻي ماناري ڏانهن موٽي رهي آهي.]] زيرگي اهو عمل آهي، جنهن ۾ ٻوٽن جي افزائش دوران [[گلن جو زيرو]] منتقل ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[بارآوري]] ۽ [[جنسي افزائش]] ممڪن ٿئي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |last=Wigglesworth |first=Vincent Brian |author-link=Vincent Wigglesworth |title=Insect |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] online |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504183402/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |archive-date=4 May 2012 |url-status=live}}</ref> گهڻن گلدار ٻوٽن کي زيري جي منتقلي لاءِ ڪنهن جانور جي ضرورت هوندي آهي. [[حشرن وسيلي زيرگي|زيرگيءَ]] جو وڏو حصو حشرات وسيلي ٿئي ٿو.<ref name="USFS">{{cite web |url=http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |publisher=[[United States Forest Service]] |title=Pollinator Factsheet |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410135644/http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |archive-date=10 April 2008}}</ref> ڇاڪاڻ ته حشرات کي زيرگيءَ جي عيوض عام طور توانائي سان ڀرپور گلن جو رس ملي ٿو، تنهنڪري اهو [[باہمي فائدو|باہمي فائدي]] وارو تعلق آهي. گلن جون مختلف خاصيتون، جهڙوڪ چٽا رنگ ۽ [[حشرات جا فيرومون|فيرومون]]، جيڪي سندن زيرگي ڪندڙ حشرات سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل ارتقا]] ڪنديون رهيون آهن، تن کي [[زيرگي سنڊروم|زيرگيءَ جا سنڊروم]] چيو ويو آهي؛ تنهن هوندي به لڳ ڀڳ ٽيون حصو گلن جو ڪنهن هڪ سنڊروم ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Ollerton Alarcón Waser Price 2009 pp. 1471–1480">{{cite journal |last1=Ollerton |first1=Jeff |last2=Alarcón |first2=Ruben |last3=Waser |first3=Nickolas M. |last4=Price |first4=Mary V. |last5=Watts |first5=Stella |last6=Cranmer |first6=Louise |last7=Hingston |first7=Andrew |last8=Peter |first8=Craig I. |last9=Rotenberry |first9=John |display-authors=4 |title=A global test of the pollination syndrome hypothesis |journal=Annals of Botany |publisher=Oxford University Press |volume=103 |issue=9 |date=14 February 2009 |doi=10.1093/aob/mcp031 |pages=1471–1480 |pmid=19218577 |pmc=2701765 |doi-access=free}}</ref> === طفيلائيت === {{further|طفيلائيت|طفيلائي ڀِر}} ڪيترائي حشرات [[طفيلائيت|طفيلائي]] هوندا آهن. انهن جو سڀ کان وڏو گروهه، جنهن ۾ 100,000 کان وڌيڪ جنسون شامل آهن<ref name="Polaszek Vilhemsen 2023">{{cite journal |last1=Polaszek |first1=Andrew |last2=Vilhemsen |first2=Lars |title=Biodiversity of hymenopteran parasitoids |journal=Current Opinion in Insect Science |date=2023 |volume=56 |article-number=101026 |doi=10.1016/j.cois.2023.101026 |pmid=36966863 |doi-access=free |bibcode=2023COIS...5601026P}}</ref> ۽ ممڪن طور انهن جو انگ ڏهه لک کان به وڌيڪ هجي،<ref name="Forbes Bagley Beer Hippee 2018">{{cite journal |last1=Forbes |first1=Andrew A. |last2=Bagley |first2=Robin K. |last3=Beer |first3=Marc A. |last4=Hippee |first4=Alaine C. |last5=Widmayer |first5=Heather A. |display-authors=3 |title=Quantifying the unquantifiable: why Hymenoptera, not Coleoptera, is the most speciose animal order |journal=BMC Ecology |volume=18 |issue=1 |date=12 July 2018 |page=21 |doi=10.1186/s12898-018-0176-x |pmid=30001194 |pmc=6042248 |bibcode=2018BMCE...18...21F |doi-access=free}}</ref> [[هائيمينوپٽيرا]] ۾ [[طفيلائي ڀِر|طفيلائي ڀِرن]] جي هڪ واحد [[ارتقائي شاخ]] تي مشتمل آهي.<ref name="Zhang Kopylov 2020">{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Qi |last2=Kopylov |first2=Dmitry S. |last3=Rasnitsyn |first3=Alexandr P. |last4=Zheng |first4=Yan |last5=Zhang |first5=Haichun |date=November 2020 |editor-last=Smith |editor-first=Andrew |title=Burmorussidae, a new family of parasitic wasps (Insecta, Hymenoptera) from mid-Cretaceous Burmese amber |journal=Papers in Palaeontology |volume=6 |issue=4 |pages=593–603 |doi=10.1002/spp2.1312 |bibcode=2020PPal....6..593Z }}</ref> اهي ٻين حشرات تي طفيلائيت ڪن ٿا ۽ آخرڪار پنهنجي ميزبان کي ماري ڇڏين ٿا.<ref name="Polaszek Vilhemsen 2023"/> انهن مان ڪجهه [[مٿانهان طفيل|مٿانهان طفيل]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته سندن ميزبان پاڻ به ٻيا طفيلائي ڀِر هوندا آهن.<ref name="Polaszek Vilhemsen 2023"/><ref>{{Cite journal |last1=Tanaka |first1=S. |last2=Ohsaki |first2=N. |doi=10.1007/s11284-006-0153-2 |title=Behavioral manipulation of host caterpillars by the primary parasitoid wasp Cotesia glomerata (L.) to construct defensive webs against hyperparasitism |journal=Ecological Research |volume=21 |issue=4 |page=570 |year=2006 |bibcode=2006EcoR...21..570T }}</ref> حشرات جي ڪيترن گروهن کي يا ته [[ننڍا شڪاري]] يا [[ٻاهريان طفيل]] سمجهي سگهجي ٿو؛<ref name=Rollinson>{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676}}</ref><ref name=PoulinRandhawa2015>{{cite journal |last1=Poulin |first1=Robert |author1-link=Robert Poulin (zoologist) |last2=Randhawa |first2=Haseeb S. |title=Evolution of parasitism along convergent lines: from ecology to genomics |journal=Parasitology |date=February 2015 |volume=142 |issue=Suppl 1 |pages=S6–S15 |doi=10.1017/S0031182013001674 |pmc=4413784 |pmid=24229807}} {{open access}}</ref> مثال طور، [[هيميپٽيرا]] جا ڪيترائي حشرات سوراخ ڪندڙ ۽ چوسيندڙ وات جا حصا رکن ٿا، جيڪي ٻوٽن جو رس چوسڻ لاءِ موافقت ڪيل آهن،{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=80–81, 169, 179, 790–}}<ref>{{cite journal |last1=Labandeira |first1=Conrad C. |title=Early History of Arthropod and Vascular Plant Associations |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 1998 |volume=26 |pages=329–377 |doi=10.1146/annurev.earth.26.1.329 |bibcode=1998AREPS..26..329L}}</ref> جڏهن ته [[پسو|پسن]]، [[جون|جُوئن]] ۽ [[مڇر|مڇرن]] جهڙن گروهن جون جنسون [[رت خور|رت خور]] هونديون آهن ۽ جانورن جي [[رت]] تي خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name=PoulinRandhawa2015/> <gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180> File:CSIRO ScienceImage 2357 Spotted alfalfa aphid being attacked by parasitic wasp.jpg|هڪ [[طفيلائي ڀِر]]، [[ايفڊ]] جي جسم ۾ آنا وجهي رهي آهي.<ref name="WilsonSwincer1982">{{cite journal |last1=Wilson |first1=C. G. |last2=Swincer |first2=D. E. |last3=Walden |first3=K. J. |title=The introduction of ''Trioxys complanatus'' Quilis (Hymenoptera: Aphidiidae), an internal parasite of the Spotted Alfalfa Aphid, into South Australia |journal=Australian Journal of Entomology |volume=21 |issue=1 |year=1982 |pages=13–27 |doi=10.1111/j.1440-6055.1982.tb01758.x }}</ref> File:Wilting a twig (4608641762).jpg|ٻوٽي جو طفيل يا [[ننڍو شڪاري]]: هڪ [[ڪوريڊي]] حشر ٻوٽي جو رس چوسي رهيو آهي. File:Male human head louse.jpg|[[انساني مٿي جي جُون]] سڌيءَ طرح منتقل ٿيندڙ [[لازمي طفيل|لازمي]] ٻاهريان طفيل آهن. </gallery> == انسانن سان لاڳاپو == {{main|حشرات سان انساني لاڳاپا}} === نقصانڪار جيتن طور === [[File:Aedes aegypti biting human.jpg|thumb|upright=0.9|''[[ايڊيز ايجپٽي]]''، [[زرد بخار]] جو مڇر، ڪيترين ئي [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|بيمارين]] جو [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهي.]] {{main|نقصانڪار حشر}} ڪيترن ئي حشرات کي انسان [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جيت]] سمجهن ٿا. انهن ۾ انسانن ۽ چوپائي مال جا طفيل، جهڙوڪ [[جون|جُوئون]] ۽ [[سيميڪس|کٽمل]] شامل آهن؛ [[مڇر]] [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|ڪيترين ئي بيمارين]] جا [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهن. ٻين نقصانڪار حشرات ۾ [[اڏوهيون]] شامل آهن، جيڪي ڪاٺ جي اڏاوتن کي نقصان پهچائين ٿيون؛ ٻوٽا کائيندڙ حشرات جهڙوڪ [[ماڪڙ]]، ايفڊ ۽ [[ٿرپس]] زرعي فصلن کي تباهه ڪن ٿا، جڏهن ته [[ڪڻڪ جو سُنگهڻو ڀونئر]] ذخيرو ڪيل زرعي پيداوار کي نقصان پهچائي ٿو. هارين گهڻو ڪري ڪيميائي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] وسيلي حشرات تي ضابطو آڻڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر هاڻي وڌندڙ طور [[حياتياتي جيت ضابطو|حياتياتي ضابطي]] تي ڀاڙيو وڃي ٿو. ان طريقي ۾ هڪ جاندار کي استعمال ڪري نقصانڪار جاندار جي آباديءَ جي گهاٽائي گهٽائي ويندي آهي؛ اهو [[گڏيل جيت انتظام]] جو اهم جزو آهي.<ref>{{cite journal |title=Biological control and sustainable food production |last1=Bale |first1=J. S. |last2=van Lenteren |first2=J. C. |last3=Bigler |first3=F. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=27 February 2008 |volume=363 |issue=1492 |pages=761–776 |doi=10.1098/rstb.2007.2182 |pmid=17827110 |pmc=2610108}}</ref><ref>{{cite book |last=Davidson |first=E. |title=Big Fleas Have Little Fleas: How Discoveries of Invertebrate Diseases Are Advancing Modern Science |year=2006 |publisher=University of Arizona Press |location=Tucson, Arizona |url=https://archive.org/details/bigfleashavelitt0000davi |url-access=registration |isbn=978-0-8165-2544-7}}</ref> حياتياتي ضابطي کي ترجيح ڏني وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشر مار دوائون گهربل نقصانڪار جيتن کان گهڻو اڳتي ٻين [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] کي به نقصان پهچائي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Colborn |first1=T. |last2=vom Saal |first2=F. S. |last3=Soto |first3=A. M. |title=Developmental effects of endocrine-disrupting chemicals in wildlife and humans |url=https://archive.org/details/sim_environmental-health-perspectives_1993-10_101_5/page/378 |journal=Environmental Health Perspectives |date=October 1993 |volume=101 |issue=5 |pages=378–384 |doi=10.1289/ehp.93101378 |pmc=1519860 |pmid=8080506 |jstor=3431890 |bibcode=1993EnvHP.101..378C }}</ref><ref>{{cite journal |title=Extinction risk to bird populations caused by DDT exposure |url=https://archive.org/details/sim_chemosphere_2003-10_53_4/page/377 |last1=Nakamaru |first1=M. |last2=Iwasab |first2=Y. |last3=Nakanishic |first3=J. |journal=Chemosphere |date=October 2003 |volume=53 |issue=4 |pages=377–387 |doi=10.1016/S0045-6535(03)00010-9 |pmid=12946395 |bibcode=2003Chmsp..53..377N}}</ref> === فائديمند ڪردارن ۾ === {{See also|اقتصادي حشراتيات#فائديمند حشرات}} [[File:008 Fàbrica de seda Yodgorlik, Imom Zahiriddin Ko'chasi 138 (Marguilan), bullint els capolls (cropped).jpg|thumb|upright|[[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جي ڪيڙن]] کي [[پالتو بڻائڻ|پالتو بڻائي]] [[ريشم]] حاصل ڪرڻ جو سلسلو 5,000 سالن کان به اڳ شروع ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Yu |first1=Hong-Song |last2=Shen |first2=Yi-Hong |last3=Yuan |first3=Gang-Xiang |display-authors=et al |title=Evidence of selection at melanin synthesis pathway loci during silkworm domestication |url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2011-06_28_6/page/1785 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=28 |issue=6 |pages=1785–99 |year=2011 |pmid=21212153 |doi=10.1093/molbev/msr002 |doi-access=}}</ref><ref>{{cite journal |last=Normile |first=Dennis |title=Sequencing 40 Silkworm Genomes Unravels History of Cultivation |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-08-28_325_5944/page/1058 |journal=Science |volume=325 |issue=5944 |pages=1058–1059 |year=2009 |pmid=19713499 |doi=10.1126/science.325_1058a |bibcode=2009Sci...325.1058N |doi-access=free}}</ref> هتي ريشم جي پُوپن مان ريشمي ڌاڳو کوليو پيو وڃي.]] [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]]، [[پوپٽ|پوپٽن]]، [[مک|مکين]] ۽ [[ڀونئر|ڀونئرن]] سميت حشرات وسيلي گلدار ٻوٽن جي [[زيرگي]] اقتصادي لحاظ کان اهم آهي.<ref>{{cite book |last=Holldobler |first=Wilson |title=Journey to the ants: a story of scientific exploration |year=1994 |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-48525-9 |pages=[https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196 196–199] |url=https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196}}</ref> 2021ع ۾ رڳو آمريڪا ۾ فصلن ۽ ميويدار وڻن جي حشرات وسيلي ٿيندڙ زيرگيءَ جي قيمت لڳ ڀڳ 34 ارب آمريڪي ڊالر لڳائي وئي.<ref>{{Cite journal |last1=Jordan |first1=Alex |last2=Patch |first2=Harland M. |last3=Grozinger |first3=Christina M. |last4=Khanna |first4=Vikas |date=26 January 2021 |title=Economic Dependence and Vulnerability of United States Agricultural Sector on Insect-Mediated Pollination Service |journal=Environmental Science & Technology |volume=55 |issue=4 |pages=2243–2253 |doi=10.1021/acs.est.0c04786 |pmid=33496588 |bibcode=2021EnST...55.2243J }}</ref> حشرات ڪيترائي فائديمند مادا پيدا ڪن ٿا، جهڙوڪ [[ماکي]]،<ref name="Crane1990">{{cite journal |last=Crane |first=E. |title=Honey from honeybees and other insects |journal=Ethology Ecology & Evolution |volume=3 |issue=sup1 |pages=100–105 |year=1990 |doi=10.1080/03949370.1991.10721919 |author-link=Eva Crane}}</ref> [[موم]]،<ref name=Sanford>{{cite journal |last1=Sanford |first1=M.T. |last2=Dietz |first2=A. |year=1976 |title=The fine structure of the wax gland of the honey bee (Apis mellifera L.). |journal=Apidologie |volume=7 |issue=3 |pages=197–207 |doi=10.1051/apido:19760301 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.beeculture.com/wax-rendering/ |title=Wax Rendering |date=23 March 2016 |work=Bee Culture |access-date=26 October 2018}}</ref> [[لاڪ]]،<ref>{{cite news |title=How Shellac Is Manufactured |url=http://nla.gov.au/nla.news-article55073762 |access-date=17 July 2015 |publisher=The Mail (Adelaide, SA : 1912 – 1954) |date=18 December 1937}}</ref> [[ريشم]]،<ref>{{cite web |last=Bezzina |first=Neville |title=Silk Production Process |work=Sense of Nature |url=http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |publisher=Sense of Nature Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629231032/http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |archive-date=29 June 2012}}</ref> ۽ [[ڪارمائن]].<ref>{{Cite web |title=Cochineal Thesis-Red Dye Extract from Cochineal Insect |url=https://www.cochineal.info/ |access-date=2026-04-28 |website=www.cochineal.info}}</ref> [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] هزارين سالن کان انسان ماکي حاصل ڪرڻ لاءِ پاليندا رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Dams |first1=M. |last2=Dams |first2=L. |title=Spanish Rock Art Depicting Honey Gathering During the Mesolithic |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1977-07-21_268_5617/page/228 |journal=Nature |date=21 July 1977 |volume=268 |issue=5617 |pages=228–230 |doi=10.1038/268228a0 |bibcode=1977Natur.268..228D }}</ref> مٽيءَ جي ٿانون ۾ ماکيءَ جون مکيون پالڻ جو سلسلو اتر آفريڪا ۾ لڳ ڀڳ 9,000 سال اڳ شروع ٿيو.<ref name=9kya>{{cite journal |last=Roffet-Salque |first=Mélanie |display-authors=et al |title=Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic farmers |journal=Nature |date=14 June 2016 |volume=534 |issue=7607 |pages=226–227 |doi=10.1038/nature18451 |pmid=26560301 |doi-access=free |hdl=10379/13692 |hdl-access=free}}</ref> [[ريشم جو ڪيڙو]] انساني تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، ڇاڪاڻ ته [[ريشم رستو|ريشم تي ٻڌل واپار]] چين ۽ باقي دنيا جي وچ ۾ لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=0-8135-3446-1 |page=20}}</ref><ref>{{cite journal |last=Christian |first=David |year=2000 |title=Silk Roads or Steppe Roads? The Silk Roads in World History |journal=[[Journal of World History]] |volume=2 |issue=1 |page=1 |doi=10.1353/jwh.2000.0004 }}</ref> اهي حشرات، جيڪي ٻين حشرات کي کائين ٿا يا انهن تي طفيلائيت ڪن ٿا، انسانن لاءِ فائديمند آهن، جيڪڏهن ان عمل سان زراعت ۽ انساني اڏاوتن کي ٿيندڙ نقصان گهٽجي وڃي. مثال طور، [[ايفڊ]] فصلن مان خوراڪ حاصل ڪري اقتصادي نقصان پهچائين ٿا، پر [[ليڊي برڊ ڀونئر]] ايفڊ کائين ٿا ۽ انهن کي [[حياتياتي جيت ضابطو|ضابطي هيٺ آڻڻ]] لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. حشرات ٻين حشرات جي استعمال جو تمام وڏو حصو ٺاهين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=328–348, 400}}<ref>{{cite web |title=Biocontrol Network – Beneficial Insects |url=http://www.biconet.com/biocontrol.html |publisher=Biocontrol Network |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228043847/http://www.biconet.com/biocontrol.html |archive-date=28 February 2009 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite book |last1=Davidson |first1=R. H. |last2=Lyon |first2=William F. |year=1979 |title=Insect Pests of Farm, Garden, and Orchard |url=https://archive.org/details/insectpestsoffar0000davi |publisher=John Wiley & Sons |page=[https://archive.org/details/insectpestsoffar0000davi/page/38 38] |isbn=978-0-471-86314-4}}</ref> مکين جا لاروا ([[ميگٽ]]) اڳ ۾ [[ميگٽ علاج|زخمن جي علاج]] لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا ته جيئن [[گانگرين]] کي روڪي يا ان کان بچائي سگهجي، ڇاڪاڻ ته اهي رڳو مئل گوشت کائيندا آهن. هي علاج جديد دور ۾ به ڪجهه اسپتالن ۾ استعمال ٿي رهيو آهي. حشرات ممڪن دوائن ۽ ٻين طبي مادن جي ذريعن طور پڻ ڌيان ڇڪايو آهي.<ref>{{cite journal |last=Dossey |first=Aaron T. |date=December 2010 |title=Insects and their chemical weaponry: New potential for drug discovery |journal=Natural Product Reports |volume=27 |pages=1737–1757 |doi=10.1039/c005319h |issue=12 |pmid=20957283}}</ref> بالغ حشرات، جهڙوڪ ڪرڪيٽ ۽ مختلف قسمن جا حشري لاروا، عام طور مڇي مارڻ لاءِ چارو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Sherman |first=Ronald A. |author2=Pechter, Edward A. |date=1987 |title=Maggot therapy: a review of the therapeutic applications of fly larvae in human medicine, especially for treating osteomyelitis |journal=Medical and Veterinary Entomology |volume=2 |issue=3 |pages=225–230 |doi=10.1111/j.1365-2915.1988.tb00188.x |pmid=2980178 }}</ref> === آباديءَ ۾ گهٽتائي === {{main|حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي}} 1500ع کان وٺي حشرات جي گهٽ ۾ گهٽ 66 جنسن جي ناپيد ٿيڻ جا واقعا درج ڪيا ويا آهن، جن مان گهڻيون سامونڊي ٻيٽن تي رهنديون هيون.<ref name="Briggs2017">{{cite journal |last1=Briggs |first1=John C |title=Emergence of a sixth mass extinction? |journal=Biological Journal of the Linnean Society |date=October 2017 |volume=122 |issue=2 |pages=243–248 |doi=10.1093/biolinnean/blx063 |doi-access=free}}</ref> [[حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي|حشرات جي گهڻائيءَ ۾ گهٽتائي]] جا سبب انساني سرگرمين سان ڳنڍيا ويا آهن، جن ۾ مصنوعي روشني،<ref name="Owens2018">{{cite journal |last1=Owens |first1=Avalon C. S. |last2=Lewis |first2=Sara M. |title=The impact of artificial light at night on nocturnal insects: A review and synthesis |journal=Ecology and Evolution |date=November 2018 |volume=8 |issue=22 |pages=11337–11358 |doi=10.1002/ece3.4557 |doi-access=free |pmid=30519447 |pmc=6262936 |bibcode=2018EcoEv...811337O}}</ref> زمين جي استعمال ۾ تبديليون، جهڙوڪ شهري واڌ يا زراعت،<ref name="Tscharntke2005">{{cite journal |last1=Tscharntke |first1=Teja |last2=Klein |first2=Alexandra M. |last3=Kruess |first3=Andreas |last4=Steffan-Dewenter |first4=Ingolf |last5=Thies |first5=Carsten |title=Landscape perspectives on agricultural intensification and biodiversity and ecosystem service management |journal=Ecology Letters |date=August 2005 |volume=8 |issue=8 |pages=857–874 |doi=10.1111/j.1461-0248.2005.00782.x |bibcode=2005EcolL...8..857T |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |title=Insect-Plant Interactions in a Crop Protection Perspective |chapter=Plant–Insect Interactions in a Changing World |series=Advances in Botanical Research |date=2017 |volume=81 |pages=289–332 |doi=10.1016/bs.abr.2016.09.009 |isbn=978-0-12-803318-0 |url=https://orbi.umons.ac.be/handle/20.500.12907/38970 }}</ref> جيت مار دوائن جو استعمال،<ref>{{cite journal |last1=Braak |first1=Nora |last2=Neve |first2=Rebecca |last3=Jones |first3=Andrew K. |last4=Gibbs |first4=Melanie |last5=Breuker |first5=Casper J. |title=The effects of insecticides on butterflies – A review |journal=Environmental Pollution |date=November 2018 |volume=242 |issue=Pt A |pages=507–518 |doi=10.1016/j.envpol.2018.06.100 |pmid=30005263 |bibcode=2018EPoll.242..507B |url=https://radar.brookes.ac.uk/radar/items/fddc88d3-25f2-4274-9321-2f9b3b72047a/1}}</ref> ۽ [[ڌارين جنسن|ڌارين جنسن]] جو پکڙجڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Wagner |first1=David L. |last2=Van Driesche |first2=Roy G. |title=Threats Posed to Rare or Endangered Insects by Invasions of Nonnative Species |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=January 2010 |volume=55 |issue=1 |pages=547–568 |doi=10.1146/annurev-ento-112408-085516 |pmid=19743915}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220154543/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-date=20 February 2015 |title=Threats to Global Diversity |last=Wilson |first=E. O. |access-date=17 May 2009}}</ref> 2019ع جي هڪ تحقيقي جائزي موجب حشرات جي جنسن جو وڏو حصو 21هين صديءَ ۾ ناپيد ٿيڻ جي خطري هيٺ ٿي سگهي ٿو،<ref name="Wyckhuys2019">{{cite journal |last1=Sánchez-Bayo |first1=Francisco |last2=Wyckhuys |first2=Kris A.G. |title=Worldwide decline of the entomofauna: A review of its drivers |journal=Biological Conservation |date=April 2019 |volume=232 |pages=8–27 |doi=10.1016/j.biocon.2019.01.020 |doi-access=free |bibcode=2019BCons.232....8S}}</ref> جيتوڻيڪ ان جي تفصيلن تي اختلاف ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last1=Saunders |first1=Manu |title=Insectageddon is a great story. But what are the facts? |url=https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |website=Ecology is not a dirty word |access-date=24 February 2019 |date=16 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190225044750/https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |archive-date=25 February 2019 |url-status=live}}</ref> 2020ع جي هڪ وڏي ميٽا مطالعي، جنهن 166 ڊگهي مدي وارن سرويَن جي انگن اکرن جو تجزيو ڪيو، مان ظاهر ٿيو ته زميني حشرات جون آباديون واقعي تيزيءَ سان گهٽجي رهيون آهن، لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو في ڏهاڪي جي شرح سان.<ref name=vanKlink2020>{{citation |journal=[[سائنس رسالو|سائنس]] |title=Meta-analysis reveals declines in terrestrial but increases in freshwater insect abundances |first1=Roel |last1=van Klink |date=24 April 2020 |volume=368 |issue=6489 |pages=417–420 |doi=10.1126/science.aax9931 |pmid=32327596 |bibcode=2020Sci...368..417V |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=McGrath |first=Matt |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-52399373 |title='Insect apocalypse' more complex than thought |date=23 April 2020 |work=BBC News |access-date=24 April 2020}}</ref> === تحقيق ۾ === [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|upright=0.9|ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ [[نمونائي جاندار]] آهي.]] حشرات حياتياتي تحقيق ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. مثال طور، ننڍي جسامت، مختصر نسلي مدت ۽ وڏي [[نسلي پيداواري صلاحيت]] سبب عام ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽن]] جي [[جينيات]] جي مطالعي لاءِ هڪ [[نمونائي جاندار]] آهي، جنهن ۾ [[جينياتي ڳانڍاپو]]، [[ايپسٽاسس|جينن جي وچ ۾ لاڳاپا]]، [[ڪروموسوم|ڪروموسومي]] جينيات، [[ارتقائي ترقياتي حياتيات|ترقي]]، رويو ۽ [[ارتقا]] شامل آهن. ڇاڪاڻ ته يوڪيريوٽن ۾ جينياتي نظام وڏي حد تائين محفوظ رهيا آهن، تنهنڪري ميون جي مکين ۾ [[ڊي اين اي نقل]] يا [[جينياتي نقل نويسي|نقل نويسي]] جهڙن بنيادي خلوي عملن کي سمجهڻ سان ٻين يوڪيريوٽن، جن ۾ انسان به شامل آهن، جي اهڙن عملن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.<ref name="Pierce">{{cite book |title=Genetics: A Conceptual Approach |last=Pierce |first=B. A. |edition=2nd |publisher=W.H. Freeman and Company |location=New York |page=[https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87 87] |isbn=978-0-7167-8881-2 |year=2006 |url=https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87}}</ref> ''ڊي. ميلانوگاسٽر'' جي [[جينوم]] جي [[جينوم منصوبو|ترتيب]] 2000ع ۾ معلوم ڪئي وئي، جيڪا حياتياتي تحقيق ۾ هن جاندار جي اهم ڪردار جي عڪاسي ڪري ٿي. معلوم ٿيو ته مک جي جينوم جو 70 سيڪڙو [[انساني جينوم]] سان مشابهت رکي ٿو، جيڪو [[ارتقا]] جي نظريي جي حمايت ڪري ٿو.<ref name="Adams_2000">{{cite journal |last1=Adams |first1=M. D. |title=The genome sequence of ''Drosophila melanogaster'' |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-03-24_287_5461/page/2185 |journal=Science |volume=287 |issue=5461 |pages=2185–2195 |date=24 March 2000 |pmid=10731132 |doi=10.1126/science.287.5461.2185 |last2=Celniker |first2=S. E. |last3=Holt |first3=R. A. |last4=Evans |first4=C. A. |last5=Gocayne |first5=J. D. |last6=Amanatides |first6=P. G. |last7=Scherer |first7=S. E. |last8=Li |first8=P. W. |last9=Hoskins |first9=R. A. |last10=Galle |first10=R. F. |last11=George |first11=R. A. |last12=Lewis |first12=S.E. |last13=Richards |first13=S. |last14=Ashburner |first14=M. |last15=Henderson |first15=S. N. |last16=Sutton |first16=G. G. |last17=Wortman |first17=J. R. |last18=Yandell |first18=M. D. |last19=Zhang |first19=Q. |last20=Chen |first20=L.X. |last21=Brandon |first21=R. C. |last22=Rogers |first22=Y. H. |last23=Blazej |first23=R. G. |last24=Champe |first24=M. |last25=Pfeiffer |first25=B. D. |last26=Wan |first26=K. H. |last27=Doyle |first27=C. |last28=Baxter |first28=E. G. |last29=Helt |first29=G. |last30=Nelson |first30=C. R. |bibcode=2000Sci...287.2185. |display-authors=5 }}</ref> === خوراڪ طور === {{main|خوراڪ طور حشرات}} [[File:Witchetty grub.jpg|thumb|upright=0.9|[[وچيٽي لاروا]] آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن ۾ پروٽين سان ڀرپور قيمتي خوراڪ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Ceurstemont 2013">{{cite journal |last1=Ceurstemont |first1=Sandrine |title=Inevitable insectivores? Not so fast |url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_july-6-12-2013_219_2924/page/35 |date=6 July 2013 |journal=New Scientist |volume=219 |issue=2924 |page=35 |doi=10.1016/S0262-4079(13)61691-7 }}</ref>]] دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا.<ref name="theguardian">{{Cite news |date=31 July 2010 |title=Insects could be the key to meeting food needs of growing global population |url=http://www.theguardian.com/environment/2010/aug/01/insects-food-emissions |access-date=13 January 2022 |work=[[دي گارڊين]]}}</ref><ref name="Ramos-Elorduy 1998 44">{{cite book |title=Creepy crawly cuisine: the gourmet guide to edible insects |last=Ramos-Elorduy |first=Julieta |author2=Menzel, Peter |year=1998 |publisher=Inner Traditions / Bear & Company |isbn=978-0-89281-747-4 |page=44 |url=https://books.google.com/books?id=Q7f1LkFz11gC |access-date=23 April 2014}}</ref> آفريڪا ۾ مقامي طور گهڻي تعداد ۾ ملندڙ [[ماڪڙ]] ۽ [[اڏوهيون]] انسانن جي روايتي خوراڪ جو عام ذريعو آهن.<ref name="buginfo_asfood">{{cite web |title=Insects as Food for Humans |url=https://www.si.edu/spotlight/buginfo/insects-food |access-date=14 September 2022}}</ref> ڪجهه حشرات، خاص طور تي تريل [[سيڪاڊا]]، [[لذيذ خوراڪ]] سمجهيا وڃن ٿا. حشرات ۾ سندن وزن جي ڀيٽ ۾ پروٽين جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ ڪجهه ليکڪن انهن کي انساني [[غذائيت]] ۾ [[پروٽين]] جو اهم ممڪن ذريعو قرار ڏنو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=10–13}} تنهن هوندي به، گهڻن ترقي يافته ملڪن ۾ [[حشر خوري]]، يعني حشرات کائڻ، سماجي طور [[ممنوع عمل|ممنوع]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Michels |first=John |title=Science |editor=John Michels |publisher=American Association for the Advance of Science |location=New York |year=1880 |volume=1 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=aDkLAAAAYAAJ&pg=PA69}}</ref> [[فوج|هٿياربند فوجن]] پاران پڻ ڏکين حالتن ۾ سپاهين لاءِ حشرات کي [[بقا جون مهارتون|بقا جي خوراڪ]] طور تجويز ڪيو وڃي ٿو.<ref name="buginfo_asfood"/> حشرات جي گهڻائي ۽ خوراڪ جي کوٽ بابت عالمي خدشن سبب [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو [[خوراڪ ۽ زراعت جو ادارو]] ان امڪان تي غور ڪري ٿو ته دنيا جي ماڻهن کي مستقبل ۾ حشرات کي بنيادي خوراڪ طور استعمال ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. حشرات غذائي جزن سان ڀرپور آهن، جن ۾ پروٽين، معدنيات ۽ چرٻيءَ جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ دنيا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو اڳ ئي باقاعدگيءَ سان انهن کي کائي ٿو.<ref name="investvine">{{cite web |url=http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |title=UN: Insects are 'food of the future' (video) |first=Arno |last=Maierbrugger |work=Inside Investor |date=14 May 2013 |access-date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910061538/http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |archive-date=10 September 2013 |url-status=live}}</ref> === ٻين شين ۾ === [[ڪارو سپاهي مک]] جا لاروا [[سينگار جي شين]] ۾ استعمال لاءِ [[پروٽين]] ۽ چرٻي فراهم ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Verheyen |first1=Geert |last2=Ooms |first2=Tom |last3=Vogels |first3=Liesbeth |last4=Vreysen |first4=Steven |last5=Bovy |first5=Ann |last6=Van Miert |first6=Sabine |last7=Meersman |first7=Filip |date=1 May 2018 |title=Insects as an Alternative Source for the Production of Fats for Cosmetics |journal=Journal of Cosmetic Science |volume=69 |issue=3 |pages=187–202 |pmid=30052193 }}</ref> حشرات مان کاڌي جو تيل، حشري مکڻ ۽ [[چرٻيءَ وارا الڪوحل]] [[حياتياتي صاف سازي|تيار ڪري سگهجن ٿا]]؛ اهڙن حشرات ۾ سپرورم ''[[زوفوباس موريو]]'' پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web |date=15 August 2016 |title=From Pest to Pot: Can Insects Feed the World? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410150413/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-date=10 April 2021 |access-date=13 January 2022 |website=National Geographic Culture}}</ref> ڪاري سپاهي مک يا [[گهر جي مک]] سميت حشرات جون جنسون سندن [[ميگٽ پالڻ|لاروا]] واري صورت ۾، ۽ [[ميل ورم]] جهڙا ڀونئرن جا لاروا، پروسيس ڪري ڪڪڙن، مڇين ۽ سوئرن سميت پاليل جانورن لاءِ [[جانورن جي خوراڪ طور حشرات|خوراڪ]] طور استعمال ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{Cite magazine |title=How AgriProtein makes chicken food from maggots |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/food-of-larvae |access-date=13 January 2022}}</ref> حشرات جون ڪيتريون ئي جنسون [[پالتو جانور|پالتو جاندارن]] طور وڪرو ۽ پاليون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |last=Bugs |title=Bugs – das Wirbellosenmagazin |url=https://www.ms-verlag.de/magazine/bugs |access-date=7 March 2021 |website=NTV Verlag}}</ref> === مذهب ۽ لوڪ روايتن ۾ === {{further|ڏندڪٿائن ۾ حشرات}} [[File:WLA brooklynmuseum Scarab with Separate Wings 3.jpg|thumb|upright=1.2|[[قديم مصر]] جو الڳ پرن وارو [[اسڪاراب (نوادرات)|اسڪاراب]]، لڳ ڀڳ 712–342 ق.م.]] [[اسڪارابيڊي|اسڪاراب ڀونئرن]] کي [[قديم مصر]]، [[قديم يونان|يونان]] ۽ پراڻي دنيا جي ڪجهه [[شامانيت|شاماني]] ثقافتن ۾ مذهبي ۽ ثقافتي علامتي اهميت حاصل هئي. قديم [[چين|چيني]] [[سيڪاڊا]] کي ٻيهر جنم يا امرتا جي علامت سمجهندا هئا. [[ميسوپوٽيميا]] جي ادب ۾ [[گلگامش]] جي رزميه نظم ۾ [[اوڊوناٽا]] ڏانهن اهڙا اشارا ملن ٿا، جيڪي امرتا جي ناممڪن هجڻ جي علامت آهن. [[ڪالاهاري]] جي [[سان ماڻهو|سان بشمين]] ماڻهن وٽ [[پريئنگ مينٽس]] کي وڏي ثقافتي اهميت حاصل آهي، جنهن ۾ تخليق ۽ انتظار ڪرڻ ۾ زين جهڙو صبر شامل آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=9}} == پڻ ڏسو == * [[اينٽمالاجي]] (حشراتيات) * [[ايٿنو اينٽمالاجي]] * [[اڏامندڙ ۽ ترندڙ جانور]] * [[:زمرو:حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون|حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون]] ==حوالا== l79b6077uf41288eado761xkfodxgxj 0 48557 415071 413552 2026-09-26T18:13:14Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415071 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = تامل ناڊو | other_name = | native_name = <!-- Don't add Indic script here, per [[WP:INDICSCRIPT]] --> | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = The big temple.jpg | photo2a = Shore Temple (16217100293).jpg | photo2b = Sri Ranganathaswamy Temple, dedicated to Vishnu, in Srirangam, near Tiruchirappali (28) (37464519366).jpg | photo3a = Our lady of snows basilica.JPG | photo4a = Marina Beach in Chennai as seen from Light house.jpg | photo4b = NMR train at Ketti 05-02-26 75.jpeg | spacing = 2 | position = centre | size = 250 | border = 0 | color = #FFFFFF | foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ ۽ ساڄي کان کاٻي:''<br/>[[چولا گھراڻي وارا مندر]], [[پدمناڀاپورام محل]], [[رنگناٿاسوامي مندر، سريرنگم|رنگناٿاسوامي مندر]] , [[مھابليپورم وٽ يادگار]], [[مرينا بيچ]] ۽ [[نيلگيري جبل وارو ريل جو رستو]] }} | image_caption = | image_flag = | type = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]] | image_blank_emblem = Seal of Tamil Nadu.svg | blank_emblem_type = [[تامل ناڊو جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]] | blank_emblem_size = 100px | anthem="[[تامل ٿائي والٿو]]"{{ref|est|}}<br/>''(تامل ماتا لاء دعا )'' | image_map = IN-TN.svg | map_alt = | map_caption = انڊيا ۾ تامل ناڊو جو مقام | coordinates = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|India}} | established_title = قيام | established_date = {{start date and age|26|1|1950}}{{ref|est|†}} | seat_type = گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏو شھر | seat = [[چينائي]] ([[مدراس]]) | parts_type = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا]] | parts_style = para | p1 = [[تامل ناڊو جا ضلعا|33]] | government_footnotes = | governing_body = [[تامل ناڊو جي حڪومت]] | leader_title = [[تامل ناڊو جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[بنواري لال پروھٽ]] | leader_title1 = [[تامل ناڊو جا وزير اعلي|وزيراعلي]] | leader_name1 = [[ايڊاپڊي ڪي. پالنيسوامي]] ([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) | leader_title2 = [[تامل ناڊو جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي]] | leader_name2 = [[اون پانيرسيلوم]]([[آل انڊيا آنا دراوہدا منيترا ڪزھاگم]]) | leader_title3 = [[تامل ناڊو جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ]] | leader_name3 = [[ھڪ ايواني]] (234)<ref>{{cite news|title=Tamil Nadu: Girija Vaidyanathan is the new chief secretary|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|accessdate=31 December 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|location=Tamil Nadu|date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101003219/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/231216/tamil-nadu-girija-vaidyanathan-is-the-new-chief-secretary.html|archive-date=1 January 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | leader_title4 = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] | leader_name4 = [[مدراس ھاء ڪورٽ]]<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Rajendran-is-new-DGP-George-is-Commissioner/article14628490.ece|title=Rajendran is new DGP|work=thehindu.com|accessdate=18 October 2016}}</ref> | unit_pref = ميٽرڪ | area_footnotes = | area_total_km2 = 130,060 | area_rank = پکيڙ ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 72,147,030 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = آبادي ۾ انڊيا جي ڇھين وڏي رياست | population_demonym = [[تامل ماڻھو|تامل]], [[تاملين]], [[تاملر]] | population_note = | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +05:30 | area_code = | area_code_type = [[UN/LOCODE]] | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]] | registration_plate = TN | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2018–19)}} | demographics1_footnotes = <ref name="Tamil Nadu_Budget">{{cite web |title= Tamil Nadu fin_budget_speech_e_2018_19 |url= https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate= 1 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/https://www.prsindia.org/sites/default/files/budget_files/State%20Budget%20Analysis%20-%20Tamil%20Nadu%202019-20.pdf|archive-date=2 February 2019|dead-url=yes}}</ref><ref name="MOSPI">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}</ref> | demographics1_title1 = ٽوٽل جي ڊي پي | demographics1_info1 = {{INRConvert|16.05|lc}} | demographics1_title2 = في ڪس جي ڊي پي | demographics1_info2 = {{INRConvert|186177}} | blank_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] {{nobold|(2017)}} | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.708<ref name="snhdi-gdl">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref><br/><span style="color:#090">high</span> · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|6th]] | blank1_name_sec1 = خواندگي جي شرح {{nobold|(2011)}} | blank1_info_sec1 = 80.33%<ref>{{cite web |title=censusindia.gov.in |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419025403/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/tamilnadu/3.Tamil%20Nadu_PPT_2011-BOOK%20FINAL.pdf |archive-date=19 April 2016 |dead-url= no |df=dmy-all}}</ref> | blank2_name_sec1 = جنس جي شرح {{nobold|(2011)}} | blank2_info_sec1 = 996 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]<ref name="sex ratio">{{cite web|title=Sex ratio of Tamil Nadu|url=http://www.census2011.co.in/sexratio.php|publisher=[[Census of India]]|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227054841/http://www.census2011.co.in/sexratio.php|archive-date=27 February 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | demographics_type2 = ٻوليون | demographics2_title1 = سرڪاري | demographics2_info1 = [[تامل ٻولي|تامل]]<ref name=langoff>{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate=25 May 2017 |df=dmy-all}}</ref> | demographics2_title2 = اضافي ٻوليون | demographics2_info2 = [[انگريزي]]<ref name=langoff/> | footnotes = {{note|est|#}} [[جانا گانا مانا]] قومي ترانو آهي ۽[[تامل ماتا لاء دعا]] تامل ناڊو جو رياستي ترانو آهي.<br/>{{note|est|†}} 1773 ۾ قائم ٿيو ; مدراس رياست 1950 ۾ قائم ٿي ۽ جنوري 1969 ۾ ان جو نالو مٽائي تامل ناڊو رکيو ويو {{sfn|Tamil Nadu Legislative Assembly history|2012}} {{Infobox region symbols | embedded = yes | state = تامل ناڊو | country = انڊيا | language = [[فائل:Word Tamil.svg|40px|left]] [[تامل ٻولي|تامل]] | emblem = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[سري وليپوٿر آندل مندر|ٿيرووليپوٿر آندل مندر]] | seal = [[فائل:Seal of Tamil Nadu.svg|40px|left]] [[تامل ناڊو جي مھر]] | song = [[فائل:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px|left]] "[[تامل ديوي کان دعا]]" | animal = [[فائل:Nilgiri_tahr_(Nilgiritragus_hylocrius)_female_head.jpg|40px|left]] [[نيلگري تاھر]] | bird = [[فائل:Common_Emerald_Dove.jpg|40px|left]] [[زمردي فاختو]] | tree = [[فائل:Medemia argun (aspect général) - Jardin de Nong-Nooch.jpg|40px|left]] [[ناريل جو وڻ]] | flower = [[فائل:Gloriosa_Lily,_Ethiopia_(15740912399).jpg|40px|left]] [[گلوري للي|گلوريئوسا للي]] | sport = [[فائل:Sadugudu sadugude.jpg|40px|left]] [[ڪوڏي ڪوڏي راند]] | dance = [[فائل:Bharathanatyam By Ranjitha.jpg|40px|left]] [[ڀارتناتيم]] }} | official_name = }} '''تَامِل ناڊوُ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tamil Nadu'''}} ({{IPA-ta|ˈt̪ɐmɨɻ ˈn̪a:ɽɯ||Tamil Nadu.ogg}} ، جيڪو پھرين '''مدراس پريزيڊنسي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Madras Presidency '''}} ۽ پوء '''مدراس رياست''' طور سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي ھڪ رياست آھي جيڪا ڏکڻ اوڀر ڀارت ۾ واقع آهي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[چينائي|چينئي]] (پراڻو مدراس شھر) آھي جيڪو ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جون حدون يونين ٽيريٽري [[پانڊيچري]]، [[ڪيرالا]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌر پرديش]] سان ملن ٿيون. ان جي اولھ ۾ [[بنگالي سمنڊ]] واقع آهي.ھن رياست وارو علائقو تاريخ ۾ ڪيترن ئي بادشاھتن جي حاڪميت ۾ رھيو آھي جن ۾ [[چولا شاھي خاندان|چولا]]، [[چيرا شاھي خاندان|چيرا]] ۽ [[پانڊيا شاھي خاندان|پانڊيا]] جي بادشاھي شامل آھي. == نالي جو بڻ بڻياد == نالو [[تامل ٻولي]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ''ناڊو'' جي معنيٰ ”زمين“ آهي، تنهنڪري ''تامل ناڊو'' جي معنيٰ ”تاملن جي زمين“ آهي. لفظ ''تامل'' جو اصل ۽ صحيح لفظي بڻ بڻياد واضح ناهي ۽ ان بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن.<ref>Zvelebil, Kamil V. (1973). ''The smile of Murugan: on Tamil literature of South India''. Leiden: Brill. pp. 11–12. ISBN 978-3-447-01582-0.</ref> قديم [[سنگم ادب]] ۾ ''[[تاملڪم]]'' مان مراد موجوده [[تامل ناڊو]]، [[ڪيرالا]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] توڙي [[آنڌرا پرديش]] جا ڪجهه حصا آهن. ''[[تولڪاپيم]]'' (ٻي کان پهرين صدي ق.م.) ۾ تاملڪم جون حدون [[تيرومالا]] ۽ [[ڪنياڪماري]] ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite news |title=Venkadam to Kumari |work=Dina Mani |language=ta |date=January 2011 |archive-date=3 June 2024 |access-date=1 December 2023}}</ref> ''تاملڪم'' جو نالو سنگم دور جي ٻين ادبي تخليقن، جهڙوڪ ''[[پورنانورو]]''، ''[[پتيروپتو]]''، ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=History of Ancient Tamilakam |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}</ref> ''سلپتيڪارم'' (پنجين کان ڇهين صدي عيسوي) ۽ ''[[راماوتارم]]'' (ٻارهين صدي عيسوي) ۾ هن علائقي لاءِ ''تامل ناڊو'' جو نالو استعمال ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Tamil Virtual University |language=ta |archive-date=3 June 2024 |access-date=24 February 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Cilappatikaram |publisher=Dinamalar |language=ta |archive-date=24 February 2023 |access-date=24 February 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Kambaramayanam |publisher=Tamil Concordance |language=ta |archive-date=8 May 2024 |access-date=1 December 2023}}</ref> == تاريخ == {{Main|تامل ناڊو جي تاريخ}} === قبل از تاريخ (پنجين صدي ق.م. کان اڳ) === آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته [[تامل ناڊو]] وارو علائقو ممڪن طور 385,000 سالن کان به اڳ قديم انسانن جي آبادي هيٺ هو.<ref>{{cite web |title=Science News : Archaeology – Anthropology: Sharp stones found in India signal surprisingly early toolmaking advances |date=31 January 2018 |archive-date=9 February 2018 |access-date=9 February 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=Very old, very sophisticated tools found in India. The question is: Who made them? |work=The Washington Post |archive-date=10 February 2018 |access-date=9 February 2018}}</ref> [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] پاران [[اديچنلور]] مان هٿ آيل نوادرات 3,800 سالن کان به وڌيڪ پراڻي مسلسل تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{cite news |title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution |work=The Times of India |date=1 January 2006 |archive-date=24 November 2018 |access-date=11 June 2008}}</ref> 1500 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور سان واسطو رکندڙ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] جا ڪهاڙا، جن تي [[سنڌو لکت]] جا نشان آهن، [[هڙپا ٻولي]] جي استعمال ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref>{{cite web |last=T |first=Saravanan |date=22 February 2018 |title=How a recent archaeological discovery throws light on the history of Tamil script |archive-date=9 November 2020 |access-date=26 February 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=the eternal harappan script |work=Open magazine |date=27 November 2014 |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019}}</ref> [[ڪيلاڊي]] ۾ ٿيل کوٽاين مان هڪ وڏي شهري آباديءَ جا آثار مليا آهن، جن مان سڀ کان قديم نوادرات 580 ق.م. جا آهن؛ اهو زمانو [[سنڌو-گنگا ميدان]] ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري دور سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite news |last=Shekar |first=Anjana |date=21 August 2020 |title=Keezhadi sixth phase: What do the findings so far tell us? |work=The News Minute |archive-date=24 January 2021 |access-date=31 January 2021}}</ref> اديچنلور مان مليل وڌيڪ ڪتبن ۾ [[تامل براهمي]] استعمال ٿيل آهي، جيڪا پنجين صدي ق.م. سان واسطو رکندڙ هڪ شروعاتي لکت آهي.<ref>{{cite news |title=A rare inscription |work=The Hindu |date=1 July 2009 |archive-date=22 September 2023 |access-date=1 June 2023}}</ref> ڪيلاڊي مان مليل ٺڪر جي ٽڪرن تي اهڙي لکت جا نشان مليا آهن، جيڪا ممڪن طور [[سنڌو ماٿري جي لکت]] ۽ پوءِ استعمال ٿيندڙ تامل براهمي لکت جي وچ واري عبوري صورت هئي.<ref>{{cite news |title=Artifacts unearthed at Keeladi to find a special place in museum |work=The Hindu |date=19 February 2023 |archive-date=14 November 2023 |access-date=1 December 2023}}</ref> === سنگم دور (پنجين صدي ق.م. – ٽين صدي عيسوي) === {{مک|سنگم دور|تاملڪم|سنگم منظرنامو}} [[File:South India in Sangam Period.jpg|thumb|سنگم دور (500 ق.م.–300ع) ۾ [[تاملڪم]]]] [[سنگم دور]] لڳ ڀڳ اٺ صديون، 500 ق.م. کان 300ع تائين جاري رهيو، ۽ هن دور جي تاريخ جو اهم ذريعو [[سنگم ادب]] آهي.<ref>{{cite news |last=Jesudasan |first=Dennis S. |date=20 September 2019 |title=Keezhadi excavations: Sangam era older than previously thought, finds study |work=The Hindu |issn=0971-751X |archive-date=3 June 2024 |access-date=12 August 2021}}</ref><ref>Dr. Anjali (2017). ''Social and Cultural History of Ancient India''. Lucknow: OnlineGatha—The Endless Tale. pp. 123–136. ISBN 978-9-386-35269-9.</ref> قديم تاملڪم تي ٽن شاهي رياستن، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[چولا گهراڻو|چولا]] ۽ [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] جي ٽمورتيءَ جي حڪمراني هئي.<ref>{{cite web |title=Three Crowned Kings of Tamilakam |publisher=National Geographic Society |archive-date=24 December 2023 |access-date=1 December 2023}}</ref> چيرائن تاملڪم جي الهندي حصي، پانڊيائن ڏکڻ، جڏهن ته چولائن [[ڪاويري]] جي ڊيلٽا واري علائقي تي اختيار رکيو. ''وينڌر'' سڏجندڙ بادشاهه [[ويلير]] سردارن جي اڳواڻيءَ هيٺ ويلالا هارين جي ڪيترن قبيلن تي حڪومت ڪندا هئا.<ref>Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 425. ISBN 978-8-131-71120-0.</ref> حڪمرانن ويدي مذهب، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] سميت ڪيترن مذهبن جي سرپرستي ڪئي ۽ تامل ادب جي شروعاتي تخليقن جي حمايت ڪئي؛ انهن مان سڀ کان پراڻو محفوظ ٿيل ڪم ''[[تولڪاپيم]]''، تامل ٻوليءَ جي گرامر بابت ڪتاب آهي.<ref>Kamil Zvelebil (1991). "Comments on the Tolkappiyam Theory of Literature". ''Archiv Orientální''. 59: 345–359.</ref> انهن بادشاهتن جا اتر جي ٻين بادشاهتن ۽ [[رومي سلطنت|رومن]] سان اهم سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا هئا.<ref>{{cite web |title=The Edicts of King Ashoka |publisher=Colorado State University |archive-date=11 May 2011 |access-date=1 November 2023}}</ref> رومن ۽ [[هان گهراڻو|هان چين]] سان واپار جو وڏو حصو [[موزيرس]] ۽ [[ڪورڪائي]] جهڙن سامونڊي بندرگاهن وسيلي ٿيندو هو، جنهن ۾ مصالحن سان گڏ موتي ۽ ريشم سڀ کان قيمتي واپاري شيون هيون.<ref>Neelakanta Sastri, K.A. (1955). ''A History of South India: From Prehistoric Times To the Fall of Vijayanagar''. Oxford. pp. 125–127. ISBN 978-0-195-60686-7.</ref><ref>{{cite journal |title=The Medieval Spice Trade and the Diffusion of the Chile |journal=Gastronomica |volume=7 |date=26 October 2021}}</ref> 300ع کان پوءِ علائقي تي [[ڪلابھرا]] حڪمران ٿيا، جيڪي ويلالر برادريءَ سان تعلق رکندڙ جنگجو هئا ۽ اڳ ٽن قديم تامل بادشاهتن جا جاگيردار رهي چڪا هئا.<ref>Chakrabarty, D.K. (2010). ''The Geopolitical Orbits of Ancient India''. Oxford. p. 84. ISBN 978-0-199-08832-4.</ref> ڪلابھرا دور کي تامل تاريخ جو ”اونداهو دور“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان بابت ڄاڻ گهڻو ڪري اهڙن ادبي ذڪرن ۽ ڪتبن مان اخذ ڪئي وڃي ٿي، جيڪي ان دور جي خاتمي کان ڪيتريون صديون پوءِ جا آهن.<ref>T.V. Mahalingam (1981). ''Proceedings of the Second Annual Conference''. South Indian History Congress. pp. 28–34.</ref> ٻه تامل رزميه ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' هن دور ۾ لکيا ويا.<ref>S. Sundararajan. ''Ancient Tamil Country: Its Social and Economic Structure''. Navrang, 1991. p. 233.</ref> [[تروولور]] سان منسوب تامل ڪلاسيڪي تصنيف ''[[تروڪورل]]''، جيڪا ٻن سٽن وارن شعرن جو مجموعو آهي، پڻ ساڳئي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref>Iḷacai Cuppiramaṇiyapiḷḷai Muttucāmi (1994). ''Tamil Culture as Revealed in Tirukkural''. p. 137.</ref><ref>Gopalan, Subramania (1979). ''The Social Philosophy of Tirukkural''. p. 53.</ref> === وچيون دور (چوٿين–تيرهين صدي عيسوي) === [[File:Descent of the Ganges 01.jpg|thumb|[[پلو گهراڻو|پلوائن]] جي دور ۾ [[مهابلي پورم]] ۾ ٺاهيل پٿر تراش يادگار، جنهن کي [[گنگا جو نزول]] يا ارجن جي تپسيا چيو وڃي ٿو.]] ستين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ڪلابھرائن کي پانڊيائن ۽ چولائن شڪست ڏني. انهن [[ڀڪتي تحريڪ]] دوران [[شيو مت]] ۽ [[ويشنو مت]] جي ٻيهر عروج کان اڳ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي سرپرستي ڪئي.<ref>Sastri, K.A. Nilakanta (2002) [1955]. ''A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar''. Oxford University Press. p. 333.</ref> جيتوڻيڪ [[پلو گهراڻو|پلو]] اڳ به موجود هئا، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ [[مهيندروَرمن پهريون]] جي دور ۾ سندن عروج ٿيو. هنن [[ڪانچي پورم]] کي راڄڌاني بڻائي ڏکڻ هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Francis |first=Emmanuel |date=28 October 2021 |title=Pallavas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History |pages=1–4 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00499}}</ref> پلو پنهنجي اڏاوتي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا؛ مندرن جي داخلي دروازن تي وڏا ۽ سينگاريل [[گوپورم]] پلو اڏاوتي طرز سان لاڳاپيل آهن. هنن مهابلي پورم ۾ پٿر تراش يادگارن جو مجموعو ۽ ڪانچي پورم ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا.<ref>{{cite web |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=2 December 2019 |access-date=3 April 2022}}</ref> پلو پنهنجي حڪمرانيءَ دوران چولائن ۽ پانڊيائن سان مسلسل جنگين ۾ رهيا. ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ڪدنگون]] پانڊيا طاقت کي ٻيهر بحال ڪيو، ۽ [[اورائيور]] ۾ چولائن جي ڪمزور ٿيڻ سان تامل ملڪ پلوائن ۽ پانڊيائن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Pandya dynasty |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |archive-date=5 October 2020 |access-date=1 December 2023}}</ref> نائين صدي عيسويءَ ۾ چولا شهزادي [[آديتيا پهريون]] آخرڪار پلوائن کي شڪست ڏني.<ref>Jouveau-Dubreuil, Gabriel (1995). ''The Pallavas''. Asian Educational Services. p. 83.</ref> [[File:Rajendra map new.svg|thumb|1030ع ۾ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ پنهنجي وڌ کان وڌ پکيڙ تي [[چولا سلطنت]]]] نائين صديءَ ۾ [[وجياليا چولا]] جي دور ۾ چولا غالب بادشاهت بڻجي ويا. هن [[ٿانجاور]] کي چولا راڄڌاني بڻايو ۽ پوءِ ايندڙ حڪمرانن سلطنت کي وڌيڪ وڌايو.<ref>Biddulph, Charles Hubert (1964). ''Coins of the Cholas''. Numismatic Society of India. p. 34.</ref> يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[راجاراجا چولا پهريون]] سڄي ڏکڻ هندستان ۽ موجوده [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] جي ڪجهه حصن کي فتح ڪري چولا سلطنت کي وڌايو ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ چولا اثر رسوخ ۾ اضافو ڪيو.<ref>John Man (1999). ''Atlas of the year 1000''. Harvard University Press. p. 104.</ref><ref>Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.</ref> راجاراجا انتظامي سڌارا آندا، جن ۾ تامل ملڪ کي جدا جدا انتظامي وحدتن ۾ ٻيهر منظم ڪرڻ شامل هو.<ref>Thapar, Romila (2003). ''The Penguin History of Early India''. pp. 364–365.</ref> سندس پٽ [[راجيندرا چولا پهريون]] جي دور ۾ چولا سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي ۽ اتر ۾ [[بنگال]] تائين ۽ هندي سمنڊ پار علائقن تائين پکڙجي وئي.<ref>Singh, Upinder (2008). ''From the Stone Age to the 12th Century''. Pearson Education. p. 590.</ref> چولائن [[دراوڙي اڏاوتي طرز]] ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪرايا، جن مان [[ٿانجاور]] جو [[بريهديسورا مندر]]، جيڪو راجاراجا تعمير ڪرايو، ۽ راجيندرا جو تعمير ڪرايل [[گنگائي ڪونڊا چولاپورم]] نمايان آهن.<ref>{{cite web |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |archive-date=12 September 2015 |access-date=1 December 2023}}</ref> تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماراورمن سندرا پهريون]] جي دور ۾ پانڊيا ٻيهر غالب طاقت بڻجي ويا.<ref>Aiyangar, Sakkottai Krishnaswami (1921). ''South India and her Muhammadan Invaders''. Chennai: Oxford University Press. p. 44.</ref> هنن پنهنجي راڄڌاني [[مدورائي]] مان حڪومت ڪئي ۽ ٻين سامونڊي سلطنتن سان واپاري لاڳاپا وڌايا.<ref>Sen, Sailendra Nath (1999). ''Ancient Indian History and Civilization''. p. 458.</ref> تيرهين صديءَ ۾ [[مارڪو پولو]] پانڊيائن کي ان وقت جي سڀ کان دولتمند سلطنت قرار ڏنو. پانڊيائن ڪيترائي مندر پڻ تعمير ڪرايا، جن ۾ مدورائي جو [[ميناڪشي امان مندر]] شامل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Meenakshi Amman Temple |encyclopedia=Britannica |date=30 November 2023 |access-date=1 December 2023}}</ref> === وجيانگر ۽ نائڪ دور (چوڏهين–سترهين صدي عيسوي) === تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ [[دهلي سلطنت]] طرفان علائقي تي بار بار حملا ٿيا.<ref>Cynthia Talbot (2001). ''Precolonial India in Practice''. Oxford University Press. pp. 281–282.</ref> 1336ع ۾ [[وجيانگر سلطنت]] قائم ٿي.<ref>Gilmartin, David; Lawrence, Bruce B. (2000). ''Beyond Turk and Hindu''. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322.</ref> وجيانگر سلطنت آخرڪار لڳ ڀڳ 1370ع تائين سڄي تامل ملڪ کي فتح ڪري ورتو ۽ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين حڪومت ڪئي، تان جو 1565ع ۾ [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] جي اتحاد هٿان شڪست کاڌائين.<ref>Srivastava, Kanhaiya L (1980). ''The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526''. p. 202.</ref><ref>{{cite book |chapter=Rama Raya (1484–1565): élite mobility in a Persianized world |title=A Social History of the Deccan, 1300–1761 |year=2005 |pages=78–104}}</ref> ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت جا فوجي گورنر [[نائڪ]] علائقي تي قابض ٿيا، جن مان [[مدورائي جا نائڪ]] ۽ [[ٿانجاور جا نائڪ]] سڀ کان نمايان هئا.<ref>Eugene F. Irschick (1969). ''Politics and Social Conflict in South India''. p. 8.</ref><ref>Balendu Sekaram, Kandavalli (1975). ''The Nayaks of Madurai''. Hyderabad.</ref> هنن [[پاليئڪارار]] نظام متعارف ڪرايو ۽ تامل ناڊو جي ڪيترن مشهور مندرن جي ٻيهر تعمير ڪئي، جن ۾ مدورائي جو ميناڪشي مندر پڻ شامل آهي.<ref>Bayly, Susan (2004). ''Saints, Goddesses and Kings''. Cambridge University Press. p. 48.</ref> === پوءِ وارا تڪرار ۽ يورپي نوآبادياتي راڄ (سترهين–ويهين صدي عيسوي) === ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت]] علائقي جو انتظام [[ڪرناٽڪ جو نواب|ڪرناٽڪ جي نواب]] وسيلي هلائيندي هئي، جنهن جو مرڪز [[آرڪاٽ]] هو ۽ جنهن مدورائي جي نائڪن کي شڪست ڏني.<ref>Naravane, M.S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company''. pp. 151, 154–158.</ref> [[مراٺا|مراٺن]] ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا ۽ [[ترچناپلي جو گهيرو|ترچناپلي جي گهيري]] (1751–1752ع) کان پوءِ نواب کي شڪست ڏني.<ref>Ramaswami, N. S. (1984). ''Political history of Carnatic under the Nawabs''. pp. 43–79.</ref><ref>Tony Jaques (2007). ''Dictionary of Battles and Sieges: F-O''. pp. 1034–1035.</ref> ان جي نتيجي ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[ٿانجاور مراٺا بادشاهت]] قائم ٿي.<ref>Subramanian, K. R. (1928). ''The Maratha Rajas of Tanjore''. pp. 52–53.</ref> [[File:Fort Dansborg.JPG|thumb|[[ٿارنگمباڊي]] ۾ ڊينمارڪين جو تعمير ڪرايل [[فورٽ ڊانسبرگ]]]] يورپين سورهين صديءَ کان اڀرندي سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا. [[پورچوگالي]] 1522ع ۾ پهتا ۽ موجوده [[مائلپور]]، [[مدراس]] ڀرسان ''سائو ٽومي'' نالي بندرگاهه تعمير ڪيائون.<ref>{{cite web |title=Rhythms of the Portuguese presence in the Bay of Bengal |publisher=Indian Institute of Asian Studies |archive-date=7 December 2023 |access-date=1 December 2023}}</ref> 1609ع ۾ [[ڊچ]]ن [[پوليڪٽ]] ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته [[ڊينمارڪي]]ن [[ٿارنگمباڊي]] ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Origin of the Name Madras |publisher=Corporation of Madras |archive-date=6 April 2023 |access-date=25 January 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=Danish flavour |work=Frontline |date=6 November 2009 |archive-date=21 September 2013 |access-date=5 August 2013}}</ref> 20 آگسٽ 1639ع تي [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي [[فرانسس ڊي]] وجيانگر شهنشاهه [[پيڊا وينڪٽا رايا]] سان ملاقات ڪري [[ڪورومنڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومنڊل سامونڊي ڪناري]] تي واپاري سرگرمين لاءِ زمين حاصل ڪئي.<ref>Rao, Velcheru Narayana; Shulman, David; Subrahmanyam, Sanjay (1998). ''Symbols of Substance''. Oxford University Press.</ref> هڪ سال پوءِ ڪمپني [[فورٽ سينٽ جارج]] تعمير ڪيو، جيڪو هندستان ۾ پهرين وڏي انگريزي آبادي بڻيو ۽ اڳتي هلي علائقي ۾ [[برطانوي راڄ]] جو بنيادي مرڪز ٿيو.<ref>Roberts J. M. (1997). ''A short history of the world''. p. 277.</ref> 1693ع تائين [[فرانسيسي]]ن [[پونڊيچيري]] ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا. سيپٽمبر 1746ع ۾ فرانسيسين [[مدراس جي جنگ]] دوران مدراس تي قبضو ڪيو.<ref>S., Muthiah (21 November 2010). "Madras Miscellany: When Pondy was wasted". ''The Hindu''.</ref> انگريزن 1749ع ۾ [[ايڪس-لا-شاپيل جو معاهدو|ايڪس-لا-شاپيل جي معاهدي]] ذريعي مدراس ٻيهر حاصل ڪيو ۽ 1759ع ۾ فرانسيسي گهيري جي ڪوشش ناڪام بڻائي.<ref>Tucker, Spencer C. (2010). ''A global chronology of conflict''. p. 756.</ref> واپار وڌائڻ لاءِ برطانوي ۽ فرانسيسي مقابلي جي نتيجي ۾ [[ستن سالن جي جنگ]] دوران 1760ع ۾ [[وانڊيواش جي جنگ]] ٿي.<ref>{{cite web |title=Seven Years' War: Battle of Wandiwash |work=History Net |date=21 August 2006 |archive-date=18 May 2015 |access-date=16 May 2015}}</ref> ڪرناٽڪ جي نوابن اتر ۾ پنهنجي علائقي جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ محصول گڏ ڪرڻ جا حق پڻ ڏنا. ان سبب [[پاليئڪارار]]ن سان لڳاتار تڪرار ٿيا، جيڪي [[پوليگار جنگيون]] جي نالي سان مشهور آهن. [[پولي ٿيور]] شروعاتي مخالفن مان هو، جنهن کان پوءِ [[سواگنگائي]] جي [[راڻي ويلو ناچيار]] ۽ [[پانچالانڪوريچي]] جي [[ويراپانڊيا ڪٽابومن]] پهرين پوليگار جنگين ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite press release |title=Velu Nachiyar, India's Joan of Arc |publisher=Government of India |archive-date=27 July 2022 |access-date=1 January 2024}}</ref><ref>{{cite journal |last=Yang |first=Anand A |year=2007 |title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_2007-11_66_4/page/881 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |pages=881–896}}</ref> [[ماروٿو ڀائر]]ن، ڪٽابومن جي ڀاءُ [[اومائيٿورائي]]، [[ڌيران چنمالائي]] ۽ [[ڪيرالا ورما پازاسي راجا]] سان گڏ اتحاد ٺاهي ٻي پوليگار جنگ ۾ انگريزن خلاف جنگ ڪئي.<ref>Caldwell, Robert (1881). ''A Political and General History of the District of Tinnevelly''. pp. 195–222.</ref> ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ميسور جي بادشاهت]] علائقي جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو ۽ انگريزن سان مسلسل جنگين ۾ رهي، جن جو انت چئن [[اينگلو-ميسور جنگيون|اينگلو-ميسور جنگين]] سان ٿيو.<ref>Radhey Shyam Chaurasia (2002). ''History of Modern India: 1707 A.D. to 2000 A.D.'' p. 94.</ref> [[File:Fort St George on the Coromandel Coast.jpg|thumb|ارڙهين صديءَ جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۽ [[چنائي|مدراس]] جي اُڪير.]] ارڙهين صديءَ تائين انگريزن علائقي جي گهڻي حصي کي فتح ڪري [[مدراس پريزيڊنسي]] قائم ڪئي، جنهن جي راڄڌاني مدراس هئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Madras Presidency |encyclopedia=Britannica |archive-date=17 October 2017 |access-date=12 October 2015}}</ref> 1799ع ۾ چوٿين اينگلو-ميسور جنگ ۾ ميسور جي شڪست ۽ 1801ع ۾ ٻي پوليگار جنگ ۾ برطانوي فتح کان پوءِ انگريزن ڏکڻ هندستان جي گهڻي حصي کي گڏ ڪري مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪيو.<ref>Naravane, M. S. (2014). ''Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj''. pp. 172–181.</ref> 10 جولاءِ 1806ع تي [[ويلور بغاوت]] [[ويلور قلعو|ويلور قلعي]] ۾ ٿي، جيڪا برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني خلاف هندستاني سپاهين جي وڏي پيماني واري پهرين بغاوت هئي.<ref>{{cite news |title=July, 1806 Vellore |work=Outlook |date=17 July 2006 |archive-date=4 September 2015 |access-date=16 May 2015}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |last=Pletcher |first=Kenneth |title=Vellore Mutiny |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=1 May 2015 |access-date=16 May 2015}}</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] کان پوءِ برطانوي پارليامينٽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858ع]] منظور ڪيو، جنهن هندستان جو انتظام ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ڪري [[برطانوي راڄ]] قائم ڪيو.<ref>Adcock, C.S. (2013). ''The Limits of Tolerance''. Oxford University Press. pp. 23–25.</ref> اونهاري جي چوماسي جي ناڪامي ۽ [[ريوتواري نظام]] جي انتظامي خامين سبب مدراس پريزيڊنسيءَ ۾ ٻه شديد ڏڪار، [[1876–1878ع جو وڏو ڏڪار]] ۽ [[1896–1897ع جو هندستاني ڏڪار]] آيا، جن ۾ لکين ماڻهو مري ويا. انهن حالتن سبب ڪيترائي تامل ٻڌل مزدورن طور ٻين برطانوي علائقن ڏانهن لڏي ويا، جنهن مان اڳتي هلي موجوده [[تامل پرڏيهه واسين]] جون برادريون وجود ۾ آيون.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |date=22 August 2013 |title=The great famine of Madras and the men who made it |work=The Hindu |archive-date=9 May 2021 |access-date=9 May 2021}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] زور ورتو. [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قيام جي پسمنظر ۾ [[ٿياسافيڪل سوسائٽي]] جي تحريڪ جي ميمبرن پاران پيش ڪيل خيالن جو پڻ ڪردار هو، خاص طور ڊسمبر 1884ع ۾ مدراس ۾ ٿيل ٿياسافيڪل اجلاس کان پوءِ.<ref>Sitaramayya, Pattabhi (1935). ''The History of the Indian National Congress''. p. 11.</ref><ref>{{cite journal |last=Bevir |first=Mark |year=2003 |title=Theosophy and the Origins of the Indian National Congress |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=7 |issue=1–3 |pages=14–18}}</ref> تامل ناڊو آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪيترن ڪارڪنن، جن ۾ [[وي. او. چدمبرم پلائي]]، [[سبرامنيا سيوا]] ۽ [[سبرامنيا ڀارتي]] شامل هئا، جو مرڪز رهيو.<ref>{{cite news |title=Subramania Bharati: The poet and the patriot |work=The Hindu |date=9 December 2019 |archive-date=14 June 2023 |access-date=1 December 2023}}</ref> تاملن [[سبھاش چندر بوس]] پاران قائم ڪيل [[انڊين نيشنل آرمي]] جي ميمبرن جو پڻ اهم حصو ٺاهيو.<ref>{{cite news |title=An inspiring saga of the Tamil diaspora's contribution to India's freedom struggle |work=The Hindu |date=7 November 2023 |archive-date=31 March 2024 |access-date=15 November 2023}}</ref> === آزاديءَ کان پوءِ (1947ع–هاڻوڪو دور) === 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] کان پوءِ مدراس پريزيڊنسي [[مدراس رياست]] بڻجي وئي، جنهن ۾ موجوده تامل ناڊو ۽ [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جا ڪجهه حصا شامل هئا. 1953ع ۾ [[آنڌرا رياست]] مدراس رياست کان الڳ ڪئي وئي، ۽ 1956ع ۾ ٻولين جي بنياد تي رياستن جي ٻيهر تنظيم دوران رياست کي وڌيڪ نئين سر ترتيب ڏئي موجوده حدون ڏنيون ويون.<ref>''Andhra State Act, 1953'' (PDF). Madras Legislative Assembly. 14 September 1953.</ref><ref>''States Reorganisation Act, 1956'' (PDF). Parliament of India.</ref> 14 جنوري 1969ع تي مدراس رياست جو نالو بدلائي '''تامل ناڊو''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”تاملن جو ملڪ“ آهي.<ref>{{cite news |title=Tracing the demand to rename Madras State as Tamil Nadu |work=The Hindu |date=6 July 2023 |archive-date=28 December 2023 |access-date=1 December 2023}}</ref><ref>Sundari, S. (2007). ''Migrant women and urban labour market: concepts and case studies''. p. 105.</ref> 1965ع ۾ [[هندي ٻولي]] لاڳو ڪرڻ جي مخالفت ۽ رابطي جي ٻولي طور [[انگريزي ٻولي|انگريزيءَ]] کي جاري رکڻ جي حمايت ۾ احتجاج ٿيا، جن جي نتيجي ۾ آخرڪار انگريزي کي هنديءَ سان گڏ هندستان جي سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو ويو.<ref>{{cite news |last=Shoba |first=V. |date=14 August 2011 |title=Chennai says it in Hindi |work=The Indian Express |archive-date=30 April 2023 |access-date=28 December 2022}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ تامل ناڊو جي معيشت [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ڍانچي مطابق هلي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي شموليت، پرڏيهي واپار ۽ [[سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري]] تي حڪومت جو سخت ضابطو هو. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ لاها چاڙها ڏسڻ کان پوءِ، 1970ع واري ڏهاڪي کان سڌارن تي ٻڌل معاشي پاليسين سبب تامل ناڊو جي معاشي واڌ مسلسل قومي سراسري کان وڌيڪ رهي.<ref>{{cite report |last=Krishna |first=K.L. |date=September 2004 |title=Economic Growth in Indian States |publisher=Indian Council for Research on International Economic Relations}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ رياست ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ بڻجي وئي ۽ ان جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] قومي سراسري کان وڌيڪ رهيو.<ref>{{cite report |title=Demography of Tamil Nadu |publisher=Government of India |archive-date=9 December 2023 |access-date=1 December 2023}}</ref> ==انتظامي ورھاست== [[فائل:India Tamil Nadu districts numbered.svg|thumb|upright=0.9|right|تامل ناڊو جا ضلعا]] تامل ناڊو 33 ضلعن۾ ورھايل آھي ۽ ھر ضلعي جو انتظامي نگران ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر آھي جيڪو اڪثر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جي آفيسرن مان مقرر ٿيندو آهي. اھي ضلعا وري 226 تحصيلن يا تعلقن ۾ ورھايل آھن جن جا نگران تحصيلدار ھوندا آھن. اھي سڀ تعلقا يا تحصيلون. وري 1127 بلاڪن ۾ ورھايل آھن. ھن رياست ۾ ڳوٺن جو تعداد 1656411 آھي. ھن رياست ۾ 12 ميونسپل ڪارپوريشنون ۽ 125 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 529 ٽائون پينچائتون آھن.<ref>{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |title=List of Municipalities in Tamil Nadu Gradewise |publisher=Commissionerate of Municipal Administration, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024153945/http://www.tn.gov.in/cma/municipalities/municipalities_gradewise.html |archivedate=24 October 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |title=About Us |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122073525/http://www.tn.gov.in/dtp/introduction.htm |archive-date=22 January 2012 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |title=List of Town Panchayats |publisher=Directorate of Town Panchayats, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027122315/http://www.tn.gov.in/dtp/townpanchayats.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref> ٻھراڙيءَ جي ادارن ۾ 31 ضلعي پينچائتون، 385 پينچائتي يونيون ۽ 12524 وليج پينچائتون آھن.<ref>{{cite web |url=http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |title=District Wise Block Maps |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122100708/http://164.100.167.12/ruralmaps/blocks.php |archive-date=22 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |title=List of District panchayat |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027023714/http://www.tnrd.gov.in/databases/Districts.pdf |archive-date=27 October 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |title=Grama Sabha |publisher=Rural Development and Panchayati Raj Department, Govt. of Tamil Nadu |accessdate=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108053120/http://www.tnrd.gov.in/panchayatraj_inst/grama_sabha.html |archive-date=8 November 2011 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ {{nowrap|تامل ناڊو جا ضلعا}} |- ! !! ضلعا !! صدر مقام !!خطو !! آبادي<br/>(2011) !! آبادي <br/> گھاٽائي |- | align="centre"| 1 || [[آريالور ضلعو|آريالور]] || [[آريالور]] || style="text-align:right;"| {{nts|1944}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|752481}} || style="text-align:right;"| {{nts|387}} /km² |- | align="centre"| 2 || [[چينائي ضلعو|چينائي]]|| [[چينائي]] || style="text-align:right;"| {{nts|174}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|4681087}} || style="text-align:right;"| {{nts|26903}} /km² |- | align="centre"| 3 || [[ڪوئنباتور ضلعو|ڪوئنباتور]] || [[ڪوئنباتور]] || style="text-align:right;"| {{nts|4642}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|3172578}} || style="text-align:right;"| {{nts|648}} /km² |- | align="centre"| 4 || [[ڪڊالور ضلعو|ڪڊالور]] || [[ڪڊالور]] || style="text-align:right;"| {{nts|3705}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|2600880}} || style="text-align:right;"| {{nts|702}} /km² |- | align="centre"| 5 || [[ڌرمپوري ضلعو|ڌرمپوري]] || [[ڌرمپوري]] || style="text-align:right;"| {{nts|4527}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|1502900}} || style="text-align:right;"| {{nts|332}} /km² |- | align="centre"| 6 || [[ڊنڊيگل ضلعو|ڊنڊيگل]] || [[ڊنڊيگل]] || style="text-align:right;"| {{nts|6054}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|2161367}} || style="text-align:right;"| {{nts|357}} /km² |- | align="centre"| 7 || [[اروڊ ضلعو|اروڊ]] || [[اروڊ]] || style="text-align:right;"| {{nts|5692}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|2259608}} || style="text-align:right;"| {{nts|397}} /km² |- | align="centre"| 8 ||[[ڪالاڪورچي ضلعو|ڪالاڪورچي]] || [[ڪالاڪورچي]] || style="text-align:right;"| {{nts|2174}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|548950}} || style="text-align:right;"| {{nts|254}} /km² |- | align="centre"| 9 || [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري]] || [[ناگيرڪوئل]] || style="text-align:right;"| {{nts|1685}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|1863174}} || style="text-align:right;"| {{nts|1106}} /km² |- | align="centre"| 10 || [[ڪانچيپورم ضلعو|ڪانچيپورم]] || [[ڪانچيپورم]] || style="text-align:right;"| {{nts|4305}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|2690897}} || style="text-align:right;"| {{nts|666}} /km² |- | align="centre"| 11 || [[ڪارور ضلعو|ڪارور]] || [[ڪارور]] || style="text-align:right;"| {{nts|2902}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|1076588}} || style="text-align:right;"| {{nts|371}} /km² |- | align="centre"| 12 || [[ڪرشناگيري ضلعو|ڪرشناگيري]] || [[ڪرشناگيري]] || style="text-align:right;"| {{nts|5091}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|1883731}} || style="text-align:right;"| {{nts|370}} /km² |- | align="centre"| 13 || [[مادوراء ضلعو|مادوراء]] || [[مادوراء]] || style="text-align:right;"| {{nts|3695}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|2441038}} || style="text-align:right;"| {{nts|663}} /km² |- | align="centre"| 14 || [[ناگاپٽنم ضلعو|ناگاپٽنم]] || [[ناگاپٽنم]] || style="text-align:right;"| {{nts|2416}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|1614069}} || style="text-align:right;"| {{nts|668}} /km² |- | align="centre"| 15 || [[ناماڪال ضلعو|ناماڪال]] || [[ناماڪال]] || style="text-align:right;"| {{nts|3402}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|1721179}} || style="text-align:right;"| {{nts|506}} /km² |- | align="centre"| 16 || [[نيلگيرس ضلعو|نيلگيرس]] || [[اداگامئنڊلام]] || style="text-align:right;"| {{nts|2552}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|735071}} || style="text-align:right;"| {{nts|288}} /km² |- | align="centre"| 17 || [[پيرامبالور ضلعو|پيرامبالور]] || [[پيرامبالور]] || style="text-align:right;"| {{nts|1748}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|564511}} || style="text-align:right;"| {{nts|323}} /km² |- | align="centre"| 18 || [[پوڊوڪوٽائي ضلعو|پوڊوڪوٽائي]] || [[پوڊوڪوٽائي]] || style="text-align:right;"| {{nts|4652}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|1618725}} || style="text-align:right;"| {{nts|348}} /km² |- | align="centre"| 19 || [[راماناٿاپورم ضلعو|راماناٿاپورم]] || [[راماناٿاپورم]] || style="text-align:right;"| {{nts|4180}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|1337560}} || style="text-align:right;"| {{nts|320}} /km² |- | align="centre"| 20 || [[ساليم ضلعو|ساليم]] || [[ساليم، انڊيا|ساليم]] || style="text-align:right;"| {{nts|5249}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|3480008}} || style="text-align:right;"| {{nts|663}} /km² |- | align="centre"| 21 || [[سيواگنگا ضلعو|سيواگنگا]] || [[سيواگنگا]] || style="text-align:right;"| {{nts|4140}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|1341250}} || style="text-align:right;"| {{nts|324}} /km² |- | align="centre"| 22 || [[ٿانجاوور ضلعو|ٿانجاوور]] || [[ٿانجاوور]] || style="text-align:right;"| {{nts|3477}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|2302781}} || style="text-align:right;"| {{nts|661}} /km² |- | align="centre"| 23 || [[ٿيني ضلعو|ٿيني]]||[[ٿيني]] || style="text-align:right;"| {{nts|2872}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|1143684}} || style="text-align:right;"| {{nts|397}} /km² |- | align="centre"| 24 || [[ٿوٿوڪوڙي ضلعو|ٿوٿوڪوڙي]] || [[ٿوٿوڪوڙي]] || style="text-align:right;"| {{nts|4599}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|1738376}} || style="text-align:right;"| {{nts|378}} /km² |- | align="centre"| 25 || [[تيروچراپالي ضلعو|تيروچراپالي.]] || [[تيروچراپالي]] || style="text-align:right;"| {{nts|4508}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|2713858}} || style="text-align:right;"| {{nts|602}} /km² |- | align="centre"| 26 || [[تيرونيلويلي ضلعو|تيرونيلويلي]] || [[تيرونيلويلي]] || style="text-align:right;"| {{nts|6709}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|3072880}} || style="text-align:right;"| {{nts|458}} /km² |- | align="centre"| 27 || [[تيروپور ضلعو|تيروپور]] || [[تيروپور]] || style="text-align:right;"| {{nts|5192}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|2471222}} || style="text-align:right;"| {{nts|476}} /km² |- | align="centre"| 28 || [[تيرووالور ضلعو|تيرووالور]] || [[تيرووالور]] || style="text-align:right;"| {{nts|3552}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|3725697}} || style="text-align:right;"| {{nts|1049}} /km² |- | align="centre"| 29 || [[تيرووانامالائي ضلعو|تيرووانامالائي]] || [[تيرووانامالائي]] || style="text-align:right;"| {{nts|6188}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|4121965}} || style="text-align:right;"| {{nts|667}} /km² |- | align="centre"| 30 || [[تيرووارور ضلعو|تيرووارور]] || [[تيرووارور]] || style="text-align:right;"| {{nts|2379}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|1268094}} || style="text-align:right;"| {{nts|533}} /km² |- | align="centre"| 31 || [[ويلوري ضلعو|ويلوري]] || [[ويلوري]] || style="text-align:right;"| {{nts|6081}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|4028106}} || style="text-align:right;"| {{nts|671}} /km² |- | align="centre"| 32 || [[ويلوپورم ضلعو|ويلوپورم]] || [[ويلوپورم]] || style="text-align:right;"| {{nts|5080}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|295687}} || style="text-align:right;"| {{nts|482}} /km² |- | align="centre"| 33 || [[ويروڌونگر ضلعو|ويروڌونگر.]] || [[ويروڌونگر]] || style="text-align:right;"| {{nts|4280}} km² || style="text-align:right;"| {{nts|1943309}} || style="text-align:right;"| {{nts|454}} /km² |} [[چنائي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اتي رياست جا انتظامي ۽ قانونساز ادارا ۽ عدليه جو سربراهه موجود آهن. رياستي حڪومت جو انتظام مختلف سيڪريٽريٽ کاتن وسيلي هلايو وڃي ٿو. رياست ۾ 43 کاتا آهن، جيڪي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايل آهن ۽ مختلف ادارن ۽ بورڊن جو انتظام هلائين ٿا. رياست کي 38 [[ضلعو|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] هلائي ٿو، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ تامل ناڊو حڪومت طرفان ضلعي ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي. زميني محصول جي انتظام لاءِ ضلعن کي وڌيڪ 87 روينيو ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انتظام روينيو ڊويزنل آفيسر هلائين ٿا. انهن ڊويزنن ۾ 310 [[تعلقو|تعلقا]] شامل آهن، جن جو انتظام تحصيلدار هلائين ٿا. تعلقن کي وڌيڪ 1,349 روينيو حلقن، جن کي فرڪا چيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن ۾ 17,680 روينيو ڳوٺ شامل آهن. شهري علائقن ۾ مقامي انتظام هڪ سطحي نظام تي ٻڌل آهي. آمدني ۽ آباديءَ جي بنياد تي شهري علائقن جو انتظام ٽن قسمن جي ادارن مان ڪنهن هڪ وسيلي هلايو وڃي ٿو: [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، [[ميونسپلٽي]] يا ٽائون پنچائت. 2026ع تائين رياست ۾ 25 ميونسپل ڪارپوريشنون، 138 ميونسپلٽيون ۽ 528 ٽائون پنچائتون آهن. 1688ع ۾ قائم ڪيل [[گريٽر چنائي ڪارپوريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر قديم ميونسپل ڪارپوريشن آهي، جڏهن ته تامل ناڊو ٽائون پنچائتن کي نئين انتظامي يونٽ طور قائم ڪندڙ هندستان جي پهرين رياست هئي. ڳوٺاڻي انتظام لاءِ ٽن سطحن وارو [[پنچائتي راڄ]] نظام موجود آهي، جنهن ۾ ضلعي سطح تي ضلعي پنچائتون، وچولي يا بلاڪ سطح تي پنچائت يونينون ۽ ڳوٺاڻي سطح تي ڳوٺ پنچائتون شامل آهن. 2026ع تائين رياست ۾ 36 ضلعي پنچائتون، 288 پنچائت يونينون ۽ 12,525 ڳوٺ پنچائتون آهن، جن جو انتظام ڳوٺاڻا انتظامي آفيسر هلائين ٿا. === قانونساز ادارو === [[File:Fort St. George, Chennai 2.jpg|thumb|[[فورٽ سينٽ جارج]]، [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] جو اجلاس گاهه]] [[ڀارت جو آئين|ڀارت جي آئين]] موجب [[گورنر]] رياست جو قانوني سربراهه هوندو آهي ۽ [[وزيراعليٰ]] کي مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي انتظامي اختيار هوندا آهن. [[انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861ع]] تحت مدراس پريزيڊنسي جي قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ چار کان اٺ ميمبر شامل هئا، پر اها پريزيڊنسي جي گورنر لاءِ رڳو صلاحڪاري ادارو هئي. 1892ع ۾ ميمبرن جو انگ وڌائي 20 ۽ 1909ع ۾ 50 ڪيو ويو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919ع]] تحت 1921ع ۾ مدراس قانونساز ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جنهن جو مدو ٽي سال هو ۽ ان ۾ 132 ميمبر شامل هئا. انهن مان 34 گورنر طرفان نامزد ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته باقي چونڊيا ويندا هئا. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جولاءِ 1937ع ۾ 54 کان 56 ميمبرن تي مشتمل نئين قانونساز ڪائونسل قائم ڪري ٻه ايواني قانونساز نظام وجود ۾ آندو ويو. ڀارت جي آئين تحت مدراس رياست جي پهرين قانونساز اسيمبلي 1952ع جي چونڊن کان پوءِ 1 مارچ 1952ع تي قائم ٿي. 1956ع جي رياستي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ اسيمبليءَ ۾ سيٽن جو انگ 206 ٿيو، جيڪو 1962ع ۾ وڌائي 234 ڪيو ويو. 1986ع ۾ ''تامل ناڊو قانونساز ڪائونسل (خاتمو) ايڪٽ، 1986ع'' تحت قانونساز ڪائونسل ختم ڪئي وئي ۽ رياست هڪ ايواني قانونساز نظام اختيار ڪيو. [[تامل ناڊو قانونساز اسيمبلي]] چنائي جي [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ واقع آهي. رياست [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي [[لوڪ سڀا]] لاءِ 39 ۽ [[راجيا سڀا]] لاءِ 18 ميمبر چونڊي ٿي. === قانون ۽ امن امان === [[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس هاءِ ڪورٽ]]، [[تامل ناڊو]] جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو.]] [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] 26 جون 1862ع تي قائم ڪئي وئي ۽ اها رياست جو اعليٰ ترين عدالتي ادارو آهي، جنهن کي رياست جي سمورين ديواني ۽ فوجداري عدالتن تي اختيار حاصل آهي. عدالت جي سربراهي [[چيف جسٽس]] ڪري ٿو ۽ 2004ع کان [[مدورائي]] ۾ پڻ ان جي هڪ بينچ قائم آهي. [[تامل ناڊو پوليس]] 1859ع ۾ مدراس رياستي پوليس طور قائم ڪئي وئي. اها تامل ناڊو حڪومت جي گهرو کاتي ماتحت ڪم ڪري ٿي ۽ رياست ۾ قانون ۽ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. 2023ع تائين پوليس فورس ۾ 132,000 کان وڌيڪ اهلڪار شامل هئا ۽ ان جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] ڪري ٿو. عورتون پوليس فورس جو 17.6 سيڪڙو آهن ۽ عورتن خلاف تشدد سان لاڳاپيل معاملن لاءِ 222 خاص صرف عورتن واريون پوليس اسٽيشنون قائم آهن. 2023ع تائين رياست ۾ 1,854 پوليس اسٽيشنون هيون، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ انگ هو. انهن ۾ 47 ريلوي پوليس اسٽيشنون ۽ 243 ٽريفڪ پوليس اسٽيشنون شامل هيون. مختلف ضلعن جي انتظام هيٺ ٽريفڪ پوليس پنهنجن علائقن ۾ ٽريفڪ جي انتظام جي ذميوار آهي. 2018ع ۾ عورتن خلاف ڏوهن جي شرح في 100,000 آباديءَ تي 22 هئي. === سياست === {{مک مضمون|تامل ناڊو ۾ چونڊون|تامل ناڊو جي سياست}} [[File:Kamarajar.jpg|thumb|[[ڪي. ڪاماراج]]، جيڪو 1954ع کان 1963ع تائين تامل ناڊو جو وزيراعليٰ رهيو.]] ڀارت ۾ چونڊون [[ڀارت جو اليڪشن ڪميشن|ڀارت جي اليڪشن ڪميشن]] طرفان ڪرايون وڃن ٿيون، جيڪو 1950ع ۾ قائم ڪيل هڪ آزاد ادارو آهي. تامل ناڊو جي سياست تي 1960ع واري ڏهاڪي تائين قومي سياسي جماعتن جو غلبو رهيو، جڏهن ته ان کان پوءِ علائقائي جماعتون رياستي حڪومتن ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون آهن. اڳوڻي [[مدراس پريزيڊنسي]] ۾ [[جسٽس پارٽي]] ۽ [[سوراج پارٽي]] ٻه اهم سياسي جماعتون هيون. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن دوران ٿياگارايا چيٽي ۽ [[اي. وي. راماسامي]]، جيڪو عام طور پيريار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي اڳواڻيءَ هيٺ [[خود احترام تحريڪ]] مدراس پريزيڊنسي ۾ اڀري، جنهن جو جسٽس پارٽيءَ سان ويجهو لاڳاپو رهيو. جسٽس پارٽي 1937ع جون چونڊون [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کان هارائي وئي ۽ [[چڪرورتي راجاگوپالاچاري]] مدراس پريزيڊنسي جو وزيراعليٰ بڻيو. 1944ع ۾ پيريار جسٽس پارٽيءَ کي سياسي جماعت مان سماجي تنظيم ۾ تبديل ڪري ان جو نالو [[دراوڙ ڪزگم]] رکيو ۽ چونڊ سياست کان الڳ ٿي ويو. [[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|thumb|[[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]، جيڪو 2002ع کان 2007ع تائين [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو يارهون صدر]] رهيو.]] ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ جي جمهوريه بڻجڻ کان اڳ، راجاگوپالاچاري ڀارت جو آخري [[ڀارت جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] رهيو. پيريار جي پوئلڳ [[سي. اين. انادورائي]] 1949ع ۾ [[دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ڪئي. 1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ [[ڪي. ڪاماراج]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس تامل ناڊو جي سياسي منظرنامي تي غالب رهي. [[جواهر لال نهرو]] جي وفات کان پوءِ ڪاماراج پارٽيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ [[لال بهادر شاستري]] ۽ [[اندرا گانڌي]] جي وزيراعظم طور چونڊ ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيو. [[هندي مخالف تحريڪون|هندي مخالف تحريڪن]] کان پوءِ دراوڙي جماعتن جي سياسي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ 1967ع ۾ اهڙي پهرين رياستي حڪومت قائم ٿي. 1972ع ۾ دراوڙ منيترا ڪزگم ۾ ورهاڱي کان پوءِ [[ايم. جي. رامچندرن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم]] قائم ٿي. ان کان پوءِ اهي ٻئي دراوڙي جماعتون رياست جي چونڊ سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکنديون رهيون، جڏهن ته قومي جماعتون اڪثر انهن سان اتحادي طور شامل ٿينديون رهيون. انادورائي کان پوءِ دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻي سنڀاليندڙ [[ايم. ڪرونانڌي]] ۽ ايم. جي. رامچندرن کان پوءِ آل انڊيا انا دراوڙ منيترا ڪزگم جي اڳواڻ بڻيل [[جي. جيا للتا]] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رياستي سياست جون اهم شخصيتون رهيون. ٻنهي گڏيل طور 32 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين وزيراعليٰ طور خدمتون سرانجام ڏنيون. تامل ناڊو سان واسطو رکندڙ ٽن شخصيتن [[ڀارت جو صدر|ڀارت جي صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن: [[سروپلي راڌاڪرشڻن]]، [[آر. وينڪٽارامن]] ۽ [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]]. == آبادي == {{Main|تامل ناڊو جي آبادي}} {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 1em 1em;" |+ '''تاريخي آبادي''' ! سال !! آبادي !! تبديلي |- | 1901 || 19,252,630 || — |- | 1911 || 20,902,616 || +8.6% |- | 1921 || 21,628,518 || +3.5% |- | 1931 || 23,472,099 || +8.5% |- | 1941 || 26,267,507 || +11.9% |- | 1951 || 30,119,047 || +14.7% |- | 1961 || 33,686,953 || +11.8% |- | 1971 || 41,199,168 || +22.3% |- | 1981 || 48,408,077 || +17.5% |- | 1991 || 55,858,946 || +15.4% |- | 2001 || 62,405,679 || +11.7% |- | 2011 || 72,147,030 || +15.6% |} 2011ع جي آدمشماري موجب، [[تامل ناڊو]] جي آبادي 72.1 ملين هئي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[ڀارت]] جي ستين وڏي رياست هئي. 2023ع ۾ رياست جي آبادي 76.8 ملين هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جڏهن ته 2036ع تائين اها 78 ملين تائين پهچڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ رياستن مان هڪ آهي، جتي 48.4 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب، رياست ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 996 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي قومي سراسري 943 کان وڌيڪ هو. 2015–16ع ۾ چوٿين قومي خانداني صحت سروي موجب ڄمڻ وقت جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ 954 ڇوڪريون هو، جيڪو 2019–21ع جي پنجين سروي ۾ گهٽجي 878 ٿي ويو. 2011ع ۾ تامل ناڊو جي خواندگيءَ جي شرح 80.1 سيڪڙو هئي، جيڪا ڀارت جي قومي سراسري 73 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 23.17 ملين گهراڻا ۽ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا 7.42 ملين ٻار هئا. ڪُل آباديءَ مان 14.4 ملين، يعني 20 سيڪڙو، درج فهرست ذاتين سان ۽ 0.8 ملين، يعني 1.1 سيڪڙو، درج فهرست قبيلن سان واسطو رکندا هئا. 2017ع تائين رياست ۾ زرخيزيءَ جي شرح ڀارت ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جنهن موجب هر عورت لاءِ سراسري 1.6 ٻار پيدا ٿيندا هئا؛ اها آباديءَ کي ساڳئي سطح تي برقرار رکڻ لاءِ گهربل شرح کان گهٽ هئي. 2022ع ۾ تامل ناڊو جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريه]] 0.692 هو، جيڪو ڀارت جي مجموعي اشاريي 0.644 کان وڌيڪ هو، ۽ رياست ڀارتي رياستن ۽ علائقن ۾ چوڏهين نمبر تي هئي. 2019ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 74 سال هئي، جيڪا ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي. 2023ع ۾ گهڻ رخي غربت جي اشاريي موجب رياست جي 2.2 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هئي. === شهر ۽ وسنديون === {{Main|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي شهرن جي فهرست}} {{Further|آباديءَ موجب تامل ناڊو جي وسندين جي فهرست}} گاديءَ وارو شهر [[چنائي]] رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مجموعو آهي، جنهن جي آبادي 8.6 ملين کان وڌيڪ آهي. ان کان پوءِ ترتيبوار [[ڪوئمبتور]]، [[مدورائي]]، [[تروچيراپلي]] ۽ [[تروپور]] اچن ٿا. {| class="wikitable sortable" |+ '''تامل ناڊو جا وڏا شهر ۽ وسنديون (2011ع)''' ! درجو !! نالو !! ضلعو !! آبادي |- | 1 || [[چنائي]] || [[چنائي ضلعو|چنائي]] || 8,696,010 |- | 2 || [[ڪوئمبتور]] || [[ڪوئمبتور ضلعو|ڪوئمبتور]] || 2,151,466 |- | 3 || [[مدورائي]] || [[مدورائي ضلعو|مدورائي]] || 1,462,420 |- | 4 || [[تروچيراپلي]] || [[تروچيراپلي ضلعو|تروچيراپلي]] || 1,021,717 |- | 5 || [[تروپور]] || [[تروپور ضلعو|تروپور]] || 962,982 |- | 6 || [[سيلم، تامل ناڊو|سيلم]] || [[سيلم ضلعو|سيلم]] || 919,150 |- | 7 || [[ايروڊ]] || [[ايروڊ ضلعو|ايروڊ]] || 521,776 |- | 8 || [[ويلور]] || [[ويلور ضلعو|ويلور]] || 504,079 |- | 9 || [[ترونيلويلي]] || [[ترونيلويلي ضلعو|ترونيلويلي]] || 498,984 |- | 10 || [[ٿوٿوڪوڊي]] || [[ٿوٿوڪوڊي ضلعو|ٿوٿوڪوڊي]] || 410,760 |} === مذهب ۽ نسلي گروهه === {{Main|تامل ناڊو ۾ مذهب}} {| class="wikitable" |+ '''تامل ناڊو ۾ مذهب (2011ع)''' ! مذهب !! سيڪڙو |- | [[هندو ڌرم]] || 87.6% |- | [[عيسائيت]] || 6.1% |- | [[اسلام]] || 5.86% |- | ٻيا يا اڻ ڄاڻايل || 0.4% |} تامل ناڊو ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ آبادي رهي ٿي. 2011ع جي آدمشماري موجب 87.6 سيڪڙو آبادي [[هندو ڌرم]] جي پيروڪار هئي. [[عيسائي]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت هئا، جيڪي آباديءَ جو 6.1 سيڪڙو هئا، جڏهن ته [[مسلمان]] آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.9 سيڪڙو هئا. [[تامل ماڻهو]] آباديءَ جي اڪثريت آهن، جڏهن ته اقليتي گروهن ۾ [[تيلگو ماڻهو]]، [[مارواڙي ماڻهو]]، [[گجراتي ماڻهو]]، [[پارسي]]، [[سنڌي ماڻهو]]، [[اوڊيا ماڻهو]]، [[ڪناڊيگا]]، [[اينگلو انڊين]]، [[بنگالي ماڻهو]]، [[پنجابي ماڻهو]] ۽ [[مليالي ماڻهو]] شامل آهن. رياست ۾ پرڏيهي رهواسين جي پڻ نمايان آبادي موجود آهي. 2011ع ۾ رياست ۾ لڳ ڀڳ 3.49 ملين لڏي آيل ماڻهو رهندا هئا. === ٻوليون === {| class="wikitable" |+ '''تامل ناڊو ۾ ٻولين جي ورڇ (2011ع)''' ! ٻولي !! سيڪڙو |- | [[تامل ٻولي|تامل]] || 88.3% |- | [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] || 5.87% |- | [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] || 1.78% |- | [[اردو]] || 1.75% |- | [[مليالم ٻولي|مليالم]] || 1.01% |- | ٻيون || 1.24% |} [[تامل ٻولي|تامل]] تامل ناڊو جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. تامل دنيا جي قديم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيل پهرين ٻولي هئي. 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي 88.4 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي تامل هئي. ان کان پوءِ تيلگو 5.87 سيڪڙو، ڪناڊا 1.78 سيڪڙو، اردو 1.75 سيڪڙو، مليالم 1.01 سيڪڙو ۽ ٻيون ٻوليون 1.24 سيڪڙو آباديءَ جون پهريون ٻوليون هيون. تامل جا مختلف لهجا رياست جي مختلف علائقن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا، جن ۾ اتر تامل ناڊو ۾ [[مدراس باشائي]]، اولهه تامل ناڊو ۾ [[ڪونگو تامل]]، مدورائي جي ڀرپاسي [[مدورائي تامل]] ۽ ڏکڻ اوڀر تامل ناڊو ۾ [[نيلائي تامل]] شامل آهن. تامل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جو حصو آهي ۽ [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] جون ڪيتريون خاصيتون محفوظ رکي ٿي، جيتوڻيڪ اڄوڪي تامل ناڊو ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[سنسڪرت]] ۽ انگريزي سميت ٻين ٻولين مان ورتل لفظ پڻ عام آهن. رياست ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن پاران [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[مينڊرين چيني]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون. === ايل جي بي ٽي حق === {{Main|تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي حق}} تامل ناڊو ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن بابت ڪيترائي قانوني ۽ انتظامي قدم کنيا ويا آهن. 2008ع ۾ تامل ناڊو ٽرانسجينڊر ويلفيئر بورڊ قائم ڪيو ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهن لاءِ فلاحي پاليسي متعارف ڪرائيندڙ ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن تحت ٽرانسجينڊر ماڻهو سرڪاري اسپتالن ۾ جنس جي تبديليءَ جي جراحي سهولت مفت حاصل ڪري سگهن ٿا. [[چنائي رينبو پرائيڊ]] 2009ع کان هر سال چنائي ۾ منعقد ٿيندي رهي آهي. 2021ع ۾ [[مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي هدايتن کان پوءِ تامل ناڊو ڀارت جي پهرين رياست بڻجي وئي، جنهن [[ڪنورزن ٿراپي]] ۽ [[انٽرسيڪس]] ٻارن تي زبردستي جنس چونڊيندڙ جراحي عملن تي پابندي لاڳو ڪئي. 2019ع ۾ مدراس هاءِ ڪورٽ فيصلو ڏنو ته [[هندو شادي ايڪٽ، 1955ع]] ۾ استعمال ٿيل "ڪنوار" جي اصطلاح ۾ ٽرانس عورت پڻ شامل آهي، جنهن سان هڪ مرد ۽ ٽرانس عورت جي شادي کي قانوني سڃاڻپ ملي. == معيشت == {{Main|تامل ناڊو جي معيشت}} ڊسمبر 2023ع تائين تامل ناڊو جي [[مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] 27.22 ٽريلين ڀارتي رپيا (280 ارب آمريڪي ڊالر) هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هئي؛ 2004ع ۾ اها 2.19 ٽريلين ڀارتي رپيا (23 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. في ماڻهو خالص رياستي گهرو پيداوار 315,220 ڀارتي رپيا (3,300 آمريڪي ڊالر) آهي. تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري رياست آهي. جيتوڻيڪ رياست ۾ غربت جي لڪير کان هيٺ رهندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو، پر ٻهراڙيءَ ۾ بيروزگاريءَ جي شرح في هزار 47 هئي، جيڪا قومي سراسري في هزار 28 کان گهڻي هئي. 2020ع تائين رياست ۾ 38,837 ڪارخانا هئا، جن ۾ 26 لک ماڻهو ڪم ڪندا هئا. رياست جو صنعتي بنياد گهڻ رخو آهي، جنهن ۾ گاڏيون، سافٽ ويئر خدمتون، هارڊويئر، ڪپڙي جي صنعت، صحت جون خدمتون ۽ مالي خدمتون شامل آهن. 2022ع تائين مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ خدمتن جو حصو 55 سيڪڙو، پيداواري صنعت جو 32 سيڪڙو ۽ زراعت جو 13 سيڪڙو هو. رياست ۾ 42 [[خاص اقتصادي علائقو|خاص اقتصادي علائقا]] آهن. ڀارت سرڪار جي هڪ رپورٽ موجب 2023ع ۾ تامل ناڊو ڀارت جي برآمداتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري رياست هئي. === خدمتون === [[File:Tidel Park Chennai.jpg|thumb|[[ٽائيڊل پارڪ]]، رياست جي شروعاتي معلوماتي ٽيڪنالاجي خاص اقتصادي علائقن مان هڪ]] 2022ع تائين رياست ڀارت جي [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ هئي، جنهن جي برآمدن جي ماليت 576.87 ارب ڀارتي رپيا (6.0 ارب آمريڪي ڊالر) هئي. 2000ع ۾ [[چنائي]] ۾ قائم ٿيل [[ٽائيڊل پارڪ]] ايشيا جي شروعاتي ۽ وڏن معلوماتي ٽيڪنالاجي پارڪن مان هڪ هو. خاص اقتصادي علائقن جي موجودگي ۽ سرڪاري پاليسين هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو آهي، جنهن پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان روزگار ڳوليندڙ ماڻهن کي راغب ڪيو آهي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ چنائي [[سافٽ ويئر بطور خدمت]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، جنهن سبب ان کي "ڀارت جي سافٽ ويئر بطور خدمت جي گادي" پڻ سڏيو ويو آهي. رياست ۾ ٻه اسٽاڪ ايڪسچينج، [[ڪوئمبتور اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[مدراس اسٽاڪ ايڪسچينج]]، قائم رهيا آهن. [[مدراس بئنڪ]]، جيڪا ڀارت ۾ يورپي طرز جي شروعاتي بئنڪنگ نظامن مان هڪ هئي، 21 جون 1683ع تي قائم ٿي. ان کان پوءِ [[بئنڪ آف هندستان]] 1770ع ۾ ۽ [[جنرل بئنڪ آف انڊيا]] 1786ع ۾ قائم ٿيون. [[بئنڪ آف مدراس]] 1921ع ۾ ٻن ٻين پريزيڊنسي بئنڪن سان ضم ٿي [[امپيريل بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا 1955ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] بڻجي وئي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي. مالي صنعت سان لاڳاپيل 400 کان وڌيڪ ادارا، جن ۾ ٽي بئنڪون پڻ شامل آهن، رياست ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر رکن ٿا. ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] جو ڏاکڻي علائقي وارو دفتر، علائقائي تربيتي مرڪز ۽ عملي جو ڪاليج چنائي ۾ واقع آهن. [[عالمي بئنڪ]] جو هڪ مستقل پٺاڻو دفتري مرڪز پڻ رياست ۾ موجود آهي. === پيداواري صنعت === [[File:Arjun MBT Mk1A.jpg|thumb|[[ارجن مکيه جنگي ٽينڪ|ارجن ايم ڪي-1اي مکيه جنگي ٽينڪ]]، [[چنائي]] ۾ ڀارتي فوج حوالي ڪرڻ واري تقريب دوران.]] مختلف شعبن ۾ پيداواري صنعت جي ترقيءَ ۾ رياستي ملڪيت واري [[تامل ناڊو صنعتي ترقي ڪارپوريشن]] سان گڏ مرڪزي سرڪار جي ملڪيت وارا ادارا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اليڪٽرانڪ هارڊويئر هڪ اهم پيداواري صنعت آهي، جنهن جي 2023ع ۾ پيداوار 5.37 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ڀارتي رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي. گاڏين جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون رياست ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز رکن ٿيون. چنائي جي گاڏين واري صنعت ڀارت جي گاڏين جي پرزن ۽ گاڏين جي مجموعي پيداوار جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿي، جنهن سبب چنائي کي "ڀارت جو ڊيٽرائيٽ" پڻ سڏيو وڃي ٿو. چنائي ۾ [[انٽيگرل ڪوچ فيڪٽري]] [[ڀارتي ريلوي]] لاءِ ريل گاڏين جا ڪوچ ۽ ٻيو ڦيٿن تي هلندڙ ريلوي سامان تيار ڪري ٿي. [[ڪپڙي جي صنعت]] پڻ رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي ۽ ڀارت ۾ ڪم ڪندڙ فائبر ڪپڙي جي ڪارخانن مان اڌ کان وڌيڪ تامل ناڊو ۾ آهن. [[ڪوئمبتور]] کي ڪپهه جي پيداوار ۽ ڪپڙي جي صنعت سبب اڪثر "ڏکڻ ڀارت جو مانچسٽر" سڏيو وڃي ٿو. 2022ع تائين [[تروپور]] مان وڏي مقدار ۾ تيار ٿيل پوشاڪون برآمد ٿينديون هيون ۽ شهر ڪپهه جي اڻيل پوشاڪ جي برآمد سبب "اُڻيل پوشاڪ جي گادي" طور مشهور آهي. 2015ع تائين تامل ناڊو جي ڪپڙي جي صنعت رياست جي سمورين صنعتن ۾ لڳايل سرمائي جو 17 سيڪڙو حصو رکندي هئي. 2021ع تائين ڀارت مان برآمد ٿيندڙ چمڙي جي شين جو 40 سيڪڙو، جنهن جي ماليت 92.52 ارب ڀارتي رپيا (960 ملين آمريڪي ڊالر) هئي، رياست ۾ تيار ٿيندو هو. رياست ڀارت جي موٽرن ۽ پمپن جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو فراهم ڪري ٿي ۽ گيهيندڙ مشينن جي وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي. "[[ڪوئمبتور ويٽ گرائينڊر]]" کي [[جاگرافيائي اشارو|جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو ويو آهي. [[اروونڪاڊو]] ۽ [[تروچراپلي]] ۾ هٿيارن جا ٻه ڪارخانا آهن. چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[آرمڊ وهيڪلز نگم لميٽيڊ]] ڀارتي هٿياربند فوجن لاءِ زرهي جنگي گاڏيون، مکيه جنگي ٽينڪ، ٽينڪن جون انجڻيون ۽ زرهي لباس تيار ڪري ٿي. ڀارت جي خلائي اداري [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي تنظيم]] جو [[مهيندراگري]] ۾ خلائي اڳتي ڌڪيندڙ نظامن جو مرڪز پڻ آهي. === زراعت === [[File:Rice Paddy Fields in Tamil Nadu.jpg|thumb|چانور بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.]] زراعت مجموعي رياستي گهرو پيداوار ۾ 13 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ روزگار جو هڪ اهم ذريعو آهي. 2022ع تائين رياست ۾ 63.4 لک هيڪٽر زمين پوکيءَ هيٺ هئي. [[چانور]] بنيادي غذائي اناج آهي ۽ تامل ناڊو ڀارت جي وڏن چانور پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي؛ 2021–22ع ۾ رياست 79 لک ٽن چانور پيدا ڪيا. [[ڪاويري درياهه|ڪاويري]] جو ڊيلٽا وارو علائقو "تامل ناڊو جي چانورن جي ٿالهي" طور مشهور آهي. غير غذائي فصلن ۾ [[ڪمند]] اهم فصل آهي، جنهن جي 2021–22ع ۾ سالياني پيداوار 16.1 ملين ٽن هئي. رياست مصالحن جي پڻ اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت ۾ تيل وارن ٻجن، [[ٽيپيوڪا]]، [[لونگ]] ۽ گلن جي وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ملڪ جي ميون جي پيداوار ۾ رياست جو حصو 6.5 سيڪڙو ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 4.2 سيڪڙو آهي. رياست [[ڪيلو|ڪيلن]] ۽ [[انب]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي ۽ ميون هيٺ آيل زمين مان 78 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي اهي فصل پوکيا وڃن ٿا. 2019ع تائين تامل ناڊو قدرتي [[رٻڙ]] ۽ [[ناريل]] جي پيداوار ۾ ڀارت جي ٻئي نمبر وڏي رياست هئي. جابلو علائقن ۾ [[چانهه]] اهم فصل آهي ۽ رياست مخصوص ذائقي واري [[نيلگري چانهه]] جي اهم پيدا ڪندڙ آهي. 2022ع تائين تامل ناڊو ڀارت ۾ پولٽري ۽ آنن جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن جي سالياني پيداوار 20.8 ارب آنا هئي، جيڪا ملڪ جي مجموعي پيداوار جو 16 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئي. رياست ۾ مهاڻن جي آبادي لڳ ڀڳ 10.5 لک آهي ۽ سامونڊي ڪناري تي 3 وڏا مڇي مار بندرگاهه، 3 وچولي درجي جا مڇي مار بندرگاهه ۽ 363 مڇي لاهڻ جا مرڪز آهن. 2022ع ۾ مڇيءَ جي پيداوار 8 لک ٽن هئي، جيڪا ڀارت جي مجموعي مڇيءَ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هئي. [[آبي زراعت]] ۾ 6,000 هيڪٽر کان وڌيڪ ايراضيءَ تي [[جهينگو|جهينگن]]، سامونڊي گاهه، [[مسل]]، [[ڪليم]] ۽ [[اوئسٽر]] جي پالنا شامل آهي. ڀارت جي [[سائو انقلاب|سائي انقلاب]] جي پيءُ طور مشهور زرعي سائنسدان [[ايم. ايس. سوامي ناٿن]] جو تعلق پڻ تامل ناڊو سان هو. == ثقافت ۽ ورثو == {{Further|تامل ثقافت}} === لباس === [[File:Kanchipuram silk sareer.JPG|thumb|خاص موقعن تي عورتن پاران پاتل [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]].]] تامل عورتون روايتي طور [[ساڙي]] پائينديون آهن، جيڪا 15 کان 27 فوٽ (4.6 کان 8.2 ميٽر) ڊگهي ۽ 2 کان 4 فوٽ (0.61 کان 1.22 ميٽر) ويڪري پوشاڪ هوندي آهي. اها عام طور چيلهه جي چوڌاري ويڙهي ويندي آهي ۽ ان جو هڪ پاسو ڪلهي مٿان رکيو ويندو آهي، جنهن سان پيٽ جو وچيون حصو کليل رهندو آهي؛ ڀارتي فلسفي موجب دُن کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو ويندو آهي.<ref>Hume, Lynne (2020). ''Portals: Opening Doorways to Other Realities Through the Senses''. Taylor & Francis. ISBN 978-1-0001-8987-2.</ref><ref>Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman & Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.</ref> قديم تامل شاعري، جهڙوڪ ''[[سلپتيڪارم]]''، عورتن جي نفيس پوشاڪ ۽ ساڙين جو ذڪر ڪري ٿي.<ref>Pillai, S. Subramania (2019). ''Tourism in Tamil Nadu: Growth and Development''. MJP Publisher. p. 14. ISBN 978-8-180-94432-1.</ref> عورتون شادين ۽ ٻين خاص موقعن تي رنگين ريشمي ساڙيون پائينديون آهن. [[ڪانچي پورم ريشمي ساڙي]] تامل ناڊو جي [[ڪانچي پورم]] علائقي ۾ تيار ٿيندڙ ريشمي ساڙي آهي. اها شاديءَ جي لباس ۽ خاص موقعن تي پاتي ويندي آهي. ڀارت سرڪار 2005–06ع ۾ ان کي [[جاگرافيائي اشاري]] طور تسليم ڪيو. [[ڪوائي ڪورا]] ڪوئمبتور ۾ تيار ٿيندڙ سوٽي ساڙيءَ جو هڪ قسم آهي. نوجوان ڇوڪريون ''پاواڊائي'' نالي ڊگهو گهگهو ۽ ان سان گڏ ''ڌاواڻي'' نالي ڊگهو مٿيون ڪپڙو پائينديون آهن. مرد روايتي طور ''ويشٽي'' پائيندا آهن، جيڪو مختلف ڊيگهه وارو مستطيل، اڻ سبيل ڪپڙو هوندو آهي. اهو ٽنگن جي چوڌاري ويڙهي چيلهه وٽ ٻڌو ويندو آهي. اهو اڪثر اڇو هوندو آهي ۽ ان جي ڪنارن تي چمڪدار رنگن جون پٽيون هونديون آهن. مختلف برادرين ۾ ان کي ٻڌڻ جا طريقا مختلف ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن مرد ویشٽي کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ لاءِ چيلهه تي پٽو پڻ ٻڌندا آهن. روايتي لباس ۾ [[ڌوتي]] پڻ شامل آهي، جيڪا ویشٽي جهڙي ڊگهي، اڇي، مستطيل ۽ اڻ سبيل پوشاڪ آهي. اها چيلهه جي چوڌاري ويڙهي، ٽنگن جي وچان ورائي ۽ چيلهه وٽ ٻڌي ويندي آهي. [[لنگي]] پڻ ویشٽي جهڙي پوشاڪ آهي، پر ان جا ٻئي ڇيڙا سبي نلي جهڙي شڪل ڏني ويندي آهي ۽ ان تي اڪثر رنگين نمونا هوندا آهن. ٻهراڙيءَ ۾ اها مردن جي عام پوشاڪ آهي. شهري علائقن ۾ عام طور سبيل ڪپڙا پاتا وڃن ٿا ۽ مغربي طرز جو لباس پڻ مقبول آهي. ٻهراڙيءَ سميت اسڪولن ۾ ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون مغربي طرز جا اسڪولي يونيفارم پائين ٿا. === کاڌو === [[File:TamilNadu Vegetarian Food.jpg|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]] [[File:Veg Full Meals in Tamil Nadu.JPG|thumb|[[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيل روايتي تامل کاڌو.]] [[چانور]] بنيادي خوراڪ آهي ۽ تامل کاڌي ۾ عام طور [[سامبر]]، [[راسم]] ۽ [[پوريال]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. تامل کاڌن ۾ [[ناريل]] ۽ مصالحن جو گهڻو استعمال ٿيندو آهي. علائقي جي شاهوڪار کاڌي جي روايت ۾ چانورن، دالين ۽ ٻجن مان تيار ٿيندڙ ڀاڄين وارا ۽ گوشت وارا روايتي کاڌا شامل آهن، جن جي مخصوص خوشبو ۽ ذائقو مختلف مصالحن ۽ ذائقيدار شين جي ميلاپ مان پيدا ٿئي ٿو. روايتي طريقي سان کاڌو کائڻ وقت ماڻهو زمين تي ويهندا آهن، کاڌو [[ڪيلي جي پن]] تي پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ساڄي هٿ جي صاف آڱرين سان کاڌو وات تائين آندو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ آڱريون ڌوتيون وينديون آهن ۽ آسانيءَ سان ڳرندڙ ڪيلي جو پن اڇلايو ويندو آهي يا چوپائي مال جي خوراڪ طور استعمال ٿيندو آهي. ڪيلي جي پن تي کاڌو کائڻ هزارين سالن کان هلندڙ رواج آهي، جيڪو کاڌي کي مخصوص ذائقو ڏئي ٿو ۽ صحت لاءِ فائديمند سمجهيو ويندو آهي. [[اڊلي]]، [[دوسا]]، [[اُٿپم]]، [[پونگل]] ۽ [[پنيارم]] تامل ناڊو ۾ مشهور ناشتي جا کاڌا آهن. [[پلاني پنچامرتھم]]، [[اوٽي ورڪي]]، [[ڪوولپٽي ڪڊالائي مٽائي]]، [[منپارائي مروڪو]] ۽ [[سري ولي پُتور پالڪووا]] اهڙيون منفرد غذائي شيون آهن، جن کي جاگرافيائي اشارن طور تسليم ڪيو ويو آهي. === ادب === {{Further|تامل ادب}} [[File:Agastya.jpg|thumb|داناءَ [[اگستيا]] جو مجسمو]] تامل ناڊو جي آزاد ادبي روايت [[سنگم دور]] کان 2,500 سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. ابتدائي تامل ادب ٽن لڳاتار شاعرانه مجلسن ۾ تخليق ٿيو، جن کي [[تامل سنگم]] چيو وڃي ٿو. روايت موجب انهن مان سڀ کان پهريون سنگم ڀارت کان گهڻو ڏکڻ طرف هاڻي غائب ٿي ويل هڪ زميني خطي تي منعقد ٿيو هو. قديم ادب ۾ سڀ کان پراڻو موجود وياڪرڻي ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۽ رزميه تصنيفون ''[[سلپتيڪارم]]'' ۽ ''[[مني ميڪلائي]]'' شامل آهن. پٿرن تي لکيل فرمانن ۽ [[هيرو پٿر]]ن تي مليل سڀ کان پراڻا ڪتبائي ثبوت لڳ ڀڳ ٽين صدي ق.م. جا آهن. سنگم دور جي موجود ادب کي تقريباً تاريخي ترتيب جي بنياد تي ٻن مجموعن ۾ ورهايو ويو: ''پتينين ميلڪناڪو''، جنهن ۾ ''ايٽوٽوڪائي'' ۽ ''پتوپاٽو'' شامل آهن، ۽ ''پتينين ڪيلڪناڪو''. موجود تامل وياڪرڻ جو وڏو حصو 13هين صديءَ جي ''[[ننول]]'' تي ٻڌل آهي، جيڪو پاڻ ''تولڪاپيم'' تي ٻڌل هو. تامل وياڪرڻ جا پنج حصا ''ايلتو''، ''سول''، ''پورل''، ''ياپو'' ۽ ''اڻي'' آهن. [[تروولور]] جو اخلاقيات بابت ڪتاب ''[[تروڪرَل]]'' تامل ادب جي سڀ کان مشهور تصنيفن مان هڪ آهي. سنگم دور کان پوءِ ايندڙ لڳ ڀڳ 300 سالن جي تامل ادب کي عام طور "سنگم کان پوءِ وارو ادب" چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[پنج عظيم تامل رزميه|پنج عظيم رزميه]] ۽ پنج ننڍا رزميه شامل آهن. اوائلي وچئين دور ۾ ڇهين صدي عيسويءَ جي [[ڀڪتي تحريڪ]] کان پوءِ [[ويشنو مت]] ۽ [[شيو مت]] سان لاڳاپيل ادب نمايان ٿيو ۽ [[آلوار]] ۽ [[ناينار]] شاعرن مذهبي ڀڄن تخليق ڪيا. ايندڙ صدين ۾ تامل ادب ٻيهر عروج تي پهتو، جنهن ۾ 12هين صديءَ ۾ [[ڪمبر]] جو لکيل ''[[راماوتارم]]'' اهم تصنيف هئي. مختلف حملن ۽ سياسي عدم استحڪام سبب وچ واري عرصي جي ماٺ کان پوءِ 14هين صديءَ ۾ تامل ادب ٻيهر ترقي ڪئي، جنهن دور جي اهم تصنيف [[اروناگري ناٿر]] جو ''[[تروپوگل]]'' آهي. 1578ع ۾ پورچوگيزن پراڻي تامل رسم الخط ۾ ''[[ٿمبيران وناڪم]]'' نالي ڪتاب ڇاپيو، جنهن سان تامل ڇپجندڙ ۽ شايع ٿيندڙ پهرين ڀارتي ٻولي بڻجي وئي. [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''تامل لغت'' ڀارتي ٻولين ۾ شايع ٿيندڙ اوائلي جامع لغتن مان هڪ هئي. 19هين صديءَ ۾ [[تامل نشاة ثانيه]] جنم ورتو ۽ [[ميناڪشي سندرم پلائي]]، [[يو. وي. سوامي ناٿا آئر]]، [[رامالنگا سواميگل]]، [[مرائيمالائي اڊيگل]] ۽ [[ڀارتيداسن]] جهڙن اديبن ۽ شاعرن جون لکڻيون نمايان ٿيون. [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران ڪيترن تامل شاعرن ۽ اديبن قومي جذبي، سماجي برابري ۽ سيڪيولر خيالن کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جن ۾ خاص طور [[سبرامنيا ڀارتي]] ۽ ڀارتيداسن شامل هئا. === اڏاوت === {{Further|تامل ناڊو جي اڏاوت}} [[File:Meenakshi Amman West Tower.jpg|thumb|وڏو [[گوپورم]] [[دراوڙي اڏاوت]] جي نمايان سڃاڻپ آهي]] [[دراوڙي اڏاوت]] تامل ناڊو ۾ پٿر جي اڏاوت جو هڪ مخصوص طرز آهي. دراوڙي طرز جي مندرن ۾ مقدس اندروني حصي ڏانهن ويندڙ دروازي کان اڳ ''منڊپ'' يا ڇپرا، مندر جي چوڌاري چوڪنڊين ڀتين ۾ اهرامي شڪل جا وڏا دروازي وارا [[گوپورم]] ۽ مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٿنڀن وارا هال شامل هوندا آهن. انهن کان سواءِ ڏکڻ ڀارتي مندر ۾ عام طور ''ڪلياڻي'' يا ''پشڪرڻي'' نالي پاڻيءَ جو حوض پڻ هوندو آهي. گوپورم هڪ وڏو، اڪثر سينگاريل مينار هوندو آهي، جيڪو مندر جي داخلي دروازي تي تعمير ٿيندو آهي ۽ دراوڙي طرز جي مندرن جي نمايان خصوصيت آهي. ان جي چوٽيءَ تي بلب جهڙي شڪل جو پٿريلو ''ڪلسَم'' هوندو آهي ۽ گوپورم مندر جي احاطي کي گهيريندڙ ڀتين ۾ دروازي طور ڪم ڪندو آهي. گوپورم جي شروعات [[پلو گهراڻو|پلوائن]] تائين وڃي ٿي، جن [[مهابلي پورم]] ۽ [[ڪانچي پورم]] ۾ يادگار تعمير ڪرايا. [[چولا گهراڻو|چولائن]] ان طرز کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ 12هين صديءَ جي [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]] دور تائين اهي دروازا مندرن جي ٻاهرئين ڏيک جي غالب خصوصيت بڻجي ويا. رياست جي سرڪاري نشان ۾ پڻ [[اشوڪ جو شينهن وارو ٿنڀي جو مٿو]] ۽ پسمنظر ۾ گوپورم جي تصوير شامل آهي. ''ويمانم'' اهڙي ئي اڏاوت آهي جيڪا مندر جي ''گرڀ گرهه'' يا اندرين مقدس حصي مٿان ٺاهي ويندي آهي، پر دراوڙي اڏاوت ۾ عام طور گوپورم کان ننڍي هوندي آهي؛ [[ٿنجاور]] جو [[برهديشور مندر]] ان جي اهم استثنائن مان هڪ آهي. وچئين دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] اثر ۽ پوءِ برطانوي اثر سبب هندو، اسلامي ۽ [[گوٿڪ بحالي اڏاوت]] جي طرزن جو ميلاپ پيدا ٿيو، جنهن مان مخصوص [[انڊو-ساراسيني اڏاوت]] جنم ورتو. برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪيتريون عمارتون ۽ ادارا انهيءَ طرز جا آهن. 20هين صديءَ جي شروعات تائين [[آرٽ ڊيڪو]] پڻ شهري اڏاوت جو حصو بڻيو. ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ تامل اڏاوت ۾ [[جديديت]] جو لاڙو وڌيو ۽ چُن ۽ سرن واري اڏاوت کان ڪنڪريٽ جي ٿنڀن ڏانهن منتقلي ٿي. === فن === {{Further|تامل ناڊو جا ناچ}} [[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|ڪلاسيڪي ناچ [[ڀارت ناٽيم]] ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي]] تامل ناڊو ڀارت ۾ موسيقي، فن ۽ ناچ جو هڪ اهم مرڪز آهي. [[چنائي]] کي ڏکڻ ڀارت جي ثقافتي گادي پڻ چيو وڃي ٿو. سنگم دور ۾ فنن کي ''ايال'' (شاعري)، ''اِسائي'' (موسيقي) ۽ ''ناٽڪم'' (ناٽڪ) ۾ ورهايو ويندو هو. [[ڀارت ناٽيم]] هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي، جنهن جي شروعات تامل ناڊو ۾ ٿي ۽ اهو ڀارت جي قديم ترين ناچن مان هڪ آهي. ٻين علائقائي لوڪ ناچن ۾ [[ڪراڪٽم]]، [[ڪاواڊي]]، [[ڪوڊياٽم]]، [[اوئلاٽم]]، [[پرائياٽم]] ۽ [[پوراوياٽم]] شامل آهن. تامل ناڊو جا ناچ، پوشاڪون ۽ مجسما انساني جسم ۽ مادريت جي حسن کي ظاهر ڪن ٿا. [[ڪوٿو]] هڪ قديم لوڪ فن آهي، جنهن ۾ فنڪار ناچ ۽ موسيقيءَ سان گڏ رزميه داستان بيان ڪندا آهن. قديم تامل ملڪ جو پنهنجو موسيقي نظام ''تامل پنيسائي'' هو، جنهن جو ذڪر ''سلپتيڪارم'' جهڙي سنگم ادب ۾ ملي ٿو. ستين صدي عيسويءَ جي هڪ پلو ڪتبي ۾ ڀارتي موسيقيءَ جي لکيل سُرن جا قديم ترين موجود مثال ملن ٿا. سنگم دور کان علائقي ۾ ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''پرائي''، ''ٿارائي''، ''يال'' ۽ ''مراسو'' شامل آهن. [[نادسورم]] هڪ ڦوڪ وارو ساز آهي، جنهن سان عام طور ''ٿاول'' نالي دهل وڄايو ويندو آهي؛ اهي مندرن ۽ شادين ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ساز آهن. ''ميلم'' قديم تاملڪم جي ''مڌالم'' ۽ ٻين ساڳين تال وارن سازن جو مجموعو آهي، جيڪو مختلف موقعن تي وڄايو ويندو آهي. تامل ناڊو جي روايتي موسيقي [[ڪرناٽڪ موسيقي]] طور مشهور آهي، جنهن ۾ [[مٿوسوامي دڪشيتار]] جهڙن موسيقارن جون تال ۽ ترتيب تي ٻڌل تخليقون شامل آهن. ''گانا'' مختلف لوڪ موسيقي روايتن جو ميلاپ آهي ۽ خاص طور اتر چنائي جي پورهيت طبقي وارن علائقن ۾ ڳايو ويندو آهي. [[File:Government Museum Chennai.jpg|thumb|چنائي جو [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]]، ڀارت جو ٻيو قديم ترين عجائب گهر]] رياست ۾ ڪيترائي عجائب گهر، آرٽ گيلريون ۽ ٻيا ادارا آهن، جيڪي فن بابت تحقيق ڪن ٿا ۽ اهم سياحتي ماڳ پڻ آهن. 19هين صديءَ ۾ قائم ڪيل [[سرڪاري عجائب گهر، چنائي|سرڪاري عجائب گهر]] ۽ [[نيشنل آرٽ گيلري، چنائي|نيشنل آرٽ گيلري]] ملڪ جي قديم ترين اهڙن ادارن مان آهن. [[فورٽ سينٽ جارج]] جي احاطي اندر موجود عجائب گهر ۾ برطانوي دور جون شيون محفوظ آهن. اهو عجائب گهر [[ڀارتي آثار قديمه سروي]] جي انتظام هيٺ آهي ۽ ان وٽ اهو ڀارتي جهنڊو پڻ محفوظ آهي، جيڪو 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ فورٽ سينٽ جارج تي ڦڙڪايو ويو هو. تامل ناڊو [[تامل سئنيما]] جو پڻ مرڪز آهي، جنهن کي عام طور "ڪولي ووڊ" چيو وڃي ٿو ۽ اها ڀارت جي وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. "ڪولي ووڊ" نالو [[ڪوڊمباڪم]] ۽ هالي ووڊ جي نالن جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ڏکڻ ڀارت جي پهرين خاموش فلم 1916ع ۾ تامل ٻوليءَ ۾ ٺاهي وئي، جڏهن ته پهرين ڳالهائيندڙ فلم گهڻ ٻوليائي ''[[ڪاليداس (1931ع فلم)|ڪاليداس]]'' هئي، جيڪا 31 آڪٽوبر 1931ع تي، ڀارت جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم ''[[عالم آرا]]'' کان صرف ست مهينا پوءِ رليز ٿي. [[سامي ڪنو ونسينٽ]]، جنهن ڪوئمبتور ۾ ڏکڻ ڀارت جو پهريون سئنيما گهر قائم ڪيو، "خيمي واري سئنيما" جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن ۾ شهر يا ڳوٺ ڀرسان کليل ميدان تي خيمو لڳائي فلمون ڏيکاريون وينديون هيون. اهڙي پهرين سئنيما مدراس ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو "ايڊيسنز گرانڊ سئنيما ميگافون" هو. === تهوار === [[File:Jallikattu.jpg|thumb|[[پونگل]] جي تهوار دوران منعقد ٿيندڙ روايتي ڏاند قابو ڪرڻ واري راند [[جليڪٽو]]]] [[پونگل]] تامل ماڻهن جو هڪ اهم، گهڻ ڏينهن وارو فصلن جو تهوار آهي. اهو [[تامل شمسي ڪئلينڊر]] جي ''ٿائي'' مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ عام طور 14 يا 15 جنوري تي ايندو آهي. اهو سج جي ديوتا [[سوريا]] لاءِ مخصوص آهي. تهوار جو نالو رسوماتي کاڌي "پونگل" تان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ "اُٻرڻ" يا "اٿلي پوڻ" آهي. اهو نئين فصل جي چانورن کي کير ۽ ڳڙ ۾ اُٻاري تيار ڪيو ويندو آهي ۽ سوريا کي نذر ڪيو ويندو آهي. ''مٽو پونگل'' چوپائي مال لاءِ مخصوص ڏينهن آهي، جنهن دوران مال کي وهنجاريو ويندو آهي، انهن جا سڱ پالش ڪري روشن رنگن سان رنگيا ويندا آهن، ڳچين ۾ گلن جا هار وڌا ويندا آهن ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. [[جليڪٽو]] انهيءَ عرصي دوران ٿيندڙ روايتي راند آهي، جيڪا وڏا ميڙ گڏ ڪري ٿي. ان ۾ هڪ ڏاند ماڻهن جي ميڙ ۾ ڇڏيو ويندو آهي ۽ حصو وٺندڙ ماڻهو ڏاند جي پٺيءَ تي موجود وڏي ڪٻ کي ٻنهي ٻانهن سان پڪڙي ان سان چنبڙي رهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن ته ڏاند پاڻ ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. [[File:Traditional rice flour kolam.jpg|thumb|تامل ماڻهو پنهنجن گهرن جي اڳيان چانورن جي اٽي سان روايتي جاميٽري نمونا، يعني [[ڪولم]]، ٺاهين ٿا.]] ''[[پٿانڊو]]'' تامل نئين سال طور مشهور آهي ۽ [[تامل ڪئلينڊر]] جي سال جو پهريون ڏينهن آهي. ان جي تاريخ شمسي هندو ڪئلينڊر جي شمسي چڪر مطابق مقرر ٿئي ٿي. اهو تامل مهيني ''چتيرائي'' جو پهريون ڏينهن هوندو آهي ۽ [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب هر سال لڳ ڀڳ 14 اپريل تي اچي ٿو. [[ڪارتيڪائي ديپم]] روشنين جو تهوار آهي، جيڪو ''ڪارتيڪائي'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن، يعني ''ڪارتيڪائي پورنامي'' تي ملهايو ويندو آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر موجب نومبر يا ڊسمبر ۾ اچي ٿو. [[ٿائي پوسم]] تامل تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''ٿائي'' جي پهرين پوري چنڊ واري ڏينهن ''پوسم'' تاري سان گڏ ملهايو وڃي ٿو ۽ ديوتا [[مروگن]] لاءِ مخصوص آهي. [[ڪاواڊي آٽم]] عقيدتمندن پاران ادا ٿيندڙ قرباني ۽ نذراني جي رسوماتي عملن مان هڪ آهي ۽ ٿائي پوسم جو مرڪزي حصو آهي. ''آدي پيروڪو'' تامل ثقافتي تهوار آهي، جيڪو تامل مهيني ''آدي'' جي 18هين ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي زندگي برقرار رکڻ واري اهميت کي خراج پيش ڪري ٿو. هن مهيني دوران تامل ناڊو جي مندرن ۾ ''امّن'' ۽ ''آيانار'' ديوتائن جي پوڄا وڏي جوش سان ڪئي ويندي آهي. ''پنگوني اٿيرم''، ''پنگوني'' مهيني جي پوري چنڊ واري ڏينهن ملهايو ويندو آهي ۽ مختلف هندو ديوتائن جي شادين سان لاڳاپيل آهي. [[تياگراج آراڌنا]] موسيقار [[تياگراج]] جي ياد ۾ ٿيندڙ ساليانو موسيقي تهوار آهي. [[ٿنجاور ضلعو|ٿنجاور ضلعي]] جي [[ترووائيارو]] ۾ هر سال هزارين موسيقار گڏ ٿين ٿا.<ref>Ramaswamy, Vijaya (25 August 2017). ''Historical Dictionary of the Tamils''. Rowman & Littlefield. p. 131. ISBN 978-1-538-10686-0.</ref> ''چنائي يل ترووائيارو'' موسيقي تهوار هر سال 18 کان 25 ڊسمبر تائين چنائي ۾ منعقد ٿيندو آهي.<ref>{{cite news |title=Chennai music season begins with 'Chennaiyil Thiruvaiyaru' festival |work=The Indian Express |date=5 December 2018}}</ref> [[چنائي سنگمم]] چنائي ۾ ٿيندڙ هڪ وڏو ساليانو کليل تامل ثقافتي تهوار آهي، جنهن جو مقصد پراڻن ڳوٺاڻن تهوارن، فنن ۽ فنڪارن کي ٻيهر هٿي ڏيڻ آهي.<ref>{{cite news |title=Chennai Sangamam to return after a decade |work=The Times of India |date=30 December 2022}}</ref> [[مدراس ميوزڪ سيزن]]، جيڪو [[مدراس ميوزڪ اڪيڊمي]] 1927ع ۾ شروع ڪيو، هر سال ڊسمبر ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ ان ۾ شهر جي فنڪارن پاران روايتي ڪرناٽڪ موسيقيءَ جون پيشڪشون ٿينديون آهن.<ref>Knight, Douglas M. Jr. (2010). ''Balasaraswati: Her Art and Life''. Wesleyan University Press. p. 78. ISBN 978-0-819-56906-6.</ref> == بنيادي ڍانچو == === پاڻي جي فراهمي === [[File:Cauvery river.jpg|thumb|[[ڪاويري ندي]] رياست جي پاڻيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ آهي]] تامل ناڊو ڀارت جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ۽ آباديءَ جو 6 سيڪڙو رکي ٿو، پر ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن مان رڳو 3 سيڪڙو هن رياست وٽ آهن. في ماڻهو پاڻيءَ جي دستيابي 800 م³ (28,000 مڪعب فوٽ) آهي، جيڪا 2,300 م³ (81,000 مڪعب فوٽ) جي قومي سراسريءَ کان گهٽ آهي. رياست پنهنجي پاڻيءَ جي وسيلن جي ٻيهر ڀرپائي لاءِ [[چوماسي]] برساتن تي دارومدار رکي ٿي. هتي 17 وڏا دريائي طاس، 61 آبي ذخيرا ۽ لڳ ڀڳ 41,948 تلاءَ آهن، جن ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي ڪل امڪاني مقدار 24,864 ملين مڪعب ميٽر آهي، جنهن جو 90 سيڪڙو آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. استعمال لائق زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي 22,423 ملين مڪعب ميٽر آهي. اهم دريائن ۾ [[ڪاويري ندي|ڪاويري]]، [[ڀواني ندي|ڀواني]]، [[وائيگائي ندي|وائيگائي]] ۽ [[ٿاميراباراني ندي|ٿاميراباراني]] شامل آهن. گهڻا درياهه ٻين رياستن مان نڪرن ٿا، تنهنڪري تامل ناڊو پاڻيءَ جي وڏي مقدار لاءِ پاڙيسري رياستن تي دارومدار رکي ٿو، جنهن سبب وقت بوقت پاڻيءَ بابت تڪرار پڻ پيدا ٿيندا رهيا آهن. رياست ۾ 116 وڏا ڊيم آهن. دريائن کان سواءِ پاڻيءَ جو وڏو حصو برساتي پاڻيءَ مان ملي ٿو، جيڪو رياست جي 41,000 کان وڌيڪ تلائن ۽ 16 لک 80 هزار کوهن ۾ گڏ ٿئي ٿو. پاڻيءَ جي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جو انتظام لاڳاپيل مقامي انتظامي ادارا ڪن ٿا؛ چنائي ۾ اهو ڪم [[چنائي ميٽرو واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج بورڊ]] ڪري ٿو. [[پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ|سامونڊي پاڻيءَ مان لوڻ ڪڍڻ]] جا پلانٽ، جن ۾ منجور ۾ واقع ملڪ جو سڀ کان وڏو پلانٽ پڻ شامل آهي، پيئڻ جي پاڻيءَ جو متبادل ذريعو مهيا ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب رڳو 83.4 سيڪڙو گهرن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 85.5 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهٽ هئي. پاڻيءَ جا ذريعا ماحولياتي آلودگي ۽ صنعتن مان خارج ٿيندڙ گندي پاڻيءَ سبب پڻ خطري هيٺ آهن. === صحت ۽ صفائي === [[File:Rajiv Gandhi Government General Hospital in Chennai.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[راجيو گانڌي گورنمينٽ جنرل اسپتال]]، جيڪا 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين جديد اسپتال هئي.]] صفائيءَ جي سهولتن جي لحاظ کان تامل ناڊو ڀارت جي اڳواڻ رياستن مان هڪ آهي، جتي 99.96 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن کي بيت الخلا تائين رسائي حاصل آهي. رياست وٽ صحت جو مضبوط بنيادي ڍانچو آهي ۽ ڪيترن ئي صحت جي اشارن ۾ قومي سطح کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري ٿي، جن ۾ 74 سالن جي سراسري متوقع عمر ۽ 98.4 سيڪڙو ادارتي ويم شامل آهن. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران مقرر ڪيل [[هزار سالا ترقياتي مقصد]]ن جي آباديءَ سان لاڳاپيل ٽن هدفن مان تامل ناڊو 2009ع تائين مائرن جي صحت بهتر ڪرڻ، ٻارن جي موت ۽ ننڍي عمر جي ٻارن جي موت گهٽائڻ وارا هدف حاصل ڪري چڪو هو. رياست جي صحت جي بنيادي ڍانچي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جون اسپتالون شامل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ حڪومت پاران هلندڙ 404 سرڪاري اسپتالون، 1,776 سرڪاري شفاخانا، 11,030 صحت مرڪز ۽ 481 گهمندڙ طبي يونٽ هئا، جن ۾ مجموعي طور 94,700 کان وڌيڪ بسترن جي گنجائش هئي. چنائي جي [[جنرل اسپتال، چنائي|جنرل اسپتال]] 16 نومبر 1664ع تي قائم ٿي ۽ ڀارت جي پهرين وڏين اسپتالن مان هڪ هئي. رياستي حڪومت اهل عمر وارن ٻارن کي مفت [[پوليو ويڪسين]] فراهم ڪري ٿي. تامل ناڊو [[طبي سياحت]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ چنائي کي ”ڀارت جي صحت جي راڄڌاني“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. طبي سياحت رياست جي معيشت جو اهم حصو آهي ۽ ڀارت ايندڙ طبي سياحن مان 40 سيڪڙو کان وڌيڪ تامل ناڊو جو رخ ڪن ٿا. === مواصلات === تامل ناڊو ڀارت جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جيڪي سمنڊ هيٺان [[فائبر آپٽڪ ڪيبل]]ن سان ڳنڍيل آهن. 2023ع تائين رياست ۾ چار موبائل فون سروس ڪمپنيون جي ايس ايم نيٽ ورڪ هلائينديون هيون، جيڪي چوٿين ۽ پنجين نسل جون موبائل خدمتون مهيا ڪن ٿيون. تار وسيلي ٽيليفون ۽ براڊبينڊ جون خدمتون پنج وڏن ۽ ٻين ننڍن مقامي آپريٽرن پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون. تامل ناڊو ڀارت جي انهن رياستن مان آهي، جتي انٽرنيٽ جو استعمال ۽ پهچ وڏي آهي. 2018ع ۾ رياستي حڪومت تيز رفتار انٽرنيٽ مهيا ڪرڻ لاءِ سڄي رياست ۾ 55,000 ڪلوميٽر (34,000 ميل) آپٽيڪل فائبر وڇائڻ جو منصوبو پيش ڪيو. === بجلي ۽ توانائي === [[File:Kudankulam Nuclear Power Plant Unit 1 and 2.jpg|thumb|[[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] جا يونٽ 1 ۽ 2؛ هي ڀارت جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي.]] رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو انتظام چنائي ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ [[تامل ناڊو بجلي بورڊ]] ڪري ٿو. 2023ع تائين روزاني سراسري بجليءَ جو استعمال 15,000 ميگاواٽ هو. بجليءَ جي گهرج جو رڳو 40 سيڪڙو مقامي طور پيدا ڪيو ويندو هو، جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو خريداريءَ وسيلي پورو ڪيو ويندو هو. 2022ع تائين رياست ڀارت ۾ بجليءَ جي چوٿين وڏي استعمال ڪندڙ هئي ۽ في ماڻهو بجليءَ جي دستيابي 1,588.7 ڪلوواٽ ڪلاڪ هئي. 2023ع تائين تامل ناڊو وٽ 38,248 ميگاواٽ جي نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش هئي، جيڪا ڀارت ۾ ٽين وڏي گنجائش هئي؛ ان مان 54.6 سيڪڙو [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن مان حاصل ٿيندي هئي. 10,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ گنجائش سان حرارتي بجلي سڀ کان وڏو حصو فراهم ڪندي هئي. تامل ناڊو ڀارت جي واحد رياست آهي، جتي ٻه فعال [[ايٽمي بجلي گهر]] موجود آهن. [[ڪلپاڪم ايٽمي بجلي گهر]] ڀارت جو پهريون مڪمل طور ملڪي ٽيڪنالاجيءَ سان تيار ڪيل ايٽمي بجلي گهر آهي، جڏهن ته [[ڪودانڪولم ايٽمي بجلي گهر]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ايٽمي بجلي گهر آهي. اهو ڀارت ۾ پيدا ٿيندڙ ڪل ايٽمي بجليءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ڪري ٿو. تامل ناڊو وٽ ڀارت ۾ سڀ کان وڏي قائم ٿيل [[هوائي توانائي]] جي گنجائش آهي، جيڪا 8,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ آهي. اها خاص طور [[پالگهاٽ گيپ]] ۽ [[موپندل]] وارن علائقن ۾ مرڪوز آهي. موپندل دنيا جي وڏن فعال خشڪيءَ تي قائم هوائي بجلي گهرن مان هڪ آهي. === ميڊيا === [[File:SUN network office.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[سن نيٽ ورڪ]] جو مرڪزي دفتر]] رياست ۾ اخبارن جي اشاعت جي شروعات 1785ع ۾ هفتيوار ''دي مدراس ڪوريئر'' سان ٿي. ان کان پوءِ 1795ع ۾ ''مدراس گزيٽ'' ۽ ''گورنمينٽ گزيٽ'' هفتيوار اخبارون جاري ٿيون. 1836ع ۾ قائم ٿيل ''دي اسپيڪٽيٽر'' ڪنهن ڀارتي جي ملڪيت هيٺ پهرين انگريزي اخبار هئي ۽ 1853ع ۾ پهرين روزاني اخبار بڻجي وئي. پهرين تامل اخبار ''سوديسامترن'' 1899ع ۾ جاري ٿي. رياست ۾ تامل، انگريزي ۽ تيلگو سميت مختلف ٻولين ۾ ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا. روزانو هڪ لک کان وڌيڪ اشاعت رکندڙ اهم اخبارن ۾ ''دي هندو''، ''دينا ٿانٿي''، ''ديناڪرن''، ''دي ٽائمز آف انڊيا''، ''دينا ملر'' ۽ ''دي دکن ڪرانيڪل'' شامل آهن. ڪيترائي علائقائي رسالا ۽ مقامي اخبارون پڻ مختلف شهرن مان پنهنجا ڇاپا جاري ڪن ٿيون. سرڪاري اداري [[دوردرشن]] 1974ع ۾ قائم ڪيل پنهنجي چنائي مرڪز تان زميني ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل نشر ڪري ٿو. دوردرشن جو تامل ٻوليءَ وارو علائقائي چينل ''ڊي ڊي پوڌيگائي'' 14 اپريل 1993ع تي شروع ڪيو ويو. رياست ۾ 30 کان وڌيڪ خانگي سيٽلائيٽ ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهن، جن ۾ 1993ع ۾ قائم ٿيل [[سن نيٽ ورڪ]] ڀارت جي وڏين نشرياتي ڪمپنين مان هڪ آهي. ريڊيو نشريات جي شروعات 1924ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ريڊيو ڪلب ڪئي، جڏهن ته [[آل انڊيا ريڊيو]] 1938ع ۾ قائم ٿيو. رياست ۾ آل انڊيا ريڊيو سميت ڪيترائي ادارا اي ايم ۽ ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون هلائين ٿا. 2006ع ۾ تامل ناڊو حڪومت سڀني خاندانن ۾ مفت ٽيليويزن ورهايا، جنهن سبب ٽيليويزن خدمتن جي پهچ ۾ نمايان واڌ ٿي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان گهر تائين سڌي سيٽلائيٽ نشريات وڌيڪ مقبول ٿي ۽ ڪيبل ٽيليويزن جي جاءِ وٺڻ لڳي. تامل ٽيليويزن ڊراما شام جي اهم وقت ۾ وندر جو وڏو ذريعو آهن. === ٻيون خدمتون === باهه وسائڻ ۽ بچاءَ جون خدمتون [[تامل ناڊو فائر اينڊ ريسڪيو سروسز]] جي ذميواري آهن، جيڪو 356 فعال فائر اسٽيشنون هلائي ٿو. ٽپال جون خدمتون [[انڊيا پوسٽ]] مهيا ڪري ٿي، جنهن جون رياست ۾ 11,800 کان وڌيڪ ٽپال آفيسون آهن. پهرين ٽپال آفيس [[فورٽ سينٽ جارج]] ۾ 1 جون 1786ع تي قائم ڪئي وئي. == آمدرفت == === رستا === [[File:Highway Network of Tamil Nadu.png|thumb|تامل ناڊو جي شاهراهن جو ڄار]] {{Main|تامل ناڊو ۾ رستن جو ڄار}} 2023ع تائين تامل ناڊو ۾ رستن جو وسيع ڄار لڳ ڀڳ 271,000 ڪلوميٽرن تي پکڙيل هو. رياست ۾ هر 1,000 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي رستن جي گهاٽائي 2,084.71 ڪلوميٽر (1,295.38 ميل) هئي، جيڪا 1,926.02 ڪلوميٽر (1,196.77 ميل) جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. رياست جو شاهراهن وارو کاتو اپريل 1946ع ۾ قائم ڪيو ويو، جيڪو قومي شاهراهن، رياستي شاهراهن، اهم ضلعي رستن ۽ ٻين رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي. هي کاتو 11 شعبن ۽ 120 ڊويزنن وسيلي ڪم ڪري ٿو ۽ رياست ۾ 73,187 ڪلوميٽر (45,476 ميل) شاهراهن جي سار سنڀال ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ تامل ناڊو ۾ رستن جي ڊيگهه ! قسم ! قومي شاهراهه ! رياستي شاهراهه ! اهم ضلعي رستا ! ٻيا ضلعي رستا ! ٻيا رستا ! ڪل |- ! ڊيگهه (ڪلوميٽر) | 6,805 | 12,291 | 12,034 | 42,057 | 197,542 | 271,000 |} [[File:Kathipara Chennai.JPG|thumb|[[چنائي]] ۾ [[ڪاٿيپارا جنڪشن]] جو فضائي منظر]] تامل ناڊو ۾ 48 [[ڀارت جا قومي شاهراهه|قومي شاهراهه]] آهن، جن جي ڪل ڊيگهه 6,805 ڪلوميٽر (4,228 ميل) آهي. رياستي شاهراهن واري کاتي جو قومي شاهراهن وارو شعبو 1971ع ۾ قائم ٿيو ۽ [[ڀارت جي قومي شاهراهن واري اٿارٽي]] جي مقرر ڪيل اصولن موجب قومي شاهراهن جي سار سنڀال جو ذميوار آهي. رياست ۾ ضلعي صدرمقامن، اهم شهرن ۽ قومي شاهراهن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ رياستي شاهراهن جو پڻ وسيع ڄار موجود آهي. 2020ع تائين رياست ۾ 32,598 بسون هلنديون هيون، جن مان 20,946 رياستي ٽرانسپورٽ ادارن جون، 7,596 خانگي ۽ 4,056 ننڍيون بسون هيون. [[تامل ناڊو اسٽيٽ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] رياست ۾ عوامي بس آمدرفت جو اهم ادارو آهي. ان جو بنياد 1947ع ۾ مدراس پريزيڊنسي ۾ هلندڙ خانگي بسن کي سرڪاري ملڪيت ۾ وٺڻ کان پوءِ پيو. هي ادارو رياست اندر، بين الرياستي ۽ شهري رستن تي بسون هلائي ٿو. ان جون اٺ ڊويزنون آهن، جن ۾ ڊگهي مفاصلي جون تيز رفتار بس خدمتون هلائيندڙ [[اسٽيٽ ايڪسپريس ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] پڻ شامل آهي. چنائي ۾ شهري بس خدمتون [[ميٽروپوليٽن ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] هلائي ٿي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ 3 ڪروڙ 21 لک گاڏيون رجسٽر ٿيل هيون. === ريل === [[File:Chennai Central.jpg|thumb|[[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن]] هڪ اهم ريلوي اسٽيشن آهي]] [[File:Chennai Metro Rail at Koyambedu.JPG|thumb|[[ڪوئمبيڊو ميٽرو اسٽيشن]] تي [[چنائي ميٽرو]] جي ريل گاڏي]] تامل ناڊو جو ريلوي ڄار [[ڀارتي ريلوي]] جي [[ڏاکڻي ريلوي زون]] جو حصو آهي، جنهن جو صدر دفتر چنائي ۾ آهي. رياست اندر ان جون چار ڊويزنون [[چنائي]]، [[تروچيراپلي]]، [[مدورائي]] ۽ [[سيلم]] ۾ آهن. 2023ع تائين رياست ۾ ريلوي رستن جي ڪل ڊيگهه 3,858 ڪلوميٽر (2,397 ميل)، جڏهن ته ريلوي پٽڙين جي ڪل ڊيگهه 5,601 ڪلوميٽر (3,480 ميل) هئي. رياست ۾ 532 ريلوي اسٽيشنون آهن. [[چنائي سينٽرل ريلوي اسٽيشن|چنائي سينٽرل]]، [[چنائي ايگمور ريلوي اسٽيشن|چنائي ايگمور]]، [[ڪوئمبتور جنڪشن]] ۽ [[مدورائي جنڪشن]] سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ اسٽيشنن ۾ شامل آهن. ڀارتي ريلوي چنائي ۾ ريل گاڏين جا دٻا ٺاهڻ جو ڪارخانو پڻ هلائي ٿي. اراڪونم، ايروڊ ۽ رويپورم ۾ بجليءَ وارين انجڻين جا شيڊ، جڏهن ته ايروڊ، تروچيراپلي ۽ ٽونڊيارپيٽ ۾ ڊيزل انجڻين جا شيڊ آهن. ڪنور ۾ ٻاڦ واري انجڻ جو شيڊ پڻ موجود آهي. {| class="wikitable" |+ تامل ناڊو ۾ ريلوي ! colspan="3" | رستي جي ڊيگهه (ڪلوميٽر) ! colspan="3" | پٽڙيءَ جي ڊيگهه (ڪلوميٽر) |- ! ويڪري پٽڙي ! ميٽر پٽڙي ! ڪل ! ويڪري پٽڙي ! ميٽر پٽڙي ! ڪل |- | 3,812 | 46 | 3,858 | 5,555 | 46 | 5,601 |} چنائي ۾ [[ڏاکڻي ريلوي زون|ڏاکڻي ريلوي]] پاران هلندڙ پراڻو ۽ وسيع [[چنائي مضافاتي ريلوي]] ڄار موجود آهي، جيڪو 212 ڪلوميٽر (132 ميل) تي پکڙيل آهي ۽ 1928ع ۾ قائم ٿيو. [[چنائي ماس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] مٿانهين پٽڙيءَ تي هلندڙ شهري عوامي آمدرفت جو نظام آهي، جيڪو 1995ع ۾ شروع ٿيو ۽ چنائي بيچ کان ويلاچيري تائين هڪ رستي تي هلي ٿو. [[چنائي ميٽرو]] چنائي جو تيز رفتار شهري ريلوي نظام آهي، جيڪو 2015ع ۾ کوليو ويو. 2023ع تائين ان جون ٻه فعال لائينون مجموعي طور 54.1 ڪلوميٽر (33.6 ميل) تي هلنديون هيون. [[نيلگري جبل ريلوي]] نيلگري ضلعي ۾ 1,000 ملي ميٽر (3 فوٽ 3⅜ انچ) ويڪري ميٽر پٽڙيءَ واري ريلوي آهي، جيڪا 1908ع ۾ تعمير ٿي ۽ ڀارت جي واحد [[ريڪ ريلوي]] آهي. === هوائي آمدرفت === [[File:Chennai International Airport building and terminal 07.jpg|thumb|[[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ڀارت جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ]] {{وڌيڪ|تامل ناڊو جا هوائي اڏا}} رياست ۾ هوابازيءَ جي تاريخ 1910ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن [[جياڪومو ڊي اينجلس]] ايشيا جي شروعاتي طاقت سان هلندڙ هوائي جهازن مان هڪ تيار ڪري ان جي آزمائش آئلينڊ گرائونڊس ۾ ڪئي. 1915ع ۾ ٽاٽا ايئر ميل ڪراچي ۽ مدراس وچ ۾ هوائي ٽپال سروس شروع ڪئي، جيڪا ڀارت ۾ شهري هوابازيءَ جي شروعاتي مرحلن مان هڪ هئي. 15 آڪٽوبر 1932ع تي [[جي. آر. ڊي. ٽاٽا]] ٽپال کڻي ويندڙ پس ماٿ جهاز ڪراچي کان بمبئي جي جوهو هوائي پٽي تائين اڏايو. اتان هواباز نيويل ونسينٽ جهاز کي مدراس تائين اڏايو، جنهن سان پهرين مقرر تجارتي هوائي سروس جي شروعات ٿي. تامل ناڊو ۾ ٽي بين الاقوامي، هڪ محدود بين الاقوامي ۽ ڇهه ملڪي يا خانگي هوائي اڏا آهن. [[چنائي بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان ڀارت جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي ۽ رياست جو اهم بين الاقوامي داخلي دروازو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[ڪوئمبتور بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[تروچيراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] شامل آهن، جڏهن ته [[مدورائي هوائي اڏو]] محدود بين الاقوامي اڏامن وارو ڪسٽم هوائي اڏو آهي. توتيڪورين ۽ سيلم سميت ڪجهه ٻين هوائي اڏن تان ملڪي اڏامون هلن ٿيون، جڏهن ته ڀارتي حڪومت جي اڏان منصوبي تحت وڌيڪ هوائي اڏن تان اڏامون شروع ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي. هي علائقو [[ڀارتي هوائي فوج]] جي ڏاکڻي هوائي ڪمان جي دائري هيٺ اچي ٿو. هوائي فوج رياست ۾ سولور، تمبرم ۽ تنجاور ۾ ٽي هوائي اڏا هلائي ٿي. [[ڀارتي بحريه]] اراڪونم، اوچيپولي ۽ چنائي ۾ بحري هوائي اڏا هلائي ٿي. 2019ع ۾ [[ڀارتي خلائي تحقيقاتي ادارو]] توتوڪودي ضلعي ۾ ڪولاسيکاراپٽنم ڀرسان نئون راڪيٽ لانچنگ مرڪز قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو. === آبي آمدرفت === [[File:Entrance of the Chennai Port in Chennai 03.jpg|thumb|[[چنائي بندرگاهه]] جو داخلي منظر]] تامل ناڊو ۾ ٽي وڏا بندرگاهه، [[چنائي بندرگاهه]]، [[ڪاماراجار بندرگاهه|اينور بندرگاهه]] ۽ [[وي. او. چدمبرانار بندرگاهه|توتوڪودي بندرگاهه]] آهن، جن جو انتظام ڀارت جي بندرگاهن، جهاز راني ۽ آبي رستن واري وزارت جي ماتحت آهي. [[ناگاپٽنم بندرگاهه]] هڪ وچولي درجي جو سامونڊي بندرگاهه آهي، جڏهن ته 16 ٻيا ننڍا بندرگاهه تامل ناڊو حڪومت جي شاهراهن ۽ ننڍن بندرگاهن واري کاتي جي انتظام هيٺ آهن. تامل ناڊو [[ڀارتي بحريه]] جي [[اوڀر بحري ڪمان]] ۽ [[ڏکڻ بحري ڪمان]] ٻنهي جي دائري ۾ اچي ٿو. بحريه جو چنائي ۾ هڪ اهم اڏو ۽ توتوڪودي ۾ رسدي سهائتا وارو اڏو موجود آهي. == تعليم == {{Main|تامل ناڊو ۾ تعليم}} تامل ناڊو ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل لکيل رياستن مان هڪ آهي. 2017ع جي قومي شمارياتي ڪميشن جي سروي موجب رياست ۾ خواندگيءَ جي شرح 82.9 سيڪڙو هئي، جيڪا 77.7 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان وڌيڪ هئي. 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ رياست ۾ خواندگيءَ جي شرح ۾ نمايان واڌ ٿي، جنهن جو هڪ اهم سبب [[ڪي. ڪاماراج]] پاران اسڪولن ۾ داخلا وڌائڻ لاءِ وڏي پيماني تي شروع ڪيل منجهند جي مانيءَ واري رٿا هئي. 1982ع ۾ غذائي کوٽ کي منهن ڏيڻ لاءِ هن رٿا کي وڌيڪ بهتر ڪري ”غذائيت واري منجهند جي مانيءَ جي رٿا“ ۾ تبديل ڪيو ويو. 2022ع تائين رياست ۾ ثانوي تعليم ۾ داخلا جي شرح 95.6 سيڪڙو هئي، جيڪا 79.6 سيڪڙو جي قومي سراسريءَ کان گهڻي وڌيڪ هئي. پرٿم پاران پرائمري اسڪولن جي تعليم بابت ڪيل تجزيي ۾ اسڪول ڇڏڻ جي شرح گهٽ، پر ڪجهه ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ تعليم جو معيار ڪمزور ڄاڻايو ويو. 2022ع تائين رياست ۾ 37,211 کان وڌيڪ سرڪاري اسڪول، 8,403 سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ 12,631 خانگي اسڪول هئا، جن ۾ ترتيبوار 54 لک 70 هزار، 28 لک 40 هزار ۽ 56 لک 90 هزار شاگرد تعليم حاصل ڪندا هئا. رياست ۾ 312,683 استاد هئا، جن مان 80,217 سرڪاري امداد يافته اسڪولن ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته استاد ۽ شاگردن جو سراسري تناسب 1:26.6 هو. سڀئي سرڪاري اسڪول [[تامل ناڊو اسٽيٽ بورڊ]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته خانگي اسڪول [[تامل ناڊو بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]]، [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]]، [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] يا [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ]] سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. اسڪولي تعليم ٽن سالن جي عمر کان ٻن سالن جي ڪنڊرگارٽن سان شروع ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ ڀارت جي 10+2 تعليمي نظام تحت ڏهه سال اسڪولي ۽ ٻه سال اعليٰ ثانوي تعليم ڏني وڃي ٿي. [[File:University of Madras.jpg|thumb|[[مدراس يونيورسٽي]] ڀارت جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ آهي]] 2023ع تائين تامل ناڊو ۾ 56 يونيورسٽيون هيون، جن ۾ 24 سرڪاري، چار خانگي ۽ 28 ڊيمڊ يونيورسٽيون شامل هيون. [[مدراس يونيورسٽي]] 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي شروعاتي جديد يونيورسٽين مان هڪ آهي. رياست ۾ 510 انجنيئرنگ ڪاليج آهن، جن مان 34 سرڪاري آهن. [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مدراس]] انجنيئرنگ جي اهم تعليمي ادارن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[انا يونيورسٽي]] جو [[ڪاليج آف انجنيئرنگ، گنڊي]]، جيڪو 1794ع ۾ قائم ٿيو، ڀارت جو قديم ترين انجنيئرنگ ڪاليج آهي. [[ڀارتي فوج]] جي [[آفيسرز ٽريننگ اڪيڊمي]] جو صدر دفتر پڻ چنائي ۾ آهي. رياست ۾ 496 پولي ٽيڪنڪ ادارا آهن، جن مان 92 سرڪاري آهن، جڏهن ته آرٽس ۽ سائنس جا 935 ڪاليج آهن، جن مان 302 حڪومت هلائي ٿي. [[مدراس ڪرسچن ڪاليج]]، جيڪو 1837ع ۾ قائم ٿيو، [[پريزيڊنسي ڪاليج، چنائي|پريزيڊنسي ڪاليج]]، جيڪو 1840ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[پچائيپا ڪاليج]]، جيڪو 1842ع ۾ قائم ٿيو، ملڪ جي قديم ترين آرٽس ۽ سائنس ڪاليجن مان آهن. [[File:Connemara Public Library Chennai.jpg|thumb|[[ڪنيمارا پبلڪ لائبريري]] ڀارت جي قديم ترين عوامي لائبريرين مان هڪ ۽ ملڪ جي چئن قومي ذخيره مرڪزن مان هڪ آهي]] رياست ۾ طب، نرسنگ ۽ ڏندن جي تعليم جا 870 کان وڌيڪ ڪاليج آهن، جن ۾ روايتي طب جا 21 ۽ جديد طب جا چار ادارا شامل آهن. [[مدراس ميڊيڪل ڪاليج]] 1835ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڀارت جي قديم ترين طبي ڪاليجن مان هڪ آهي. 2023ع جي [[نيشنل انسٽيٽيوشنل رينڪنگ فريم ورڪ]] درجابنديءَ موجب تامل ناڊو جون 26 يونيورسٽيون، 15 انجنيئرنگ ڪاليج، 35 آرٽس ۽ سائنس ڪاليج، اٺ انتظامي ادارا ۽ اٺ طبي ڪاليج ملڪ جي پهرين 100 ادارن ۾ شامل هئا. 2023ع تائين رياست جي تعليمي ادارن ۾ سماجي طور پٺتي پيل طبقن لاءِ 69 سيڪڙو جايون مخصوص هيون، جيڪا ڀارت جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. رياست ۾ قومي اهميت جا ڏهه ادارا پڻ آهن. [[تامل ناڊو زرعي يونيورسٽي]]، [[ڪپهه جي تحقيق جو مرڪزي ادارو]]، [[ڪمند جي افزائش بابت تحقيقاتي ادارو]]، [[ٻيلي جينيات ۽ وڻن جي افزائش جو ادارو]] ۽ [[ڀارتي ٻيلي تحقيق ۽ تعليم ڪائونسل]] سميت مختلف تحقيقي ادارا زرعي ۽ ٻيلي تحقيق ۾ سرگرم آهن. 2023ع تائين تامل ناڊو ۾ 4,622 عوامي لائبريريون هيون. 1896ع ۾ قائم ٿيل [[ڪنيمارا پبلڪ لائبريري]] ملڪ جي قديم ترين لائبريرين مان هڪ ۽ ڀارت جي چئن قومي ذخيره مرڪزن مان هڪ آهي، جن کي ملڪ ۾ شايع ٿيندڙ اخبارن ۽ ڪتابن جون ڪاپيون فراهم ڪيون وڃن ٿيون. [[انا سينٽينري لائبريري]] ايشيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. رياست جي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي تحقيقي ادارا پڻ موجود آهن. [[چنائي ڪتاب ميلو]] ڏکڻ ڀارت جي ڪتاب وڪڻندڙن ۽ ناشرن جي تنظيم پاران هر سال منعقد ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور ڊسمبر کان جنوريءَ دوران ٿيندو آهي. == سياحت ۽ تفريح == {{Main|تامل ناڊو ۾ سياحت}} [[File:Nilgiri Mountain Train.jpg|thumb|[[نيلگري جبل ريلوي]] [[نيلگري جبل|نيلگري جبلن]] ۾ واقع آهي ۽ [[عالمي ورثو ماڳ]] جو حصو آهي]] پنهنجي متنوع ثقافت، اڏاوتي ورثي ۽ مختلف جاگرافيائي منظرن سبب تامل ناڊو ۾ سياحت جي صنعت چڱي طرح ترقي يافته آهي. 1971ع ۾ تامل ناڊو حڪومت [[تامل ناڊو سياحت ترقياتي ڪارپوريشن]] قائم ڪئي، جيڪا رياست ۾ سياحت جي واڌاري ۽ سياحت سان لاڳاپيل بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ جي ذميوار مرڪزي اداري طور ڪم ڪري ٿي. هن اداري جو انتظام سياحت، ثقافت ۽ مذهبي اوقاف وارو کاتو ڪري ٿو. سياحت جي تشهير لاءِ ”دلڪش تامل ناڊو“ جو نعرو اختيار ڪيو ويو. 21هين صديءَ ۾ رياست ملڪي ۽ پرڏيهي سياحن جي اهم منزلن مان هڪ رهي آهي. 2020ع تائين تامل ناڊو ۾ سياحن جي آمد ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي ۽ 14 ڪروڙ 7 لک کان وڌيڪ سياحن رياست جو دورو ڪيو. تامل ناڊو جو سامونڊي ڪنارو 1,076 ڪلوميٽر (669 ميل) ڊگهو آهي ۽ ان سان گڏ ڪيترائي سامونڊي ڪنارا واقع آهن. 13 ڪلوميٽر (8.1 ميل) ڊگهو [[مرينا سامونڊي ڪنارو]] دنيا جي ڊگهن شهري سامونڊي ڪنارن مان هڪ آهي. رياست [[اولهه گهاٽ]] ۽ [[اوڀر گهاٽ]] جبلن سان گهيريل هجڻ سبب ڪيترن ئي [[جبلستاني تفريح گاهه|جبلستاني تفريح گاهن]] جو گهر آهي. انهن مان [[اڌگامنڊلم]]، جنهن کي اوٽي پڻ چيو وڃي ٿو، [[نيلگري جبل|نيلگري جبلن]] ۾ واقع آهي، جڏهن ته [[ڪوڊائيڪنال]] [[پلاني جبل|پلاني جبلن]] ۾ واقع آهي. تامل ناڊو ۾ پٿر تراشي ٺاهيل ڪيترائي غار مندر ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ تعمير ٿيل 34,000 کان وڌيڪ مندر آهن، جن مان ڪجهه ڪيترائي سؤ سال پراڻا آهن. ڪيترن ئي دريائن ۽ وهڪرن سبب رياست ۾ ڪيترائي آبشار پڻ آهن، جن ۾ [[ڪورٽالم آبشار]] ۽ [[هوگيناڪل آبشار]] نمايان آهن. رياست ۾ [[يونيسڪو]] پاران عالمي ورثي طور تسليم ڪيل چار ماڳ آهن: [[مهابلي پورم جا يادگار|مهابلي پورم جي يادگارن جو مجموعو]]، [[عظيم زنده چولا مندر]]، [[نيلگري جبل ريلوي]] ۽ [[نيلگري حياتياتي گولو محفوظ علائقو]]. == رانديون == {{Main|تامل ناڊو ۾ رانديون}} [[File:Kabaddi match.jpg|thumb|[[ڪٻڊي]] تامل ناڊو جي رياستي راند آهي]] [[ڪٻڊي]] هڪ جسماني رابطي واري راند آهي ۽ تامل ناڊو جي رياستي راند پڻ آهي. [[پرو ڪٻڊي ليگ]] علائقائي فرنچائز تي ٻڌل سڀ کان مشهور ڪٻڊي مقابلو آهي، جنهن ۾ [[تامل ٿلائيواز]] رياست جي نمائندگي ڪري ٿي. [[شطرنج]] هڪ مشهور تختي واري راند آهي، جيڪا ستين صدي عيسويءَ ۾ ''چتورنگم'' جي نالي سان رائج هئي. [[چنائي]] کي اڪثر ”ڀارت جي شطرنج جي راڄڌاني“ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر ڪيترن ئي شطرنج گرانڊ ماسٽرن جو گهر آهي، جن ۾ اڳوڻو عالمي چيمپيئن [[وشوناٿن آنند]] پڻ شامل آهي. رياست 2013ع ۾ [[شطرنج جي عالمي چيمپيئن شپ]] ۽ 2022ع ۾ [[44هين شطرنج اولمپياڊ]] جي ميزباني ڪئي. [[پلنگوزي]]، [[اُريادي]]، [[گلي ڏنڊا]] ۽ [[دايام]] جهڙيون روايتي رانديون سڄي علائقي ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. [[جليڪٽو]] ۽ [[ريڪلا]] ڍڳن سان لاڳاپيل روايتي راندين جا مقابلا آهن. روايتي جنگي فنن ۾ [[سلمبٽم]]، [[گٽا گستي]] ۽ [[اڊي مورائي]] شامل آهن. [[File:M. A. Chidambaram Stadium or Chepauk stadium in Chennai 09.jpg|thumb|[[چنائي]] ۾ [[ايم. اي. چدمبرم اسٽيڊيم]]، ڀارت جي قديم ترين ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ]] [[ڪرڪيٽ]] رياست جي سڀ کان مشهور راند آهي. 1916ع ۾ قائم ڪيل [[ايم. اي. چدمبرم اسٽيڊيم]] ڀارت جي قديم ترين ڪرڪيٽ اسٽيڊيمن مان هڪ آهي ۽ هتي [[ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] جي ڪيترن ئي مقابلن جون ميچون کيڏيون ويون آهن. 1987ع ۾ قائم ڪيل [[ايم آر ايف پيس فائونڊيشن]] چنائي ۾ قائم تيز بالنگ جي تربيت جو ادارو آهي. چنائي [[انڊين پريميئر ليگ]] جي ڪامياب ترين ٽيمن مان هڪ [[چنائي سپر ڪنگز]] جو گهر آهي، ۽ شهر 2011ع، 2012ع ۽ 2024ع جي مقابلن دوران فائنلن جي ميزباني پڻ ڪئي. [[فٽبال]] پڻ مشهور آهي؛ [[انڊين سپر ليگ]] ملڪ جي اهم ڪلب مقابلن مان هڪ آهي ۽ [[چنائيين ايف سي]] رياست جي نمائندگي ڪري ٿي. چنائي ۽ [[ڪوئمبٽور]] سميت وڏن شهرن ۾ گهڻ-مقصد راندين جا ميدان موجود آهن، جتي فٽبال ۽ [[ايٿليٽڪس]] جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. چنائي ۾ [[والي بال]]، [[باسڪيٽ بال]]، ڪٻڊي ۽ [[ٽيبل ٽينس]] لاءِ گهڻ-مقصد بند راندين جو مرڪز پڻ موجود آهي. چنائي 1995ع جي [[ڏکڻ ايشيائي رانديون|ڏکڻ ايشيائي راندين]] جي ميزباني ڪئي. [[تامل ناڊو هاڪي ايسوسيئيشن]] رياست ۾ [[هاڪي]] جو انتظام ڪندڙ ادارو آهي، جڏهن ته چنائي جو [[ميئر راڌاڪرشنن اسٽيڊيم]] 2005ع جي مردن جي چيمپيئنز ٽرافي ۽ 2007ع جي مردن جي ايشيا ڪپ سميت بين الاقوامي هاڪي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي. 1846ع ۾ قائم ڪيل [[مدراس بوٽ ڪلب]] ۽ 1911ع ۾ قائم ڪيل [[رائل مدراس ياٽ ڪلب]] چنائي ۾ ٻيڙين جي ڊوڙ، چپو هلائڻ ۽ ڪينوئنگ جهڙين راندين کي هٿي ڏين ٿا. 1990ع ۾ کوليل [[مدراس موٽر ريس ٽريڪ]] ڀارت جو پهريون مستقل موٽر ريسنگ سرڪٽ هو ۽ هتي فارمولا ريسنگ جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪوئمبٽور کي اڪثر ”ڀارت جو موٽر اسپورٽس مرڪز“ ۽ ”ڀارتي موٽر اسپورٽس جو پٺاڻو“ سڏيو ويندو آهي، ۽ هتي [[ڪاري موٽر اسپيڊ وي]]، فارمولا 3 درجي جو ريسنگ سرڪٽ، واقع آهي. [[گهوڙن جي ڊوڙ]] [[گنڊي ريس ڪورس]] ۾ منعقد ٿئي ٿي، جڏهن ته رياست ۾ 18 سوراخن وارا ٽي گولف ميدان آهن: [[ڪاسموپوليٽن ڪلب]]، [[جمخانا ڪلب]] ۽ [[ڪوئمبٽور گولف ڪلب]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تمل ناڊو]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:ڏکڻ ھندستان]] 20rj6sqmvb81dml684m6snm0xp4167a 0 48629 415069 319885 2026-09-26T18:00:31Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415069 wikitext text/x-wiki [[فائل:Ir girl.png|thumb|ھڪ ڪوڙي رنگجي ٻن ماڻهن جي تصوير جيڪا انفرا ريڊ روشني جي ڊگھي لھرن وسيلي نڪتل آهي ]] [[فائل:Wide-field Infrared Survey Explorer first-light image.jpg|thumb|right|انفرا ريڊ خلائي دوربيني جي ھڪ تصوير جنھن ۾ (ڪوڙا رنگ) نيرا، ساوا ۽ ڳاڙھا جيڪي 3.4 ، 4.6 ۽ 12[[µm]] لھرن سان ٺھڪندڙ آھن]] '''انفرا ريڊ تابڪاري''' {{ٻيا نالا|انگريزي= Infrared radiation}} يا ('''IR''') جنھن کي "انفرا ريڊ روشنی" بہ چئن تا، ھڪ [[برقي مقناطيسي تابڪاري]] آھي جنھن جي روشني جون لھرون عام روشني جي لھرن کان ڊگھيون ھونديون آھن ۽ انساني اک سان ڏسي نہ سگھبيون آھن. جيتوڻيڪ ڪن حالتن ۾ 1050 نينو ميٽرن تي پلس واري ليزر مان نظر اينديون آهن.<ref name="Sliney1976">{{cite journal| last1=Sliney | first1=David H. | last2=Wangemann | first2=Robert T. | last3=Franks | first3=James K. | last4 =Wolbarsht | first4=Myron L. | year=1976 | title=Visual sensitivity of the eye to infrared laser radiation | url=https://archive.org/details/optical-society-of-america-journal_1976-04_66_4/page/339 | journal=[[Journal of the Optical Society of America]] | volume=66 | issue=4 | pages=339–341 | doi=10.1364/JOSA.66.000339 | quote=The foveal sensitivity to several near-infrared laser wavelengths was measured. It was found that the eye could respond to radiation at wavelengths at least as far as 1064 nm. A continuous 1064 nm laser source appeared red, but a 1060 nm pulsed laser source appeared green, which suggests the presence of second harmonic generation in the retina. | bibcode=1976JOSA...66..339S }}</ref><ref name="LynchLivingston2001">{{cite book|last1=Lynch|first1=David K.|last2=Livingston|first2=William Charles|title=Color and Light in Nature|url=https://books.google.com/books?id=4Abp5FdhskAC&pg=PA231|accessdate=12 October 2013|edition=2nd|year=2001|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=978-0-521-77504-5|page=231|quote=Limits of the eye's overall range of sensitivity extends from about 310 to 1050 nanometers}}</ref><ref name="Dash2009">{{cite book|last1=Dash|first1=Madhab Chandra|last2=Dash|first2=Satya Prakash|title=Fundamentals Of Ecology 3E|url=https://books.google.com/books?id=7mW4-us4Yg8C&pg=PA213|accessdate=18 October 2013|year=2009|publisher=Tata McGraw-Hill Education|isbn=978-1-259-08109-5|page=213|quote=Normally the human eye responds to light rays from 390 to 760 nm. This can be extended to a range of 310 to 1,050 nm under artificial conditions.}}</ref><ref name="Saidman1933">{{cite journal| last1=Saidman | first1=Jean | date=15 May 1933 | title=Sur la visibilité de l'ultraviolet jusqu'à la longueur d'onde 3130 |trans-title=The visibility of the ultraviolet to the wave length of 3130 | journal=[[Comptes rendus de l'Académie des sciences]] | volume=196 | pages=1537–9 | language=French | url =http://visualiseur.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3148d}}</ref> انفرا ريڊ لھرون نظر ايندڙ شعاعي لھرن جي ڳاڙهي رنگ جي ڪناري تي 700 نينو ميٽرن کان 430 ٽيرا ھرٽز جي فريڪئنسي (ھڪ ملي ميٽر= 300 گيگا ھرٽز) وڌنديون آهن.<ref>{{cite web|author=Liew, S. C. |url=http://www.crisp.nus.edu.sg/~research/tutorial/em.htm |title=Electromagnetic Waves |publisher=Centre for Remote Imaging, Sensing and Processing |accessdate=2006-10-27}}</ref> ڪمري جي گرمي ۾ شين مان نڪرندڙ حرارتي تابڪاري گھڻي ڀاڱي انفرا ريڊ ئي ھوندي آھي ڇوتہ سموري برقي مقناطيسي تابڪاري ۾ انفرا ريڊ روشن توانائي کڻندي آهي ۽ اھا ساڳي وقت روشني جي لھر ۽ ڪوانٽم ذرو يعني [[ڦوٽان]] ھوندي آھي. انفرا ريڊ تابڪاري سال 1800ع ۾ فلڪياتي ماھر سر [[وليم ھرشيل]] دريافت ڪئي. ھن شعاعي لڪيرن {{ٻيا نالا|انگريزي= Spectrum}} ۾ نظر نہ ايندڙ تابڪاري لڌي جيڪا ٿرماميٽر تي اثر وجھڻ ۾ ڳاڙهي رنگ جي ڀيٽ ۾ گھٽ توانائي واري ھئي.<ref>Michael Rowan-Robinson (2013). ''Night Vision: Exploring the Infrared Universe''. Cambridge University Press. p. 23. {{ISBN|1107024765}}.</ref> سج جي زمين تي پھچندڙ توانائي جو اڌ کان ٿورڙو وڌيڪ توانائي انفرا ريڊ جي صورت ۾ ھوندو آھي. جذب ٿيل ۽ ٻاھر نڪرندڙ انفرا ريڊ تابڪاري جي توازن جو زمين جي آبهوا تي تمام وڏو اثر ھوندو آھي. انفرا ريڊ تابڪاري ماليڪيولن ذريعي ان وقت ٻاھر نڪرندي ۽ جذب ٿيندي آھي جڏھن ماليڪيولن جي ڦيري واري لرزش جي حرڪت ۾ تبديلي ايندي آهي. انفرا ريڊ [[مالڪيولي ڊائپول]] واري گھڙي (moment) کي بدلائي ماليڪيولن جي لرزشي حالت کي تيز ڪندي آهي.<ref>{{cite web |last=Reusch |first=William |year=1999 |url=http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/Spectrpy/InfraRed/infrared.htm |title=Infrared Spectroscopy |publisher=Michigan State University |accessdate=2006-10-27 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071027110406/http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/Spectrpy/InfraRed/infrared.htm |archivedate=2007-10-27 |df= }}</ref> انفرا ريڊ تابڪاري جو استعمال صنعتي، سائنسي، فوجي ۽ طب ۾ ٿيندو آهي. رات جو اوندھ ۾ ڏسڻ وارن اوزارن ۾ انفرا ريڊ جو استعمال ٿيندو آهي. انفرا ريڊ فلڪياتي دوربين جنھن ۾ سينسر لڳل ھوندا آھن ۽ ان دوربين جي مدد سان خلا جي اندر ڌوڙ وارين جاين جھڙوڪ ماليڪيولي ڪڪرن ۾ شيون يا گرھ ڏسي سگھجن ٿا.<ref name="ir_astronomy">{{cite web |url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/importance.html |title=IR Astronomy: Overview |publisher=NASA Infrared Astronomy and Processing Center |accessdate=2006-10-30 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061208151300/http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/importance.html |archivedate=2006-12-08 |df= }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:ڪوانٽم میڪینڪس]] [[زمرو:ڪيميائي اصطلاحون]] [[زمرو:طبيعيات جي اصطلاحون]] 21epzgip99orle0l4fpelkp8otf9i7i 0 49389 415072 414139 2026-09-26T18:14:04Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415072 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه ايشيا ۾ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = رياست فلسطين | native_name = {{lang|ar|دولة فلسطين}} | common_name = فلسطين | image_flag = Flag of Palestine.svg | image_coat = Coat of arms of Palestine.svg | symbol_type = قومي نشان | image_map = Palestine (orthographic projection).png | map_caption = دنيا ۾ فلسطين جو مقام | national_anthem = {{lang|ar|فدائي}}<br />''فدائي'' ("ويڙهاڪ") | status = [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جا مبصر|گڏيل قومن جي غير ميمبر مبصر رياست]]؛ فلسطيني علائقا اسرائيلي قبضي هيٺ | capital = [[يروشلم]] {{small|(اعلان ڪيل؛ محدود بين الاقوامي سڃاڻپ)}} | admin_center = [[رام الله]] {{small|(عملي انتظامي مرڪز)}} | largest_city = [[غزه شهر]] {{small|(2023ع کان اڳ؛ موجوده حالت تبديل ٿيندڙ)}} | official_languages = [[عربي ٻولي|عربي]] | demonym = [[فلسطيني]] | religion = [[اسلام]] {{small|(اڪثريتي)}} | government_type = عارضي حڪومت هيٺ وحداني نيم صدارتي جمهوريه | leader_title1 = صدر | leader_name1 = [[محمود عباس]] | leader_title2 = نائب صدر | leader_name2 = [[حسين الشيخ]] | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = [[محمد مصطفى (فلسطيني سياستدان)|محمد مصطفى]] | legislature = [[فلسطيني قانون ساز ڪائونسل]] | sovereignty_type = قيام | established_event1 = [[فلسطين جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] | established_date1 = 15 نومبر 1988ع | established_event2 = گڏيل قومن ۾ غير ميمبر مبصر رياست جو درجو | established_date2 = 29 نومبر 2012ع | area_km2 = 6020 | area_sq_mi = 2320 | percent_water = 3.5 | population_estimate = 5,483,450 | population_estimate_year = 2023ع | population_density_km2 = 731 | GDP_PPP = 36.391 ارب آمريڪي ڊالر | GDP_PPP_year = 2023ع | GDP_PPP_per_capita = 6,642 آمريڪي ڊالر | GDP_nominal = 18.109 ارب آمريڪي ڊالر | GDP_nominal_year = 2023ع | GDP_nominal_per_capita = 3,464 آمريڪي ڊالر | Gini = 33.7 | Gini_year = 2016ع | HDI = 0.674 | HDI_year = 2023ع | HDI_rank = 133هون | currency = [[اسرائيلي نئون شيڪل]]، [[اردني دينار]]، [[مصري پائونڊ]] | time_zone = [[فلسطين معياري وقت]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | calling_code = +970، +972 | iso3166code = PS | cctld = [[.ps]] }} '''فلسطين'''، سرڪاري طور '''رياست فلسطين'''،{{ٻيا نالا|انگريزي=State of Palestine|عربي=دولة فلسطين}} [[اولهه ايشيا]] جي ڏاکڻي [[شام (خطو)|شام]] واري علائقي ۾ هڪ ملڪ آهي. ان ۾ [[اولهه ڪنارو]]، جنهن ۾ [[اوڀر يروشلم]] پڻ شامل آهي، ۽ [[غزه پٽي]] شامل آهن. گڏيل قومون انهن علائقن کي مجموعي طور '''[[قبضي هيٺ فلسطيني علائقو]]''' قرار ڏين ٿيون. اولهه ڪنارو اوڀر ۾ [[اردن]] سان سرحد رکي ٿو، جڏهن تہ غزه پٽي جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[مصر]] واقع آهي؛ ٻنهي علائقن جون باقي وڏيون زميني سرحدون [[اسرائيل]] سان ملن ٿيون. فلسطين جي ڪل زميني ايراضي لڳ ڀڳ 6,020 چورس ڪلوميٽر (2,320 چورس ميل) آهي ۽ ان جي آبادي پنجاهه لکن کان وڌيڪ آهي. فلسطين [[يروشلم]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏئي ٿو، جڏهن تہ [[رام الله]] عملي طور فلسطيني حڪومت جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي جنگ ۽ وڏي پيماني واري بي دخليءَ کان اڳ [[غزه شهر]] فلسطين جو سڀ کان وڏو شهر هو. فلسطين جو خطو ايشيا، آفريڪا ۽ [[رومي سمنڊ]] جي دنيا جي وچ ۾ تاريخي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري قديم زماني کان جديد دور تائين هي علائقو مختلف سلطنتن، قومن ۽ آباديائي تبديلين مان گذريو آهي. [[يروشلم]]، [[بيت لحم]]، [[الخليل]] ۽ ٻين تاريخي ماڳن سبب فلسطين [[يهوديت]]، [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]] لاءِ وڏي مذهبي اهميت رکي ٿو. موجوده [[اسرائيلي-فلسطيني تڪرار]] جون جديد پاڙون 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[صهيونيت|صهيوني تحريڪ]] جي عروج ۽ عثماني فلسطين ڏانهن وڌندڙ يهودي لڏپلاڻ سان ڳنڍيل آهن. [[پهرين عالمي جنگ]] دوران برطانوي فوجن [[عثماني سلطنت]] کان فلسطين تي قبضو ڪيو ۽ جنگ کان پوءِ [[قومن جي انجمن]] جي اختيار هيٺ [[برطانوي مينڊيٽ فلسطين]] قائم ٿيو. برطانوي دور ۾ يهودي لڏپلاڻ، زمين جي ملڪيت، قومي خودمختياري ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت فلسطيني عربن ۽ يهودي برادريءَ وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌندي وئي. 1947ع ۾ [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] فلسطين جي ورهاڱي جو منصوبو منظور ڪيو، جنهن ۾ هڪ عرب رياست، هڪ يهودي رياست ۽ يروشلم لاءِ خاص بين الاقوامي انتظام تجويز ڪيو ويو. يهودي ايجنسي منصوبي کي قبول ڪيو، جڏهن تہ فلسطيني عرب قيادت ۽ عرب رياستن ان کي رد ڪيو. ان کان پوءِ گهرو ويڙهه شروع ٿي ۽ تجويز ڪيل ورهاڱي وارو منصوبو پنهنجي اصل صورت ۾ لاڳو نه ٿي سگهيو. 1948ع جي [[فلسطين جنگ]] دوران فلسطيني عرب آباديءَ جو وڏو حصو پنهنجن گهرن مان ڀڄڻ يا بي دخل ٿيڻ تي مجبور ٿيو ۽ [[اسرائيل]] قائم ٿيو. فلسطيني هن وڏي پيماني واري بي دخلي، ڳوٺن جي تباهي ۽ سماجي انتشار کي '''[[نڪبه]]''' ("آفت" يا "تباهي") جي نالي سان ياد ڪن ٿا. جنگ کان پوءِ [[اولهه ڪنارو]] اردن جي قبضي ۽ پوءِ الحاق هيٺ آيو، جڏهن تہ [[غزه پٽي]] مصر جي انتظام هيٺ رهي. جون 1967ع جي [[ڇهن ڏينهن واري جنگ]] ۾ اسرائيل اولهه ڪناري، اوڀر يروشلم ۽ غزه پٽي تي قبضو ڪيو. گڏيل قومون ۽ [[عالمي عدالت]] انهن علائقن کي قبضي هيٺ فلسطيني علائقي جو حصو سمجهن ٿيون. عالمي عدالت پنهنجي 19 جولاءِ 2024ع واري مشاورتي راءِ ۾ اسرائيل جي قبضي هيٺ فلسطيني علائقي ۾ جاري موجودگيءَ کي غيرقانوني قرار ڏنو ۽ اسرائيل کي نيون آباديون قائم ڪرڻ بند ڪرڻ ۽ آبادڪارن کي قبضي هيٺ فلسطيني علائقي مان ڪڍڻ جو پابند قرار ڏنو.<ref name="ICJ2024">{{cite web |title=Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |url=https://www.icj-cij.org/case/186 |publisher=عالمي عدالت |date=19 July 2024 |access-date=18 September 2026 }}</ref> [[File:Palestinian controlled areas (zones A and B, C hatched) in its region.svg|thumb|اولهه ڪناري ۾ فلسطيني انتظام ۽ اسرائيلي ڪنٽرول هيٺ مختلف علائقا.]] 15 نومبر 1988ع تي [[الجزائر]] ۾ [[فلسطيني قومي ڪائونسل]] '''رياست فلسطين''' جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو.<ref name="UN1988">{{cite web |title=History of the Question of Palestine |url=https://www.un.org/unispal/history2/ |publisher=گڏيل قومون |access-date=18 September 2026 }}</ref> ساڳئي وقت فلسطيني قومي ڪائونسل [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] جي انتظامي ڪاميٽيءَ کي عبوري حڪومت جا اختيار ۽ ذميواريون سونپيون.<ref>{{cite web |title=Declaration of the formation of the provisional Government of the State of Palestine |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-181782/ |publisher=گڏيل قومون |date=15 November 1988 |access-date=18 September 2026 }}</ref> ڊسمبر 1988ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي قرارداد 43/177 ذريعي اعلان کي تسليم ڪيو ۽ گڏيل قومن جي نظام ۾ "فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن" جي جاءِ تي "فلسطين" جو نالو استعمال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref>{{cite web |title=General Assembly resolution 43/177 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-206021/ |publisher=گڏيل قومون |date=15 December 1988 |access-date=18 September 2026 }}</ref> 1993ع ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] ۽ اسرائيل [[اوسلو ٺاهه]] تي صحيحون ڪيون. ٺاهه جي نتيجي ۾ [[فلسطيني قومي اختياري]] قائم ٿي، جنهن کي اولهه ڪناري ۽ غزه پٽي جي ڪجهه حصن ۾ محدود عبوري خودانتظامي ڏني وئي.<ref name="Oslo">{{cite web |title=Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-180015/ |publisher=گڏيل قومون |date=13 September 1993 |access-date=18 September 2026 }}</ref> 1995ع جي ٻئي اوسلو ٺاهه تحت اولهه ڪناري کي انتظامي طور '''علائقي الف، علائقي ب ۽ علائقي ج''' ۾ ورهايو ويو، جن ۾ فلسطيني ۽ اسرائيلي اختيارن جو درجو مختلف آهي. اسرائيل 2005ع ۾ پنهنجي هڪ طرفي علحدگيءَ واري منصوبي تحت غزه پٽي مان اسرائيلي آبادين ۽ مستقل زميني فوجي موجودگيءَ کي ختم ڪيو. 2006ع جي فلسطيني قانون ساز چونڊن ۾ [[حماس]] ڪاميابي حاصل ڪئي. [[فتح (فلسطيني تنظيم)|فتح]] ۽ حماس وچ ۾ سياسي ۽ هٿياربند تڪرار کان پوءِ 2007ع ۾ حماس غزه پٽي تي عملي ڪنٽرول قائم ڪيو، جڏهن تہ فتح جي اڳواڻيءَ واري فلسطيني اختياري اولهه ڪناري جي فلسطيني انتظام هيٺ حصن ۾ حڪومت ڪندي رهي. ان کان پوءِ فلسطيني سياسي نظام عملي طور ٻن انتظامي مرڪزن ۾ ورهايل رهيو آهي. غزه پٽي جي قبضي واري قانوني حيثيت بابت اسرائيل ۽ بين الاقوامي ادارن جي موقفن ۾ اختلاف رهيو آهي. اسرائيل جو موقف آهي تہ 2005ع جي علحدگيءَ کان پوءِ غزه تي سندس مستقل زميني قبضو ختم ٿي ويو، جڏهن تہ گڏيل قومون، عالمي عدالت ۽ ڪيترائي ٻيا بين الاقوامي ادارا غزه کي '''قبضي هيٺ فلسطيني علائقي''' جو حصو قرار ڏيڻ جاري رکن ٿا.<ref name="ICJ2024"/> 1967ع کان اسرائيل [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۽ [[اوڀر يروشلم]] ۾ وڏي تعداد ۾ اسرائيلي آباديون قائم ڪيون آهن. گڏيل قومن، عالمي عدالت ۽ بين الاقوامي برادريءَ جي وڏي حصي جو موقف آهي تہ اهي آباديون بين الاقوامي قانون جي ڀڃڪڙي ڪن ٿيون. 2024ع جي عالمي عدالت واري مشاورتي راءِ ۾ عدالت اسرائيل کي نيون آباديون قائم ڪرڻ فوري طور بند ڪرڻ ۽ قبضي هيٺ فلسطيني علائقي مان آبادڪارن کي ڪڍڻ جو پابند قرار ڏنو.<ref name="ICJ2024"/> [[File:Palestine recognition only.svg|thumb|رياست فلسطين کي تسليم ڪندڙ ملڪ.]] 7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس ۽ ٻين فلسطيني هٿياربند گروهن اسرائيل تي حملو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسرائيل غزه پٽي ۾ وڏي پيماني تي فوجي مهم شروع ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ وڏي تعداد ۾ فلسطيني مارجي ويا، آباديءَ جي وڏي پيماني تي بي دخلي ٿي ۽ رهائشي، طبي ۽ ٻئي بنيادي ڍانچي کي شديد نقصان پهتو. اسرائيلي ڪارروائين جي قانوني وصف بابت بين الاقوامي اختلاف موجود آهي؛ گڏيل قومن جي ڪجهه ماهرن، انساني حقن جي تنظيمن ۽ ڪجهه عالمن انهن کي نسل ڪشي قرار ڏنو يا نسل ڪشيءَ جا قانوني معيار پوري ٿيڻ جا معقول بنياد ڄاڻايا آهن، جڏهن تہ اسرائيل ان الزام کي رد ڪري ٿو. فلسطين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ '''غير ميمبر مبصر رياست''' جو درجو رکي ٿو. اهو درجو 29 نومبر 2012ع تي جنرل اسيمبليءَ جي قرارداد 67/19 ذريعي ڏنو ويو. فلسطين کي دنيا جي وڏي اڪثريت رياستن طرفان سفارتي سڃاڻپ حاصل آهي، پر اهو اڃا گڏيل قومن جو مڪمل ميمبر ناهي. فلسطين [[عرب ليگ]]، [[اسلامي تعاون تنظيم]]، [[گروپ 77]] ۽ [[يونيسڪو]] سميت ڪيترين بين الاقوامي تنظيمن جو ميمبر آهي ۽ [[عالمي فوجداري عدالت]] جي روم اساسنامي جي پڻ رياستي ڌر آهي. 2012ع ۾ گڏيل قومن ۾ رياست وارو مبصر درجو حاصل ٿيڻ کان پوءِ فلسطيني اختيارين سرڪاري دستاويزن، پاسپورٽن، سفارتي خطن ۽ سرڪاري نشانن ۾ '''رياست فلسطين''' جو نالو وڌيڪ منظم نموني استعمال ڪرڻ شروع ڪيو. جنوري 2013ع ۾ صدر [[محمود عباس]] سرڪاري دستاويزن ۾ "فلسطيني قومي اختياري" بدران "رياست فلسطين" جو نالو استعمال ڪرڻ بابت هدايتون جاري ڪيون. فلسطين جي سرحدن، [[يروشلم جي حيثيت]]، اسرائيلي آبادين، سلامتيءَ جي انتظامن ۽ [[فلسطيني پناهگيرن جي واپسيءَ جو حق|فلسطيني پناهگيرن جي واپسيءَ جي حق]] بابت آخري سياسي ٺاهه اڃا نه ٿيو آهي. فلسطيني علائقن ۾ آمدرفت تي پابنديون، سياسي ورهاست، اسرائيلي فوجي ڪنٽرول، آبادين جي توسيع ۽ آبادڪار تشدد پڻ اهم سياسي ۽ انساني مسئلا آهن. [[عربي ٻولي]] فلسطين جي سرڪاري ۽ سڀ کان وڏي پيماني تي ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. فلسطيني آباديءَ جي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي، جڏهن تہ [[فلسطيني عيسائي]] هڪ تاريخي عيسائي برادري آهن. فلسطين جي ثقافتي سڃاڻپ ۾ عربي ۽ شامي روايتن سان گڏ مقامي کاڌا، [[دبڪو]]، روايتي فلسطيني ڪڙهائي، ادب، شاعري ۽ مذهبي ورثو اهم حيثيت رکن ٿا. == نالي جو بنياد == {{ Further|فلسطين (خطو)#نالي جو بنياد|فلسطين نالي جي تاريخ}} '''فلسطين''' نالي جو تاريخي استعمال ۽ ان سان منسوب جاگرافيائي حدون مختلف دورن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. "فلسطين" جو نالو لاطيني ''Palæstina'' ۽ قديم يوناني ''Palaistínē'' وسيلي هڪ قديم سامي جاگرافيائي نالي سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جنهن جا آثار ٻئي هزار سال قبل مسيح جي پڇاڙيءَ تائين ملن ٿا. ساڳئي نالي جو هڪ روپ بائبل ۾ ذڪر ٿيل [[فلستي]] قوم جي نالي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Masalha2018">{{cite book |last=Masalha |first=Nur |author-link=نور مصالحه |title=Palestine: A Four Thousand Year History |publisher=Zed Books |date=15 August 2018 |page=22 |isbn=978-1-78699-273-4 }}</ref> قديم دور کان "فلسطين" ۽ ان سان لاڳاپيل نالا [[رومي سمنڊ]] جي ڏکڻ-اوڀر ڪناري تي [[شام (خطو)|شام]] سان لڳندڙ علائقي لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن. پنجين صدي قبل مسيح ۾ يوناني مورخ [[هيروڊوٽس]] پنهنجي تصنيف ''[[تاريخون (هيروڊوٽس)|تاريخون]]'' ۾ هن علائقي کي "شام جو هڪ ضلعو، جنهن کي فلسطين سڏيو وڃي ٿو" جي مفهوم سان بيان ڪيو. سندس بيان موجب ان سامونڊي علائقي ۾ [[فينيقي]] ۽ ٻيون سامونڊي قومون آباد يا سرگرم هيون.<ref name="Herodotus391">{{cite web |title=Herodotus, The Histories, book 3, chapter 91, section 1 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hdt.+3.91 |website=Perseus Digital Library |access-date=18 February 2026 }}</ref><ref name="Masalha2018"/> نالي جي اصل بابت تاريخدانن ۽ ٻوليءَ جي ماهرن مختلف وضاحتون ڏنيون آهن. روايتي طور قديم يوناني ''Palaistínē'' کي [[فلستي|فلستين]] جي نالي سان ڳنڍيو ويو آهي، پر "فلسطين" جي نالي جي تاريخ ۽ ان جي قديم سامي پاڙن بابت ٻيون علمي تشريحون پڻ موجود آهن.<ref name="Masalha2018"/> وقت سان گڏ "فلسطين" جي جاگرافيائي مفهوم ۽ سياسي استعمال ۾ تبديليون آيون. مختلف تاريخي دورن ۾ اهو نالو رومي سمنڊ جي ڏکڻ-اوڀر واري وسيع علائقي يا ان جي مختلف انتظامي حصن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. جديد دور ۾ تاريخي ۽ جاگرافيائي '''[[فلسطين (خطو)|فلسطين]]''' جو مفهوم موجوده [[اسرائيل]]، [[اولهه ڪنارو]] ۽ [[غزه پٽي]] تي پکڙيل تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ '''رياست فلسطين''' هڪ مخصوص جديد سياسي ۽ قانوني وجود ڏانهن اشارو ڪري ٿي. === اصطلاحن جو استعمال === هن مضمون ۾ '''فلسطين'''، '''رياست فلسطين''' ۽ '''قبضي هيٺ فلسطيني علائقو''' جا اصطلاح سندن مخصوص مفهوم ۽ متن جي پسمنظر موجب استعمال ڪيا ويا آهن. "فلسطين" جو لفظ جاگرافيائي يا تاريخي مفهوم ۾ [[فلسطين (خطو)|فلسطين جي خطي]] لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ هن مضمون جي سياسي ۽ رياستي حوالي ۾ اهو عام طور '''رياست فلسطين''' ڏانهن اشارو ڪري ٿو. '''قبضي هيٺ فلسطيني علائقو''' ان فلسطيني علائقي لاءِ گڏيل قومن ۽ ٻين بين الاقوامي ادارن طرفان استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪو 1967ع کان اسرائيلي قبضي هيٺ آهي؛ ان ۾ [[اولهه ڪنارو]]، جنهن ۾ [[اوڀر يروشلم]] پڻ شامل آهي، ۽ [[غزه پٽي]] شامل آهن.<ref name="UNCCA2022">{{cite report |author=United Nations Country Team |title=United Nations Common Country Analysis for the Occupied Palestinian Territory |date=20 September 2022 |page=xi |publisher=گڏيل قومون }}</ref> گڏيل قومن جي دستاويزن ۾ سياسي ۽ ادارياتي پسمنظر موجب "Palestine"، "State of Palestine" ۽ "occupied Palestinian territory" جا اصطلاح مختلف مفهوم ۾ استعمال ٿين ٿا. ان ڪري '''رياست فلسطين''' کي [[فلسطين (خطو)|تاريخي ۽ جاگرافيائي فلسطين]]، [[فلسطيني قومي اختياري]] ۽ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کان اصطلاحي طور الڳ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="UNCCA2016">{{cite report |author=United Nations Country Team Occupied Palestinian Territory |title=Common Country Analysis 2016: Leave No One Behind: A Perspective on Vulnerability and Structural Disadvantage in Palestine |date=2016 |page=9 |publisher=گڏيل قومون }}</ref> == تاريخ == {{Main |فلسطين جي تاريخ|فلسطيني رياست جي تاريخ}} {{وڌيڪ معلومات|فلسطين نالي جي تاريخ}} موجوده [[رياست فلسطين]] جي سياسي تاريخ [[فلسطين (خطو)|فلسطين جي وسيع تاريخ]] سان ڳنڍيل آهي. جديد فلسطيني رياست جي قيام تائين پهچندڙ سياسي عمل خاص طور [[عثماني سلطنت]] جي آخري دور، [[برطانوي مينڊيٽ فلسطين]]، فلسطيني ۽ صهيوني قومپرستيءَ جي اڀار، 1948ع جي جنگ، 1967ع جي جنگ، [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] جي قيام، 1988ع جي آزاديءَ جي اعلان ۽ [[اوسلو ٺاهه|اوسلو ٺاهن]] سان لاڳاپيل رهيو آهي. === عثماني دور جي پڄاڻي ۽ فلسطيني قومپرستي === {{مک مضمون|عثماني فلسطين|فلسطيني قومپرستي}} اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. مقامي شهري اشرافيه ۽ بااثر خاندانن جا ڪيترائي فرد عثماني انتظاميا سان ڳنڍيل هئا، پر سلطنت جي آخري ڏهاڪن دوران [[عرب قومپرستي]] ۽ مقامي فلسطيني سياسي سڃاڻپ پڻ آهستي آهستي مضبوط ٿيڻ لڳي. [[نوجوان ترڪ تحريڪ]]، عثماني سلطنت جي مرڪزي پاليسين ۽ عرب علائقن ۾ وڌندڙ سياسي سرگرميءَ انهن تبديلين تي اثر وڌو. ساڳئي دور ۾ يورپ ۾ [[صهيونيت|صهيوني تحريڪ]] جي اڀار ۽ فلسطين ۾ يهودي آبادڪاريءَ جي واڌ مقامي سياسي حالتن تي اهم اثر وڌو. صهيوني تحريڪ جو بنيادي مقصد فلسطين ۾ يهودين لاءِ قومي وطن قائم ڪرڻ هو. عثماني سلطان [[عبدالحميد ٻيون]] جي دور ۾ صهيوني اڳواڻن جون فلسطين ۾ وڏي پيماني تي زمين ۽ سياسي حق حاصل ڪرڻ جون ڪجهه ڪوششون عثماني حڪومت طرفان قبول نه ڪيون ويون. [[پهرين عالمي جنگ]] دوران عثماني حڪمراني ڪمزور ٿي وئي. 1917ع ۾ برطانوي فوجن [[يروشلم]] تي قبضو ڪيو ۽ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين فلسطين تي عثماني حڪمراني ختم ٿي وئي. ساڳئي سال برطانوي حڪومت [[بالفور اعلان]] جاري ڪيو، جنهن ۾ فلسطين ۾ يهودي ماڻهن لاءِ "قومي گهر" قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي وئي، جڏهن تہ اتي موجود غير يهودي آباديءَ جي شهري ۽ مذهبي حقن کي نقصان نه پهچائڻ جو ذڪر پڻ ڪيو ويو. === برطانوي مينڊيٽ === {{ Main|برطانوي مينڊيٽ فلسطين}} [[فائل:Map of Mandatory Palestine in 1946 with districts cities and towns.svg|thumb|برطانوي مينڊيٽ هيٺ فلسطين جو نقشو، 1946ع؛ ضلعن، شهرن ۽ وسندين سميت.]] پهرين عالمي جنگ کان پوءِ فلسطين برطانوي انتظام هيٺ آيو. 1922ع ۾ [[قومن جي انجمن]] برطانيا لاءِ فلسطين جي مينڊيٽ جي منظوري ڏني. مينڊيٽ واري دور ۾ يهودي لڏپلاڻ، زمين جي ملڪيت، سياسي نمائندگي ۽ فلسطين جي مستقبل بابت عرب ۽ يهودي برادرين وچ ۾ اختلاف تيزيءَ سان وڌيا. 1920ع ۽ 1921ع ۾ عربن ۽ يهودين وچ ۾ تشدد جا واقعا پيش آيا، جڏهن تہ 1929ع ۾ [[1929ع جا فلسطيني فساد|وڏي پيماني تي فساد]] ٿيا. انهن واقعن ۾ مذهبي ماڳن، خاص طور يروشلم ۾ [[اولهندي ڀت]] ۽ [[حرم شريف]] سان لاڳاپيل تڪرار پڻ اهم عنصر هئا. 1936ع کان 1939ع تائين [[1936–1939ع فلسطيني عرب بغاوت|فلسطيني عرب بغاوت]] ٿي. بغاوت ڪندڙن برطانوي حڪمراني، يهودي لڏپلاڻ ۽ زمين جي منتقليءَ جي مخالفت ڪئي ۽ فلسطيني عربن لاءِ سياسي خودمختياريءَ جو مطالبو ڪيو. برطانوي حڪومت فوجي ڪارروائين ۽ ٻين قدمن وسيلي بغاوت کي دٻايو. 1939ع ۾ برطانوي حڪومت [[1939ع جو اڇو ڪتاب]] جاري ڪيو، جنهن يهودي لڏپلاڻ تي حدون مقرر ڪيون ۽ ڏهن سالن اندر هڪ آزاد فلسطيني رياست قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو. صهيوني قيادت ان پاليسيءَ جي سخت مخالفت ڪئي، خاص طور ان وقت جڏهن يورپ ۾ يهودين تي ظلم وڌي رهيو هو. [[ٻي عالمي جنگ]] ۽ [[هولوڪاسٽ]] کان پوءِ فلسطين ڏانهن يهودي لڏپلاڻ جو سوال وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويو. برطانوي لڏپلاڻ وارين پابندين خلاف صهيوني هٿياربند تنظيمن، جن ۾ [[ارگون]] ۽ [[ليهي]] شامل هيون، برطانوي انتظاميا ۽ فوجي هدفن خلاف حملا ڪيا. 1946ع ۾ ارگون طرفان [[ڪنگ ڊيوڊ هوٽل بم ڌماڪو|ڪنگ ڊيوڊ هوٽل تي بم حملي]] ۾ 91 ماڻهو مارجي ويا. === گڏيل قومن جو ورهاڱي وارو منصوبو === {{مک مضمون|گڏيل قومن جو فلسطين ورهاڱي وارو منصوبو}} [[فائل:UN Partition Plan For Palestine 1947.svg|thumb|1947ع ۾ گڏيل قومن طرفان تجويز ڪيل فلسطين جي ورهاڱي جو منصوبو.]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ برطانيا فلسطين جو مسئلو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ڏانهن منتقل ڪيو. 29 نومبر 1947ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي قرارداد 181|قرارداد 181]] منظور ڪئي. ان ۾ برطانوي مينڊيٽ فلسطين کي هڪ عرب رياست ۽ هڪ يهودي رياست ۾ ورهائڻ ۽ يروشلم کي هڪ خاص بين الاقوامي انتظام هيٺ رکڻ جي سفارش ڪئي وئي. يهودي ايجنسيءَ جي قيادت ورهاڱي واري منصوبي کي قبول ڪيو، جڏهن تہ فلسطيني عرب قيادت ۽ عرب ملڪن ان کي رد ڪيو. قرارداد کان پوءِ مينڊيٽ فلسطين ۾ فلسطيني عربن ۽ يهودي قوتن وچ ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا 1948ع جي وسيع فلسطين جنگ جو پهريون مرحلو بڻجي وئي. === 1948ع جي جنگ ۽ نڪبه === {{مک مضمون|1948ع جي فلسطين جنگ|نڪبه}} [[فائل:Palestinian refugees 1948.jpg|thumb|1948ع جي فلسطين جنگ دوران بي گهر ٿيل فلسطيني پناهگير.]] 14 مئي 1948ع تي، برطانوي مينڊيٽ جي خاتمي کان ٿورو اڳ، [[ڊيوڊ بن گوريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ يهودي قيادت [[اسرائيل جي آزاديءَ جو اعلان|رياست اسرائيل جي قيام جو اعلان]] ڪيو. فلسطيني عرب قيادت ساڳئي وقت الڳ فلسطيني رياست قائم نه ڪئي. ايندڙ ڏينهن مصر، اردن، شام، عراق ۽ ٻين عرب قوتن جي جنگ ۾ داخلا سان تڪرار [[1948ع جي عرب-اسرائيل جنگ]] ۾ تبديل ٿي ويو. جنگ دوران اسرائيل انهن علائقن تي پڻ ڪنٽرول حاصل ڪيو جيڪي گڏيل قومن جي ورهاڱي واري منصوبي تحت تجويز ڪيل عرب رياست لاءِ رکيا ويا هئا. جنگ جي نتيجي ۾ لکين فلسطيني پنهنجن گهرن مان ڀڄڻ يا بي دخل ٿيڻ تي مجبور ٿيا. فلسطيني تاريخ ۽ قومي يادگيريءَ ۾ ان وڏي پيماني واري بي دخلي، ڳوٺن جي تباهي ۽ سماجي ڀڃ ڊاهه کي '''[[نڪبه]]'''، يعني "آفت"، چيو وڃي ٿو. جنگ جي پڄاڻيءَ کان پوءِ [[غزه پٽي]] مصري انتظام هيٺ آئي، جڏهن تہ [[اولهه ڪنارو]] ۽ [[اوڀر يروشلم]] [[اردن]] جي قبضي هيٺ آيا. اردن 1950ع ۾ اولهه ڪناري کي پنهنجي رياست ۾ ضم ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جنهن کي عالمي سطح تي محدود سڃاڻپ حاصل ٿي. === آل فلسطين حڪومت === {{مک مضمون|آل فلسطين حڪومت}} [[عرب ليگ]] جي حمايت سان سيپٽمبر 1948ع ۾ غزه ۾ '''آل فلسطين حڪومت''' قائم ڪئي وئي، جنهن نظرياتي طور اڳوڻي مينڊيٽ فلسطين جي سموري علائقي تي اختيار جي دعويٰ ڪئي، پر عملي طور ان جو اثر غزه تائين محدود رهيو. مصر ان حڪومت جي حمايت ڪئي، جڏهن تہ اردن ان کي تسليم نه ڪيو. وقت سان حڪومت جو سياسي ڪردار گهٽجندو ويو ۽ مصر 1959ع ۾ ان کي ختم ڪري ڇڏيو. === فلسطيني قومي تحريڪ ۽ پي ايل او === {{مک مضمون|فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن}} 1948ع کان پوءِ فلسطيني قومي تحريڪ مختلف سياسي ۽ هٿياربند تنظيمن جي صورت ۾ ٻيهر منظم ٿيڻ لڳي. 1964ع ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] قائم ڪئي وئي. تنظيم جو مقصد فلسطيني قومي نمائندگي ۽ فلسطين بابت سياسي جدوجهد کي منظم ڪرڻ هو. ان دور جي فلسطيني قومي منشور ۾ فلسطين کي اڳوڻي برطانوي مينڊيٽ جي علائقي جي بنياد تي بيان ڪيو ويو هو. === 1967ع جي جنگ ۽ اسرائيلي قبضو === {{مک مضمون|ڇهن ڏينهن واري جنگ|اسرائيل جو فلسطيني علائقن تي قبضو}} [[فائل:Oslo II Accord map of Area A and B.jpg|thumb|[[اوسلو ٻيو ٺاهه|اوسلو ٻئي ٺاهه]] کان پوءِ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۾ فلسطيني انتظام هيٺ ايراضيون الف ۽ ب.]] [[فائل:Palestinian controlled areas (zones A and B, C hatched) in its region.svg|thumb|[[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۾ اوسلو ٺاهن موجب ايراضيون الف ۽ ب، جڏهن تہ ايراضي ج ليڪدار نموني سان ڏيکاريل آهي.]] جون 1967ع ۾ [[ڇهن ڏينهن واري جنگ]] دوران اسرائيل مصر، اردن ۽ شام سان جنگ ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ اسرائيل اردن کان [[اولهه ڪنارو]] ۽ [[اوڀر يروشلم]]، مصر کان [[غزه پٽي]] ۽ [[سينا ٻيٽ نما]]، ۽ شام کان [[گولان جون اوچايون]] پنهنجي قبضي هيٺ آنديون. 1967ع کان پوءِ اسرائيل اولهه ڪناري، اوڀر يروشلم ۽ غزه ۾ فوجي انتظام قائم ڪيو ۽ بعد ۾ اولهه ڪناري ۽ اوڀر يروشلم ۾ [[اسرائيلي آباديون|اسرائيلي آباديون]] قائم ٿيڻ لڳيون. انهن علائقن جي قانوني حيثيت، آبادين ۽ قبضي بابت سوال ان کان پوءِ اسرائيلي-فلسطيني تڪرار جا مرڪزي مسئلا رهيا آهن. 1967ع جي جنگ کان پوءِ پي ايل او جون سرگرميون وڌيڪ خودمختيار فلسطيني سياسي ۽ هٿياربند تحريڪ جي صورت اختيار ڪرڻ لڳيون. تنظيم جو مرڪز پهرين اردن ۽، 1970–1971ع جي [[ڪارو سيپٽمبر]] واري تڪرار کان پوءِ، وڏي حد تائين [[لبنان]] منتقل ٿيو. === پي ايل او جي بين الاقوامي حيثيت === 1970ع واري ڏهاڪي تائين [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] فلسطيني قومي تحريڪ جي مرڪزي سياسي تنظيم بڻجي چڪي هئي. آڪٽوبر 1974ع ۾ [[عرب ليگ]] جي رباط سربراهي اجلاس پي ايل او کي فلسطيني عوام جو "واحد جائز نمائندو" تسليم ڪيو. ساڳئي سال گڏيل قومن ۾ پڻ پي ايل او جي حيثيت وڌي. نومبر 1974ع ۾ [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] پي ايل او کي مبصر حيثيت ڏني، جنهن کان پوءِ تنظيم فلسطين جي مسئلي سان لاڳاپيل گڏيل قومن جي ڪارروائين ۾ مبصر طور حصو وٺڻ لڳي. 1978ع جي [[ڪيمپ ڊيوڊ ٺاهه|ڪيمپ ڊيوڊ ٺاهن]] ۽ 1979ع جي مصر-اسرائيل امن معاهدي کان پوءِ مصر غزه پٽي تي پنهنجي اڳوڻي دعويٰ کي اڳتي نه وڌايو. جولاءِ 1988ع ۾ اردن اولهه ڪناري سان پنهنجا انتظامي ۽ قانوني لاڳاپا ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جڏهن تہ يروشلم جي اسلامي مقدس ماڳن تي هاشمي سرپرستيءَ جو ڪردار برقرار رهيو. === پهرين انتفاضا === {{مک مضمون|پهرين انتفاضا}} [[فائل:Intifada in Gaza Strip, 1987 III Dan Hadani Archive.jpg|thumb|21 ڊسمبر 1987ع تي [[پهرين انتفاضا]] دوران اسرائيلي قبضي هيٺ [[غزه پٽي]] ۾ فلسطيني مظاهرو.]] [[فائل:Intifada in Gaza Strip (FL45884553).jpg|thumb|[[پهرين انتفاضا]] دوران [[غزه پٽي]] ۾ فلسطيني عورتون ۽ ٻار هڪ احتجاجي مارچ ۾، 21 ڊسمبر 1987ع.]] ڊسمبر 1987ع ۾ غزه پٽي ۽ اولهه ڪناري ۾ اسرائيلي قبضي خلاف وڏي عوامي بغاوت شروع ٿي، جيڪا '''[[پهرين انتفاضا]]''' جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ مظاهرا، هڙتالون، بائيڪاٽ، شهري نافرماني ۽ اسرائيلي فوج سان جهڙپون شامل هيون. انتفاضا فلسطيني قومي جدوجهد جو مرڪز ٻاهرين پي ايل او قيادت سان گڏ قبضي هيٺ علائقن اندر موجود فلسطيني سماج ڏانهن پڻ منتقل ڪيو. === رياست فلسطين جو اعلان === {{مک مضمون|فلسطين جي آزاديءَ جو اعلان}} 15 نومبر 1988ع تي [[الجزائر]] ۾ [[فلسطيني قومي ڪائونسل]] '''[[فلسطين جي آزاديءَ جو اعلان]]''' منظور ڪندي '''رياست فلسطين''' جي قيام جو اعلان ڪيو. اعلان [[ياسر عرفات]] پڙهي ٻڌايو. ان کان پوءِ ڪيترن ملڪن نئين اعلان ڪيل فلسطيني رياست کي سفارتي طور تسليم ڪيو. 15 ڊسمبر 1988ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي قرارداد 43/177 ذريعي فلسطين جي رياست جي اعلان کي تسليم ڪيو ۽ گڏيل قومن جي نظام ۾ "فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن" بدران '''"فلسطين"''' جو نالو استعمال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جڏهن تہ پي ايل او جي اڳوڻي مبصر حيثيت ۽ ڪمن کي برقرار رکيو ويو. 1988ع واري سياسي تبديليءَ سان فلسطيني قيادت گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قراردادن 242 ۽ 338 تي ٻڌل سياسي حل ڏانهن پڻ وڌي. ان عمل کي عام طور فلسطيني قومي تحريڪ جي ٻن رياستن واري حل ڏانهن تدريجي تبديليءَ جي اهم مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. === اوسلو ٺاهه ۽ فلسطيني قومي اختياري === {{مک مضمون|اوسلو ٺاهه|فلسطيني قومي اختياري}} [[فائل:Bill Clinton, Yitzhak Rabin, Yasser Arafat at the White House 1993-09-13.jpg|thumb|1993ع ۾ [[بل ڪلنٽن]]، [[اسحاق رابن]] ۽ [[ياسر عرفات]] اوسلو ٺاهه جي تقريب دوران.]] 1993ع ۾ اسرائيل ۽ پي ايل او وچ ۾ [[اوسلو ٺاهه|اوسلو عمل]] شروع ٿيو. باهمي سڃاڻپ جي خطن ۾ پي ايل او اسرائيل جي امن ۽ سلامتيءَ سان وجود جي حق کي تسليم ڪيو، گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قراردادن 242 ۽ 338 کي قبول ڪيو ۽ دهشتگردي ۽ ٻين تشدد جي ڪاررواين کي رد ڪرڻ جو اعلان ڪيو. اسرائيل، موٽ ۾، پي ايل او کي فلسطيني عوام جي نمائندي طور تسليم ڪيو ۽ ان سان ڳالهين تي رضامند ٿيو. 1994ع ۾ اوسلو ٺاهن جي نتيجي ۾ '''[[فلسطيني قومي اختياري]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن کي اولهه ڪناري ۽ غزه پٽي جي ڪجهه حصن ۾ عبوري انتظامي اختيار ڏنا ويا. [[اوسلو ٻيون ٺاهه]] تحت اولهه ڪناري کي انتظامي طور ٽن قسمن جي علائقن ۾ ورهايو ويو: * '''[[ايراضي الف]]''' — فلسطيني اختياريءَ کي شهري ۽ اندروني سلامتيءَ جا وسيع اختيار؛ * '''[[ايراضي ب]]''' — فلسطيني شهري انتظام، جڏهن تہ سلامتيءَ جا اختيار ورهايل؛ * '''[[ايراضي ج]]''' — اسرائيلي انتظام ۽ سلامتيءَ جي ڪنٽرول هيٺ. اهي بندوبست عبوري نوعيت جا هئا ۽ مستقل حيثيت بابت ڳالهين ذريعي سرحدن، يروشلم، آبادين، پناهگيرن ۽ سلامتيءَ سميت بنيادي مسئلن کي بعد ۾ حل ڪرڻو هو. == جاگرافي == {{مک مضمون|فلسطين جي جاگرافي}} [[فائل:Map of Mandatory Palestine in 1946 with major cities (in Arabic).svg|thumb|برطانوي مينڊيٽ هيٺ فلسطين جو نقشو، 1946ع.]] [[فائل:Gerizim.jpg|thumb|[[نابلس]] کان نظر ايندڙ [[جبل جرزيم]]، جيڪو [[سامري ماڻهو|سامرين]] جو سڀ کان مقدس ماڳ آهي؛ تصوير لڳ ڀڳ 1900ع جي آهي.]] رياست فلسطين طرفان دعويٰ ڪيل علائقا، جن کي مجموعي طور [[فلسطيني علائقا]] چيو وڃي ٿو، [[وچ اوڀر]] جي [[شام (خطو)|ڏاکڻي شام]] واري علائقي ۾ واقع آهن. فلسطين، [[اسرائيل]]، [[اردن]]، [[لبنان]]، [[عراق]] ۽ [[شام]] سان گڏ [[زرخيز هلال]] جو حصو آهي. [[غزه پٽي]] جي اولهه ۾ [[رومي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[مصر]] ۽ اتر توڙي اوڀر ۾ اسرائيل واقع آهي. [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي اوڀر ۾ اردن، جڏهن تہ اتر، ڏکڻ ۽ اولهه ۾ اسرائيل واقع آهي. فلسطين جون سامونڊي حدون اسرائيل، مصر ۽ [[قبرص]] سان ملن ٿيون. اهڙيءَ طرح رياست فلسطين طرفان دعويٰ ڪيل علائقو ٻن جاگرافيائي طور الڳ حصن، اولهه ڪناري ۽ غزه پٽي، تي مشتمل آهي، جن جي وچ ۾ اسرائيل واقع هجڻ سبب ٻنهي جي پاڻ ۾ ڪا زميني سرحد ناهي.<ref name="BBCrecognition">{{cite news |last=Adams |first=Paul |title=What does recognising a Palestinian state mean? |work=BBC |date=22 سيپٽمبر 2025 |access-date=5 اپريل 2026}}</ref> گڏيل طور اهي علائقا زميني ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جي لڳ ڀڳ 163هين وڏي ملڪ جيتري ايراضي رکن ٿا.<ref name="UNdata">{{cite web |title=UNdata: Country profile: State of Palestine |publisher=گڏيل قومون |access-date=26 اپريل 2020}}</ref> فلسطين جي زميني ماحول ۾ ٽي اهم [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطا]] ملن ٿا: '''اوڀر رومي سمنڊ جا مخروطي، سخت پنن وارا ۽ ويڪرن پنن وارا ٻيلا'''، '''عربي ريگستان''' ۽ '''ميسوپوٽيميائي جهڙٻوٽن وارو ريگستان'''.<ref name="Dinerstein2017">{{cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |display-authors=etal |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |year=2017 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmc=5451287 |pmid=28608869}}</ref> فلسطين کي ڪيترن ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. غزه پٽي ۾ [[ريگستانيت]]، مٺي پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ جو وڌڻ، گندي پاڻيءَ جي نيڪال ۽ صفائيءَ جا مسئلا، پاڻيءَ مان پکڙجندڙ بيماريون، زمين جي زرخيز پرت جي بگاڙ ۽ زيرزمين پاڻيءَ جي ذخيرن جي گهٽتائي ۽ آلودگي اهم مسئلن ۾ شامل آهن. اولهه ڪناري ۾ پڻ انهن مان ڪيترائي مسئلا موجود آهن؛ اتي مٺي پاڻيءَ جا وسيلا غزه جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهن، پر پاڻيءَ تائين پهچ ۽ ان جي ورڇ اسرائيلي-فلسطيني تڪرار سان لاڳاپيل اهم مسئلن مان آهي.<ref>{{cite web |title=Search |publisher=الحق |website=alhaq.org |access-date=26 اپريل 2020}}</ref> === آبهوا === {{مک مضمون|فلسطين جي آبهوا}} [[فائل:Wadiqelt.JPG|thumb|[[وادي قلط]] جو [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۾ خشڪ جبلائي منظر؛ هي علائقو رومي سمنڊ واري آبهوا ۽ [[يهودا ريگستان]] جي خشڪ آبهوا جي وچ واري عبوري خطي ۾ واقع آهي.]] [[فائل:Wadi Qelt - canyon.jpg|thumb|[[وادي قلط]] جي گھاٽي، [[يهودا ريگستان]]، [[اولهه ڪنارو]].]] فلسطين ريگستان جي ڪناري تي [[نيم استوائي آبهوا|نيم استوائي]] رومي سمنڊ واري علائقي ۾ واقع آهي، جتي عام طور اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا ٿڌڙا ۽ برساتي ٿين ٿا.<ref name="McCown1927">{{cite journal |last=McCown |first=Chester C. |title=Climate and Religion in Palestine |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religion_1927-10_7_5-6/page/520 |journal=The Journal of Religion |volume=7 |issue=5/6 |pages=520–539 |year=1927 |publisher=University of Chicago Press |issn=0022-4189}}</ref> اولهه ڪناري جي گهڻي ڀاڱي ۾ [[رومي سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي. مٿانهين جبلائي علائقن ۾ گرمي پد هيٺاهين علائقن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي ٿو. اولهه ڪناري جي اوڀر واري حصي ۾ [[يهودا ريگستان]] جو وڏو حصو ۽ [[مردار سمنڊ]] جو اولهندو ڪنارو شامل آهن، جتي آبهوا وڌيڪ گرم ۽ خشڪ آهي. غزه پٽي جي وچين ۽ ڏاکڻين حصن ۾ [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب گرم نيم خشڪ آبهوا (''BSh'') ملي ٿي، جڏهن تہ اترئين حصي ۾ خشڪ اونهاري واري معتدل رومي سمنڊ جي آبهوا (''Csa'') ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref name="Ajjur2021">{{cite journal |last1=Ajjur |first1=Salah Basem |last2=Al-Ghamdi |first2=Sami G. |title=Variation in Seasonal Precipitation over Gaza (Palestine) and Its Sensitivity to Teleconnection Patterns |journal=Water |volume=13 |issue=5 |page=667 |year=2021 |doi=10.3390/w13050667}}</ref> سامونڊي ڪناري ۽ جبلائي علائقن ۾ سالياني برسات جو مقدار هنڌ جي لحاظ کان گهڻو مختلف آهي، جڏهن تہ غزه ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 16 انچ (410 ملي ميٽر) ٻڌائي وئي آهي.<ref name="McCown1927"/> فلسطين جو عالمي [[گرين هائوس گيس]] اخراج ۾ حصو تمام گهٽ هجڻ باوجود، اهو [[آبهوا جي تبديلي]] جي اثرن لاءِ حساس علائقن مان هڪ آهي. پاڻيءَ جي محدود دستيابي، زمين جي بگاڙ، وڌندڙ گرمي پد، برسات جي غيريقيني صورتحال، محدود مالي وسيلا ۽ قدرتي وسيلن تي محدود انتظامي اختيار آبهوا جي تبديليءَ سان موافقت کي وڌيڪ ڏکيو بڻائين ٿا.<ref name="UNEnvironmentPalestine">{{cite web |title=Fact Sheet on Environment in Palestine |publisher=گڏيل قومون فلسطين |website=palestine.un.org |access-date=16 سيپٽمبر 2026}}</ref> === حياتياتي گوناگونيت === {{مک مضمون|اسرائيل ۽ فلسطين جي حياتياتي گوناگونيت}} [[فائل:Jordan River - Dead Sea.png|thumb|[[اردن درياهه]] جو [[مردار سمنڊ]] ڏانهن وهڪرو]] [[فائل:The Jordan River near the Dead Sea.JPG|thumb|[[مردار سمنڊ]] ڀرسان [[اردن درياهه]]؛ درياهه ۽ ان جي ماٿري خطي جي اهم آبي ۽ ماحولياتي نظامن مان آهن.]] فلسطين آفريڪا ۽ يوريشيا جي وچ واري حياتياتي ۽ جاگرافيائي سنگم تي واقع آهي. ان جي ارضياتي تاريخ، مختلف اوچائين ۽ آبهوا جي ڪري هتي نباتات ۽ حيوانات جي نمايان گوناگونيت ملي ٿي. فلسطين کي پنج اهم ماحولياتي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي: '''مرڪزي مٿانهان علائقا، نيم سامونڊي علائقو، اوڀرندا لاهيون، اردن شگاف ماٿري ۽ سامونڊي علائقا'''. نباتاتي جاگرافيءَ جي لحاظ کان پڻ پنج علائقا سڃاتا ويا آهن: '''سامونڊي، رومي سمنڊي، ايراني-توراني، صحارا-عربي ۽ سوڊاني/ايٿوپيائي'''.<ref name="Qumsiyeh2021">{{cite book |last1=Qumsiyeh |first1=Mazin B. |last2=Abusarhan |first2=Mohammed A. |chapter=Biodiversity and Environmental Conservation in Palestine |editor-last1=Öztürk |editor-first1=Münir |editor-last2=Altay |editor-first2=Volkan |editor-last3=Efe |editor-first3=Recep |title=Biodiversity, Conservation and Sustainability in Asia |volume=1 |publisher=Springer International Publishing |place=Cham |year=2021 |pages=1–22 |doi=10.1007/978-3-030-59928-7_1 |isbn=978-3-030-59928-7}}</ref> قبضي هيٺ فلسطيني علائقن ۾ پکين جون گهٽ ۾ گهٽ '''373 جنسون''' درج ڪيون ويون آهن، جيڪي 23 سلسلن، 69 خاندانن، 21 ذيلي خاندانن ۽ 172 نسلن سان تعلق رکن ٿيون.<ref name="Qumsiyeh2021"/> فلسطين جو مقام آفريڪا، ايشيا ۽ يورپ وچ ۾ پکين جي اهم لڏپلاڻ واري رستي تي هجڻ ڪري هتي مستقل ۽ موسمي پکين جي وڏي گوناگونيت ملي ٿي. فلسطين جي نسبتاً موافق آبهوا، پاڻيءَ جي تاريخي وسيلن ۽ حياتياتي گوناگونيت انساني آبادڪاريءَ جي قديم تاريخ سان پڻ لاڳاپيل آهي. هن وسيع خطي ۾ شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ تي دارومدار رکندڙ ابتدائي انساني برادرين کان زراعت، چوپائي مال پالڻ ۽ مستقل وسندين ڏانهن تبديلي انساني تاريخ جي اهم مرحلن مان هئي.<ref name="Qumsiyeh2021"/> [[فائل:Dead Sea by David Shankbone.jpg|thumb|[[مردار سمنڊ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو خشڪ ماحول؛ پاڻيءَ جي گهٽتائي ۽ ماحولياتي تبديليون هن علائقي لاءِ اهم مسئلا آهن.]] فلسطين جي حياتياتي گوناگونيت کي رهائشي ماڳن جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ، ريگستانيت، شهري توسيع، صنعتي آلودگي، گندي پاڻي، زمين جي استعمال ۾ تبديلي ۽ جاري اسرائيلي آبادڪاريءَ سبب شديد دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. هڪ مطالعي موجب فلسطيني اختيارين طرفان مقرر ڪيل محفوظ قدرتي علائقن جو لڳ ڀڳ '''81 سيڪڙو''' اولهه ڪناري جي [[ايراضي ج]] ۾ واقع آهي، جيڪا اوسلو ٺاهن هيٺ اسرائيلي انتظامي ۽ سلامتي ڪنٽرول هيٺ آهي.<ref name="Qumsiyeh2021"/> [[اردن درياهه]] جي پاڻيءَ جي وهڪري ۾ پڻ گذريل ڏهاڪن دوران تمام وڏي گهٽتائي آئي آهي. هڪ علمي جائزي موجب ان جو تاريخي ساليانو وهڪرو لڳ ڀڳ 1,250 ملين مڪعب ميٽر مان گهٽجي 20 ملين مڪعب ميٽر کان بہ گهٽ ٿي ويو آهي. آبادين جي توسيع، فوجي علائقن جي حدبندي، گندي پاڻيءَ جي نيڪال، زمين جي استعمال ۾ تبديلي ۽ پاڻيءَ جي وسيلن تي وڌندڙ دٻاءَ قدرتي رهائشي ماڳن کي ٽڪرن ۾ ورهائڻ ۽ مقامي ماحولياتي نظامن کي متاثر ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref name="Qumsiyeh2021"/> == حڪومت ۽ سياست == {{مک مضمون|فلسطين جي حڪومت|فلسطين ۾ چونڊون}} {{پڻ ڏسو|فلسطيني قومي اختياري جي سياست|فلسطين آزادي تنظيم جي سياست}} [[فائل:PLC buildibg (cropped).jpg|thumb|[[رام الله]] ۾ [[فلسطيني قانون ساز ڪائونسل]] جي عمارت.]] [[فائل:Palestinian Legislative Council (Palestinian parliament), Ramallah, West Bank.jpg|thumb|[[رام الله]] ۾ [[فلسطيني قانون ساز ڪائونسل]]، فلسطيني پارليامينٽ جو قانون ساز ادارو.]] فلسطين ۾ [[وحداني رياست|وحداني]] ۽ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]] حڪومتي نظام آهي.<ref>{{cite web |title=Unitary States |website=juri-globe.ca |access-date=2 مئي 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Square Pegs and Round Holes: The Story of the Palestinian Political System |publisher=École de droit |access-date=1 جولاءِ 2024}}</ref> فلسطيني سياسي ۽ حڪومتي ڍانچي ۾ [[فلسطين آزادي تنظيم]] ۽ [[فلسطيني قومي اختياري]] سان لاڳاپيل ادارا شامل آهن، پر ٻنهي جي آئيني ۽ اداري حيثيت هڪجهڙي ناهي. فلسطين آزادي تنظيم سان لاڳاپيل رياستي ادارن ۾ [[فلسطين جو صدر|رياست فلسطين جو صدر]]، [[فلسطيني قومي ڪائونسل]]، [[فلسطيني مرڪزي ڪائونسل]] ۽ [[فلسطين آزادي تنظيم جي انتظامي ڪاميٽي|فلسطين آزادي تنظيم جي انتظامي ڪاميٽي]] شامل آهن. رياست فلسطين جي صدر جي چونڊ فلسطيني مرڪزي ڪائونسل سان لاڳاپيل طريقيڪار تحت ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ انتظامي ڪاميٽي تاريخي طور جلاوطن حڪومت جهڙا ڪم سرانجام ڏيندي ۽ فلسطين جي وسيع پرڏيهي لاڳاپن جي نيٽ ورڪ جي نمائندگي ڪندي رهي آهي.<ref>{{cite book |last=Sayigh |first=Yezid |title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993 |publisher=Oxford University Press |year=1999 |page=624 |isbn=978-0-19-829643-0}}</ref> انهن ادارن کي [[فلسطيني قومي اختياري جو صدر|فلسطيني قومي اختياري جي صدر]]، [[فلسطيني قانون ساز ڪائونسل]] ۽ فلسطيني قومي اختياري جي وزيرن واري ڪابينا کان ڌار سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ اهي ادارا فلسطيني قومي اختياري سان لاڳاپيل آهن. رياست فلسطين جو بنيادي باني دستاويز [[فلسطيني آزاديءَ جو اعلان]] آهي، جڏهن تہ [[فلسطيني قومي منشور]] فلسطين آزادي تنظيم ۽ [[فلسطين جو بنيادي قانون|فلسطيني بنيادي قانون]] فلسطيني قومي اختياري جي آئيني ڍانچي سان لاڳاپيل الڳ دستاويز آهن. [[فتح (فلسطيني سياسي جماعت)|فتح]] ۽ [[حماس]] فلسطيني سياست جون ٻه اهم ڌريون آهن. 2007ع کان پوءِ فلسطيني انتظام عملي طور ٻن الڳ سياسي انتظامن ۾ ورهايل رهيو: اولهه ڪناري جي حصن ۾ فتح جي اڳواڻيءَ هيٺ فلسطيني قومي اختياري، جڏهن تہ [[غزه پٽي]] تي حماس جو عملي انتظام رهيو آهي. فلسطيني قيادت [[اوڀر يروشلم]] کي رياست فلسطين جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏئي ٿي، جڏهن تہ فلسطيني قومي اختياري جا اهم حڪومتي ادارا عملي طور [[رام الله]] ۾ قائم آهن. === انتظامي ورهاست === {{مک مضمون|فلسطين جون محافظائون}} {{پڻ ڏسو|فلسطيني علائقا}} [[فائل:Palestine governorates.png|thumb|فلسطين جون محافظائون.]] رياست فلسطين انتظامي طور '''16 محافظائن''' ۾ ورهايل آهي، جن مان 11 [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۽ 5 [[غزه پٽي]] ۾ آهن. [[اوسلو ٻيون ٺاهه|اوسلو ٻئي ٺاهه]] تحت اولهه ڪناري کي انتظامي لحاظ کان [[ايراضي الف]]، [[ايراضي ب]] ۽ [[ايراضي ج]] ۾ ورهايو ويو. ايراضي الف اولهه ڪناري جي لڳ ڀڳ 18 سيڪڙو ايراضي تي مشتمل آهي ۽ فلسطيني انتظام هيٺ آهي. ايراضي ب لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو تي مشتمل آهي، جتي شهري انتظام فلسطيني اختيارين وٽ ۽ سلامتيءَ جو انتظام گڏيل اسرائيلي-فلسطيني بندوبست هيٺ رکيو ويو.<ref name="AreaC">{{cite news |last=Zahriyeh |first=Ehab |title=Maps: The occupation of the West Bank |publisher=Al Jazeera Media Network |date=4 جولاءِ 2014 |access-date=8 آگسٽ 2014}}</ref> [[ايراضي ج]]، اوڀر يروشلم کان سواءِ، اولهه ڪناري جي لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو ايراضي تي مشتمل آهي ۽ [[اسرائيلي شهري انتظاميا]] جي انتظام هيٺ آهي. اوسلو ٻئي ٺاهه تحت فلسطيني اختيارين کي اتي رهندڙ فلسطيني آباديءَ لاءِ تعليم ۽ صحت سميت ڪجهه شهري خدمتون مهيا ڪرڻ جون ذميواريون حاصل آهن.<ref>{{cite report |title=West Bank and Gaza – Area C and the Future of the Palestinian Economy |publisher=World Bank Group |date=2 آڪٽوبر 2013 |page=4}}</ref> ايراضي ج جي زمين جي وڏي حصي تي فلسطيني تعمير ۽ ترقيءَ لاءِ پابنديون لاڳو آهن ۽ علائقي جي حيثيت اسرائيلي-فلسطيني تڪرار ۽ ڳالهين جو اهم موضوع رهي آهي.<ref>{{cite web |title=The Struggle over Area C: Change Direction toward a Space for Understanding with the Palestinian Authority |website=inss.org.il |date=23 آگسٽ 2023 |access-date=14 نومبر 2023}}</ref> 2025ع جي رپورٽن موجب قبضي هيٺ اولهه ڪناري، اوڀر يروشلم سميت، ۾ 750,000 کان وڌيڪ اسرائيلي آبادڪار 147 کان وڌيڪ آبادين ۽ چوڪين ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite web |title=2025 Report on Israeli settlements in the occupied West Bank, including East Jerusalem |publisher=European External Action Service |year=2026 |access-date=16 سيپٽمبر 2026}}</ref> [[اوڀر يروشلم]] کي اسرائيل پنهنجي يروشلم ضلعي جي حصي طور سنڀالي ٿو، جڏهن تہ رياست فلسطين ان کي [[يروشلم محافظا]] ۽ پنهنجي دعويٰ ڪيل گاديءَ جو حصو سمجهي ٿي. اسرائيل 1967ع کان پوءِ اوڀر يروشلم تي پنهنجا قانون، عدالتي اختيار ۽ انتظام لاڳو ڪيا ۽ 1980ع جي [[بنيادي قانون: يروشلم، اسرائيل جي گادي]] ۾ شهر جي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو؛ ان الحاق کي عالمي سطح تي وسيع سڃاڻپ حاصل ناهي. {| class="wikitable sortable" ! محافظا ! ايراضي (ڪلوميٽر²) ! آبادي ! آباديءَ جي گهاٽائي (في ڪلوميٽر²) ! انتظامي مرڪز |- | [[جنين محافظا]] || 583 || 311,231 || 533.8 || [[جنين]] |- | [[طوباس محافظا]] || 402 || 64,719 || 161.0 || [[طوباس]] |- | [[طولڪرم محافظا]] || 246 || 182,053 || 740.0 || [[طولڪرم]] |- | [[نابلس محافظا]] || 605 || 380,961 || 629.7 || [[نابلس]] |- | [[قلقيليا محافظا]] || 166 || 110,800 || 667.5 || [[قلقيليا]] |- | [[سلفيت محافظا]] || 204 || 70,727 || 346.7 || [[سلفيت]] |- | [[رام الله ۽ البيره محافظا]] || 855 || 348,110 || 407.1 || [[رام الله]] |- | [[اريحا محافظا]] || 593 || 52,154 || 87.9 || [[اريحا]] |- | [[يروشلم محافظا]] || 345 || 419,108<ref group="lower-alpha">يروشلم جا انگ اکر قبضي هيٺ اوڀر يروشلم ۽ اتي جي اسرائيلي آباديءَ کي پڻ شامل ڪن ٿا.</ref> || 1214.8 || [[يروشلم]] |- | [[بيت لحم محافظا]] || 659 || 216,114 || 327.9 || [[بيت لحم]] |- | [[الخليل محافظا]] || 997 || 706,508 || 708.6 || [[الخليل]] |- | [[اتر غزه محافظا]] || 61 || 362,772 || 5947.1 || [[جباليا]] |- | [[غزه محافظا]] || 74 || 625,824 || 8457.1 || [[غزه]] |- | [[دير البلح محافظا]] || 58 || 264,455 || 4559.6 || [[دير البلح]] |- | [[خان يونس محافظا]] || 108 || 341,393 || 3161.0 || [[خان يونس]] |- | [[رفح محافظا]] || 64 || 225,538 || 3524.0 || [[رفح]] |} === پرڏيهي لاڳاپا === {{مک مضمون|فلسطين جا پرڏيهي لاڳاپا}} {{پڻ ڏسو|فلسطين جون سفارتي نمائندگيون|فلسطين ۾ سفارتي نمائندگيون}} [[فائل:Diplomatic relations of State of Palestine.svg|thumb|رياست فلسطين سان سفارتي لاڳاپا رکندڙ ملڪ.]] بين الاقوامي سطح تي رياست فلسطين جي نمائندگي بنيادي طور [[فلسطين آزادي تنظيم]] ڪري ٿي. جيڪي ملڪ رياست فلسطين کي تسليم ڪن ٿا، انهن مان ڪيترن ۾ فلسطين سفارتخانا يا سفارتي نمائندگيون قائم ڪيون آهن. فلسطين آزادي تنظيم ۽ رياست فلسطين مختلف عالمي ادارن ۾ مڪمل رڪن، شريڪ رڪن يا مبصر جي حيثيت سان نمائندگي ڪن ٿا. 15 ڊسمبر 1988ع تي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] قرارداد 43/177 ذريعي نومبر 1988ع واري فلسطيني آزاديءَ جي اعلان کي تسليم ڪيو ۽ گڏيل قومن جي نظام ۾ ''فلسطين آزادي تنظيم'' بدران ''فلسطين'' جو نالو استعمال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 29 نومبر 2012ع تي جنرل اسيمبلي قرارداد 67/19 کي '''138 ووٽن جي حمايت، 9 مخالفت ۽ 41 غيرحاضر راءِ''' سان منظور ڪندي فلسطين جي حيثيت ''مبصر اداري'' مان وڌائي '''غير رڪن مبصر رياست''' ڪئي. ان کان پوءِ گڏيل قومن جي سرڪاري دستاويزن ۾ ''رياست فلسطين'' جو نالو استعمال ٿيڻ لڳو. [[سويڊن]] 2014ع ۾ رياست فلسطين کي تسليم ڪيو ۽ فيبروري 2015ع ۾ محمود عباس جي دوري دوران اسٽاڪ هوم ۾ فلسطيني سفارتخانو کوليو ويو. 2025ع دوران وڌيڪ يورپي ۽ ٻين ملڪن جي سڃاڻپ کان پوءِ يورپي يونين اندر فلسطين کي تسليم ڪندڙ ملڪن جو انگ پڻ وڌيو. [[پاڪستان]] سميت عرب ليگ ۽ اسلامي سهڪار تنظيم جا ڪيترائي ملڪ فلسطيني خودمختياري ۽ رياستي حيثيت جي حمايت ڪندا رهيا آهن. فلسطين [[عرب ليگ]] ۽ [[اسلامي سهڪار تنظيم]] سميت ڪيترن عالمي ۽ علائقائي ادارن ۾ شامل آهي. === گڏيل قومن ۾ حيثيت === {{مک مضمون|فلسطين ۽ گڏيل قومون}} [[فائل:Ceremony of the raising of the Flag of the State of Palestine.ogv|thumb|30 سيپٽمبر 2015ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي هيڊڪوارٽر ۾ [[فلسطين جو جهنڊو|رياست فلسطين جو جهنڊو]] چاڙهڻ جي تقريب.]] 29 نومبر 2012ع کان فلسطين گڏيل قومن ۾ '''غير رڪن مبصر رياست''' جي حيثيت رکي ٿو. قرارداد 67/19 کان پوءِ گڏيل قومن فلسطين کي ''رياست فلسطين'' جي نالي سان سرڪاري دستاويزن ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ۽ فلسطيني نمائندگيءَ کي '''گڏيل قومن ۾ رياست فلسطين جي مستقل مبصر مشن''' جي نالي سان سڃاتو ويو. 2015ع ۾ فلسطين ۽ [[پاڪ ڏسڻي|پاڪ ڏسڻي]] کي گڏيل قومن جي هيڊڪوارٽر تي پنهنجا جهنڊا ڦڙڪائڻ جي اجازت ڏيڻ بابت قرارداد جنرل اسيمبليءَ '''119 جي مقابلي ۾ 8 ووٽن''' سان منظور ڪئي، جڏهن تہ 45 ملڪن ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو. 30 سيپٽمبر 2015ع تي گڏيل قومن جي هيڊڪوارٽر تي پهريون ڀيرو فلسطيني جهنڊو ڦڙڪايو ويو. 2 اپريل 2024ع تي فلسطيني مستقل مبصر [[رياض منصور]] فلسطين جي مڪمل گڏيل قومن واري رڪنيت لاءِ 2011ع واري درخواست تي ٻيهر غور ڪرڻ جي درخواست ڪئي. 18 اپريل 2024ع تي سلامتي ڪائونسل ۾ رڪنيت جي سفارش واري مسودي جي حق ۾ 12 ووٽ پيا، ٻن ملڪن ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو ۽ [[آمريڪا]] مستقل رڪن جي حيثيت سان مخالفت ۾ ووٽ ڏئي [[ويٽو]] استعمال ڪيو، جنهن سبب قرارداد منظور نه ٿي سگهي. 10 مئي 2024ع تي جنرل اسيمبلي قرارداد ES-10/23 کي '''143 ووٽن جي حمايت، 9 مخالفت ۽ 25 غيرحاضر راءِ''' سان منظور ڪيو. قرارداد ۾ قرار ڏنو ويو تہ رياست فلسطين گڏيل قومن جي منشور جي آرٽيڪل 4 تحت رڪنيت لاءِ اهل آهي ۽ سلامتي ڪائونسل کي ان جي درخواست تي ٻيهر موافق غور ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي. قرارداد تحت سيپٽمبر 2024ع کان فلسطين کي جنرل اسيمبليءَ ۾ ڪيترائي اضافي شرڪتي حق مليا، جن ۾ رڪن ملڪن جي وچ ۾ ويهڻ، تجويزون ۽ ترميمون پيش ڪرڻ ۽ گڏيل قومن جي ڪانفرنسن ۾ وڌيڪ مڪمل نموني حصو وٺڻ شامل آهن. تنهن هوندي بہ فلسطين اڃا '''مڪمل رڪن ناهي''' ۽ جنرل اسيمبليءَ ۾ ووٽ ڏيڻ جو حق نٿو رکي. === حيثيت ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ === {{مک مضمون|فلسطين جي قانوني حيثيت|فلسطين جي بين الاقوامي سڃاڻپ}} [[فائل:Palestine recognition only.svg|thumb|upright=1.4| {{legend|#008000|رياست فلسطين کي تسليم ڪندڙ ملڪ}} {{legend|#cccccc|رياست فلسطين کي تسليم نہ ڪندڙ ملڪ}} ]] [[فلسطين آزادي تنظيم]] 15 نومبر 1988ع تي [[الجزائر]] ۾ [[فلسطيني آزاديءَ جو اعلان]] جاري ڪندي '''رياست فلسطين''' جي قيام جو اعلان ڪيو. فلسطين جي رياستي ۽ قانوني حيثيت بابت عالمي قانون جي ماهرن ۽ مختلف حڪومتن جا موقف تاريخي طور مختلف رهيا آهن، جڏهن تہ دنيا جي وڏي اڪثريت ملڪن فلسطين کي رياست طور سفارتي سڃاڻپ ڏئي چڪي آهي. 2012ع ۾ گڏيل قومن طرفان غير رڪن مبصر رياست واري حيثيت ملڻ فلسطين جي بين الاقوامي قانوني ۽ سفارتي حيثيت ۾ اهم تبديلي آندي. جنوري 2015ع ۾ [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] فلسطين کي [[روم آئين]] ۾ شموليت جي مقصد لاءِ ''رياست'' طور قبول ڪيو. ڊسمبر 2015ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي قبضي هيٺ فلسطيني علائقن، اوڀر يروشلم سميت، جي قدرتي وسيلن تي فلسطيني عوام جي مستقل خودمختياري بابت قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ انهن وسيلن جي استحصال، نقصان ۽ گهٽتائي بابت خدشا ظاهر ڪيا ويا. 23 سيپٽمبر 2025ع تائين '''گڏيل قومن جي 193 رڪن ملڪن مان 157'''، يعني لڳ ڀڳ '''81.3 سيڪڙو'''، رياست فلسطين کي تسليم ڪري چڪا هئا. ڪيترائي اهڙا ملڪ جيڪي رياست فلسطين کي رسمي طور تسليم نٿا ڪن، اهي بہ فلسطين آزادي تنظيم کي فلسطيني عوام جي نمائندي طور قبول ڪن ٿا. 2025ع ۾ [[برطانيا]]، [[فرانس]]، [[ڪئناڊا]]، [[آسٽريليا]] ۽ ٻين ملڪن طرفان فلسطين کي تسليم ڪرڻ کان پوءِ سڃاڻپ ڪندڙ ملڪن جو انگ وڌيڪ وڌيو. ان باوجود گڏيل قومن ۾ فلسطين جي مڪمل رڪنيت لاءِ سلامتي ڪائونسل جي سفارش اڃا ضروري آهي. === سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا === {{مک مضمون|فلسطيني سلامتي خدمتون}} فلسطيني قومي اختياري وٽ ڪيترائي سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا آهن، جن ۾ [[فلسطيني شهري پوليس]]، [[فلسطيني قومي سلامتي فوجون]] ۽ مختلف انٽيليجنس ادارا شامل آهن. انهن جو بنيادي ڪم فلسطيني قومي اختياري جي انتظام هيٺ علائقن ۾ اندروني سلامتي، پوليسنگ ۽ قانون لاڳو ڪرڻ آهي. اهي ادارا هڪ مڪمل خودمختيار رياست جي روايتي فوج وانگر ڪم نٿا ڪن. انهن جو موجوده ڍانچو وڏي حد تائين 1990ع واري ڏهاڪي جي [[اوسلو ٺاهه|اوسلو ٺاهن]] کان پوءِ قائم ٿيو. [[فلسطين آزادي فوج]] فلسطين آزادي تنظيم سان لاڳاپيل تاريخي فوجي تنظيم آهي، جيڪا فلسطيني قومي تحريڪ جي شروعاتي دور ۾ قائم ڪئي وئي هئي، پر اوسلو ٺاهن کان پوءِ ان جو عملي ڪردار تمام محدود ٿي ويو. [[غزه پٽي]] ۾ حماس جا پنهنجا سلامتي ادارا ۽ هٿياربند ونگ [[عز الدين القسام برگيڊون]] موجود آهن. [[فلسطيني اسلامي جهاد]] سميت ٻيون فلسطيني تنظيمون پڻ پنهنجا هٿياربند ونگ رکن ٿيون. انهن تنظيمن کي فلسطيني قومي اختياري جي سرڪاري سلامتي ادارن کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == فوج == {{مک مضمون|فلسطيني سلامتي خدمتون}} [[فلسطيني سلامتي خدمتون]] رياست فلسطين جون هٿياربند فوجون ۽ ڳجهيون ادارا آهن. اهي ٻارهن شاخن تي مشتمل آهن، جن ۾ خاص طور سلامتي فوجون، شهري پوليس، صدارتي محافظ دستو ۽ قومي سلامتي فوجون شامل آهن. [[فلسطيني قومي اختياري]] جو صدر فلسطيني فوجن جو سپريم ڪمانڊر آهي. === قانون ۽ سلامتي === {{مک مضمون|فلسطين ۾ ڏوهن جي صورتحال}} رياست فلسطين وٽ ڪيتريون ئي سلامتي فوجون آهن، جن ۾ شهري پوليس، قومي سلامتي فوجون ۽ ڳجهيون خدمتون شامل آهن. انهن جو بنيادي ڪم امن امان برقرار رکڻ، قانون لاڳو ڪرڻ ۽ فلسطيني شهرين توڙي رياست جي سلامتيءَ جي حفاظت ڪرڻ آهي. == معيشت == {{مک مضمون|فلسطين جي معيشت}} جاري [[غزه جنگ]] جي نتيجي ۾ 2024ع جي پهرين ٽه ماهي دوران رياست فلسطين جي مجموعي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ '''35 سيڪڙو''' گهٽتائي آئي. [[فلسطيني مرڪزي شماريات اداري]] موجب جنگ ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي رڪاوٽن فلسطيني معيشت تي شديد اثر وڌو. === زراعت === {{مک مضمون|فلسطين ۾ زراعت}} [[فائل:Palestinian farmers harvesting olives, November 2015.jpg|thumb|روايتي طريقي سان زيتون گڏ ڪندڙ فلسطيني هاري، 2015ع.]] [[فائل:Olive harvest in 2014 - palestine.jpg|thumb|2014ع ۾ [[الخليل]] جي ڏاکڻي علائقي ۾ زيتون جي فصل گڏ ڪندي فلسطيني هاري.]] [[زراعت]] فلسطين جي معيشت جو هڪ اهم بنياد آهي. زرعي شين جي پيداوار مقامي آباديءَ جي خوراڪ جون ضرورتون پوريون ڪرڻ سان گڏ فلسطيني برآمدي معيشت ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. يورپي-فلسطيني لاڳاپن واري ڪائونسل موجب زرعي شعبو رسمي طور آباديءَ جي 13.4 سيڪڙو ماڻهن کي روزگار ڏئي ٿو ۽ غيررسمي روزگار جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو حصو ان سان لاڳاپيل آهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ فلسطين ۾ بيروزگاري وڌڻ سان زرعي شعبو سڀ کان وڌيڪ معاشي مشڪلاتن کي منهن ڏيندڙ شعبن مان هڪ بڻجي ويو. 2008ع ۾ غزه پٽي ۾ بيروزگاري جي شرح وڌي 41 سيڪڙو تائين پهتي. [[عالمي بئنڪ]] موجب فلسطيني زراعت کي زمينن جي قدرتي محفوظ علائقن، فوجي مقصدن ۽ اسرائيلي آبادڪاريءَ لاءِ استعمال ٿيڻ سبب پڻ مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. جيئن تہ اسرائيلي-فلسطيني تڪرار ۾ زمين هڪ بنيادي مسئلو آهي، تنهنڪري ان جا اثر فلسطيني زراعت ۽ زمين جي استعمال تي پڻ نمايان آهن. === پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائي === {{مک مضمون|فلسطين ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائي}} {{پڻ ڏسو|پاڻي، صفائي ۽ صحت جي نگراني وارو پروگرام}} فلسطيني علائقن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائيءَ جو نظام پاڻيءَ جي شديد کوٽ سان متاثر آهي ۽ ان تي [[فلسطيني علائقن تي اسرائيلي قبضو|اسرائيلي قبضي]] جا پڻ اهم اثر آهن. تاريخي، سياسي ۽ جاگرافيائي سببن جي ڪري فلسطين جي پاڻيءَ جي وسيلن جو هڪ حصو اسرائيل جي ڪنٽرول هيٺ آهي؛ 2017ع ۾ ڪجهه معاملن ۾ فلسطيني اختيارين کي جزوي خودمختياري ڏني وئي. زيرزمين پاڻيءَ جي ورڇ [[اوسلو ٻيون ٺاهه|اوسلو ٻئي ٺاهه]] جي شقن سان پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن تي اسرائيلي ۽ فلسطيني قيادت اتفاق ڪيو هو. اسرائيل پنهنجي پاڻيءَ جي نظام ۽ سامونڊي پاڻيءَ کي مٺو ڪرڻ وارن ذريعن مان پڻ فلسطيني علائقن کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. 2012ع ۾ اها فراهمي لڳ ڀڳ 52 ملين مڪعب ميٽر هئي. عام طور اولهه ڪناري جي ڀيٽ ۾ غزه پٽي ۾ پاڻيءَ جو معيار گهڻو خراب آهي. فلسطيني علائقن ۾ فراهم ٿيندڙ پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون کان اڌ حصو ورڇ واري ڄار ۾ ضايع ٿي وڃي ٿو. غزه پٽي جي ڊگهي ناڪابندي ۽ [[غزه جنگ]] اتي پاڻي ۽ صفائيءَ جي بنيادي ڍانچي کي شديد نقصان پهچايو آهي. گندي پاڻيءَ جي حوالي سان موجود صفائي مرڪزن وٽ پيدا ٿيندڙ سموري گندي پاڻيءَ کي صاف ڪرڻ جي گنجائش ناهي، جنهن سبب پاڻيءَ جي شديد آلودگي پيدا ٿئي ٿي. هن شعبي جي ترقي وڏي حد تائين ٻاهرين مالي امداد تي دارومدار رکي ٿي. === توانائي === {{مک مضمون|فلسطين ۾ توانائي}} فلسطين تجارتي پيماني تي تيل يا قدرتي گئس پيدا نٿو ڪري ۽ بجليءَ لاءِ گهڻي حد تائين [[اسرائيل اليڪٽرڪ ڪارپوريشن]] تي دارومدار رکي ٿو. 2000ع کان 2023ع تائين فلسطين ۾ توانائيءَ جو استعمال 6 ٽيراواٽ ڪلاڪن مان وڌي 24 ٽيراواٽ ڪلاڪن تائين پهتو. ساڳئي عرصي ۾ فلسطين اندر توانائيءَ جي پيداوار 0.03 ٽيراواٽ ڪلاڪن، يعني ڪُل استعمال جي لڳ ڀڳ 0.5 سيڪڙو، مان وڌي 1.02 ٽيراواٽ ڪلاڪن، يعني لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو، تائين پهتي. فلسطين وٽ موجود اهم ملڪي توانائي وسيلو تڪراري [[غزه ميرين گئس فيلڊ]] آهي، جيڪو اڃا تائين مڪمل طور ترقي نه وٺي سگهيو آهي. [[واپار ۽ ترقي بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]] موجب فلسطيني علائقن جي هيٺان تيل ۽ قدرتي گئس جا اهم ذخيرا موجود آهن، پر قبضي سبب فلسطيني انهن توانائي وسيلن کي مڪمل طور ترقي ڏئي ۽ انهن مان معاشي فائدو حاصل نه ڪري سگهيا آهن. 2012ع ۾ اولهه ڪناري ۽ غزه ۾ دستياب بجلي 5,370 گيگاواٽ ڪلاڪ هئي، جنهن مان 3,700 گيگاواٽ ڪلاڪ اولهه ڪناري ۽ 1,670 گيگاواٽ ڪلاڪ غزه ۾ هئا. ورڇ دوران ٿيندڙ نقصان ڪڍڻ کان پوءِ في ماڻهو ساليانو بجلي استعمال لڳ ڀڳ 950 ڪلوواٽ ڪلاڪ هو. ملڪي ذريعا رڳو لڳ ڀڳ 445 گيگاواٽ ڪلاڪ بجلي پيدا ڪندا هئا، جيڪا مجموعي طلب جي 10 سيڪڙو کان به گهٽ هئي. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{مک مضمون|غزه پٽي ۾ قدرتي گئس}} 2000ع ۾ [[غزه پٽي]] جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر قدرتي گئس جا ذخيرا دريافت ٿيا. اها ڳولا فلسطيني اختياري طرفان [[برٽش گئس]] کي ڏنل اجازت نامي تحت ڪئي وئي هئي. دريافت ٿيل [[غزه ميرين گئس فيلڊ]] عالمي معيار موجب تمام وڏو ذخيرو نه هو، پر ان کي فلسطيني معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ علائقائي معاشي سهڪار وڌائڻ جي ممڪن ذريعن مان هڪ سمجهيو ويو. 2007ع ۾ [[حماس]] جي غزه پٽي تي ڪنٽرول کان پوءِ فلسطيني انتظاميا سان سياسي ڇڪتاڻ ۽ اسرائيل طرفان حماس سان معاملو ڪرڻ کان انڪار سبب گئس فيلڊ جي ترقيءَ جا امڪان گھٽ آھن. 2009ع ۽ 2010ع ۾ اسرائيل جي معاشي سامونڊي حدن اندر وڏن گئس ذخيرن جي دريافت کان پوءِ اسرائيل جي فلسطيني گئس لاءِ ممڪن خريدار بڻجڻ جا امڪان پڻ گهٽجي ويا. 2023ع ۾ اسرائيل فلسطيني اختياري ۽ مصر جي شموليت سان غزه ميرين گئس فيلڊ جي ترقيءَ لاءِ ابتدائي منظوري ڏني. تنهن هوندي به 2024ع تائين غزه جا اهي قدرتي گئس ذخيرا سامونڊي سطح هيٺ غيرترقي يافته حالت ۾ موجود هئا. === آمدرفت === {{مک مضمون|فلسطين ۾ آمدرفت}} [[فائل:King faisal street.jpg|thumb|[[الخليل]] ۾ شاهه فيصل گهٽي.]] فلسطين جو آمدرفت وارو نظام ٻن جاگرافيائي طور هڪ ٻئي کان الڳ علائقن، [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۽ [[غزه پٽي]]، تي مشتمل آهي، جن جي مختلف حصن جو انتظام فلسطيني اختياري، غزه پٽي جي انتظاميا ۽ اسرائيل وٽ آهي. 2010ع ۾ اولهه ڪناري ۽ غزه پٽي ۾ گڏيل طور '''4,686 ڪلوميٽر''' (2,912 ميل) رستا موجود هئا. [[غزه بندرگاهه]] غزه شهر جي [[رمال]] علائقي ڀرسان هڪ ننڍو بندرگاهه آهي. اهو فلسطيني مهاڻن جي ٻيڙين جو مرڪز ۽ فلسطيني قومي سلامتي فوجن جي هڪ شاخ، فلسطيني سامونڊي پوليس، جو اڏو آهي. اوسلو ٻئي ٺاهه تحت فلسطيني سامونڊي پوليس جون سرگرميون سامونڊي ڪناري کان ڇهن ناٽيڪل ميلن تائين محدود ڪيون ويون. 2007ع کان غزه بندرگاهه سامونڊي ناڪابندي هيٺ رهيو آهي ۽ بندرگاهه جون سرگرميون گهڻي ڀاڱي ننڍي پيماني جي مڇي مارڻ تائين محدود رهيون آهن. فلسطيني علائقن ۾ ٽي هوائي اڏا رهيا آهن، جيڪي هاڻي فعال ناهن. انهن مان [[ياسر عرفات بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جنهن کي اڳ غزه بين الاقوامي هوائي اڏو چيو ويندو هو، غزه پٽي ۾ واقع هو. [[ٻي انتفاضا]] شروع ٿيڻ کان پوءِ اسرائيلي حڪم تحت آڪٽوبر 2000ع ۾ هوائي اڏو بند ڪيو ويو. پرڏيهه ويندڙ اولهه ڪناري جا فلسطيني [[ايلنبي پل]] ذريعي اردن ۾ داخل ٿي [[عمان]] جي [[راڻي عليا بين الاقوامي هوائي اڏي]] تان سفر ڪري سگهن ٿا، يا [[بير اورا]] ۾ واقع [[ايلات-رامون هوائي اڏو]] استعمال ڪري سگهن ٿا. ايلنبي پل هن وقت اولهه ڪناري جي پرڏيهه ويندڙ فلسطينين لاءِ مقرر ڪيل واحد داخلا ۽ نڪرڻ وارو زميني هنڌ آهي. [[ايريز گذرگاهه]] غزه پٽي ۽ اسرائيل جي وچ واري رڪاوٽ تي واقع گذرگاهه آهي ۽ غزه جي اسرائيلي ناڪابنديءَ کان متاثر رهي آهي. [[رفح گذرگاهه]] غزه پٽي ۽ مصر وچ ۾ واحد سڌي زميني گذرگاهه آهي. [[ڪرم ابو سالم گذرگاهه]] پڻ موجود آهي، جنهن جو انتظام اسرائيل وٽ آهي ۽ جيڪو مصر کان غزه ڏانهن سامان جي منتقليءَ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ڪارني گذرگاهه]] اسرائيل ۽ غزه پٽي جي سرحدي رڪاوٽ جي اتر-اوڀر ڪنڊ تي مال برداريءَ جو ٽرمينل هو. هتي سامان جي منتقلي هڪ گاڏيءَ مان ٻي گاڏيءَ ۾ ڪئي ويندي هئي؛ يعني برآمد لاءِ فلسطيني سامان فلسطيني ٽرڪ مان لاهي اسرائيلي ٽرڪ ۾ رکيو ويندو هو، ۽ درآمد لاءِ ان جي ابتڙ عمل ٿيندو هو. جون 2007ع ۾ حماس جي غزه پٽي تي ڪنٽرول کان پوءِ اسرائيل ڪارني گذرگاهه بند ڪري ڇڏيو ۽ مارچ 2011ع جي آخر ۾ ان جي بندش مستقل ڪئي وئي. === سياحت === {{مک مضمون|فلسطين ۾ سياحت}} [[فائل:Gaza before 2023 - 2025 war IMG 9477.jpg|thumb|2022ع ۾ [[غزه شهر]] جو المشطل هوٽل، [[غزه جنگ]] کان اڳ.]] [[فائل:Gaza by Mujaddara - panoramio (3400).jpg|thumb|[[غزه شهر]] ۾ المشطل هوٽل، 2011ع.]] [[فائل:Jerusalem old city.jpg|thumb|[[يروشلم]] [[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]] لاءِ مقدس شهر آهي.]] فلسطيني سياحت جو مرڪز [[اوڀر يروشلم]]، اولهه ڪنارو ۽ غزه پٽي آهن. 2010ع ۾ فلسطيني علائقن جو 4.6 ملين ماڻهن دورو ڪيو، جڏهن تہ 2009ع ۾ اهو انگ 2.6 ملين هو. 2010ع جي انگ ۾ لڳ ڀڳ 2.2 ملين پرڏيهي سياح ۽ 2.7 ملين مقامي سياح شامل هئا. گهڻا سياح رڳو ڪجهه ڪلاڪن لاءِ يا هڪ ڏينهن واري سياحتي سفر جي حصي طور ايندا آهن. 2012ع جي آخري ٽه ماهي دوران اولهه ڪناري جي هوٽلن ۾ 150,000 کان وڌيڪ مهمان ترسيا، جن مان 40 سيڪڙو يورپ ۽ 9 سيڪڙو آمريڪا ۽ ڪئناڊا مان هئا. سياحتي رهنمائي ڪتاب ''لونلي پلينيٽ'' موجب اولهه ڪناري ۾ سفر آسان ناهي، پر اتي جو سفر ڪيل ڪوشش جو ڀرپور بدلو ڏئي ٿو. 2013ع ۾ فلسطيني اختياري جي سياحت واري وزير رولا معايعه چيو تہ حڪومت فلسطين ڏانهن بين الاقوامي سياحت وڌائڻ چاهي ٿي، پر سندس چوڻ موجب قبضو سياحت کي فلسطينين لاءِ آمدنيءَ جو وڏو ذريعو بڻجڻ کان روڪيندڙ بنيادي عنصر آهي. پرڏيهي شهرين لاءِ فلسطيني علائقن ۾ داخلا تي اسرائيل جي ويزا پاليسي کان الڳ ڪا فلسطيني ويزا پاليسي لاڳو ناهي. يروشلم، اولهه ڪناري ۽ غزه تائين ٻاهرين داخلا اسرائيلي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آهي. قبضي هيٺ فلسطيني علائقن ۾ داخلا لاءِ صحيح بين الاقوامي پاسپورٽ گهربل آهي. === مواصلات === {{مک مضمون|فلسطين ۾ مواصلات}} فلسطين جي اعليٰ ٽيڪنالاجي واري شعبي 2008ع کان پوءِ نمايان واڌ ڏٺي آهي. 2020ع ۾ [[فلسطيني مرڪزي شماريات ادارو]] ۽ مواصلات ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي واري وزارت ٻڌايو تہ فلسطين ۾ موبائل فون جا لڳ ڀڳ '''4.2 ملين''' رڪن هئا، جڏهن تہ 2010ع جي آخر ۾ اهو انگ 2.6 ملين هو. فلسطين ۾ اي ڊي ايس ايل رڪنن جو انگ 2019ع جي آخر تائين لڳ ڀڳ 363,000 تائين پهتو، جڏهن تہ اڳ اهو لڳ ڀڳ 119,000 هو. 2020ع ۾ 97 سيڪڙو فلسطيني گهرن وٽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ موبائل فون لائين موجود هئي. لڳ ڀڳ 86 سيڪڙو گهرن وٽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ اسمارٽ فون هو؛ اولهه ڪناري ۾ اها شرح 91 سيڪڙو ۽ غزه پٽي ۾ 78 سيڪڙو هئي. لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو فلسطيني گهرن ۾ انٽرنيٽ جي سهولت ۽ لڳ ڀڳ هڪ ٽئين گهرن ۾ ڪمپيوٽر موجود هو. جون 2020ع ۾ عالمي بئنڪ نوجوانن ۽ روزگار لاءِ ٽيڪنالاجي منصوبي لاءِ '''15 ملين آمريڪي ڊالر''' جي امداد منظور ڪئي. منصوبي جو مقصد فلسطيني معلوماتي ٽيڪنالاجي شعبي ۾ ڪمپنين جون صلاحيتون وڌائڻ ۽ وڌيڪ معياري روزگار جا موقعا پيدا ڪرڻ هو. اولهه ڪناري ۽ غزه لاءِ عالمي بئنڪ جي ملڪي ڊائريڪٽر ڪنٿن شنڪر موجب معلوماتي ٽيڪنالاجي جو شعبو معاشي واڌ ۾ اهم حصو وجهي سگهي ٿو ۽ فلسطيني نوجوانن لاءِ روزگار جا موقعا پيدا ڪري سگهي ٿو. === مالي خدمتون === {{مک مضمون|فلسطين ۾ محصول}} [[فلسطيني مالياتي اختياري]] برقي ادائگيءَ جون خدمتون هلائڻ ۽ مهيا ڪرڻ لاءِ ضابطا ۽ هدايتون جاري ڪيون آهن، جن ۾ برقي پرس ۽ اڳواٽ رقم ڀريل ڪارڊ شامل آهن. === اسرائيلي پاليسين جا معاشي اثر === [[غزه جنگ]] ۽ جنگ دوران اولهه ڪناري ۾ اسرائيلي فوجي ڪاررواين فلسطيني معيشت ۾ شديد گهٽتائي آندي. اولهه ڪناري ۾ [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 17 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽجي 2014ع واري سطح تائين پهتي، جڏهن تہ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار 2008ع واري سطح ڏانهن موٽي وئي. غزه جي معيشت ۾ ان کان به وڌيڪ شديد زوال آيو ۽ ان جي مجموعي ملڪي پيداوار 2022ع واري سطح جي لڳ ڀڳ '''اٺين حصي''' تائين محدود ٿي وئي. [[واپار ۽ ترقي بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]] موجب 2024ع تائين ٿيل مجموعي معاشي نقصان جو اندازو لڳ ڀڳ '''170 ارب آمريڪي ڊالر''' هو، جيڪو اولهه ڪناري جي 2024ع واري مجموعي ملڪي پيداوار کان لڳ ڀڳ 17 ڀيرا وڌيڪ ھو. == آبادي == {{مک مضمون|فلسطين جي آبادي}} [[فلسطيني مرڪزي شماريات بيورو]] موجب 26 مئي 2021ع تائين رياست فلسطين جي 2021ع جي وچ واري آبادي '''5,227,193''' هئي. بيورو جي صدر اولا عوض 2021ع جي پڄاڻيءَ تائين آبادي لڳ ڀڳ '''5.3 ملين''' هجڻ جو اندازو لڳايو هو.<ref>{{cite web |title=Brief Report on the Population of Palestine at the End of 2021 |access-date=7 ڊسمبر 2022}}</ref> لڳ ڀڳ 6,020 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ ۾ آباديءَ جي گهاٽائي اٽڪل '''827 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' آهي. ڀيٽ لاءِ، 2017ع ۾ دنيا جي سراسري آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 25 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref>{{cite web |last1=Ritchie |first1=Hannah |last2=Mathieu |first2=Edouard |date=6 سيپٽمبر 2019 |title=Which countries are most densely populated? |website=Our World in Data |access-date=23 نومبر 2019}}</ref> === آبادي ۽ وڏا شهر === {{مک مضمون|فلسطين جي شهرن جي فهرست}} {{وڌيڪ|غزه پٽي جي شهرن جي فهرست}} فلسطين جي آبادي ويهين صديءَ جي وچ تائين گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ ۾ رهندڙ هئي.<ref>{{cite book |last=Marom |first=Roy |year=2026 |title=Settled Land: The Arab Countryside in Israel/Palestine |place=رعنانا |publisher=Lamda Scholarship, The Open University of Israel Press |page=7 |isbn=978-965-06-1769-1}}</ref> بعد ۾ شهري آباديءَ ۾ نمايان واڌ ٿي ۽ غزه، القدس، الخليل ۽ نابلس جهڙا شهر وڏن آبادي مرڪزن طور اڀريا. {| class="wikitable sortable" |+ فلسطين جا وڏا شهر ! درجو ! شهر ! محافظو ! آبادي |- | 1 || [[غزه شهر|غزه]] || [[غزه محافظو]] || 766,331 |- | 2 || [[القدس]] || [[القدس محافظو]] || 542,400 |- | 3 || [[الخليل]] || [[الخليل محافظو]] || 308,750 |- | 4 || [[نابلس]] || [[نابلس محافظو]] || 239,772 |- | 5 || [[خان يونس]] || [[خان يونس محافظو]] || 179,701 |- | 6 || [[جباليا]] || [[اتر غزه محافظو]] || 165,110 |- | 7 || [[رفح]] || [[رفح محافظو]] || 158,414 |- | 8 || [[جنين]] || [[جنين محافظو]] || 115,305 |- | 9 || [[رام الله]] || [[رام الله ۽ البيره محافظو]] || 104,173 |- | 10 || [[بيت لاهيا]] || [[اتر غزه محافظو]] || 86,526 |} <ref>{{cite web |author=فلسطيني مرڪزي شماريات بيورو |title=Population Projections |website=pcbs.gov.ps |access-date=23 فيبروري 2024}}</ref> === نسلي سڃاڻپ === {{مک مضمون|فلسطيني ماڻهو}} [[فلسطيني ماڻهو|فلسطيني]] هڪ وڏي حد تائين گڏيل ثقافتي ۽ نسلي سڃاڻپ رکندڙ برادري آهن، جن جا ٻين [[شام (خطو)|شامي خطي]] جي عربن سان ويجها لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا آهن.<ref>{{cite book |last=Albala |first=Ken |date=25 مئي 2011 |title=Food Cultures of the World Encyclopedia |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-37627-6}}</ref> 1919ع ۾، يهودين جي لڏپلاڻ جي ٽئين لهر ۽ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] کان پوءِ [[فلسطين لاءِ برطانوي مينڊيٽ]] قائم ٿيڻ کان ٿورو اڳ، فلسطيني مسلمان ۽ عيسائي فلسطين جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''90 سيڪڙو''' هئا.<ref>{{cite book |last=Christison |first=Kathleen |year=2001 |title=Perceptions of Palestine: Their Influence on U.S. Middle East Policy |publisher=University of California Press |page=32 |isbn=978-0-520-92236-5}}</ref><ref>{{cite book |last1=Andrea |first1=Alfred J. |last2=Overfield |first2=James H. |year=2011 |title=The Human Record: Sources of Global History, Volume II: Since 1500 |edition=7 |publisher=Cengage Learning |page=437 |isbn=978-1-133-42004-0}}</ref> يهودي لڏپلاڻ ۽ صهيوني آبادڪاريءَ جي مخالفت فلسطيني قومي سڃاڻپ جي وڌيڪ يڪجاءِ ٿيڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جيتوڻيڪ فلسطيني سماج علائقائي، طبقاتي، مذهبي ۽ خانداني فرقن سان پڻ ورهايل هو.<ref>{{cite book |last=Khalidi |first=Rashid |year=2010 |orig-year=1997 |title=Palestinian Identity: The Construction of Modern National Consciousness |place=نيو يارڪ |publisher=Columbia University Press |pages=24–26 |isbn=978-0-231-15075-0}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Scham |editor-first1=Paul |editor-last2=Salem |editor-first2=Walid |editor-last3=Pogrund |editor-first3=Benjamin |year=2005 |title=Shared Histories: A Palestinian-Israeli Dialogue |publisher=Left Coast Press |pages=69–73 |isbn=978-1-59874-013-4}}</ref> فلسطيني قومي سڃاڻپ جي تاريخ ۽ ان جي جديد صورت اختيار ڪرڻ جي وقت بابت عالمن ۾ مختلف رايا آهن.<ref>{{cite book |last=Likhovski |first=Assaf |year=2006 |title=Law and Identity in Mandate Palestine |url=https://archive.org/details/lawidentityinman0000likh |publisher=The University of North Carolina Press |page=[https://archive.org/details/lawidentityinman0000likh/page/174 174] |isbn=978-0-8078-3017-8}}</ref><ref>{{cite book |last=Gelvin |first=James L. |year=2014 |title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ARB-343 |edition=3 |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/bwb_P8-ARB-343/page/93 93] |isbn=978-1-107-47077-4}}</ref> ڪجهه محققن موجب فلسطيني عربن ۾ ''فلسطيني'' اصطلاح جو قومي مفهوم [[پهرين مهاڀاري جنگ]] کان اڳ واري دور ۽ اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو؛ جڏهن تہ ٻيا محقق فلسطيني سڃاڻپ کي هن خطي جي قديم دور کان [[عثماني سلطنت|عثماني دور]] تائين تاريخي ۽ ثقافتي ورثي سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Palestine and the Palestinians (1948–67) |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |access-date=21 سيپٽمبر 2024}}</ref><ref>{{cite book |last=Lewis |first=Bernard |year=1999 |title=Semites and Anti-Semites, An Inquiry into Conflict and Prejudice |url=https://archive.org/details/semitesantisemit0000lewi_n3m3 |publisher=W.W. Norton and Company |page=[https://archive.org/details/semitesantisemit0000lewi_n3m3/page/169 169] |isbn=978-0-393-31839-5}}</ref> 1948ع ۾ [[اسرائيل جي آزاديءَ جو اعلان]] ۽ [[1948ع جي فلسطيني لڏپلاڻ]] کان پوءِ، ۽ خاص طور 1967ع جي [[فلسطيني لڏپلاڻ (1967ع)|فلسطيني لڏپلاڻ]] کان پوءِ، ''فلسطيني'' سڃاڻپ اصل وطن سان گڏ هڪ گڏيل ماضي ۽ فلسطيني رياست قائم ڪرڻ واري گڏيل مستقبل جي خواهش سان وڌيڪ ڳنڍجي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Palestine and the Palestinians (1948–67) |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |access-date=21 سيپٽمبر 2024}}</ref> بين الاقوامي قانون جي حوالي سان فلسطيني شهريت جو تصور ٻيهر اهميت حاصل ڪري چڪو آهي، پر خوداراديت جي مڪمل عملي صورت ۽ بي رياستي هجڻ سان لاڳاپيل قانوني مسئلا ڪيترن فلسطينين جي پناهگيرن ۽ بي رياست ماڻهن طور بين الاقوامي تحفظ واري حيثيت تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Albanese |first1=Francesca |last2=Takkenberg |first2=Lex |year=2020 |title=Palestinian Refugees in International Law |publisher=Oxford University Press |page=163 |isbn=978-0-19-878404-3}}</ref> === ٻوليون === {{مک مضمون|فلسطين جون ٻوليون}} [[عربي ٻولي]] رياست فلسطين جي سرڪاري ٻولي آهي. مقامي آباديءَ ۾ خاص طور [[فلسطيني عربي]] عام ڳالهائي وڃي ٿي. [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] پڻ وڏي پيماني تي سمجهيون ۽ ڳالهايون وڃن ٿيون. اسرائيلي آبادگارن جي بنيادي ٻولي عام طور عبراني آهي، جڏهن تہ ڪيترائي فلسطيني عبراني کي ٻي يا ٽين ٻولي طور پڻ استعمال ڪن ٿا.<ref>{{cite book |last=Barahona |first=Ana |year=2013 |title=Bearing Witness – Eight weeks in Palestine |place=لنڊن |publisher=Metete |page=80 |isbn=978-1-908099-02-0}}</ref> === مذهب === {{وڌيڪ|فلسطين ۾ اسلام|فلسطيني عيسائي|فلسطيني يهودي|فلسطيني بهائي|فلسطين ۾ مذهبي آزادي}} فلسطيني آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمان]] آهي. 2020ع جي هڪ اندازي موجب لڳ ڀڳ '''99 سيڪڙو''' فلسطيني مسلمان ۽ لڳ ڀڳ '''1 سيڪڙو''' عيسائي هئا.<ref name="PewReligion2025">{{cite web |title=Religious Composition by Country, 2010–2020 |publisher=Pew Research Center |date=9 جون 2025 |access-date=16 سيپٽمبر 2026}}</ref> مسلمانن جي وڏي اڪثريت [[سني اسلام|سني]] آهي، جڏهن تہ ننڍيون مذهبي برادريون پڻ موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Lybarger |first=Loren D. |year=2007 |title=Identity and Religion in Palestine: The Struggle Between Islamism and Secularism in the Occupied Territories |url=https://archive.org/details/identityreligion0000lyba |publisher=Princeton University Press |page=[https://archive.org/details/identityreligion0000lyba/page/114 114] |isbn=978-0-691-12729-3}}</ref> [[فلسطيني عيسائي]] ملڪ جي اهم تاريخي مذهبي برادرين مان آهن. ان کان سواءِ [[سامري ماڻهو|سامري]] ۽ [[بهائي مذهب|بهائي]] جهڙيون تمام ننڍيون مذهبي برادريون پڻ فلسطين ۾ موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Salome |first=Louis J. |year=2010 |title=Violence, Veils and Bloodlines: Reporting from War Zones |url=https://archive.org/details/violenceveilsblo0000salo |publisher=McFarland |page=[https://archive.org/details/violenceveilsblo0000salo/page/77 77] |isbn=978-0-7864-5584-3}}</ref><ref>{{cite web |title=Palestine: Christians |website=Refworld |access-date=16 جولاءِ 2024}}</ref> === تعليم === {{مک مضمون|فلسطين ۾ تعليم}} 2014ع جي [[گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] جي رپورٽ موجب فلسطين ۾ خواندگيءَ جي شرح '''96.3 سيڪڙو''' هئي، جيڪا بين الاقوامي معيارن موجب بلند شرح آهي. 15 سالن کان مٿي عمر جي آباديءَ ۾ عورتن ۽ مردن وچ ۾ فرق موجود هو: عورتن مان 5.9 سيڪڙو ۽ مردن مان 1.6 سيڪڙو اڻ پڙهيل هئا. عورتن ۾ اڻ پڙهيل هجڻ جي شرح 1997ع جي 20.3 سيڪڙو مان گهٽجي 2014ع ۾ 6 سيڪڙو کان بہ گهٽ ٿي وئي هئي.<ref name="UNDPeducation2014">{{cite web |title=Education (2014) |publisher=گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام |year=2014 |access-date=30 جنوري 2017}}</ref> === صحت === {{مک مضمون|فلسطين ۾ صحت}} {{وڌيڪ|فلسطين ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[فائل:Caritas Baby Hospital.jpg|thumb|[[بيت لحم]] ۾ ڪاريتاس بيبي اسپتال.]] [[فلسطيني صحت واري وزارت]] موجب 2017ع تائين فلسطين ۾ '''743 بنيادي صحت مرڪز''' هئا، جن مان 583 اولهه ڪناري ۽ 160 غزه پٽي ۾ هئا. ملڪ ۾ مجموعي طور '''81 اسپتالون''' هيون، جن مان 51 اولهه ڪناري، بشمول اوڀر القدس، ۽ 30 غزه پٽي ۾ واقع هيون.<ref>{{cite web |title=Overview of Public Health in Palestine |publisher=Palestinian National Institute of Public Health |year=2018 |access-date=24 نومبر 2019}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] جي سرپرستيءَ هيٺ قبضي هيٺ فلسطيني علائقن لاءِ '''صحت ڪلسٽر''' 2009ع ۾ قائم ڪيو ويو. اهو 70 کان وڌيڪ مقامي ۽ بين الاقوامي غير سرڪاري تنظيمن ۽ گڏيل قومن جي ادارن تي مشتمل ڀائيواري آهي، جيڪا انساني هنگامي حالتن ۾ صحت سان لاڳاپيل ادارن جي ڪم لاءِ گڏيل ڍانچو مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Health Cluster OPT |website=healthclusteropt.org |access-date=25 نومبر 2019}}</ref> فلسطيني صحت واري وزارت ان جي گڏيل سربراهي ڪري ٿي، جيئن انساني امداد سان لاڳاپيل صحت جون سرگرميون قومي پاليسين ۽ منصوبن سان هم آهنگ رهن.<ref>{{cite web |title=WHO – About Us |publisher=عالمي صحت تنظيم |access-date=25 نومبر 2019}}</ref> عالمي صحت تنظيم جي ڊائريڪٽر جنرل جي 1 مئي 2019ع واري رپورٽ قبضي هيٺ فلسطيني علائقن، بشمول اوڀر القدس، ۾ صحت جي شعبي جي حالتن، اهم ترجيحن ۽ انهن جي حاصلات ۾ موجود رڪاوٽن جو جائزو پيش ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Health conditions in the occupied Palestinian territory, including east Jerusalem, and in the occupied Syrian Golan |publisher=عالمي صحت تنظيم |date=1 مئي 2019 |access-date=24 نومبر 2019}}</ref> اهي ترجيحون عالمي صحت تنظيم ۽ قبضي هيٺ فلسطيني علائقن لاءِ 2017ع کان 2020ع واري ملڪي سهڪاري حڪمت عمليءَ سان پڻ لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Country cooperation strategy for WHO and the Occupied Palestinian Territory 2017–2020 |publisher=عالمي صحت تنظيم |year=2017 |access-date=24 نومبر 2019}}</ref> == ثقافت == {{مک مضمون|فلسطين جي ثقافت}} فلسطين جي ثقافت تي تاريخي [[فلسطين (خطو)|فلسطين]] ۾ مختلف دورن دوران رهندڙ قومن، تهذيبن ۽ مذهبن جا گهرا اثر پيا آهن. فلسطيني عربن جو ثقافتي ۽ لساني ورثو [[لبناني ماڻهو|لبنانين]]، [[شامي ماڻهو|شامين]] ۽ [[اردني ماڻهو|اردنين]] سان گڏ وسيع [[شامي عرب ثقافت]] جو حصو آهي.<ref>{{cite book |last=Albala |first=Ken |date=25 مئي 2011 |title=Food Cultures of the World Encyclopedia |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-37627-6}}</ref> فلسطينين جي عربي ٻوليءَ جي پنهنجي مقامي شاخ، [[فلسطيني عربي]]، پڻ موجود آهي. فن، ادب، موسيقي، روايتي لباس ۽ کاڌن ۾ فلسطيني ثقافتي اظهار هڪ الڳ [[فلسطيني ماڻهو|فلسطيني]] سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿو، جيتوڻيڪ فلسطيني ماڻهو جاگرافيائي طور [[فلسطيني علائقا|فلسطيني علائقن]]، اسرائيل ۽ دنيا جي مختلف ملڪن ۾ پکڙيل آهن.<ref>{{cite web |last=Elmokadem |first=Ismail |date=10 ڊسمبر 2005 |title=Book records Palestinian art history |access-date=18 اپريل 2008}}</ref><ref>{{cite web |last=Moran |first=Danny |title=Manchester Festival of Palestinian Literature |website=Manchester Festival of Palestinian Literature |access-date=18 اپريل 2008}}</ref> === اڏاوتي فن === {{مک مضمون|فلسطين جو اڏاوتي فن}} [[فائل:Dome of the Rock1.jpg|thumb|[[القدس]] ۾ [[قبة الصخرة]].]] فلسطين جي [[اڏاوتي فن]] جي تاريخ هزارين سالن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ مختلف دورن، مذهبن ۽ ثقافتن جا اڏاوتي نمونا شامل آهن. 1850ع کان اڳ فلسطين جي شهري اڏاوت نسبتاً ترقي يافته هئي. اها [[شام (خطو)|شام]] ۽ وسيع عرب دنيا جي جاگرافيائي ۽ ثقافتي ماحول جو حصو هجڻ باوجود پنهنجي الڳ مقامي روايت رکندڙ هئي، جيڪا شام، اردن، لبنان ۽ مصر جي اڏاوتي روايتن کان ڪيترن پهلوئن ۾ مختلف هئي.<ref name="Fuchs1998">{{cite book |last=Fuchs |first=Ron |chapter=Palestinian Traditional Architecture |editor-last=Necipoğlu |editor-first=Gülru |year=1998 |page=173}}</ref> ان جي باوجود فلسطيني شهري گهرن جي رهائشي جڳهه جي ترتيب ۽ گهرن جي بنيادي بناوت ۾ اوڀر [[رومي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان ڪيتريون هڪجهڙايون هيون. [[بلقان]] کان [[اتر آفريڪا]] تائين پکڙيل وسيع علائقي جي اڏاوتي ثقافت ۾ موجود گوناگونيت ۽ هڪجهڙائي واپاري قافلن جي رستن وسيلي ٿيندڙ ثقافتي ڏي وٺ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات کان [[پهرين مهاڀاري جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين [[عثماني سلطنت]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ سان پڻ لاڳاپيل هئي.<ref name="Fuchs1998"/> === فن، موسيقي ۽ لباس === {{مک مضمون|فلسطيني فن|فلسطين جي موسيقي|فلسطيني روايتي لباس}} [[فائل:Jérusalem - Dôme du Rocher - mosaïque intérieure.jpg|thumb|[[قبة الصخرة]] جي اندروني حصي ۾ موزائيڪ جو آرائشي فن.]] [[فلسطيني فن]] ۾ تاريخي فلسطين ۾ پيدا ٿيل فن سان گڏ جديد ۽ همعصر فلسطيني فنڪارن جون تصويرون، پوسٽر، تنصيبي فن، ڪپڙا ۽ هٿ جون هنرمنديون شامل آهن. فلسطيني سماج جي جاگرافيائي ورڇ وانگر فلسطيني فن جا اهم مرڪز پڻ ڪيترن علائقن ۾ پکڙيل آهن: اولهه ڪنارو ۽ غزه پٽي، اسرائيل، عرب دنيا ۾ فلسطيني جلاوطنيءَ جون برادريون، ۽ يورپ توڙي آمريڪا ۾ رهندڙ فلسطيني برادريون.<ref>{{cite web |last=Ben Zvi |first=Tal |year=2006 |title=Hagar: Contemporary Palestinian Art |publisher=Hagar Association}}</ref> همعصر فلسطيني فن جون پاڙون لوڪ فن ۽ فلسطين جي روايتي عيسائي ۽ اسلامي مصوريءَ ۾ ملن ٿيون. [[1948ع جي فلسطيني لڏپلاڻ|1948ع جي نڪبه]] کان پوءِ قومي سڃاڻپ، وطن، جلاوطني ۽ زمين سان تعلق فلسطيني فن جا نمايان موضوع بڻيا. جديد فلسطيني فنڪار مصوري، مجسمي سازي، فوٽوگرافي، تنصيبي فن ۽ ٻين ذريعن وسيلي انهن موضوعن کي پيش ڪندا رهيا آهن.<ref>{{cite book |last=Ankori |first=Gannit |year=1996 |title=Palestinian Art |publisher=Reaktion Books |isbn=1-86189-259-4}}</ref> فلسطين ۾ رڪارڊ ٿيل موسيقيءَ جي شروعاتي دور ۾ عرب ڪلاسيڪي موسيقي تمام گهڻي مقبول هئي، جنهن ۾ [[ام ڪلثوم]] ۽ [[سيد درويش]] جهڙا فنڪار خاص مقبوليت رکندا هئا. [[ناصرت]] ۽ [[حيفا]] فلسطيني موسيقيءَ جا اهم مرڪز هئا، جتي فنڪار [[قاهره]] ۽ [[دمشق]] جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي روايتن کان متاثر انداز ۾ موسيقي ترتيب ڏيندا هئا. فلسطيني قومي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ سان اهڙا فنڪار پڻ سامهون آيا، جن جي موسيقيءَ ۾ وطن، قومي سڃاڻپ ۽ فلسطيني رياست جون خواهشون نمايان هيون. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ فلسطيني موسيقيءَ جي نئين لهر اڀري، جنهن ۾ '''صابرين'''، '''مصطفى الڪرد''' ۽ '''العاشقين''' جهڙا فنڪار ۽ گروهه شامل هئا. [[پهرين انتفاضا]] کان پوءِ '''الفنون'''، '''سهيل خوري'''، '''جميل السائح''' ۽ ٻين فنڪارن جي موسيقيءَ ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[فلسطيني قومي اختياري]] قائم ٿيڻ کان پوءِ فلسطيني ثقافتي ادارن ۽ موسيقيءَ جي سرگرمين کي وڌيڪ منظم ماحول مليو. هن دور ۽ ان کان پوءِ '''مُحسن صبحي'''، '''عادل سلامه'''، '''عيسى بولوس'''، '''وسام جبران'''، '''سمير جبران''' ۽ '''باسل زايد''' سميت ڪيترائي موسيقار سامهون آيا. جلاوطنيءَ ۾ رهندڙ فلسطيني ڳائڻي ۽ محقق '''ريم ڪيلاني''' فلسطيني موسيقيءَ ۽ موسيقي ورثي جي اهم جديد فنڪارن مان آهي.<ref>{{cite web |title=Reem Kelani |access-date=3 اپريل 2014}}</ref> سندس 2006ع جي پهرين اڪيلي البم ''Sprinting Gazelle – Palestinian Songs from the Motherland and the Diaspora'' ۾ پنج روايتي فلسطيني گيتن جون ترتيبون ۽ پنج اهڙا گيت شامل هئا، جيڪي [[محمود درويش]]، [[سلمى الخضراء الجيوسي]]، رشيد حسين ۽ محمود سليم الحوت جي شاعريءَ تي ٻڌل هئا.<ref>{{cite web |title=Middle East & North Africa Reem Kelani World Music at Global Rhythm |access-date=1 اپريل 2014}}</ref> فلسطيني ڪلاسيڪي موسيقي پڻ ترقي ڪندي رهي آهي. '''ايڊورڊ سعيد نيشنل ڪنزرويٽري آف ميوزڪ''' فلسطيني نوجوان موسيقارن ۽ '''فلسطيني نوجوان آرڪيسٽرا''' جي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[ڊينيئل بارنبوئم]] ۽ [[ايڊورڊ سعيد]] طرفان قائم ڪيل '''اولهه-اوڀر ديوان آرڪيسٽرا''' پڻ عرب ۽ اسرائيلي موسيقارن کي گڏ آڻڻ واري اهم موسيقي منصوبي طور سڃاتي وڃي ٿي. فلسطيني سياسي ۽ جنگي گيتن ۾ قبضي، مزاحمت، وطن سان وابستگي ۽ فلسطيني تاريخ جي واقعن جا حوالا عام آهن.<ref>{{cite news |title=New Hamas music video threatens to rain down rockets on Israel |work=The Jerusalem Post |date=8 فيبروري 2017 |access-date=25 آڪٽوبر 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last=Brehony |first=Louis |date=23 مارچ 2023 |title=Exile Songwriters of the Palestinian Revolution (and the Problem with Sugar Man) |journal=Arab Studies Quarterly |volume=45 |pages=34–60 |doi=10.13169/arabstudquar.45.1.0034 |issn=0271-3519}}</ref> [[فائل:Mohammed Assaf 2014.jpg|thumb|فلسطيني پاپ ڳائڻو [[محمد عساف]].]] فلسطيني پاپ موسيقيءَ جي جديد دور ۾ [[محمد عساف]] کي وڏي مقبوليت حاصل ٿي. هن 2013ع ۾ عرب دنيا جي ڳائڻ واري مقابلي '''عرب آئيڊل''' جو ٻيو سيزن کٽيو. سندس مشهور گيتن ۾ ''انا دمي فلسطيني'' شامل آهي، جيڪو فلسطيني قومي سڃاڻپ سان لاڳاپيل مشهور گيت بڻيو. [[فائل:Six cushions from Palestine.jpg|thumb|فلسطين جي مختلف علائقن، جن ۾ [[بيت جالا]] ۽ [[بيت لحم]] پڻ شامل آهن، جا روايتي ڀرت مان متاثر جديد نمونا.]] [[فلسطيني روايتي لباس]] خاص طور اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ علائقائي گوناگونيت لاءِ مشهور هو. ڳوٺاڻين عورتن جي پوشاڪ ۾ هٿ جي ڀرت، رنگن ۽ نمونن جي وڏي ورڇ ملندي هئي، ۽ انهن ڪپڙن جي تياري ۽ سنڀال عورتن جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو هئي. 1940ع واري ڏهاڪي ۾ عورت جي روايتي لباس مان سندس معاشي ۽ ازدواجي حيثيت سان گڏ شهر يا علائقي جي سڃاڻپ پڻ ڪري سگهبي هئي. ڪپڙي، رنگ، ڪٽ ۽ [[فلسطيني ڀرت|ڀرت]] جا مخصوص نمونا مختلف علائقن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref>{{cite journal |last=Grutz |first=Jane Waldron |date=جنوري–فيبروري 1991 |title=Woven Legacy, Woven Language |journal=Saudi Aramco World}}</ref> 2021ع ۾ '''فلسطين ۾ ڀرت جو فن، ان جون روايتون، مهارتون، ڄاڻ ۽ رسمون''' [[يونيسڪو]] جي [[انسانيت جو غير مادي ثقافتي ورثو|انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي نمائنده فهرست]] ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=The art of embroidery in Palestine, practices, skills, knowledge and rituals |publisher=يونيسڪو |access-date=15 ڊسمبر 2021}}</ref> === ميڊيا === {{وڌيڪ|فلسطين ۾ مواصلات|فلسطيني صحافت جي تاريخ}} فلسطين ۾ اخبارون، خبر ايجنسيون ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل ڪم ڪن ٿا. اهم خبر ايجنسين ۾ '''معان نيوز ايجنسي'''، '''وفا''' ۽ '''فلسطين نيوز نيٽورڪ''' شامل آهن، جڏهن تہ '''الاقصى ٽي وي'''، '''القدس ٽي وي''' ۽ '''سنابل ٽي وي''' سيٽلائيٽ نشريات سان لاڳاپيل ادارن ۾ شامل رهيا آهن. فلسطيني علائقن ۾ صحافت ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت انساني حقن جي تنظيمن ۽ محققن خدشا ظاهر ڪيا آهن، جن ۾ صحافين ۽ حڪومتي پاليسين تي تنقيد ڪندڙن خلاف گرفتاري، دٻاءُ ۽ تشدد جا واقعا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=West Bank: Freedom in the World 2022 Country Report |publisher=Freedom House |access-date=3 جولاءِ 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hamamra |first1=Bilal |last2=Gould |first2=Rebecca Ruth |year=2024 |title=Free speech and democracy in Palestinian universities: A call for parrhesiastic speech |journal=Educational Philosophy and Theory |volume=56 |issue=13 |pages=1317–1331 |doi=10.1080/00131857.2024.2391857 |issn=0013-1857 |access-date=5 آگسٽ 2026}}</ref> === سئنيما === {{مک مضمون|فلسطيني سئنيما}} فلسطيني سئنيما جي شروعات 1935ع سان ڳنڍي وڃي ٿي، جڏهن '''ابراهيم حسن سرحان''' سعودي شهزادي سعود جي القدس ۽ يافا جي دوري بابت لڳ ڀڳ ويهن منٽن جي فلم ٺاهي. فلسطيني فلم سازيءَ جي تاريخ کي محقق عام طور فلسطيني تاريخ جي اهم سياسي مرحلن سان لاڳاپيل چئن دورن ۾ ورهائين ٿا.<ref name="Gertz2008">{{cite book |last=Gertz |first=Nurith |date=15 جنوري 2008 |title=Palestinian Cinema: Landscape, Trauma and Memory |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-3409-5}}</ref> * '''پهريون دور (1935ع–1948ع):''' 1948ع جي جنگ ۽ [[نڪبه]] کان اڳ فلسطيني فلم سازيءَ جو شروعاتي دور.<ref name="Gertz2008"/> * '''ٻيو دور (1948ع–1967ع):''' هن دور کي ڪڏهن ڪڏهن '''خاموشيءَ جو دور''' چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مقامي فلسطيني فلم سازي تقريباً بند ٿي وئي هئي.<ref name="Gertz2008"/> * '''ٽيون دور (1968ع–1982ع):''' '''فلسطيني انقلاب جي سئنيما''' يا '''فلسطيني تنظيمن جي سئنيما''' طور سڃاتو ويندڙ دور، جنهن ۾ 1967ع جي جنگ کان پوءِ گهڻيون فلمون جلاوطنيءَ ۾، خاص طور [[بيروت]] ۾، [[فلسطين آزادي تنظيم]] ۽ ٻين فلسطيني ادارن جي سهڪار سان تيار ٿيون.<ref name="Gertz2008"/> * '''چوٿون دور (1980ع کان هاڻوڪو دور):''' '''انفرادي''' يا '''آزاد سئنيما''' جو دور، جنهن ۾ وطن ۽ جلاوطنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ فلسطيني فلم سازن جا آزاد منصوبا نمايان رهيا آهن.<ref name="Gertz2008"/> === رانديون === {{مک مضمون|فلسطين ۾ رانديون}} [[فٽبال]] فلسطين ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي.<ref>{{cite web |title=Culture |publisher=State of Palestine – General Delegation of Palestine to Australia, New Zealand and the Pacific |access-date=13 اپريل 2024}}</ref> [[فلسطين قومي فٽبال ٽيم]] بين الاقوامي مقابلن ۾ فلسطين جي نمائندگي ڪري ٿي ۽ عالمي سطح تي [[فيفا]] جي انتظامي نظام هيٺ مقابلا ڪري ٿي. ==حوالا== <references group="lower-alpha"/> t1ozv4sj7wujkndh7nl7aaoe3lu6433 0 49398 415057 414229 2026-09-26T17:32:05Z InternetArchiveBot 13773 Add 3 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415057 wikitext text/x-wiki {{Short description|اتر آفريڪا ۾ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = مراڪش جي بادشاهت | common_name = مراڪش | native_name = المملكة المغربیه | image_flag = Flag of Morocco.svg | image_coat = Coat of arms of Morocco.svg | national_motto = {{native phrase|ar|{{lower|0.1em|ٱللَّٰه، ٱلْوَطَن، ٱلْمَلِك}}|italics=off|nolink=on|paren=omit}}<br />''الله، الوطن، الملك''<br />{{native phrase|tzm|ⵕⴱⴱⵉ, ⴰⵎⵓⵔ, ⴰⴳⵍⵍⵉⴷ|italics=off|nolink=on|paren=omit}}<br />''ربي، امور، اگليد''<br />"خدا، وطن، بادشاهه"<ref name="Const1"/><ref name="IRCAM_Motto">{{cite web |title=Adustur n Tagldit n Lmghrib |url=https://www.ircam.ma/fr/edition/%E2%B4%B0%E2%B4%B7%E2%B5%93%E2%B5%99%E2%B5%9C%E2%B5%93%E2%B5%94-%E2%B5%8F-%E2%B5%9C%E2%B4%B3%E2%B5%8D%E2%B4%B7%E2%B5%89%E2%B5%9C-%E2%B5%8F-%E2%B5%8D%E2%B5%8E%E2%B5%96%E2%B5%94%E2%B5%89%E2%B4%B1 |publisher=[[امازيغي ثقافت جو شاهي ادارو]] |language=zgh |access-date=2 September 2026 }}</ref> | national_anthem = {{native phrase|ar|{{lower|0.1em|ٱلنَّشِيْد ٱلْوَطَنِي}}|italics=off|nolink=on|paren=omit}}<br />''النشيد الوطني''<br />"[[شريفي قومي ترانو]]"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National Anthem of Morocco.ogg]]}}</div> | image_map = Morocco (orthographic projection, WS claimed).svg | map_width = 250px | map_caption = اتر اولهه [[آفريڪا]] ۾ مراڪش جو مقام {{legend|darkgreen|مراڪش جو غير تڪراري علائقو}} {{legend|limegreen|[[مغربي صحارا]]، [[گڏيل قومن جي غير خود حڪمران علائقن جي فهرست|غير خود حڪمران علائقو]]، جنهن جي وڏي حصي تي مراڪش جو ڪنٽرول آهي}} | capital = [[رباط]] | coordinates = {{Coord|34|02|N|6|51|W|type:city(580,000)_region:MA-RAB}} | largest_city = [[ڪاسابلانڪا]]<br />{{coord|33|32|N|7|35|W|type:city(3,710,000)_region:MA-CAS|display=inline}} | official_languages = {{hlist |[[جديد معياري عربي|عربي]]|[[معياري مراڪشي امازيغي ٻولي|تمازيغت]]}} | languages_type = [[مراڪش جون ٻوليون|ڳالهايون ويندڙ ٻوليون]]<br />{{nobold|(2024)<ref name="RGPH 2024">{{Cite web |last=Gauthier |first=Christophe |title=كلمة افتتاحية للسيد المندوب السامي للتخطيط بمناسبة الندوة الصحفية الخاصة بتقديم معطيات الإحصاء العام للسكان والسكنى 2024 |url=https://www.hcp.ma/%D9%83%D9%84%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D9%84%D9%84%D8%AA%D8%AE%D8%B7%D9%8A%D8%B7-%D8%A8%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%A9_a4025.html |access-date=2024-12-23 |website=hcp.ma |publisher=مراڪش جي بادشاهت جو اعليٰ منصوبابندي ڪميشن |language=fr}}</ref>}} | languages = {{Tree list}} 92.7% [[عربي ٻولي|عربي]] ** 91.9% [[مراڪشي عربي]] ** 0.8% [[حسانيه عربي]] 24.8% [[بربر ٻوليون|امازيغي ٻوليون]] ** 14.2% [[شلحه ٻولي|تاشلحيت]] ** 7.4% [[وچ ائٽلس تمازيغت]] ** 3.2% [[تاريفيت]] {{Tree list/end}} | languages2_type = پرڏيهي ٻوليون | languages2 = {{hlist|[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]|[[اسپيني ٻولي|اسپيني]]}} | ethnic_groups = ڏسو [[#نسلي گروهه|نسلي گروهه]] | religion = {{Tree list}} 99.68% [[مراڪش ۾ اسلام|اسلام]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 99.23% [[سني اسلام|سني]] ** 0.45% [[شيعو اسلام|شيعا]] 0.3% [[مراڪش ۾ مذهب|ٻيا]] ** 0.13% [[لاادريت|لاادري]] ** 0.10% [[مراڪش ۾ بهائي عقيدو|بهائي]] ** 0.09% [[مراڪش ۾ عيسائيت|عيسائي]] ** 0.01% [[مراڪشي يهودي|يهودي]] {{Tree list/end}} | religion_ref = <ref name="CIA" /><ref>{{cite web |title=Regional Profiles: Morocco |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=155c&u=23r |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220905001136/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=155c&u=23r |archive-date=5 September 2022 |access-date=5 September 2022 |website=thearda.com |publisher=World Religion Database, The Association of Religion Data Archives}}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[مراڪشي ماڻهو|مراڪشي]] | government_type = وحداني پارلياماني [[آئيني بادشاهت|نيم آئيني بادشاهت]]<ref name="Const1">{{Cite book |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Morocco_2011 |title=Constitution of the Kingdom of Morocco |publisher=William S. Hein & Co. |year=2012 |location=Getzville |language=en |translator=Jefri J. Ruchti |access-date=6 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006043401/https://www.constituteproject.org/constitution/Morocco_2011 |archive-date=6 October 2022 |url-status=live}}</ref> | leader_title1 = [[مراڪش جو بادشاهه|بادشاهه]] | leader_name1 = [[محمد ڇهون]] | leader_title2 = [[مراڪش جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[عزيز اخنوش]] | legislature = [[مراڪش جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[مراڪش جي صلاحڪارن جو ايوان|صلاحڪارن جو ايوان]] | lower_house = [[مراڪش جي نمائندن جو ايوان|نمائندن جو ايوان]] | sovereignty_type = [[مراڪش جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[ادريسي خاندان]] | established_date1 = 788 | established_event2 = [[مرابطون]] | established_date2 = 1040 | established_event3 = [[موحدون]] | established_date3 = 1121 | established_event4 = [[مريني خاندان]] | established_date4 = 1244 | established_event5 = [[وطاسي خاندان]] | established_date5 = 1472 | established_event6 = [[سعدي خاندان]] | established_date6 = 1510 | established_event7 = [[علوي خاندان]] (موجوده شاهي خاندان) | established_date7 = 1631 | established_event8 = [[فاس جو معاهدو]] | established_date8 = 30 مارچ 1912 | established_event9 = [[بادشاهه ۽ عوام جو انقلاب|محافظتي راڄ جو خاتمو]] | established_date9 = 2 مارچ 1956 | established_event11 = موجوده آئين | established_date11 = 29 جولاءِ 2011 | area_km2 = 446,550 | area_footnote = {{efn|هي ايراضي تڪراري [[مغربي صحارا]] کي شامل نٿي ڪري. مغربي صحارا سميت مراڪش جي دعويٰ ڪيل ايراضي لڳ ڀڳ {{convert|716550|km2|abbr=on}} ٿئي ٿي.}} | area_rank = 57هين | area_sq_mi = 172,317 | percent_water = 0.056 (250 ڪ.م{{sup|2}}) | population_census = 36,828,330<ref>{{cite web |date=22 November 2024 |title=Recensement général de la population et de l'habitat (RGPH 2024) |url=https://www.hcp.ma/Population-legale-du-Royaume-du-Maroc-repartie-par-regions-provinces-et-prefectures-et-communes-selon-les-resultats-du_a3974.html |access-date=11 December 2024 |website=hcp.ma |publisher=Haut Commissariat au Plan |language=fr}}</ref> | population_census_year = 2024 | population_density_km2 = 79.0 | population_density_sq_mi = 189.3 | GDP_PPP = {{increase}} $424.870 ارب | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 57هين | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $11,270 | GDP_PPP_per_capita_rank = 122هين | GDP_nominal = {{increase}} $165.840 ارب | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 58هين | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $4,440 | GDP_nominal_per_capita_rank = 123هين | Gini = 40.5 | Gini_year = 2022 | HDI = 0.710 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_rank = 120هين | currency = [[مراڪشي درهم]] | currency_code = MAD | utc_offset = +0 | utc_offset_DST = +1 | calling_code = [[مراڪش ۾ ٽيليفون نمبر|+212]] | cctld = {{ublist |[[.ma]] |{{lang|ar|[[بين الاقوامي ملڪ ڪوڊ مٿين سطح ڊومين|.المغرب]]}}}} }} '''مراڪش'''، سرڪاري نالو '''مراڪش جي بادشاهت'''، [[اتر آفريڪا]] جي [[مغرب (علائقو)|مغرب]] واري علائقي ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جا ساحل آهن. اوڀر طرف ان جي سرحد [[الجزائر]] سان ملي ٿي. اتر ۾ [[اسپين]] جا [[سيوٽا]]، [[ميليلا]] ۽ [[پينيون دي ويليز دي لا گوميرا]] نالي علائقا واقع آهن، جن تي مراڪش پڻ دعويٰ ڪري ٿو.<ref>{{cite news |year=2018 |title=Ceuta, Melilla profile |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14114627 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519055108/https://www.bbc.com/news/world-africa-14114627 |archive-date=19 May 2020 |access-date=13 November 2018 |work=bbc.com |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |language=en-GB}}</ref> ڏکڻ طرف [[مغربي صحارا]] جو تڪراري علائقو آهي، جنهن جي وڏي حصي تي 1975ع کان مراڪش جو ڪنٽرول آهي. [[گڏيل قومون]] مغربي صحارا کي 1963ع کان [[گڏيل قومن جي غير خود حڪمران علائقن جي فهرست|غير خود حڪمران علائقن]] جي فهرست ۾ رکنديون اچن ٿيون، ۽ ان جي آخري سياسي حيثيت اڃا تائين طئي نه ٿي آهي.<ref>{{cite web |title=Western Sahara |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/en/nsgt/western-sahara |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=16 September 2026}}</ref> 2024ع جي سرڪاري آدمشماري موجب مراڪش جي قانوني آبادي '''36,828,330''' هئي، جنهن مان 36,680,178 مراڪشي شهري ۽ 148,152 پرڏيهي رهواسي هئا. ساڳئي آدمشماري موجب شهري آبادي 23,110,108 ۽ ٻهراڙيءَ جي آبادي 13,718,222 هئي.<ref>{{cite web |title=Population légale du Royaume du Maroc répartie par régions, provinces et préfectures et communes selon les résultats du Recensement général de la population et de l’habitat 2024 |url=https://www.hcp.ma/Population-legale-du-Royaume-du-Maroc-repartie-par-regions-provinces-et-prefectures-et-communes-selon-les-resultats-du_a3975.html |publisher=Haut-Commissariat au Plan |access-date=16 September 2026 |language=fr}}</ref> ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ [[رباط]] آهي، جڏهن ته [[ڪاسابلانڪا]] سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم معاشي مرڪز آهي. مراڪش جي موجوده آئين موجب [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[امازيغي ٻولي|امازيغي]] رياست جون سرڪاري ٻوليون آهن. آئين [[اسلام]] کي رياست جو مذهب قرار ڏئي ٿو ۽ ٻين مذهبي عبادتن جي آزاد ادائيگي جي ضمانت پڻ ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Dispositions générales – Constitution 2011 |url=https://habous.gov.ma/fr/constitution-2011/4086-dispositions-g%C3%A9n%C3%A9rales.html |publisher=Ministère des Habous et des Affaires Islamiques |access-date=16 September 2026 |language=fr}}</ref> مراڪش جي رياستي تاريخ روايتي طور 788ع ۾ [[ادريس پهريون|ادريس پهرئين]] جي قائم ڪيل [[ادريسي خاندان]] سان ڳنڍي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ ان دور جون سرحدون هاڻوڪي مراڪش جي سرحدن سان هڪجهڙيون نه هيون. ان کان پوءِ [[مرابطون]]، [[موحدون]]، [[مريني خاندان|مريني]]، [[وطاسي خاندان|وطاسي]]، [[سعدي خاندان|سعدي]] ۽ [[علوي خاندان|علوي]] خاندانن ملڪ تي حڪمراني ڪئي. يارهين ۽ ٻارهين صديءَ ۾ مرابطون ۽ موحدون جي دور ۾ مراڪش هڪ وڏي علائقائي طاقت بڻجي ويو، جنهن جي حڪمراني اتر آفريڪا کان [[الاندلس]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. [[File:Koutoubia Mosque.JPG|thumb|left|[[مراڪش شهر]] ۾ [[ڪتبيه مسجد]]، [[موحدون|موحدن]] جي دور جي مشهور مسجد ۽ شهر جي اهم تاريخي نشانين مان هڪ.]] [[مراڪش شهر|مراڪش]] کي مرابطون 11هين صديءَ ۾ پنهنجي گاديءَ طور ترقي ڏني، ۽ پوءِ موحدون جي دور ۾ پڻ اهو اتر آفريڪا ۽ الاندلس تي پکڙيل سلطنت جو اهم مرڪز رهيو.<ref>{{cite web |title=Medina of Marrakesh |url=https://whc.unesco.org/en/list/331 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026}}</ref> [[فاس]]، جنهن جو بنياد ادريسي دور ۾ پيو، مريني دور ۾ 13هين ۽ 14هين صدين دوران سياسي، علمي ۽ ثقافتي عروج تي پهتو.<ref>{{cite web |title=Medina of Fez |url=https://whc.unesco.org/en/list/170 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026}}</ref> 15هين ۽ 16هين صدين ۾ مراڪش کي ٻاهرين طاقتن کان وڌندڙ دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو؛ [[پورچوگيزي سلطنت]] ساحلي علائقن تي قبضو ڪيو، جڏهن ته [[عثماني سلطنت]] اوڀر کان اڳتي وڌي. ان هوندي به مراڪش سڌي عثماني حڪمراني کان ٻاهر رهيو. [[سعدي خاندان]] 16هين صديءَ جي آخر ۾ ڏکڻ طرف فوجي مهم هلائي [[سونگھائي سلطنت]] کي شڪست ڏني. 17هين صديءَ کان [[علوي خاندان]] اقتدار ۾ آيو ۽ اڄ تائين مراڪش جو شاهي خاندان آهي. 1912ع جي [[فاس جو معاهدو|فاس واري معاهدي]] کان پوءِ مراڪش جو وڏو حصو فرانسيسي محافظتي راڄ هيٺ ۽ ڪجهه اتر ۽ ڏکڻ وارا علائقا اسپيني انتظام هيٺ آيا، جڏهن ته [[طنجه]] کي بعد ۾ بين الاقوامي علائقو بڻايو ويو. سلطان رسمي خودمختيار حڪمران رهيو، پر نوآبادياتي نظام هيٺ سندس حقيقي اختيار محدود هئا. مراڪش 2 مارچ 1956ع تي فرانس کان پنهنجي خودمختياري ٻيهر حاصل ڪئي؛ آمريڪا 7 مارچ 1956ع تي ان آزاديءَ کي باضابطه طور تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Morocco – Countries |url=https://history.state.gov/countries/morocco |publisher=Office of the Historian, United States Department of State |access-date=16 September 2026}}</ref> مراڪش هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] نيم آئيني بادشاهت آهي، جنهن ۾ چونڊيل ٻه ايواني پارليامينٽ موجود آهي. رياست جو سربراهه [[مراڪش جو بادشاهه]] آهي ۽ حڪومت جو سربراهه وزيراعظم آهي. 2011ع جو موجوده آئين [[عربي ٻولي|عربي]] سان گڏ [[امازيغي ٻولي|امازيغي]] کي به سرڪاري ٻولي تسليم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Dahir n° 1-11-91 du 27 chaâbane 1432 (29 juillet 2011) portant promulgation du texte de la Constitution |url=https://bdj.mmsp.gov.ma/Fr/Document/5601-Dahir.aspx |publisher=Royaume du Maroc |access-date=16 September 2026 |language=fr}}</ref> مراڪشي ثقافت ڪيترن تاريخي لاڳاپن جو نتيجو آهي ۽ ان ۾ [[امازيغي ماڻهو|امازيغي]]، عرب، اندلسي، صحراوي، آفريقي، ميڊيٽرينين ۽ يورپي اثر شامل آهن. [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ مراڪش جا نو ثقافتي ماڳ شامل آهن، جن ۾ [[وليلي]]، [[فاس]]، [[مراڪش شهر|مراڪش]]، [[مڪناس]]، [[ايساويرا]]، [[تطوان]] ۽ [[رباط]] جا تاريخي ماڳ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Morocco |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/ma |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026}}</ref> مراڪش [[مغربي صحارا]] تي خودمختياريءَ جي دعويٰ ڪري ٿو ۽ پنهنجي ڪنٽرول هيٺ آيل علائقن کي پنهنجي ڏاکڻين صوبن جو حصو سمجهي ٿو. ٻئي طرف [[پوليساريو محاذ]]، [[صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]] جي نالي سان علائقي جي آزاديءَ جو دعويدار آهي. 1975ع ۾ اسپين جي نڪرڻ کان پوءِ مراڪش ۽ [[موريتانيا]] علائقي جي حصن تي ڪنٽرول قائم ڪيو، جنهن کان پوءِ پوليساريو سان [[مغربي صحارا جنگ]] شروع ٿي. موريتانيا 1979ع ۾ پنهنجي دعويٰ تان هٿ کنيو، جڏهن ته مراڪش علائقي جي وڏي حصي تي ڪنٽرول برقرار رکيو. 1991ع ۾ گڏيل قومن جي سهڪار سان جنگبندي ٿي ۽ [[مغربي صحارا ۾ ريفرنڊم لاءِ گڏيل قومن جو مشن]] قائم ٿيو. تنهن هوندي به علائقي جي آخري حيثيت بابت سياسي تڪرار حل نه ٿيو آهي. گڏيل قومن جي سرڪاري درجي بنديءَ ۾ مغربي صحارا اڃا تائين غير خود حڪمران علائقو آهي.<ref>{{cite web |title=Western Sahara |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/en/nsgt/western-sahara |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=16 September 2026}}</ref> == نالي جو اشتقاق == [[File:Marrakech Medina.jpg|thumb|[[مراڪش شهر|مراڪش]] شهر، جنهن جي نالي مان ڪيترين يورپي ٻولين ۾ ملڪ جو نالو نڪتل آهي.]] انگريزي نالو ''Morocco'' اسپيني نالي ''Marruecos'' جي انگريزي صورت آهي، جيڪو [[مراڪش شهر|مراڪش]] شهر جي نالي مان نڪتل آهي. هي شهر [[مرابطون]]، [[موحدون]] ۽ [[سعدي خاندان]] جي دورن ۾ گاديءَ جو هنڌ رهيو.<ref name=":4">{{Cite web |title=Country names |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/country-name#morocco |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207212750/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/country-name#morocco |archive-date=7 December 2023 |access-date=2023-12-09 |website=The CIA World Factbook}}</ref> مرابطون جي دور ۾ شهر جو نالو امازيغي صورت ''تاموراڪشت'' سان پڻ لکيو ويو، جنهن کي قديم امازيغي اظهار ''امور ن ياڪوش''، يعني "خدا جي زمين" سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Ghouirgate |first=Mehdi |chapter=Chapitre VIII. Le calife en son palais: maintenir son rang |date=2020-02-27 |title=L'Ordre almohade (1120–1269): Une nouvelle lecture anthropologique |pages=357–402 |chapter-url=http://books.openedition.org/pumi/12060 |publisher=Presses universitaires du Midi |language=fr |isbn=978-2-8107-0867-3}}</ref> ملڪ جو مقامي عربي نالو '''المغرب''' (''المغرب'') آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ "سج لهڻ جي جاءِ" يا "اولهه" آهي. سرڪاري عربي نالو '''المملكة المغربية''' آهي. سرڪاري امازيغي نالو '''ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ''' (''تاگيلديت ن لمغريب'') آهي.<ref name="Ladimat">{{Cite book |url=https://www.ircam.ma/sites/default/files/Parutions/documents/%E2%B4%B0%E2%B4%B7%E2%B5%93%E2%B5%99%E2%B5%9C%E2%B5%93%E2%B5%94%20%E2%B5%8F%20%E2%B5%9C%E2%B4%B3%E2%B5%8D%E2%B4%B7%E2%B5%89%E2%B5%9C%20%E2%B5%8F%20%E2%B5%8D%E2%B5%8E%E2%B5%96%E2%B5%94%E2%B5%89%E2%B4%B1.pdf |publisher=[[امازيغي ثقافت جو شاهي ادارو]] |year=2021 |isbn=978-9920-739-39-9 |language=zgh |translator-last=Ladimat |translator-first=Mohammed |script-title=zgh:ⴰⴷⵓⵙⵜⵓⵔ ⵏ ⵜⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ |trans-title=Constitution of the Kingdom of Morocco}}</ref> عرب جاگرافيدان تاريخي طور اڄوڪي مراڪش واري اولهندي علائقي لاءِ '''المغرب الأقصى''' يعني "پري اولهه" جو اصطلاح استعمال ڪندا هئا. ان جي ڀيٽ ۾ اتر آفريڪا جي وڌيڪ اوڀر وارن حصن لاءِ ''المغرب الأوسط'' ۽ ''المغرب الأدنى'' جهڙا اصطلاح استعمال ٿيندا هئا. [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ۾ مراڪش کي '''فاس''' چيو وڃي ٿو، جيڪو تاريخي شهر [[فاس]] جي نالي مان نڪتل آهي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-919-5 |editor-last=Dumper |editor-first=Michael R. T. |page=151 |editor-last2=Stanley |editor-first2=Bruce E.}}</ref> فارسي، اردو ۽ پنجابي سميت ڪيترين هند-ايراني ٻولين ۾ ملڪ لاءِ '''مراڪش''' نالو رائج ٿيو، جيڪو تاريخي مراڪش شهر جي نالي سان لاڳاپيل آهي. مراڪش لاءِ تاريخي سياسي لکڻين ۾ شريفي نسب جي حوالي سان '''المملكة الشريفة'''، '''الإيالة الشريفة''' ۽ '''الإمبراطورية الشريفة''' جهڙا نالا پڻ استعمال ٿيا آهن. يورپي ذريعن ۾ ان جو ترجمو ''شريفي سلطنت'' يا ''شريفي امپائر'' جي صورت ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book |last=ملين |first=نبيل |title=فكرة الدستور في المغرب: وثائق ونصوص (19012011) |publisher=Tīl Kīl Mīdiyā |year=2017 |isbn=978-9954-28-764-4 |language=ar |oclc=994641823}}</ref> == تاريخ == {{main|مراڪش جي تاريخ}} === قبل تاريخ ۽ قديم دور === مراڪش جي سرزمين انساني ارتقا ۽ اتر آفريڪا جي قبل تاريخ جي مطالعي لاءِ دنيا جي اهم علائقن مان هڪ آهي. گذريل ڏهاڪن جي آثار قديمه ۽ قديم انساني حياتيات جي تحقيقن ملڪ ۾ انساني موجودگيءَ جي تاريخ کي اڳ جي اندازن کان گهڻو پوئتي ڌڪي ڇڏيو آهي. [[File:Jebel Irhoud-1 NMNH.jpg|thumb|left|[[جبل ارهود]] مان مليل لڳ ڀڳ 300,000 سال پراڻي شروعاتي ''[[هومو سيپيئنس]]'' جي کوپڙي جو نمونو، جيڪو [[سمٿسونين انسٽيٽيوشن|سمٿسونين]] جي نيشنل ميوزيم آف نيچرل هسٽري ۾ رکيل آهي.]] ==== ابتدائي انسان ==== ڪاسابلانڪا جي [[ٿامس ڪواري اول]] واري ماڳ مان مليل هومينن فوسلن بابت 2026ع ۾ شايع ٿيل تحقيق انهن جي عمر تقريباً '''773,000 ± 4,000 سال''' مقرر ڪئي. مقناطيسي طبقاتي تاريخگذاريءَ ذريعي حاصل ڪيل هي نتيجا اتر اولهه آفريڪا ۾ وچ پليئسٽوسين جي انساني آباديءَ جي تمام قديم ۽ صحيح تاريخ ڏسن ٿا. محققن موجب انهن فوسلن ۾ قديم ۽ وڌيڪ ترقي يافته جسماني خصوصيتن جو ميلاپ ملي ٿو، جيڪو ''هومو سيپيئنس''، نينڊرٿال ۽ ڊينيسووا انسانن جي نسبن جي ابتدائي ورهاست سمجهڻ لاءِ اهم آهي.<ref>{{cite web |title=Early hominins from Morocco reveal an African lineage near the root of Homo sapiens |url=https://www.mpg.de/25951868/0105-evan-early-hominins-from-thomas-quarry-i-morocco-150495-x |date=7 January 2026 |publisher=[[ميڪس پلانڪ سوسائٽي]] |access-date=16 September 2026}}</ref> [[جبل ارهود]] مان مليل ''[[هومو سيپيئنس]]'' جا فوسل ۽ انهن سان لاڳاپيل وچين پٿر واري دور جا اوزار تقريباً '''315 ± 34 هزار سال''' پراڻا قرار ڏنا ويا آهن.<ref>{{cite journal |last=Richter |first=Daniel |display-authors=etal |title=The age of the hominin fossils from Jebel Irhoud, Morocco, and the origins of the Middle Stone Age |journal=Nature |volume=546 |pages=293–296 |year=2017 |doi=10.1038/nature22335}}</ref> جبل ارهود جي کوپڙين، ڄاڙين ۽ ڏندن ۾ جديد انسان سان لاڳاپيل چهري جون خاصيتون ۽ نسبتاً قديم دماغي کوپڙيءَ جون خاصيتون گڏ ملن ٿيون. انهن نتيجن جديد انسان جي ابتدا کي رڳو اوڀر آفريڪا جي هڪ محدود علائقي سان ڳنڍڻ واري پراڻي تصور بدران هڪ وڌيڪ وسيع، سڄي آفريڪا ۾ پکڙيل ارتقائي عمل واري نظريي کي هٿي ڏني.<ref>{{cite journal |last=Hublin |first=Jean-Jacques |display-authors=etal |title=New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens |journal=Nature |volume=546 |pages=289–292 |year=2017 |doi=10.1038/nature22336}}</ref> ==== آئيبيروموروشي ۽ نئين پٿر وارو دور ==== [[تافورالت]] مان لڳ ڀڳ 15,000 سال پراڻن [[آئيبيروموروشي ثقافت|آئيبيروموروشي]] ماڻهن جي ڊي اين اي جي مطالعي مان هڪ مخصوص قديم مغربي آفريقي نسب سامهون آيو، جنهن ۾ ويجهي اوڀر ۽ آفريقي آباديءَ سان لاڳاپيل جينياتي عنصر شامل هئا.<ref>{{Cite journal |last1=van de Loosdrecht |first1=Marieke |display-authors=etal |date=2018-05-04 |title=Pleistocene North African genomes link Near Eastern and sub-Saharan African human populations |url=https://archive.org/details/science_2018-05-04_360_6388/page/548 |journal=Science |volume=360 |issue=6388 |pages=548–552 |doi=10.1126/science.aar8380 |pmid=29545507}}</ref> اٽڪل 7,500 سال اڳ کان نئين پٿر واري دور دوران آئيبيريا کان يورپي نئين پٿر واري دور جي آبادگارن ۽ اوڀر ميڊيٽرينين جي [[شام ۽ فلسطين|ليوانت]] واري علائقي مان آيل چوپائي مال پاليندڙ آباديءَ جا اتر اولهه آفريڪا ڏانهن لڏپلاڻ جا نشان ملن ٿا. قديم ڊي اين اي تحقيق موجب انهن لڏپلاڻن جديد اتر اولهه آفريقي آباديءَ جي جينياتي جوڙجڪ ۾ اهم حصو وڌو.<ref>{{Cite journal |last1=Simões |first1=Luciana G. |display-authors=etal |date=2023-06-15 |title=Northwest African Neolithic initiated by migrants from Iberia and Levant |journal=Nature |volume=618 |issue=7965 |pages=550–556 |doi=10.1038/s41586-023-06166-6 |pmc=10266975}}</ref> ==== وادي بهت جي زرعي تهذيب ==== [[وادي بهت]] ۾ ٿيل جديد کوٽاين مراڪش جي نئين پٿر واري دور بابت ڄاڻ ۾ اهم تبديلي آندي آهي. ريڊيوڪاربان تاريخگذاريءَ موجب هتي لڳ ڀڳ '''3400 کان 2900 ق.م.''' تائين هڪ وڏي آباد زرعي برادري موجود هئي. کوٽاين مان وڏي تعداد ۾ ذخيرن جا کڏا، ٺڪر جا ٿانوَ، پٿر جا اوزار، پيسڻ جا اوزار ۽ زرعي سرگرمين جون شاهديون مليون آهن.<ref>{{cite journal |last1=Broodbank |first1=Cyprian |last2=Lucarini |first2=Giulio |last3=Bokbot |first3=Youssef |display-authors=etal |title=Oued Beht, Morocco: a complex early farming society in north-west Africa and its implications for western Mediterranean interaction during later prehistory |journal=Antiquity |volume=98 |issue=401 |year=2024 |pages=1199–1218 |doi=10.15184/aqy.2024.101}}</ref> تحقيق ڪندڙن موجب وادي بهت هن وقت تائين [[نيل وادي]] کان ٻاهر آفريڪا ۾ ان دور جو معلوم ٿيل سڀ کان وڏو زرعي آثار قديمه جو مجموعو آهي. هتان مليل مادي ثقافت ۾ آئيبيريا جي همعصر سماجن سان مشابهتون پڻ ملن ٿيون، جنهن مان [[جبل الطارق جي سامونڊي ڳچي]] جي ٻنهي پاسن وچ ۾ قبل تاريخي رابطن جو امڪان ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Previously unknown Neolithic society in Morocco discovered |url=https://www.cam.ac.uk/research/news/previously-unknown-neolithic-society-in-morocco-discovered |date=26 September 2024 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]] |access-date=16 September 2026}}</ref> ==== ڪاش ڪوش ۽ ڪانسي وارو دور ==== [[File:Kach Kouch excavation Morocco.jpg|thumb|left|اتر مراڪش ۾ [[ڪاش ڪوش]] جي آثار قديمه واري ماڳ تي کوٽائي.]] اتر مراڪش ۾ [[جبل الطارق جي سامونڊي ڳچي]] جي ويجهو [[ڪاش ڪوش]] جي ماڳ مان مليل آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هتي لڳ ڀڳ 2200 ق.م. کان آباد زرعي زندگي موجود هئي. نون آثار قديمه جي نتيجن موجب هي ماڳ اتر اولهه آفريڪا ۾ فينيقي اچڻ کان صديون اڳ مستقل ڳوٺاڻي آبادڪاريءَ جو ثبوت مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Benattia |first1=Hamza |last2=Bokbot |first2=Youssef |display-authors=etal |date=2025 |title=Rethinking late prehistoric Mediterranean Africa: architecture, farming and materiality at Kach Kouch, Morocco |journal=Antiquity |volume=99 |issue=404 |pages=354–374 |doi=10.15184/aqy.2025.10}}</ref> اٺين صدي ق.م. تائين ڪاش ڪوش جا رهواسي فينيقي عمارت سازيءَ جا ڪجهه طريقا ۽ نوان فصل اختيار ڪري رهيا هئا، پر ساڳئي وقت پنهنجي مقامي مادي ثقافت جا اهم عنصر برقرار رکيا. هي شاهديون اهو ظاهر ڪن ٿيون ته فينيقي آمد کي صرف هڪ طرفي "تهذيب آڻڻ" واري عمل طور سمجهڻ بدران مقامي اتر آفريقي سماجن ۽ ميڊيٽرينين واپارين جي وچ ۾ تدريجي ثقافتي رابطي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''مراڪش جي قديم تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' |- style="background:#8B4513; color:white;" ! دور / تاريخ ! ماڳ يا ثقافت ! اهميت |- style="background:#FFF4E6;" | لڳ ڀڳ 773,000 سال اڳ | [[ٿامس ڪواري اول]] | اتر اولهه آفريڪا جي قديم هومينن جا صحيح تاريخ مقرر ٿيل فوسل |- style="background:#F4E8D5;" | لڳ ڀڳ 315,000 سال اڳ | [[جبل ارهود]] | ابتدائي ''[[هومو سيپيئنس]]'' جا دنيا جي قديم ترين مشهور فوسلن مان ڪجهه |- style="background:#FFF4E6;" | لڳ ڀڳ 15,000 سال اڳ | [[تافورالت]] | آئيبيروموروشي آبادي ۽ قديم ڊي اين اي |- style="background:#F4E8D5;" | 3400–2900 ق.م. | [[وادي بهت]] | نيل وادي کان ٻاهر آفريڪا جي سڀ کان وڏي معلوم ٿيل همعصر زرعي آبادين مان هڪ |- style="background:#FFF4E6;" | لڳ ڀڳ 2200 ق.م. کان | [[ڪاش ڪوش]] | فينيقي دور کان اڳ مستقل زرعي آباديءَ جا ثبوت |- style="background:#F4E8D5;" | اٺين–ڇهين صدي ق.م. | [[لڪسس]]، [[موگادور]] | فينيقي ۽ مقامي اتر آفريقي واپاري ۽ ثقافتي رابطا |- style="background:#FFF4E6;" | ٽين صدي ق.م. کان | [[موريطانيا]] | مقامي امازيغي بادشاهت |- style="background:#F4E8D5;" | 40/44ع کان پوءِ | [[موريطانيا ٽنگيتانا]] | رومي صوبائي حڪمراني |} ==== فينيقي ۽ ڪارٿيجيني دور ==== [[File:Ruins at Lixus archaeological site.jpg|thumb|[[لڪسس]] جا قديم آثار؛ اتر [[مراڪش]] ۾ واقع هي ماڳ قديم فينيقي، ڪارٿيجي ۽ پوءِ رومي دور ۾ هڪ اهم شهري ۽ واپاري مرڪز هو.]] [[File:Lixus.jpg|thumb|[[لڪسس]] جي قديم شهر جا آثار، [[مراڪش]].]] پهرين هزارين سال ق.م. جي شروعاتي صدين تائين مراڪش جون مقامي آباديون اڳ ئي ميڊيٽرينين واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هيون. [[فينيقي ماڻهو|فينيقين]] جديد مراڪش جي ساحل تي واپاري مرڪز قائم ڪيا، جن مان [[لڪسس]] ۽ [[موگادور]] خاص اهميت رکن ٿا. آثار قديمه جي تحقيق موجب مراڪش ۾ فينيقي موجودگي گهٽ ۾ گهٽ اٺين صدي ق.م. جي شروعات تائين پهچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Mederos Martín |first=Alfredo |chapter=North Africa: from the Atlantic to Algeria |title=The Oxford Handbook of the Phoenician and Punic Mediterranean |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=627–643 |doi=10.1093/oxfordhb/9780190499341.013.41}}</ref> لڪسس ائٽلانٽڪ ساحل تي فينيقي دنيا جي قديم اهم مرڪزن مان هڪ هو. ستين ۽ ڇهين صدي ق.م. ۾ ساحلي ۽ درياهي ماڳن تي فينيقي سرگرمي وڌي، جنهن جو واسطو زرعي شين، مال مويشي، عاج، واڱڻائي رنگ ۽ قيمتي ڪاٺ جي واپار سان هو.<ref>{{cite journal |last=Pappa |first=Eleftheria |title=Near Eastern colonies and cultural influences from Morocco to Algeria before the Carthaginian expansion: a survey of the archaeological evidence |journal=Hélade |volume=5 |issue=2 |year=2019 |doi=10.22409/rh.v5i2.42484}}</ref> [[موگادور]] جي ٻيٽ تي ستين ۽ ڇهين صدي ق.م. جا فينيقي ۽ قبرصي ٺڪر، امفورا ۽ پونڪ لکتون مليون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ سامونڊي واپار جي وسعت جو ثبوت آهن. بعد ۾ مراڪش جا ساحلي علائقا [[قديم ڪارٿيج]] جي وسيع معاشي ۽ سياسي دائري سان ڳنڍجي ويا. ==== موريطانيا جي بادشاهت ==== [[File:Volubilis Longshot II.jpg|thumb|right|[[وليلي]] جا رومي آثار؛ شهر موريطانيا ۽ پوءِ رومي صوبي [[موريطانيا ٽنگيتانا]] جو اهم مرڪز هو.]] ڪارٿيجيني اثر کان پوءِ اتر اولهه آفريڪا ۾ مقامي [[امازيغي ماڻهو|امازيغي]] بادشاهتون وڌيڪ نمايان ٿيون. انهن مان [[موريطانيا]] جي بادشاهت موجوده اتر مراڪش ۽ الجزائر جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هئي. ان جو جديد ملڪ [[موريتانيا]] سان نالي کان سواءِ سڌو سياسي تسلسل نه آهي. موريطانيا جي قديم ڄاتل حڪمرانن مان [[باگا]] جو ذڪر ٽين صدي ق.م. ۾ ملي ٿو.<ref>[[ليوي]]، ''[[Ab Urbe Condita Libri]]'' 29.30</ref> پهرين صدي ق.م. ۾ بادشاهت روم جي سياسي دائري ۾ آئي ۽ آخرڪار رومي سلطنت جي تابع بادشاهت بڻجي وئي. [[وليلي]] موريطانيا جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ هو. آثار قديمه جي شاهدي موجب هتي گهٽ ۾ گهٽ ٽين صدي ق.م. کان منظم آبادي هئي. بعد ۾ شهر رومي دور ۾ تمام گهڻو وڌيو ۽ مقامي، پونڪ، رومي، آفريقي ۽ بعد ۾ اسلامي ثقافتي اثرن جو سنگم بڻيو.<ref>{{cite web |title=Archaeological Site of Volubilis |url=https://whc.unesco.org/en/list/836 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026}}</ref> ==== رومي مراڪش ==== موريطانيا جي آخري بادشاهه [[بطليموس موريطانيا]] جي موت کان پوءِ رومي سلطنت علائقي کي سڌي طرح ضم ڪيو. شهنشاهه [[ڪلاڊيوس]] جي دور ۾ 40–44ع جي لڳ ڀڳ موريطانيا کي ٻن صوبن ۾ ورهايو ويو: اوڀر ۾ [[موريطانيا قيصريه]] ۽ اولهه ۾ '''[[موريطانيا ٽنگيتانا]]'''. موجوده اتر مراڪش جو وڏو حصو موريطانيا ٽنگيتانا ۾ شامل هو. وليلي کي رومي ''ميونيسيپيم'' جو درجو مليو ۽ شهر ۾ فورم، بيسليڪا، مندر، حمام، فتح جا محراب ۽ شاهوڪار رهائشي گهر تعمير ٿيا. ڀرپاسي جي زرخيز ميدانن، خاص طور زيتون جي پيداوار، شهر جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. يونيسڪو موجب وليلي جا آثار رومي سلطنت جي سرحدي علائقن ۾ رومي ۽ مقامي ثقافتن جي باهمي رابطي جو غير معمولي مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Archaeological Site of Volubilis |url=https://whc.unesco.org/en/list/836 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026}}</ref> [[File:Basilica romana, Volubilis.jpg|thumb|left|[[وليلي]] جي قديم رومي شهر ۾ بيسليڪا جا آثار؛ وليلي رومي دور ۾ [[موريتانيا ٽنگيتانا]] جو هڪ اهم شهري مرڪز هو.]] رومي سياسي ڪنٽرول سڄي موجوده مراڪش تي هڪجهڙو نه هو. سلطنت جي مضبوط انتظامي ۽ فوجي موجودگي خاص طور اترين شهرن ۽ زرخيز علائقن ۾ مرڪوز رهي، جڏهن ته ڏکڻ ۽ جبلن جي ڪيترن علائقن ۾ مقامي امازيغي قبيلن جي خودمختياري وڏي حد تائين برقرار رهي. ==== عيسائيت، رومي زوال ۽ بازنطيني موجودگي ==== رومي دور ۾ [[عيسائيت]] پڻ موريطانيا ٽنگيتانا تائين پهتي. لکيل شاهدي محدود هجڻ باوجود، آثار ۽ قديم متن ظاهر ڪن ٿا ته رومي دور جي اتر مراڪش ۾ عيسائي برادريون موجود هيون.<ref>{{cite journal |last=Thouvenot |first=Raymond |title=Les origines chrétiennes en Maurétanie Tingitane |journal=Revue des Études Anciennes |volume=71 |issue=3–4 |year=1969 |pages=354–378 |doi=10.3406/rea.1969.3847}}</ref> ٽين صديءَ جي [[ٽين صديءَ جو بحران|رومي بحران]] کان پوءِ سلطنت جي سڌي حڪمراني آهستي آهستي گهٽجي وئي. ٽين صديءَ جي آخر تائين روم پنهنجي ڏاکڻين مورچن مان پوئتي هٽي ويو ۽ انتظام خاص طور [[طنجه]]، [[سيوٽا]] ۽ ٻين اترين ساحلي مرڪزن جي چوڌاري محدود ٿي ويو. ان هوندي به رومي ثقافتي، معاشي ۽ مذهبي اثر ڪيترن علائقن ۾ سياسي واپسيءَ کان پوءِ به جاري رهيا. 429ع کان پوءِ [[وندال]] اتر آفريڪا ۾ داخل ٿيا ۽ اولهندي رومي سلطنت جي باقي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي. ان کان پوءِ اتر اولهه آفريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ مقامي مورو-رومي ۽ امازيغي حڪمران اڀريا. ڇهين صديءَ ۾ شهنشاهه [[جسٽينين پهريون|جسٽينين پهرئين]] جي دور ۾ [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] اتر آفريڪا جا ڪجهه علائقا ٻيهر فتح ڪيا. بازنطيني اثر مراڪش ۾ محدود هو ۽ خاص طور [[سيوٽا]] ۽ [[طنجه]] جهڙن اترين ساحلي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيو. ملڪ جي اندرين حصن تي مقامي امازيغي سياسي جوڙجڪن جو اثر برقرار رهيو. ايندڙ صديءَ ۾ عرب-اسلامي فتوحات سان اتر اولهه آفريڪا جي سياسي ۽ مذهبي تاريخ جو هڪ نئون دور شروع ٿيو. === <span class="anchor" id="Foundation"></span><span class="anchor" id="Dynasties"></span><span class="anchor" id="Foundation and dynasties"></span> قيام ۽ شاهي خاندان === ==== اسلامي فتح ۽ ابتدائي رياستون ==== [[File:Idrisids coin minted at Al Aliyah Morocco 840 CE.jpg|thumb|left|upright|[[ادريسي خاندان|ادريسي]] دور جو 840ع ۾ [[فاس]] جي العاليه ۾ ضرب ڪيل سڪو.]] [[مغرب جي مسلمانن هٿان فتح|مغرب جي مسلمانن هٿان فتح]]، جيڪا ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شروع ٿي هئي، [[اموي خلافت]] جي دور ۾ 709ع تائين مڪمل ٿي. اسلامي فتح سان گڏ علائقي ۾ [[اسلام]] ۽ [[عربي ٻولي]] جو اثر وڌيو. انهيءَ دور کان [[مغرب ڏانهن عربن جي لڏپلاڻ]] جو هڪ ڊگهو سلسلو پڻ شروع ٿيو، جيڪو ايندڙ ڪيترين صدين تائين جاري رهيو ۽ علائقي جي آبادي، ٻولين ۽ ثقافت تي اثرانداز ٿيو. شروعاتي اسلامي انتظام هيٺ موجوده مراڪش جو گهڻو حصو [[افريقيه]] سان لاڳاپيل سرحدي علائقن طور هلندو هو ۽ مقامي حاڪمن جو تعلق [[قيروان]] ۾ ويٺل مسلمان اختيارين سان هوندو هو.<ref>Abun-Nasr 1987, p.33</ref> مقامي [[بربر]] قبيلن آهستي آهستي اسلام قبول ڪيو، پر ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي روايتي قبائلي قانونن ۽ سماجي رسمن کي به برقرار رکيو. نئين اسلامي انتظام هيٺ مختلف قبيلن کان محصول ۽ خراج ورتو ويندو هو.<ref>Abun-Nasr 1987, pp. 33–34</ref> اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريف جبل|ريف جبلن]] ۾ [[نڪور جي امارت]] قائم ٿي، جنهن کي موجوده مراڪش جي علائقي ۾ ابتدائي خودمختيار مسلمان سياسي رياستن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. ان جو بنياد [[صالح اول ابن منصور]] لڳ ڀڳ 710ع ۾ وڌو. 739ع ۾ شروع ٿيل [[بربر بغاوت]] کان پوءِ مرڪزي خلافت جو اثر ڪمزور ٿيو ۽ مختلف مقامي سياسي قوتون اڀريون، جن ۾ [[سجلماسه]] جا [[مڪناسه]] ۽ ائٽلانٽڪ پاسي [[برغواطه]] شامل هئا. بربر بغاوت کان پوءِ مغرب الاقصى ۾ سياسي خودمختياريءَ جو عمل تيز ٿيو. ان دور ۾ سجلماسه جهڙا شهر صحارا پار واپار جا اهم مرڪز بڻيا؛ اتر آفريڪا، صحارا ۽ اولهه آفريڪا جي وچ ۾ سون، لوڻ ۽ ٻين شين جي واپار سان انهن مرڪزن جي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڌندي وئي. ==== ادريسي خاندان ۽ فاس جو عروج ==== [[File:29610-Fez (28134041211) (qarawiyyin crop).jpg|thumb|[[القرويين يونيورسٽي|القرويين]]، [[فاس]]؛ نائين صديءَ کان شهر جي مذهبي ۽ علمي زندگيءَ جو اهم مرڪز.]] [[ادريسي خاندان]] جو باني [[ادريس اول]]، [[حسن ابن علي]] جو پڙپوٽو هو. عباسي حڪمرانن سان ٽڪراءَ کان پوءِ هو حجاز مان نڪري مغرب پهتو، جتي [[اوربه]] بربر قبيلي سندس حمايت ڪئي. 788ع ۾ هن هڪ نئين سياسي اقتدار جو بنياد وڌو، جنهن مان ادريسي خاندان وجود ۾ آيو. ادريس اول جو ابتدائي مرڪز [[وليلي]] جي ڀرسان هو؛ [[يونيسڪو]] موجب وليلي ٿوري عرصي لاءِ ادريس اول جي گادي پڻ رهيو ۽ سندس مقبرو ڀرسان [[مولاي ادريس زرهون]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Site of Volubilis |url=https://whc.unesco.org/en/list/836 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026}}</ref> [[File:Volubilis Longshot II.jpg|thumb|left|[[وليلي]] جا آثار؛ اسلامي دور جي شروعات ۾ هي علائقو [[ادريس اول]] جي اقتدار سان پڻ لاڳاپيل رهيو.]] ادريسين جي دور ۾ [[فاس]] نئين رياست جو اهم سياسي، اقتصادي ۽ مذهبي مرڪز بڻيو. يونيسڪو مطابق فاس جي قديم شهر جا بنيادي ٻه آبادي مرڪز ادريسي دور ۾ 789ع کان 808ع جي وچ ۾ قائم ٿيا، جيڪي وادي فاس جي ٻنهي ڪنارن تي واقع هئا.<ref>{{cite web |title=Medina of Fez |url=https://whc.unesco.org/en/list/170 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026}}</ref> وقت سان فاس اسلامي مغرب جي وڏن علمي ۽ واپاري شهرن مان هڪ بڻجي ويو. نائين صديءَ ۾ [[القرويين مسجد]] ۽ ان سان لاڳاپيل تعليمي سرگرمين فاس جي علمي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو. فاس بعد ۾ ديني تعليم، فقھ، عربي ادب ۽ مغربي اسلامي علمي روايت جو اهم مرڪز رهيو. يونيسڪو فاس جي مديني کي عرب-اسلامي دنيا جي سڀ کان وسيع ۽ بهتر محفوظ تاريخي شهرن مان هڪ قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي شهري ۽ تعميراتي روايت ۾ اندلسي، مشرقي ۽ آفريقي اثرن جي ميلاپ کي نمايان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Medina of Fez |url=https://whc.unesco.org/en/list/170 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026}}</ref> ادريسي اقتدار ڏهين صديءَ ۾ اندروني ورهاڱي ۽ ٻاهرين قوتن جي دٻاءَ سبب ڪمزور ٿيو. 927ع تائين [[فاطمي خلافت]] ۽ ان جي مڪناسه اتحادين ادريسين جي سياسي اقتدار کي وڏي حد تائين ختم ڪري ڇڏيو. مڪناسه بعد ۾ فاطمين کان الڳ ٿيا، پر 980ع ڌاري [[سجلماسه]] سان لاڳاپيل [[مغراوه]] زناطه قوتن کين اقتدار کان هٽائي ڇڏيو. ==== مرابطون ۽ موحدون ==== [[File:Almohad_dynasty_en.svg|thumb|right|[[موحد خلافت]] جي سلطنت پنهنجي وڏي پکيڙ واري دور ۾، لڳ ڀڳ 1212ع.]] يارهين صديءَ کان مراڪش ۾ طاقتور بربر سلطنتن جو دور شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Ramirez-Faria |first1=Carlos |url=https://books.google.com/books?id=gGKsS-9h4BYC&pg=PT861 |title=Concise Encyclopaedia of World History |date=2007 |publisher=Atlantic Publishers & Dist |isbn=978-81-269-0775-5}}</ref> پهرين [[صنهاجه]] قبيلن مان اڀريل [[مرابطون|مرابطي خاندان]] ۽ پوءِ [[مصموده]] قبيلن مان اڀريل [[موحد خلافت|موحد خاندان]] مراڪش کي هڪ اهڙي وڏي مغربي اسلامي سلطنت جو مرڪز بڻايو، جنهن جو اقتدار مغرب کان [[اندلس]] تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=The Maghrib under the Almoravids and the Almohads |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/418538/North-Africa/46490/The-Maghrib-under-the-Almoravids-and-the-Almohads |access-date=1 August 2011}}</ref> [[File:Koutoubia Mosque.JPG|thumb|left|[[مراڪش شهر]] ۾ [[ڪتبيه مسجد]]؛ [[موحد خلافت|موحدن]] جي دور ۾ تعمير ٿيل هيءَ مسجد ۽ ان جو منارو مراڪش جي اسلامي فنِ تعمير جي نمايان مثالن مان آهن.]] مرابطين يارهين صديءَ ۾ [[مراڪش شهر]] کي پنهنجي گادي بڻايو. شهر صحارا پار واپار، مغرب ۽ اندلس کي ڳنڍيندڙ سياسي نظام جو مرڪز بڻيو. يونيسڪو مطابق مراڪش شهر مرابطين ۽ پوءِ موحدن جي گادي رهيو ۽ وچئين دور جي شهري ترقيءَ تي ان جو اهم اثر پيو.<ref>{{cite web |title=Medina of Marrakesh |url=https://whc.unesco.org/en/list/331 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026}}</ref> ٻارهين صديءَ ۾ موحد تحريڪ [[اٽلس جبلن]] ۾ اڀري. موحدن 1147ع ۾ مراڪش شهر تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ سندن اقتدار مغرب، موجوده الجزائر ۽ تونس جي حصن کان وٺي اندلس تائين پکڙجي ويو. هن دور ۾ مراڪش مغربي ڀونوچ سمنڊ جي سياسي ۽ علمي دنيا جي مرڪزي قوتن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Western North Africa (The Maghrib), 1000–1400 A.D. |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/07/afw.html |publisher=[[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]] |access-date=16 September 2026}}</ref> موحدن جي دور ۾ [[ڪتبيه مسجد]]، شهر جون ديوارون، دروازا، قصبو ۽ باغ تعمير يا ترقي ڪيا ويا. اهي عمارتون بعد واري مغربي اسلامي ۽ اندلسي تعمير تي پڻ اثرانداز ٿيون.<ref>{{cite web |title=Medina of Marrakesh |url=https://whc.unesco.org/en/list/331 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026}}</ref> ==== مريني ۽ وطاسي دور ==== تيرهين صديءَ کان مراڪش ۾ [[زناطه]] بربرن جو [[مريني خاندان]] غالب ٿيو. مرينين الجزائر ۽ اندلس ۾ فوجي مهمن ذريعي موحدن جي اڳوڻي اثر کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن دور ۾ سياسي مرڪز ٻيهر فاس ڏانهن منتقل ٿيو. 1276ع ۾ مرينين پراڻي فاس جي اولهه ۾ نئون شاهي شهر [[فاس الجديد]] قائم ڪيو، جنهن ۾ شاهي محل، فوجي مرڪز، قلعا ۽ رهائشي پاڙا شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Medina of Fez |url=https://whc.unesco.org/en/list/170 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026}}</ref> تيرهين ۽ چوڏهين صدين ۾ فاس پنهنجي عروج تي پهتو. شهر ۾ مدرسا، مسجدون، فنادق، محلات، پاڻيءَ جا چشما ۽ واپاري مرڪز تعمير ٿيا ۽ فاس اتر آفريڪا جي اهم علمي ۽ تجارتي شهرن مان بڻجي ويو.<ref>{{cite web |title=Medina of Fez |url=https://whc.unesco.org/en/documents/104045 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026}}</ref> انهيءَ وسيع دور ۾ [[بنو هلال]] ۽ ٻين عرب قبيلن جي مغرب ڏانهن لڏپلاڻ پڻ مراڪش جي ٻولي، قبائلي جوڙجڪ ۽ ڳوٺاڻي سماج تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا. مرينين کان پوءِ پندرهين صديءَ ۾ [[وطاسي خاندان]] اقتدار ۾ آيو. [[Reconquista|اندلس جي عيسائي ٻيهر فتح]] جي آخري مرحلن، خاص ڪري پندرهين صديءَ جي آخر ۾، هزارين مسلمانن ۽ يهودين کي اتر آفريڪا ڏانهن لڏڻ تي مجبور ڪيو. انهن مان ڪيترائي مراڪش جي فاس، تطوان، شفشاون، رباط ۽ ٻين شهرن ۾ آباد ٿيا. اندلسي مهاجرن مراڪش جي شهري ثقافت، موسيقي، دستڪاري، فن تعمير، علم ۽ واپار تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="brit">{{cite encyclopedia |title=Morocco – History |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/392604/Morocco |access-date=1 August 2011}}</ref> ==== پورچوگالي توسيع ۽ ساحلي شهر ==== پندرهين ۽ سورهين صدين ۾ [[پورچوگالي سلطنت]] مراڪش جي ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري تي ڪيترائي بندرگاهي مرڪز ۽ قلعا پنهنجي قبضي ۾ آندا. انهن قبضي وارن هنڌن جو مقصد ائٽلانٽڪ واپار، آفريڪا ڏانهن سامونڊي رستن ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ پورچوگالي واپاري نيٽ ورڪ کي محفوظ ڪرڻ هو. تنهن هوندي به پورچوگالي اقتدار گهڻو ڪري ساحلي قلعن تائين محدود رهيو ۽ ملڪ جي اندروني علائقن تي مستقل ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهيو. [[File:La citerne portugaise.jpg|thumb|[[الجديده]] جي تاريخي [[مازاگان]] علائقي ۾ پورچوگالي حوض؛ 1514ع ۾ تعمير ٿيل هيءَ زيرِ زمين عمارت شروعات ۾ هٿيارن جي ڪمري طور استعمال ٿيندي هئي ۽ پوءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ لاءِ حوض ۾ تبديل ڪئي وئي.]] [[File:Portuguese Cistern of El Jadida, Morocco.jpg|thumb|[[الجديده]] جي [[مازاگان]] واري پورچوگالي حوض جو اندريون منظر، جنهن ۾ پاڻيءَ تي عمارت جي محرابن جو عڪس نظر اچي ٿو.]] [[مازاگان]]، جيڪو هاڻي [[الجديده]] جو حصو آهي، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ پرتگالين جو مضبوط قلعو بڻيو. 1514ع ۾ پهريون قلعو تعمير ڪيو ويو ۽ 1541ع کان پوءِ ان کي نئين دور جي توپخاني مطابق وڏي دفاعي شهر ۾ تبديل ڪيو ويو. يونيسڪو ان کي يورپي ۽ مراڪشي تعميراتي ۽ شهري روايتن جي تبادلي جو اهم مثال قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Portuguese City of Mazagan (El Jadida) |url=https://whc.unesco.org/en/list/1058 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026}}</ref> ==== سعدي خاندان ==== سورهين صديءَ ۾ [[سعدي خاندان]] ڏکڻ مراڪش مان اڀريو. سعدي شريف حڪمران پاڻ کي [[محمد]] جي نسل سان منسوب ڪندا هئا. 1549ع تائين هنن مراڪش جي وڏي حصي تي اقتدار قائم ڪيو ۽ پرتگالي اثر ۽ اوڀر کان [[عثماني سلطنت]] سان لاڳاپيل سياسي دٻاءَ جي مقابلي ۾ ملڪ جي خودمختياري برقرار رکي. [[File:Ahmad al-Mansur recognizing King Sebastiao's dead body.jpg|thumb|left|1578ع جي [[القصر الڪبير جي جنگ]] کان پوءِ پرتگال جي بادشاهه [[سباستيان اول]] جي لاش جي سڃاڻپ جو تاريخي منظر.]] 1578ع ۾ [[القصر الڪبير جي جنگ]]، جنهن کي ”ٽن بادشاهن جي جنگ“ پڻ چيو وڃي ٿو، مراڪشي تاريخ جو اهم موڙ ثابت ٿي. پرتگالي بادشاهه [[سباستيان اول]] هڪ وڏي فوج سان مراڪش ۾ داخل ٿيو، پر سعدي فوجن هٿان شڪست کاڌائين ۽ جنگ ۾ مارجي ويو. جنگ کان پوءِ پرتگال ۾ [[ايويز خاندان]] جي سڌي جانشيني ختم ٿيڻ سان 1580ع جو پرتگالي جانشيني بحران پيدا ٿيو. [[File:Palais El Badii - panoramio.jpg|thumb|[[مراڪش شهر]] ۾ سعدي سلطان [[احمد المنصور]] جي تعمير ڪرايل [[بديع محل]] جا آثار.]] [[احمد المنصور]] جي حڪومت ۾ سعدي سلطنت سياسي، سفارتي ۽ اقتصادي عروج تي پهتي. القصر الڪبير جي فتح کان پوءِ حاصل ٿيل وقار ۽ دولت جو هڪ حصو مراڪش شهر ۾ شاهي تعميراتي منصوبن تي خرچ ٿيو، جن ۾ مشهور [[بديع محل]] شامل هو. يونيسڪو مراڪش شهر ۾ سعدي دور جي بديع محل ۽ سعدي مقبرن کي شهر جي اهم تاريخي يادگارن ۾ شمار ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Medina of Marrakesh |url=https://whc.unesco.org/en/list/331 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026}}</ref> 1591ع ۾ احمد المنصور جي فوجن صحارا پار ڪري [[سونگھائي سلطنت]] تي حملو ڪيو. [[تونديبي جي جنگ]] کان پوءِ مراڪشي فوجن سونگھائي جي اهم مرڪزن تي قبضو ڪيو، پر صحارا جي ڏکئي جاگرافي، ڊگهن رسد وارن رستن ۽ مقامي مزاحمت سبب اولهه آفريڪا جي انهن علائقن تي اثرائتو مستقل ڪنٽرول قائم رکڻ مشڪل ثابت ٿيو.<ref>{{citation |last=Kaba |first=Lansiné |title=Archers, musketeers, and mosquitoes: The Moroccan invasion of the Sudan and the Songhay resistance (1591–1612) |journal=Journal of African History |volume=22 |issue=4 |pages=457–475 |year=1981 |doi=10.1017/S0021853700019861 |jstor=181298}}</ref> 1603ع ۾ احمد المنصور جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي ويڙهه شروع ٿي، جنهن سعدي اقتدار کي ڪمزور ڪيو. ملڪ جا مختلف حصا عملي طور مختلف سياسي قوتن جي اثر هيٺ اچي ويا ۽ سترهين صديءَ جي وچ تائين سعدي سلطنت ختم ٿي وئي. ==== علوي خاندان ۽ رياست جي ٻيهر وحدت ==== [[علوي خاندان]] سترهين صديءَ ۾ ڏکڻ اوڀر مراڪش مان اڀريو. خاندان پڻ شريف نسب جو دعويدار هو ۽ پاڻ کي اسلامي پيغمبر محمد جي نسل سان منسوب ڪندو هو. [[مولاي رشيد]] 1660ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف علائقائي قوتن کي شڪست ڏئي ملڪ کي ٻيهر متحد ڪيو؛ هن 1666ع ۾ فاس ۽ 1668ع ۾ مراڪش شهر تي قبضو ڪيو.<ref name="Abun-Nasr1987">{{cite book |last=Abun-Nasr |first=Jamil M. |url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC |title=A History of the Maghrib in the Islamic Period |date=20 August 1987 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-33767-0}}</ref>{{Rp|230}}<ref>{{Cite book |last=Rivet |first=Daniel |title=Histoire du Maroc: de Moulay Idrîs à Mohammed VI |publisher=Fayard |year=2012}}</ref>{{Rp|225}} [[File:Mausoleum of moulay ismail DSCF5915.jpg|thumb|[[مڪناس]] ۾ [[مولاي اسماعيل جو مقبرو]].]] سندس جانشين [[مولاي اسماعيل]] (1672–1727ع) مرڪزي شاهي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ [[مڪناس]] کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي مرڪز طور ترقي ڏني. هن هڪ مستقل فوجي نظام قائم ڪيو، قبائلي بغاوتن کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ساحلي شهرن مان يورپي طاقتن کي هٽائڻ لاءِ مهمون هلايون. 1684ع ۾ انگريزن [[طنجه]] خالي ڪيو، جنهن کان پوءِ شهر مراڪشي قبضي ۾ آيو. 1689ع ۾ مراڪشي فوجن اسپين کان [[العرايش]] واپس ورتو. ائٽلانٽڪ ڪناري تي پرتگال جو آخري وڏو مورچو [[مازاگان]] 1769ع ۾ خالي ڪيو ويو؛ يونيسڪو مطابق پرتگالين جي نڪرڻ کان پوءِ شهر مراڪشي اختيار هيٺ آيو ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ ٻيهر آباد ٿيڻ کان پوءِ [[الجديده]] جي نالي سان سڃاتو ويو.<ref>{{cite web |title=Portuguese City of Mazagan (El Jadida) |url=https://whc.unesco.org/en/list/1058 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026}}</ref> ان جي ابتڙ 1774–1775ع ۾ اسپين جي قبضي هيٺ [[مليليه]] جو محاصرو مراڪش لاءِ ڪامياب نه ٿيو. علوي دور ۾ مراڪش اڳين مرابطي يا موحد سلطنتن جيترو وسيع نه هو، پر شاهي خاندان مرڪزي رياست، صحارا پار واپار، ائٽلانٽڪ بندرگاهن ۽ يورپي طاقتن سان سفارتي لاڳاپن ذريعي پنهنجي خودمختياري برقرار رکڻ ۾ گهڻي حد تائين ڪامياب رهيو. علوي خاندان اڄ تائين مراڪش جو حڪمران شاهي خاندان آهي. ==== آمريڪا سان ابتدائي لاڳاپا ==== [[File:Moroccan-American Treaty of Peace and Friendship 01.jpg|thumb|left|1786ع جي [[مراڪش–آمريڪا دوستي معاهدو|مراڪش–آمريڪا امن ۽ دوستيءَ جي معاهدي]] جو عربي متن؛ هن معاهدي سان [[مراڪش]] ۽ [[آمريڪا]] وچ ۾ سفارتي ۽ واپاري لاڳاپن کي باضابطه بنياد مليو.]] [[File:US-Morocco treaty 1786.jpg|thumb|left|1786ع جو [[مراڪش–آمريڪا دوستي معاهدو|مراڪش–آمريڪا امن ۽ دوستيءَ جو معاهدو]].]] [[محمد ٽيون ابن عبدالله]] جي دور ۾ مراڪش ائٽلانٽڪ دنيا سان واپاري ۽ سفارتي لاڳاپا وڌايا. 20 ڊسمبر 1777ع تي سلطان آمريڪي واپاري جهازن کي مراڪشي بندرگاهن ۾ داخل ٿيڻ ۽ واپار ڪرڻ جي اجازت ڏني. آمريڪي سرڪاري ذريعن ۾ ان قدم کي ٻنهي ملڪن جي لاڳاپن جي شروعات طور بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=U.S. Relations With Morocco |url=https://2021-2025.state.gov/u-s-relations-with-morocco/ |publisher=[[آمريڪي پرڏيهي کاتو]] |date=6 June 2022 |access-date=16 September 2026}}</ref> 1777ع واري واقعي کي ڪيترن مراڪشي ۽ آمريڪي بيانن ۾ آمريڪا کي تسليم ڪرڻ طور بيان ڪيو ويو آهي، پر آمريڪي پرڏيهي کاتي جي ''Office of the Historian'' جي وڌيڪ مخصوص سفارتي تاريخ موجب مراڪش طرفان آمريڪا جي '''رسمي سڃاڻپ 23 جون 1786ع''' تي ٿي، جڏهن آمريڪي سفير [[ٿامس بارڪلي]] ۽ سلطان سيدي محمد وچ ۾ مراڪش شهر ۾ امن ۽ دوستيءَ جو معاهدو طئي ٿيو.<ref>{{cite web |title=Morocco – A Guide to the United States’ History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations |url=https://history.state.gov/countries/morocco |publisher=[[آمريڪي پرڏيهي کاتو]]، Office of the Historian |access-date=16 September 2026}}</ref> اهو [[مراڪش–آمريڪا امن ۽ دوستيءَ جو معاهدو]] بعد ۾ تجديد ڪيو ويو ۽ ٻنهي ملڪن جي لاڳاپن جو بنياد بڻيو. آمريڪي پرڏيهي کاتي موجب اهو آمريڪا جي تاريخ ۾ مسلسل برقرار رهندڙ سڀ کان پراڻن بين الاقوامي معاهداتي لاڳاپن مان آهي.<ref>{{cite web |title=U.S. Relations With Morocco |url=https://2021-2025.state.gov/u-s-relations-with-morocco/ |publisher=[[آمريڪي پرڏيهي کاتو]] |date=6 June 2022 |access-date=16 September 2026}}</ref> 1821ع ۾ سلطان [[سليمان بن محمد]] طنجه ۾ هڪ عمارت آمريڪي حڪومت کي تحفي طور ڏني، جيڪا پوءِ [[طنجه آمريڪي ليگيشن]] بڻجي وئي ۽ آمريڪا جي سڀ کان پراڻي پرڏيهي سفارتي ملڪيت طور مشهور ٿي.<ref>{{cite web |title=Tangier Old Legation: America's First Diplomatic Property |url=https://diplomacy.state.gov/tangier-old-legation-americas-first-diplomatic-property/ |publisher=National Museum of American Diplomacy |access-date=16 September 2026}}</ref> ==== اهم شاهي خاندانن جو تاريخي خاڪو ==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#8B0000; color:white;" | خاندان / رياست ! style="background:#006233; color:white;" | لڳ ڀڳ دور ! style="background:#B8860B; color:white;" | اهم مرڪز ! style="background:#4B0082; color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#FDEDEC;" | [[نڪور جي امارت]] | 710ع کان | [[ريف جبل]] | موجوده مراڪش ۾ ابتدائي خودمختيار مسلمان امارتن مان هڪ |- | style="background:#E8F8F5;" | [[ادريسي خاندان]] | 788–927ع | [[وليلي]]، [[فاس]] | مراڪشي اسلامي رياستي روايت جي شروعات؛ فاس جو قيام ۽ ترقي |- | style="background:#FEF9E7;" | [[مرابطون]] | لڳ ڀڳ 1060–1147ع | [[مراڪش شهر]] | مغرب ۽ [[اندلس]] تي پکڙيل وڏي سلطنت |- | style="background:#F4ECF7;" | [[موحد خلافت]] | 1147–1269ع | [[مراڪش شهر]] | مغرب، اتر آفريڪا ۽ اندلس ۾ وسيع سياسي ۽ ثقافتي طاقت |- | style="background:#EBF5FB;" | [[مريني خاندان]] | 13هين–15هين صدي | [[فاس]] | فاس جو علمي ۽ تعميراتي عروج؛ [[فاس الجديد]] جو قيام |- | style="background:#FDF2E9;" | [[وطاسي خاندان]] | 15هين–16هين صدي | [[فاس]] | مريني ۽ سعدي دورن جي وچ وارو عبوري سياسي مرحلو |- | style="background:#EAFAF1;" | [[سعدي خاندان]] | 1549–1659ع | [[مراڪش شهر]] | پرتگالي توسيع جي مزاحمت، القصر الڪبير جي فتح ۽ سونگھائي مهم |- | style="background:#F9EBEA;" | [[علوي خاندان]] | 17هين صدي–هاڻوڪو دور | [[فاس]]، [[مڪناس]]، بعد ۾ [[رباط]] | مراڪش جي ٻيهر وحدت؛ جديد مراڪشي بادشاهت جو حڪمران خاندان |} === فرانسيسي ۽ اسپيني محافظتي دور === {{main|مراڪش ۾ فرانسيسي محافظتي علائقو|مراڪش ۾ اسپيني محافظتي علائقو}} [[File:La Paz de Wad-Ras.jpg|thumb|[[اسپين–مراڪش جنگ (1859–1860ع)]] کان پوءِ ٿيل [[واد راس جو معاهدو]]؛ جنگ مراڪش جي سرڪاري خزاني تي وڏو مالي بار وڌو ۽ مخزن کي برطانيا کان قرض وٺڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=Miller |first=Susan Gilson |title=A History of Modern Morocco |url=https://archive.org/details/historyofmodernm0000mill |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-62469-5 |location=New York |page=[https://archive.org/details/historyofmodernm0000mill/page/25 25] |oclc=855022840}}</ref>]] 19هين صديءَ ۾ يورپ جي صنعتي ۽ سامراجي توسيع سان گڏ اتر اولهه آفريڪا جي سامونڊي ۽ جاگرافيائي اهميت وڌندي وئي. [[فرانس]] 1830ع ۾ [[الجزائر]] تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ مراڪش ۾ وڌندڙ دلچسپي وٺڻ لڳو؛ ان جا سبب الجزائر جي اولهندي سرحد جي حفاظت سان گڏ مراڪش جو [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[جبرالٽر جي آبنائي]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] سان ڳانڍاپو پڻ هئا.<ref>{{cite book |last=Pennell |first=C. R. |title=Morocco since 1830: A History |url=https://archive.org/details/moroccosince18300000penn |publisher=New York University Press |year=2000 |isbn=978-0-8147-6677-4 |location=New York |page=[https://archive.org/details/moroccosince18300000penn/page/40 40]}}</ref> 1859ع ۾ [[سيوتا]] جي چوڌاري سرحدي تڪرار [[اسپين–مراڪش جنگ (1859–1860ع)]] ۾ تبديل ٿيو. اسپين جي فتح کان پوءِ 1860ع جي [[واد راس جو معاهدو|واد راس جي معاهدي]] تحت مراڪش کي وڏي جنگي هرجاڻي ادا ڪرڻي پئي ۽ سيوتا جي حدن ۾ واڌ ٿي. هرجاڻيءَ جي مالي دٻاءَ مراڪشي حڪومت، جنهن کي روايتي طور [[مخزن]] چيو ويندو هو، کي پرڏيهي قرضن ۽ يورپي مالي اثر هيٺ وڌيڪ آندو.<ref>{{Cite book |last=Miller |first=Susan Gilson |title=A History of Modern Morocco |url=https://archive.org/details/historyofmodernm0000mill |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-62469-5 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/historyofmodernm0000mill/page/25 25]–27}}</ref> 1884ع کان اسپين صحارا ۽ مراڪش جي ڪجهه سامونڊي علائقن ۾ پنهنجو نوآبادياتي اثر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. ٻئي طرف فرانس الجزائر کان اولهه طرف پنهنجو سياسي ۽ فوجي اثر وڌائيندو رهيو. 1904ع جي [[اينتانٽ ڪورڊيئل]] سان فرانس ۽ [[برطانيا]] جي نوآبادياتي اختلافن مان ڪيترائي حل ٿيا ۽ برطانيا مراڪش ۾ فرانس جي خاص مفادن کي تسليم ڪيو؛ ان جي نتيجي ۾ [[جرمن سلطنت]] سخت ردعمل ظاهر ڪيو. 1905ع ۾ جرمن شهنشاهه [[ولهيلم ٻيون]] جي [[طنجه]] واري دوري کان پوءِ [[پهريون مراڪشي بحران]] پيدا ٿيو. 1906ع جي [[الجزيراس ڪانفرنس]] مراڪش جي رسمي خودمختياري برقرار رکڻ جو اعلان ڪيو، پر فرانس ۽ اسپين کي پوليس ۽ مالي معاملن ۾ اهم ڪردار مليو. 1911ع ۾ فرانسيسي فوج جي [[فاس]] ۾ مداخلت ۽ جرمني طرفان جنگي ٻيڙي ''پينٿر'' کي [[اگادير]] موڪلڻ سان [[اگادير بحران]] پيدا ٿيو، جنهن کان پوءِ مراڪش تي فرانس جو اثر وڌيڪ مضبوط ٿي ويو. ==== فاس جو معاهدو ۽ محافظتي نظام ==== 30 مارچ 1912ع تي سلطان [[عبدالحفيظ بن حسن]] [[فاس جو معاهدو|فاس جي معاهدي]] تي صحيح ڪئي، جنهن تحت مراڪش فرانسيسي محافظتي رياست بڻجي ويو. سلطان ۽ مخزن جا ادارا رسمي طور قائم رهيا، پر اهم انتظامي، فوجي، مالي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا اختيار فرانسيسي ريزيڊنٽ جنرل جي هٿ هيٺ اچي ويا. آمريڪا 1912ع ۾ قائم ٿيل محافظتي نظام کي شروعاتي طور تسليم نه ڪيو، پر 20 آڪٽوبر 1917ع تي ان کي باضابطه طور قبول ڪيو.<ref>{{cite web |title=Morocco – Countries |url=https://history.state.gov/countries/morocco |publisher=Office of the Historian, United States Department of State |access-date=16 September 2026}}</ref> [[File:سلطان المغرب محمد الخامس مع المقيم العام الفرنسي السابق ليوطي.png|thumb|left|1930ع ۾ سلطان [[محمد پنجون]] اڳوڻي فرانسيسي ريزيڊنٽ جنرل [[هيوبر ليوٽي]] سان.]] فرانسيسي محافظتي انتظام جو پهريون ريزيڊنٽ جنرل مارشل [[هيوبر ليوٽي]] هو. ليوٽيءَ جي پاليسيءَ جو هڪ اهم اصول روايتي سلطاني ۽ مخزني ادارن کي ظاهري طور برقرار رکندي انهن جي مٿان فرانسيسي انتظامي ڍانچو قائم ڪرڻ هو. فرانس نوان رستا، بندرگاهون، ريلويون ۽ يورپي طرز جا شهري علائقا تعمير ڪيا، پر انهن معاشي ۽ انتظامي تبديلين سان گڏ زمين جي ملڪيت ۽ وسيلن تي نوآبادياتي قبضي ۾ پڻ واڌ آئي. نومبر 1912ع ۾ فرانس ۽ اسپين جي الڳ معاهدي سان اتر مراڪش ۽ ڏاکڻي حصي جا ڪجهه علائقا [[مراڪش ۾ اسپيني محافظتي علائقو|اسپيني محافظتي نظام]] هيٺ آيا. [[طنجه]] بعد ۾ هڪ الڳ بين الاقوامي انتظام هيٺ آيو. اهڙيءَ طرح مراڪش هڪ واحد نوآبادياتي انتظام بدران مختلف فرانسيسي، اسپيني ۽ بين الاقوامي انتظامي علائقن ۾ ورهايل رهيو. [[File:Lyautey.jpg|thumb|فرانسيسي محافظتي دور ۾ [[ڪاسابلانڪا]] ۾ مارشل [[هيوبر ليوٽي]] جو مجسمو.]] نوآبادياتي دور ۾ هزارين يورپي آبادڪار مراڪش آيا. زرخيز زرعي زمينن جا وڏا حصا يورپي آبادڪارن ۽ ڪمپنين جي قبضي يا ملڪيت هيٺ آيا، جڏهن ته کان کني، بندرگاهن، ريلوي ۽ جديد شهري تعمير ۾ وڏي سيڙپڪاري ٿي. [[ڪاسابلانڪا]] هن دور ۾ هڪ اهم بندرگاهي ۽ صنعتي شهر طور تيزيءَ سان وڌيو. مراڪشي سپاهين پڻ ٻنهي عالمي جنگين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فرانسيسي فوج ۾ مراڪشي [[گوميئر]] ۽ ٻيا فوجي يونٽ [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] ۾ وڙهيا. اسپيني مراڪش مان ڀرتي ڪيل [[ريگيولارس]] بعد ۾ [[اسپيني گهرو ويڙهه]] ۾ [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قومپرست فوج جو اهم حصو بڻيا.<ref>{{cite web |last=Abdennebi |first=Zakia |date=14 January 2009 |title=Morocco tackles painful role in Spain's past |url=https://www.reuters.com/article/us-morocco-spain-war-idUSTRE50E0NT20090115 |website=Reuters}}</ref> ==== ريف جنگ ==== {{main|ريف جنگ}} [[File:Abd el-Krim, portrait.jpg|thumb|left|[[عبدالڪريم الخطابي]]، [[ريف جمهوريه]] جو اڳواڻ.]] 1921ع کان 1926ع تائين اتر مراڪش جو [[ريف]] علائقو اسپيني ۽ پوءِ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن خلاف هڪ وڏي جنگ جو مرڪز رهيو. [[عبدالڪريم الخطابي]] جي اڳواڻيءَ ۾ ريفي مزاحمت ڪندڙن 1921ع جي [[انوال جي جنگ]] ۾ اسپيني فوج کي سخت شڪست ڏني. ان شڪست ۾ اسپين جا هزارين سپاهي مارجي ويا ۽ اسپيني مراڪش جو وڏو حصو عارضي طور اسپيني قبضي کان ٻاهر نڪري ويو.<ref>Porch, Douglas; ''Spain's African Nightmare''; MHQ: Quarterly Journal of Military History; (2006); 18#2; pp. 28–37.</ref> عبدالڪريم جي قيادت هيٺ [[ريف جمهوريه]] قائم ڪئي وئي، جنهن نوآبادياتي راڄ کان آزاد سياسي انتظام قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ريفي فوجن جي اثر جي فرانسيسي علائقي ڏانهن وڌڻ کان پوءِ فرانس پڻ جنگ ۾ وڏي پيماني تي شامل ٿيو. اسپين ۽ فرانس گڏيل فوجي مهم هلائي ۽ 1925ع ۾ [[الحسيمه لينڊنگ]] کان پوءِ ريفي مزاحمت تي دٻاءُ تيزيءَ سان وڌيو. عبدالڪريم 1926ع ۾ فرانسيسي فوج آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا. اسپيني فوج ريف جنگ دوران [[مسٽرڊ گيس]] سميت ڪيميائي هٿيار پڻ استعمال ڪيا. تاريخي تحقيق موجب اهڙا هٿيار هوائي بمباريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيا ۽ ڪجهه حملا آباديءَ وارن علائقن، بازارن ۽ زرعي زمينن تي ٿيا.<ref>{{Cite book |last=Wyrtzen |first=Jonathan |title=Worldmaking in the Long Great War: How Local and Colonial Struggles Shaped the Modern Middle East |date=2022 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-54657-7 |location=New York |pages=195–198}}</ref> ==== قومپرستي ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ==== 1930ع ۽ 1940ع جي ڏهاڪن ۾ مراڪشي قومپرستي وڌيڪ منظم ٿي. تعليم يافته شهري حلقن، مذهبي عالمن ۽ سياسي ڪارڪنن نوآبادياتي انتظام خلاف سياسي سڌارن ۽ آخرڪار آزاديءَ جو مطالبو وڌايو. ٻي عالمي جنگ دوران مراڪش اتحادي فوجن لاءِ اتر آفريڪا ۾ اهم مرڪز بڻيو ۽ نومبر 1942ع ۾ [[آپريشن ٽارچ]] دوران اتحادي فوجون مراڪش جي سامونڊي ڪناري تي لٿيون. 1943ع جي [[ڪاسابلانڪا ڪانفرنس]] دوران آمريڪي صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]]، برطانوي وزيراعظم [[ونسٽن چرچل]] ۽ ٻين اتحادي اڳواڻن مراڪش ۾ ملاقات ڪئي. ساڳئي سياسي ماحول ۾ مراڪشي قومپرستن بين الاقوامي حمايت حاصل ڪرڻ جون ڪوششون تيز ڪيون. 11 جنوري 1944ع تي قومپرستن [[مراڪش جي آزاديءَ جو منشور]] پيش ڪيو، جنهن ۾ ملڪ جي مڪمل آزاديءَ جو مطالبو ڪيو ويو. [[استقلال پارٽي]] آزاديءَ واري تحريڪ جي سڀ کان اهم تنظيمن مان بڻجي وئي. قومپرست ڪارڪنن گڏيل قومن ۽ ٻين بين الاقوامي فورمن ۾ پڻ مراڪشي آزاديءَ لاءِ مهم هلائي.<ref>{{Cite book |last=Stenner |first=David |title=Globalizing Morocco: Transnational Activism and the Postcolonial State |publisher=Stanford University Press |year=2019 |isbn=978-1-5036-0900-6 |location=Stanford}}</ref> 1953ع ۾ فرانسيسي اختيارين سلطان [[محمد پنجون|محمد پنجين]] کي معزول ڪري پهرين [[ڪورسيڪا]] ۽ پوءِ [[مڊگاسڪر]] جلاوطن ڪيو ۽ سندس جاءِ تي [[محمد بن عرفه]] کي ويهاريو. ان فيصلي قومپرستيءَ کي وڌيڪ تيز ڪيو ۽ ڪيترن مراڪشين لاءِ محمد پنجون آزاديءَ جي تحريڪ جي علامت بڻجي ويو. وڌندڙ سياسي مزاحمت ۽ تشدد جي پسمنظر ۾ فرانس 1955ع ۾ محمد پنجين کي واپس اچڻ جي اجازت ڏني. فرانس سان ڳالهين کان پوءِ 2 مارچ 1956ع تي فرانسيسي محافظتي نظام ختم ٿيو ۽ مراڪش جي آزادي تسليم ڪئي وئي. اسپين پڻ اپريل 1956ع ۾ پنهنجي اترين محافظتي علائقي تي ڪنٽرول ختم ڪيو، جڏهن ته [[سيوتا]] ۽ [[مليليا]] اسپين وٽ رهيا. آمريڪا 1956ع ۾ مراڪش جي آزادي تسليم ڪئي ۽ 11 جون تي [[رباط]] ۾ پنهنجو سفارتخانو قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Morocco – Countries |url=https://history.state.gov/countries/morocco |publisher=Office of the Historian, United States Department of State |access-date=16 September 2026}}</ref> === آزاديءَ کان پوءِ === ==== محمد پنجون ۽ حسن ٻيون ==== 1957ع ۾ سلطان محمد پنجين سرڪاري لقب ''بادشاهه'' اختيار ڪيو. سندس وفات کان پوءِ 3 مارچ 1961ع تي سندس پٽ [[حسن ٻيون]] تخت تي ويٺو. 1962ع ۾ نئون آئين منظور ڪيو ويو ۽ 1963ع ۾ ملڪ جون پهريون عام پارلياماني چونڊون ٿيون. 1963ع ۾ سرحدي تڪرارن سبب مراڪش ۽ نئين آزاد ٿيل [[الجزائر]] وچ ۾ [[واريءَ جي جنگ]] لڳي. جنگ مختصر رهي، پر ٻنهي ملڪن جا لاڳاپا ڊگهي عرصي تائين ڇڪتاڻ جو شڪار رهيا.<ref>{{Cite journal |last1=Farsoun |first1=Karen |last2=Paul |first2=Jim |date=1976 |title=War in the Sahara: 1963 |journal=MERIP Reports |issue=45 |pages=13–16 |doi=10.2307/3011767 |jstor=3011767}}</ref> 1965ع ۾ سياسي بدامني کان پوءِ حسن ٻئي هنگامي حالت لاڳو ڪري پارليامينٽ معطل ڪئي. سندس ڊگهي حڪمرانيءَ جي ڪجهه ڏهاڪن کي سياسي مخالفن جي گرفتاري، جبري گمشدگين، تشدد ۽ ڳجهن حراستي مرڪزن سبب بعد ۾ مراڪش ۾ ''[[سيسا جا سال]]'' سڏيو ويو. 1971ع ۽ 1972ع ۾ بادشاهه خلاف ٻه ناڪام فوجي بغاوتون ٿيون. 1969ع ۾ اسپين [[افني]] جو علائقو مراڪش حوالي ڪيو.<ref>{{Cite news |date=1969-01-05 |title=Spanish Return Ifni to Morocco |url=https://www.nytimes.com/1969/01/05/archives/spanish-return-ifni-to-morocco.html |work=The New York Times}}</ref> ==== مغربي صحارا تڪرار ==== {{main|مغربي صحارا تڪرار|مغربي صحارا جنگ}} [[File:Green March 1975.jpg|thumb|left|1975ع جي [[سائي مارچ]] جو نقشو، جنهن دوران مراڪش کان هزارين ماڻهو اسپيني صحارا ڏانهن وڌيا.]] 1973ع ۾ [[پوليساريو فرنٽ]] قائم ٿيو، جنهن [[اسپيني صحارا]] جي آزادي ۽ هڪ خودمختيار صحراوي رياست قائم ڪرڻ کي پنهنجو مقصد قرار ڏنو. اسپين جي علائقي مان نڪرڻ جي تيارين دوران مغربي صحارا جي مستقبل بابت مراڪش، موريتانيا، الجزائر ۽ پوليساريو وچ ۾ اختلاف تيز ٿي ويا. 6 نومبر 1975ع تي بادشاهه حسن ٻئي [[سائي مارچ]] جو اعلان ڪيو. مراڪشي سرڪاري انگن موجب لڳ ڀڳ 350,000 شهري مارچ ۾ شامل ٿيا ۽ اسپيني صحارا جي سرحد ڏانهن وڌيا.<ref>{{cite news |date=19 September 2012 |title=Morocco profile – Timeline |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123260 |work=BBC News}}</ref> نومبر 1975ع جي [[ميڊرڊ معاهدن]] کان پوءِ اسپين علائقي مان پنهنجو انتظام ختم ڪرڻ شروع ڪيو ۽ مراڪش ۽ موريتانيا اتي انتظامي ڪنٽرول قائم ڪيو. پوليساريو فرنٽ ان بندوبست کي رد ڪيو ۽ [[صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]] قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو. نتيجي ۾ [[مغربي صحارا جنگ]] شروع ٿي. موريتانيا 1979ع ۾ پنهنجي دعويٰ تان هٿ کنيو، جنهن کان پوءِ مراڪش اڳوڻي موريتانيائي انتظام هيٺ آيل علائقي جي وڏي حصي تي ڪنٽرول قائم ڪيو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مراڪش هڪ ڊگهو دفاعي بند، جنهن کي عام طور [[مراڪشي ديوار]] چيو وڃي ٿو، تعمير ڪيو. ان جي اولهه طرف مغربي صحارا جو گهڻو آباديءَ وارو حصو مراڪش جي ڪنٽرول هيٺ رهيو، جڏهن ته پوليساريو فرنٽ ديوار جي اوڀر وارن گهٽ آباديءَ وارن علائقن ۾ موجود رهيو. 1984ع ۾ مراڪش [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] مان نڪري ويو، جڏهن تنظيم صحراوي عرب جمهوري جمهوريه کي ميمبر طور قبول ڪيو. مراڪش 2017ع ۾ ان تنظيم جي جانشين [[آفريقي اتحاد]] ۾ ٻيهر شامل ٿيو. 1991ع ۾ گڏيل قومن جي سرپرستيءَ هيٺ مراڪش ۽ پوليساريو وچ ۾ جنگبندي لاڳو ٿي. [[گڏيل قومن جي مغربي صحارا ۾ ريفرنڊم لاءِ مشن]]، يعني [[مينورسو]]، اپريل 1991ع ۾ قائم ڪيو ويو ۽ رسمي جنگبندي 6 سيپٽمبر 1991ع کان لاڳو ٿي.<ref>{{cite web |title=History |url=https://minurso.unmissions.org/en/history |publisher=United Nations Mission for the Referendum in Western Sahara |access-date=16 September 2026}}</ref> اصل امن منصوبي ۾ خوداراديت بابت ريفرنڊم شامل هو، پر ووٽرن جي اهليت ۽ سياسي حل جي نوعيت تي اختلافن سبب اهو ريفرنڊم نه ٿي سگهيو. 2007ع ۾ مراڪش علائقي لاءِ خودمختياريءَ جو منصوبو پيش ڪيو، جڏهن ته پوليساريو فرنٽ خوداراديت واري ريفرنڊم تي زور ڏيندو رهيو. 2020ع ۾ جنگبندي عملي طور ٽٽي وئي ۽ گهٽ شدت واريون هٿياربند ڪارروايون ٻيهر شروع ٿيون. گڏيل قومن مطابق مينورسو اڃا تائين علائقي ۾ موجود آهي، فوجي سرگرمين جي نگراني ڪري ٿو ۽ ڌرين کي دشمنيون ختم ڪرڻ لاءِ همٿائي ٿو.<ref>{{cite web |title=MINURSO Factsheet |url=https://minurso.unmissions.org/en/minurso-factsheet |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> ==== سياسي سڌارا ۽ محمد ڇهون ==== 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سياسي نظام ۾ ڪجهه سڌارا آندا ويا. 1996ع جي آئيني ترميم سان ٻه ايواني پارليامينٽ جو موجوده بنيادي ڍانچو قائم ٿيو ۽ 1998ع ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ [[عبدالرحمان يوسفي]] جي سربراهيءَ ۾ حڪومت ٺهي. 23 جولاءِ 1999ع تي حسن ٻئي جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[محمد ڇهون]] بادشاهه بڻيو. نئين بادشاهه جي شروعاتي دور ۾ خانداني قانون، عورتن جي قانوني حيثيت، انساني حقن ۽ معاشي پاليسيءَ ۾ ڪيترين تبديلين جو اعلان ڪيو ويو. 2004ع ۾ [[انصاف ۽ مصالحت ڪميشن]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد 1956ع کان 1999ع تائين جبري گمشدگين ۽ ٻين سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي جاچ ڪرڻ ۽ متاثر ماڻهن لاءِ معاوضي ۽ مصالحت جو عمل هلائڻ هو. 2002ع ۾ مراڪش ۽ اسپين وچ ۾ غيرآباد [[پيريخيل ٻيٽ]] تي مختصر بحران پيدا ٿيو. مراڪشي اهلڪارن جي ٻيٽ تي اچڻ کان پوءِ اسپيني فوج ان تي قبضو ڪيو، پر آمريڪي ثالثيءَ سان ٻنهي ڌرين اڳوڻي صورتحال بحال ڪرڻ تي اتفاق ڪيو. ==== 2011ع جا احتجاج ۽ نئون آئين ==== [[File:2011 Moroccan protests 1.jpg|thumb|2011ع ۾ سياسي سڌارن جو مطالبو ڪندڙ مراڪشي مظاهرين.]] [[عرب بهار]] جي علائقائي لهر دوران فيبروري 2011ع کان مراڪش جي ڪيترن شهرن ۾ مظاهرا شروع ٿيا. [[20 فيبروري تحريڪ]] سان لاڳاپيل مظاهرين وڌيڪ جمهوري حڪمراني، سماجي انصاف، بدعنوانيءَ خلاف قدم ۽ بادشاهت جي سياسي اختيارن ۾ گهٽتائيءَ جو مطالبو ڪيو. بادشاهه محمد ڇهين مارچ 2011ع ۾ آئيني سڌارن جو اعلان ڪيو. 1 جولاءِ 2011ع تي نئين آئين بابت ريفرنڊم ٿيو.<ref>{{cite web |title=Constitution of Morocco and Referendum Operations |url=https://www.maroc.ma/en/morocco/constitution |publisher=Kingdom of Morocco |access-date=16 September 2026}}</ref> نئين آئين تحت [[امازيغي ٻولي]] کي عربيءَ سان گڏ سرڪاري ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو؛ وزيراعظم جو لقب ''حڪومت جو سربراهه'' ڪيو ويو ۽ بادشاهه لاءِ ضروري قرار ڏنو ويو ته هو نمائندن جي ايوان جي چونڊن ۾ پهرين نمبر تي ايندڙ سياسي جماعت مان حڪومت جو سربراهه مقرر ڪري. تنهن هوندي به بادشاهه رياست، فوج ۽ مذهبي ادارن ۾ اهم آئيني اختيار برقرار رکيا. نومبر 2011ع جي پارلياماني چونڊن ۾ [[انصاف ۽ ترقي پارٽي (مراڪش)|انصاف ۽ ترقي پارٽي]] سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون ۽ [[عبدالاله بنڪيران]] حڪومت جو سربراهه مقرر ٿيو. ==== پرڏيهي لاڳاپا ۽ 2020ع کان پوءِ ==== 10 ڊسمبر 2020ع تي مراڪش ۽ [[اسرائيل]] سفارتي لاڳاپا ٻيهر معمول تي آڻڻ تي اتفاق ڪيو ۽ 22 ڊسمبر تي مراڪش، آمريڪا ۽ اسرائيل گڏيل اعلان تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |date=22 December 2020 |title=Joint Declaration |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2021/01/Joint-Declaration-US-Morrocco-Israel.pdf |publisher=United States Department of State}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[الجزائر]] مراڪش سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. الجزائر مراڪش تي پنهنجي خلاف ''دشمنانه ڪاررواين'' جا الزام هنيا، جڏهن ته مراڪش ان فيصلي کي غيرمنصفاڻو ۽ بي بنياد قرار ڏنو.<ref>{{cite news |last=Ahmed |first=Hamid Ould |date=25 August 2021 |title=Algeria cuts diplomatic relations with Morocco |url=https://www.reuters.com/world/algeria-says-cutting-diplomatic-ties-with-morocco-2021-08-24/ |work=Reuters}}</ref> ==== 2023ع جو الحوز زلزلو ==== [[File:Royal Armed Forces during 2023 Al Haouz earthquake.jpg|thumb|left|[[2023ع الحوز زلزلو|الحوز زلزلي]] کان پوءِ بچاءَ ۽ امدادي ڪاررواين ۾ مراڪشي فوج جا اهلڪار.]] 8 سيپٽمبر 2023ع تي [[الحوز صوبو|الحوز]] ۽ [[اعليٰ ائٽلس]] واري علائقي ۾ 6.8 شدت جو شديد زلزلو آيو. آمريڪي جيولوجيڪل سروي مطابق زلزلي جي شدت 6.8 ۽ مرڪز جي گهرائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر هئي.<ref>{{cite web |title=M 6.8 – Al Haouz, Morocco |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000kufc/origin |publisher=United States Geological Survey |access-date=16 September 2026}}</ref> زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 3,000 ماڻهو مارجي ويا ۽ هزارين زخمي ٿيا. اعليٰ ائٽلس جي جبلن ۾ ڪيترائي ڳوٺ سخت متاثر ٿيا ۽ تاريخي [[مراڪش شهر]] ۾ پڻ عمارتن ۽ ثقافتي ورثي کي نقصان پهتو. ڏورانهن جبلائي علائقن تائين رسائي امدادي ڪاررواين لاءِ وڏو مسئلو بڻجي. ==== 2025ع جا نوجوانن جا احتجاج ==== سيپٽمبر 2025ع جي آخر ۾ مراڪش جي مختلف شهرن ۾ نوجوانن جي اڳواڻيءَ ۾ احتجاج شروع ٿيا. ''جين زي 212'' نالي آن لائن تحريڪ سان لاڳاپيل مظاهرين سرڪاري صحت ۽ تعليم جي خدمتن، بيروزگاري ۽ سماجي عدم مساوات بابت احتجاج ڪيو. [[رائٽرز]] موجب ان وقت سرڪاري انگن ۾ مجموعي بيروزگاري 12.8 سيڪڙو ۽ نوجوانن ۾ بيروزگاري 35.8 سيڪڙو ڄاڻائي وئي هئي.<ref>{{cite news |last=Eljechtimi |first=Ahmed |date=30 September 2025 |title=Morocco squashes youth-led protesters over health, education |url=https://www.reuters.com/world/morocco-squashes-youth-led-protesters-over-health-education-2025-09-30/ |work=Reuters}}</ref> احتجاج [[رباط]]، [[ڪاسابلانڪا]]، [[اگادير]]، [[طنجه]] ۽ [[وجده]] سميت ڪيترن شهرن تائين پکڙيا. مظاهرين سرڪاري اسپتالن جي حالت، طبي عملي ۽ سهولتن جي کوٽ، تعليم ۽ روزگار بابت مطالبا ڪيا، جڏهن ته سيڪيورٽي فورسز ڪيترن مظاهرين کي حراست ۾ ورتو.<ref>{{cite news |last=Eljechtimi |first=Ahmed |date=30 September 2025 |title=Morocco squashes youth-led protesters over health, education |url=https://www.reuters.com/world/morocco-squashes-youth-led-protesters-over-health-education-2025-09-30/ |work=Reuters}}</ref> === اهم جديد تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#C1272D; color:white;" | سال ! style="background:#006233; color:white;" | واقعو ! style="background:#D4AF37; color:#111;" | تاريخي اهميت |- | 1912ع | [[فاس جو معاهدو]] | فرانسيسي ۽ اسپيني محافظتي دور جي شروعات |- | 1921–1926ع | [[ريف جنگ]] | [[عبدالڪريم الخطابي]] جي اڳواڻيءَ ۾ وڏي نوآبادياتي مخالف مزاحمت |- | 1944ع | [[مراڪش جي آزاديءَ جو منشور]] | منظم قومي آزاديءَ جي تحريڪ جو اهم مرحلو |- | 1956ع | آزادي | فرانسيسي ۽ اترين اسپيني محافظتي نظام جو خاتمو |- | 1961ع | [[حسن ٻيون]] بادشاهه بڻيو | لڳ ڀڳ 38 سالن جي حڪمرانيءَ جي شروعات |- | 1975ع | [[سائي مارچ]] | مغربي صحارا تڪرار جي جديد مرحلي جو اهم واقعو |- | 1991ع | گڏيل قومن جي نگراني هيٺ جنگبندي | [[مينورسو]] جي قيام ۽ امن عمل جي شروعات |- | 1999ع | [[محمد ڇهون]] بادشاهه بڻيو | نئين سياسي ۽ سماجي سڌارن واري دور جي شروعات |- | 2011ع | آئيني ريفرنڊم | عرب بهار جي احتجاجن کان پوءِ آئيني ڍانچي ۾ اهم تبديليون |- | 2017ع | [[آفريقي اتحاد]] ۾ واپسي | 33 سالن کان پوءِ براعظمي تنظيم ۾ ٻيهر شموليت |- | 2020ع | مغربي صحارا ۾ جنگبندي ٽٽڻ | گهٽ شدت واري هٿياربند تڪرار جي ٻيهر شروعات |- | 2020ع | اسرائيل سان لاڳاپن جي بحالي | سفارتي لاڳاپن جي معمول تي آڻڻ جو معاهدو |- | 2023ع | [[2023ع الحوز زلزلو|الحوز زلزلو]] | جديد مراڪشي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ زلزلن مان هڪ |- | 2025ع | نوجوانن جا احتجاج | صحت، تعليم، بيروزگاري ۽ سماجي عدم مساوات بابت ملڪ گير احتجاج |} == جاگرافي == {{main|مراڪش جي جاگرافي}} [[File:Toubkal maroc.jpg|thumb|[[توبقال]]، [[اعليٰ ائٽلس]] ۾ واقع مراڪش ۽ اتر آفريڪا جي بلند ترين چوٽي، جنهن جي اوچائي {{convert|4167|m|ft|0|abbr=on}} آهي.]] [[File:Rif Mountain ranges of Morocco.jpg|thumb|left|اتر مراڪش ۾ [[ريف جبل]]، جيڪي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] جي سامونڊي پٽيءَ سان پکڙيل آهن.]] مراڪش اتر اولهه [[آفريڪا]] ۾ واقع آهي ۽ ان جي جاگرافي [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ساحلي ميدانن کان وٺي [[ريف جبل|ريف]] ۽ [[ائٽلس جبل|ائٽلس]] جي بلند جبلن، اندروني پليٽن، نيم خشڪ اسٽيپن ۽ ڏکڻ اوڀر جي صحراوي علائقن تائين پکڙيل آهي. ملڪ جي اولهه ۾ ائٽلانٽڪ سمنڊ ۽ اتر ۾ [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] آهي، جڏهن ته [[جبرالٽر جي آبنائي]] ٻنهي سمنڊن کي پاڻ ۾ ملائي ٿي. مراڪش انهن ٿورڙن ملڪن مان هڪ آهي جن جا ساحل ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين ٻنهي سمنڊن تي آهن.<ref>{{cite web |title=Morocco |url=https://infcis.iaea.org/udepo/Resources/Countries/Morocco.pdf |publisher=International Atomic Energy Agency |access-date=16 September 2026}}</ref> اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ مراڪش جي سرحد [[الجزائر]] سان ملي ٿي. ٻنهي ملڪن جي زميني سرحد 1994ع کان بند آهي.<ref>{{cite news |date=29 July 2023 |title=Morocco wants normal ties with Algeria, king says |url=https://www.reuters.com/world/morocco-wants-normal-ties-with-algeria-king-says-2023-07-29/ |work=Reuters |access-date=16 September 2026}}</ref> اتر ۾ اسپين جي انتظام هيٺ [[سيوتا]] ۽ [[مليليا]] سان مراڪش جون زميني سرحدون آهن، جڏهن ته [[پينيون دي ويليز دي لا گوميرا]] وٽ پڻ اسپيني علائقي سان هڪ تمام ننڍڙي زميني حد موجود آهي. مراڪش جي ڏکڻ ۾ [[مغربي صحارا]] واقع آهي، جنهن جي سياسي حيثيت تڪراري آهي. مراڪش مغربي صحارا جي وڏي حصي جو ''عملي طور'' انتظام ڪري ٿو ۽ ان کي پنهنجي ''ڏاکڻن صوبن'' جو حصو سمجهي ٿو، جڏهن ته [[پوليساريو فرنٽ]] علائقي جي آزاديءَ جي دعويٰ ڪري ٿو. گڏيل قومن مغربي صحارا کي غير خود حڪمران علائقن جي فهرست ۾ شامل رکيو آهي.{{efn|مغربي صحارا جي حتمي سياسي حيثيت [[مغربي صحارا تڪرار]] جي حل سان لاڳاپيل آهي.}} ان عملي ڪنٽرول جي نتيجي ۾ مراڪش جي انتظام هيٺ علائقن جي ڏاکڻي حد [[موريتانيا]] تائين پهچي ٿي.<ref name="West_Sahara">{{cite book |last=French |first=D. |title=Statehood and Self-Determination: Reconciling Tradition and Modernity in International Law |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-02933-0 |pages=259–260}}</ref> مغربي صحارا کي شامل نه ڪندي مراڪش جي ايراضي لڳ ڀڳ {{convert|446300|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي.<ref>{{cite web |date=26 November 2023 |title=Morocco country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14121438 |publisher=BBC News |access-date=16 September 2026}}</ref> مغربي صحارا جي مراڪشي انتظام هيٺ علائقن کي شامل ڪرڻ سان استعمال ٿيندڙ ايراضيءَ جا انگ ان کان گهڻو وڏا ٿين ٿا؛ تنهنڪري مختلف ذريعن ۾ مراڪش جي ڪل ايراضيءَ جا انگ مختلف ملي سگهن ٿا. === زميني بناوت === مراڪش جي زميني بناوت جو سڀ کان نمايان عنصر ان جا جبل آهن. اتر ۾ [[ريف جبل]] ميڊيٽرينين سامونڊي ڪناري سان اولهه کان اوڀر طرف پکڙيل آهن. انهن کان ڏکڻ طرف [[ائٽلس جبل]] ملڪ جي مرڪزي حصي مان اتر اوڀر کان ڏکڻ اولهه طرف گذرن ٿا. ائٽلس نظام کي عام طور [[وچولو ائٽلس]]، [[اعليٰ ائٽلس]] ۽ [[ضد ائٽلس]] ۾ ورهايو وڃي ٿو. [[File:National Park of Ifrane.jpg|thumb|[[افران قومي پارڪ]] ۾ وچولي ائٽلس جو ٻيلو.]] [[اعليٰ ائٽلس]] ملڪ جو سڀ کان اوچو جبلائي سلسلو آهي. ان ۾ [[توبقال]] جي چوٽي سمنڊ جي سطح کان {{convert|4167|m|ft|0|abbr=on}} بلند آهي، جيڪا مراڪش سان گڏ سموري اتر آفريڪا جي بلند ترين چوٽي آهي. جبل مراڪش جي آبهوا، دريائن، پاڻيءَ جي ذخيرن، آبادڪاري ۽ زراعت تي گهرو اثر وجهن ٿا؛ سياري جي برفباري مان پيدا ٿيندڙ پاڻي ڪيترن ميداني ۽ زرعي علائقن لاءِ اهم ذريعو آهي. ائٽلانٽڪ ڪناري ۽ جبلن جي وچ ۾ وسيع ميدان ۽ پليٽون آهن، جتي مراڪش جا ڪيترائي وڏا شهري ۽ زرعي مرڪز واقع آهن. اتر اولهه جا [[غرب ميدان|غرب]]، [[سايس ميدان|سايس]]، [[چاويه]] ۽ [[دڪاله]] جهڙا علائقا ملڪ جي اهم زرعي زمينن ۾ شامل آهن. [[رباط]] [[ابو رقراق درياهه]] جي ڪناري تي واقع گاديءَ جو هنڌ آهي، جڏهن ته [[ڪاسابلانڪا]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ائٽلانٽڪ بندرگاهه آهي. ڏکڻ اوڀر طرف ائٽلس جبلن جي پويان زمين آهستي آهستي نيم خشڪ اسٽيپ، پٿريلي صحرا ۽ وارياسي علائقن ۾ تبديل ٿئي ٿي. [[درعه وادي]] ۽ [[تافيلالت]] جهڙن علائقن ۾ نخلستان تاريخي طور انساني آبادي، زراعت ۽ صحارا پار واپار لاءِ اهم رهيا آهن. [[File:Erg Chebbi, Morocco.jpg|thumb|left|[[مرزوگه]] ڀرسان [[ارگ شبي]] جون وارياسي ڀٽون.]] [[ارگ شبي]] مراڪش جي مشهور وارياسي ڀٽن وارن علائقن مان هڪ آهي. اهو [[مرزوغه]] ڀرسان الجزائر جي سرحد جي ويجهو واقع آهي. مراڪش جي ڏکڻ اوڀر جا سڀ صحراوي علائقا وارياسي نه آهن؛ وڏي ايراضي پٿريلي ''حماده''، خشڪ وادين ۽ نيم خشڪ ميدانن تي مشتمل آهي. === درياهه ۽ پاڻيءَ جا وسيلا === مراڪش جا جبل ملڪ جي اهم دريائن جا سرچشما آهن. [[سبو درياهه]]، [[ام الربيع درياهه]]، [[ملويه درياهه]]، [[تانسيفت درياهه]] ۽ [[درعه درياهه]] اهم آبي نظامن ۾ شامل آهن. سبو اتر اولهه جي زرخيز علائقن کي پاڻي فراهم ڪري ٿو، جڏهن ته ام الربيع مرڪزي مراڪش ۾ آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم آهي. برسات جي موسمي ۽ علائقائي اڻبرابريءَ سبب مراڪش ڊيم، ذخيرا ۽ آبپاشيءَ جا وسيع نظام قائم ڪيا آهن. تنهن هوندي به آباديءَ جي واڌ، آبپاشيءَ جي طلب، زميني پاڻيءَ جي وڌيڪ استعمال ۽ بار بار ايندڙ خشڪ سال ملڪ جي پاڻيءَ جي وسيلن تي دٻاءُ وڌائي رهيا آهن.<ref>{{cite web |title=Morocco Country Climate and Development Report |url=https://www.worldbank.org/en/country/morocco/publication/morocco-country-climate-and-development-report |publisher=World Bank |access-date=16 September 2026}}</ref> === سامونڊي ڪنارا ۽ ٻيٽ === مراڪش جي ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري تي [[طنجه]] کان ڏکڻ طرف [[رباط]]، [[ڪاسابلانڪا]]، [[الجديده]]، [[صويره]] ۽ [[اگادير]] جهڙا اهم بندرگاهي ۽ شهري مرڪز واقع آهن. اتر ۾ ميڊيٽرينين ڪنارو نسبتاً جبلائي آهي ۽ [[تطوان]]، [[الحسيمه]] ۽ [[ناظور]] جهڙا شهر ان سان ڳنڍيل آهن. اتر آفريڪا ۾ مراڪش جي سامهون يا ڀرسان اسپين جي انتظام هيٺ [[سيوتا]]، [[مليليا]]، [[پينيون دي ويليز دي لا گوميرا]]، [[پينيون دي الحسيمس]] ۽ [[چافاريناس ٻيٽ]] واقع آهن. ائٽلانٽڪ ۾ مراڪش جي اولهه طرف [[ڪينري ٻيٽ]] اسپين جو حصو آهن، جڏهن ته اتر اولهه ۾ [[ماديرا]] [[پرتگال]] جو خودمختيار علائقو آهي. === آبهوا === {{main|مراڪش جي آبهوا}} [[File:Morocco Köppen.svg|thumb|مراڪش جا [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن–گائگر آبهوا جا قسم]].]] مراڪش جي آبهوا جاگرافيائي لحاظ کان انتهائي متنوع آهي. ان تي ائٽلانٽڪ سمنڊ، ميڊيٽرينين سمنڊ، ٿڌي [[ڪينري سامونڊي وهڪرو|ڪينري سامونڊي وهڪري]]، ريف ۽ ائٽلس جبلن ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[صحارا]] جو گڏيل اثر پوي ٿو.<ref name="WBClimate">{{cite web |title=Climate Risk Country Profile: Morocco |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/17189-WB_Morocco%20Country%20Profile-WEB.pdf |publisher=World Bank Group |access-date=16 September 2026}}</ref> 1991–2020ع جي موسمي انگن موجب مراڪش جو سراسري ساليانو گرمي پد لڳ ڀڳ 18.14 °C هو، جڏهن ته سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 316 ملي ميٽر هئي. برسات اتر کان ڏکڻ طرف تيزيءَ سان گهٽجي ٿي؛ [[طنجه–تطوان–الحسيمه]] واري اترين علائقي جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات 600 ملي ميٽر کان وڌيڪ آهي، جڏهن ته صحراوي ڏکڻ اوڀر ۾ ان کان تمام گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name="WBClimate"/> ملڪ جي اتر اولهه، ميڊيٽرينين ڪناري ۽ ائٽلس جي اتر ۽ اولهه وارن حصن ۾ گرم اونهاري واري [[ميڊيٽرينين آبهوا]] غالب آهي. هتي اونهارا عام طور گرم ۽ خشڪ، جڏهن ته سيارا ٿڌڙا کان معتدل ۽ برساتي ٿين ٿا. ائٽلانٽڪ ساحل تي سامونڊي اثر گرمي پد جي موسمي فرق کي گهٽائي ٿو؛ ان ڪري [[صويره]]، [[ڪاسابلانڪا]] ۽ [[رباط]] جهڙن شهرن جا اونهارا ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ جي اندرين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معتدل رهن ٿا. اولهندي ۽ ڏکڻ اولهندي علائقن، خاص ڪري [[اگادير]] جي چوڌاري، گرم نيم خشڪ آبهوا ملي ٿي. اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ برسات تمام گهٽجي وڃي ٿي ۽ ٿڌي يا گرم صحراوي آبهوا غالب ٿئي ٿي. ائٽلس جبل ائٽلانٽڪ کان ايندڙ نميءَ کي روڪي ''برساتي ڇانوَ'' پيدا ڪن ٿا، جنهن سبب جبلن جي ڏکڻ اوڀر وارا علائقا تمام خشڪ آهن.<ref name="WBClimate"/> بلند جبلن ۾ گرمي پد گهڻو گهٽ هوندو آهي ۽ سياري ۾ وڏي مقدار ۾ برف پئجي سگهي ٿي. [[افران]]، [[مڊلت]] ۽ اعليٰ ائٽلس جا مٿانهان علائقا سرد سيارن لاءِ مشهور آهن. بلند ائٽلس ۾ برف جو ذخيرو هيٺاهين وادين ۽ آبپاشيءَ لاءِ موسمي پاڻيءَ جو اهم ذريعو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#006233;color:white;" | آبهوا وارو علائقو ! style="background:#C1272D;color:white;" | اهم هنڌ ! style="background:#D4AF37;color:#111;" | عام خاصيتون |- | ميڊيٽرينين | [[طنجه]]، [[تطوان]]، [[الحسيمه]] | گرم ۽ خشڪ اونهارا؛ معتدل ۽ برساتي سيارا |- | ائٽلانٽڪ سامونڊي اثر | [[رباط]]، [[ڪاسابلانڪا]]، [[صويره]] | سامونڊي اثر سبب نسبتاً معتدل گرمي پد |- | اندريون ميڊيٽرينين / نيم خشڪ | [[فاس]]، [[مڪناس]]، [[مراڪش شهر]] | وڌيڪ گرم اونهارا ۽ ساحل جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ روزاني گرمي پد جو فرق |- | جبلائي | [[افران]]، [[مڊلت]]، [[اعليٰ ائٽلس]] | ٿڌا ۽ برفاني سيارا؛ اوچائيءَ سان گرمي پد ۾ گهٽتائي |- | نيم خشڪ | [[اگادير]]، اڀرندي ميدان | گهٽ ۽ غير يقيني برسات |- | صحراوي | [[مرزوغه]]، [[تافيلالت]]، ڏکڻ اوڀر | تمام گهٽ برسات، گرم اونهارا ۽ وڏو روزاني گرمي پد جو فرق |} === آبهوا جي تبديلي ۽ پاڻيءَ جي کوٽ === {{main|مراڪش ۾ آبهوا جي تبديلي}} [[ميڊيٽرينين علائقو]] عالمي آبهوا جي تبديليءَ جي اهم حساس علائقن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. [[موسمي تبديليءَ بابت بين الحڪومتي پينل]] موجب ميڊيٽرينين علائقي ۾ گرمي وڌڻ، برسات گهٽجڻ، وڌيڪ شديد ۽ ڊگها گرميءَ جا دور، خشڪ سالي ۽ سامونڊي سطح وڌڻ جا خطرا موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Cross-Chapter Paper 4: Mediterranean Region |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/ccp4/ |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |access-date=16 September 2026}}</ref> مراڪش خاص طور پاڻيءَ جي کوٽ، خشڪ سالي، ٻوڏ، زرعي پيداوار ۾ اتار چڙهاءَ ۽ سامونڊي علائقن جي خطرن کي منهن ڏئي ٿو. عالمي بئنڪ ملڪ لاءِ ٽن اهم موسمي ترجيحن جي نشاندهي ڪري ٿي: پاڻيءَ جي کوٽ ۽ خشڪ ساليءَ سان موافقت، ٻوڏن خلاف لچڪ وڌائڻ ۽ معيشت مان ڪاربان اخراج گهٽائڻ.<ref>{{cite web |title=Morocco Country Climate and Development Report |url=https://www.worldbank.org/en/country/morocco/publication/morocco-country-climate-and-development-report |publisher=World Bank |access-date=16 September 2026}}</ref> جبلائي برف ۾ تبديليون ۽ ڊگهي خشڪ سالي پاڻيءَ جي ذخيرن، چراگاهن، ٻيلن ۽ زرعي علائقن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون. آبهوا جي تبديلي خاص طور انهن علائقن لاءِ اهم آهي جتي برسات تي ڀاڙيندڙ زراعت يا محدود زميني پاڻي معيشت جو بنيادي ذريعو آهي. == حياتياتي تنوع == {{main|مراڪش جي جهنگلي جيوت}} [[File:Barbary macaque in Morocco.jpg|thumb|[[باربري مڪاڪ]]؛ اتر آفريڪا جو مقامي پريميٽ، جنهن جون اهم آباديون مراڪش جي وچولي ائٽلس جي ٻيلن ۾ رهن ٿيون.]] [[File:Goats in argan trees-morocco.jpg|thumb|left|ڏکڻ اولهه مراڪش ۾ [[آرگان]] جا وڻ؛ هي وڻ خشڪ آبهوا سان مطابقت رکندڙ هڪ اهم مقامي جنس آهي.]] مراڪش [[ميڊيٽرينين بيسن]] جي حياتياتي تنوع واري عالمي ''هاٽ اسپاٽ'' جو حصو آهي. ملڪ ۾ ميڊيٽرينين ٻيلا، جبلائي صنوبر ۽ جونيپر جا نظام، آرگان جا خشڪ ٻيلا، اسٽيپ، صحرا، نخلستان، دريائي ماحولي نظام، ڍنڍون، ساحلي آبي زمينون ۽ سامونڊي ماحول هڪ ٻئي کان تمام مختلف رهائشگاهون مهيا ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Myers |first1=Norman |last2=Mittermeier |first2=Russell A. |last3=Mittermeier |first3=Cristina G. |last4=da Fonseca |first4=Gustavo A. B. |last5=Kent |first5=Jennifer |date=2000 |title=Biodiversity hotspots for conservation priorities |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-02-24_403_6772/page/853 |journal=Nature |volume=403 |issue=6772 |pages=853–858 |doi=10.1038/35002501 |pmid=10706275}}</ref> [[حياتياتي تنوع بابت ڪنوينشن]] جي مراڪشي ملڪ پروفائيل موجب مراڪش ۾ 24,000 کان وڌيڪ حيواني جنسون ۽ لڳ ڀڳ 7,000 نباتاتي جنسون درج ڪيون ويون آهن. نسن وارن ٻوٽن ۾ مقامي جنسن جو تناسب لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو ۽ حيواني جيوت ۾ لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو ميڊيٽرينين علائقي ۾ نسبتاً بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Morocco – Biodiversity Facts |url=https://www.cbd.int/countries/profile?country=ma |publisher=Convention on Biological Diversity |access-date=16 September 2026}}</ref> === نباتات ۽ ٻيلن جا ماحولي نظام === مراڪش جي جبلائي ٻيلن جي سڀ کان نمايان وڻن مان [[ائٽلس ديودار]] (''Cedrus atlantica'') آهي. ان جا وڏا ٻيلا خاص طور [[وچولو ائٽلس|وچولي ائٽلس]] ۾ آهن. [[يونيسڪو]] مطابق [[ائٽلس ديودار حياتياتي ذخيرو]] دنيا ۾ موجود ائٽلس ديودار جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو رکي ٿو. هي حياتياتي ذخيرو تقريباً 1.375 ملين هيڪٽرن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |title=Atlas Cedar |url=https://www.unesco.org/en/mab/atlas-cedar |publisher=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=16 September 2026}}</ref> ٻين جبلائي ٻيلن ۾ بلوط، جونيپر، ٿوجا ۽ مختلف صنوبر شامل آهن. ريف جي وڌيڪ نمي وارن علائقن ۾ ٻيلن جي بناوت ڏکڻ ۽ اوڀر جي خشڪ علائقن کان بلڪل مختلف آهي. ڏکڻ اولهه مراڪش ۾ [[آرگان]] (''Argania spinosa'') هڪ انتهائي اهم وڻ آهي. ان جي قدرتي ورڇ جو وڏو حصو مراڪش ۾ آهي ۽ اهو خشڪ ۽ نيم خشڪ ماحول سان چڱيءَ طرح مطابقت رکي ٿو. [[آرگانيرا حياتياتي ذخيرو]] 1998ع کان يونيسڪو جي انسان ۽ حياتياتي دائري واري پروگرام ۾ شامل آهي ۽ تقريباً 2.5 ملين هيڪٽرن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |title=Arganeraie |url=https://www.unesco.org/en/mab/arganeraie |publisher=UNESCO Man and the Biosphere Programme |access-date=16 September 2026}}</ref> آرگان جا ٻيلا حياتياتي تنوع سان گڏ مقامي معيشت، مال چارڻ ۽ آرگان تيل جي پيداوار لاءِ پڻ اهم آهن. === حيواني جيوت === [[باربري مڪاڪ]] (''Macaca sylvanus'') مراڪش جي سڀ کان نمايان جهنگلي ٿڻائتن مان آهي. ان جون اهم قدرتي آباديون وچولي ائٽلس جي ديودار ۽ بلوط وارن ٻيلن ۾ رهن ٿيون. ٻيلي جي تباهي، رهائشگاهن جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ غيرقانوني واپار هن جنس لاءِ اهم خطرا آهن.<ref>{{cite web |title=Deforestation spells doom for Barbary Macaque |url=https://iucn.org/content/deforestation-spells-doom-barbary-macaque |publisher=International Union for Conservation of Nature |access-date=16 September 2026}}</ref> مراڪش جي ٿڻائتن ۾ [[باربري رڍ]]، [[ڪارڪل]]، [[سونهري گيدڙ]]، لومڙيون، جهنگلي سوئر ۽ مختلف چمگادڙ شامل آهن. تاريخي طور ملڪ ۾ وڏا شڪاري پڻ موجود هئا. [[باربري شينهن]] 20هين صديءَ ۾ جهنگ مان ختم ٿي ويو؛ ائٽلس جبلن ۾ ان جا آخري معتبر تاريخي رڪارڊ 20هين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{Cite book |title=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan |publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group |year=1996 |isbn=978-2-8317-0045-8 |editor1=Nowell, Kristin |editor2=Jackson, Peter |location=Gland, Switzerland |pages=17–21}}</ref> [[ائٽلس رڇ]] 19هين صديءَ تائين اتر آفريڪا ۾ موجود هو پر هاڻي مڪمل طور ناپيد آهي. [[باربري چيتو]] يا اتر آفريڪي چيتو انتهائي ناياب ٿي چڪو آهي ۽ مراڪش ۾ ان جي موجوده مستقل آباديءَ بابت ثبوت محدود آهن؛ تنهنڪري پراڻن مضمونن ۾ ان کي عام موجود شڪاري طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. === پکي ۽ آبي زمينون === مراڪش جي جاگرافي يورپ ۽ آفريڪا جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. جبرالٽر جي آبنائي، ائٽلانٽڪ ڪنارو، ميڊيٽرينين ڍنڍون ۽ اندروني آبي زمينون ڪيترن لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ آرام، خوراڪ ۽ سياري گذارڻ جا هنڌ آهن. اتر اوڀر ۾ [[مارشيڪا ڍنڍ]] تقريباً 14,000 هيڪٽرن تي پکڙيل هڪ اهم ساحلي آبي نظام آهي. اهو ڪيترن پاڻيءَ جي پکين، جن ۾ [[گريٽر فليمنگو]]، مختلف بدڪون، گريب ۽ ساحلي پکي شامل آهن، لاءِ سياري گذارڻ ۽ نسل وڌائڻ جو هنڌ آهي. هن ڍنڍ کي اهم پکين وارو علائقو، [[رامسر ماڳ]] ۽ اهم حياتياتي تنوع وارو علائقو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Bourass |first=Khadija |date=11 May 2023 |title=Supporting Conservation and Livelihoods in Morocco |url=https://www.birdlife.org/news/2023/05/11/supporting-conservation-and-livelihoods-in-morocco/ |publisher=BirdLife International |access-date=16 September 2026}}</ref> مراڪش عالمي پکين جي تحفظ جي تاريخ ۾ هڪ افسوسناڪ مثال سان پڻ لاڳاپيل آهي. انتهائي ناياب [[سنهي چهنب وارو ڪرليو]] (''Numenius tenuirostris'') جو آخري غيرتڪراري مشاهدو فيبروري 1995ع ۾ اتر مراڪش ۾ ٿيو. جديد تحقيق ان جنس کي ناپيد سمجهي ٿي.<ref>{{cite web |date=18 November 2024 |title=New publication indicates devastating extinction of the Slender-Billed Curlew |url=https://www.birdlife.org/news/2024/11/18/new-publication-indicates-devastating-extinction-of-the-slender-billed-curlew/ |publisher=BirdLife International |access-date=16 September 2026}}</ref> === محفوظ علائقا === مراڪش پنهنجي مختلف ماحولي نظامن جي تحفظ لاءِ قومي پارڪ، حياتياتي ذخيرا، رامسر آبي زمينون ۽ حياتياتي ۽ ماحولياتي اهميت وارا ماڳ قائم ڪيا آهن. [[حياتياتي تنوع بابت ڪنوينشن]] جي ملڪ پروفائيل ۾ 154 حياتياتي ۽ ماحولياتي اهميت وارن ماڳن جي سڃاڻپ جو ذڪر ٿيل آهي، جيڪي مجموعي طور لڳ ڀڳ 2.5 ملين هيڪٽر زميني، ساحلي ۽ آبي ماحولي نظامن تي پکڙيل آهن.<ref>{{cite web |title=Morocco – Biodiversity Facts |url=https://www.cbd.int/countries/profile?country=ma |publisher=Convention on Biological Diversity |access-date=16 September 2026}}</ref> [[توبقال قومي پارڪ]] اعليٰ ائٽلس جي بلند جبلائي ماحولي نظامن جي حفاظت ڪري ٿو، جڏهن ته [[افران قومي پارڪ]] وچولي ائٽلس جي ائٽلس ديودار ٻيلن ۽ باربري مڪاڪ جي اهم رهائشگاهن مان آهي. [[سوس-ماسا قومي پارڪ]] ڏکڻ اولهه جي ساحلي، اسٽيپي ۽ خشڪ رهائشگاهن ۽ خاص طور ناياب پکين جي تحفظ لاءِ اهم آهي. [[الحسيمه قومي پارڪ]] ريف جي ميڊيٽرينين سامونڊي ۽ زميني ماحول جي حفاظت ڪري ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#006233;color:white;" | محفوظ علائقو ! style="background:#C1272D;color:white;" | علائقو ! style="background:#D4AF37;color:#111;" | نمايان ماحول يا حياتياتي اهميت |- | [[توبقال قومي پارڪ]] | [[اعليٰ ائٽلس]] | بلند جبل، الپائن ماحول ۽ توبقال چوٽي |- | [[افران قومي پارڪ]] | [[وچولو ائٽلس]] | ائٽلس ديودار جا ٻيلا ۽ باربري مڪاڪ |- | [[سوس-ماسا قومي پارڪ]] | ڏکڻ اولهه ائٽلانٽڪ ڪنارو | ساحلي اسٽيپ، آبي زمينون ۽ ناياب پکي |- | [[الحسيمه قومي پارڪ]] | [[ريف]] | ميڊيٽرينين سامونڊي ۽ جبلائي ماحول |- | [[ائٽلس ديودار حياتياتي ذخيرو]] | وچولو ائٽلس | دنيا جي ائٽلس ديودار آباديءَ جو وڏو حصو |- | [[آرگانيرا حياتياتي ذخيرو]] | ڏکڻ اولهه مراڪش | آرگان جا منفرد خشڪ ٻيلا |} === حياتياتي تنوع کي خطرا === مراڪش جي حياتياتي تنوع تي رهائشگاهن جي تبديلي، شهري پکيڙ، وڌيڪ مال چارڻ، ٻيلن جي ڪٽائي ۽ تنزلي، پاڻيءَ جو حد کان وڌيڪ استعمال، آلودگي، غيرقانوني جهنگلي جيوت واپار، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ ۽ آبهوا جي تبديليءَ جو گڏيل دٻاءُ آهي. حياتياتي تنوع بابت ڪنوينشن موجب قدرتي وسيلن جي مجموعي رجحان ۾ تنزلي ڏٺي وئي آهي ۽ ڪيترن ماحولي نظامن ۾ مقامي جنسون خطري هيٺ آهن.<ref>{{cite web |title=Morocco – Biodiversity Facts |url=https://www.cbd.int/countries/profile?country=ma |publisher=Convention on Biological Diversity |access-date=16 September 2026}}</ref> ٻيلن ۾ حد کان وڌيڪ مال چارڻ، زرعي زمين ۾ تبديلي، رستا ۽ شهري توسيع رهائشگاهن کي ٽڪرن ۾ ورهائين ٿا. ساحلي علائقن ۾ تعمير، آلودگي ۽ انساني سرگرميون آبي زمينن ۽ سامونڊي ماحولي نظامن تي اثرانداز ٿين ٿيون. خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقن ۾ ڊگهي خشڪ سالي ۽ زميني پاڻيءَ جي وڌيڪ استعمال سان نخلستانن ۽ روايتي زرعي نظامن تي دٻاءُ وڌي رهيو آهي. جهنگلي جانورن ۽ ٻوٽن جو غيرقانوني يا غيرپائيدار واپار پڻ تحفظ جو مسئلو رهيو آهي. خاص طور باربري مڪاڪ، ڪڇون، شڪاري پکي ۽ ڪجهه ٻيون جنسون پالتو جانورن، تصويري نمائش، روايتي استعمال يا بين الاقوامي واپار لاءِ پڪڙجڻ کان متاثر ٿيون آهن. آبهوا جي تبديلي انهن موجود خطرن کي وڌيڪ شديد ڪري سگهي ٿي. ڊگهي خشڪ سالي ائٽلس ديودار ۽ آرگان جي ٻيلن، آبي زمينن ۽ جبلائي چراگاهن تي اثر وجهي ٿي، جڏهن ته گرميءَ ۾ واڌ ۽ برسات جي غيريقيني صورتحال جنسن جي ورڇ ۽ رهائشگاهن جي معيار کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Cross-Chapter Paper 4: Mediterranean Region |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/ccp4/ |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |access-date=16 September 2026}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|مراڪش جي سياست}} [[File:King Mohammed VI (cropped).jpg|thumb|upright|[[محمد ڇهون]]، 1999ع کان [[مراڪش جو بادشاهه]].]] مراڪش هڪ [[آئيني بادشاهت]] آهي، جنهن ۾ [[مراڪش جو بادشاهه|بادشاهه]] رياست جو سربراهه آهي ۽ چونڊيل ٻه ايواني [[مراڪش جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] ۽ حڪومت پڻ سياسي نظام جا بنيادي ادارا آهن. موجوده آئيني ڍانچي جو بنياد 2011ع جي آئين تي آهي، جيڪو [[2011ع مراڪشي آئيني ريفرنڊم]] کان پوءِ نافذ ٿيو. نئين آئين حڪومت ۽ پارليامينٽ جا ڪجهه اختيار وڌايا، پر بادشاهه وٽ دفاع، مذهبي معاملن، اعليٰ رياستي مقررين ۽ اهم حڪومتي معاملن سان لاڳاپيل وسيع آئيني اختيار برقرار آهن. بادشاهه [[محمد ڇهون]] 23 جولاءِ 1999ع تي پنهنجي والد [[حسن ٻيون|حسن ٻئي]] جي وفات کان پوءِ تخت تي ويٺو. آئين تحت بادشاهه رياست جي وحدت، قوم جي تسلسل ۽ ادارن جي وچ ۾ ثالثيءَ جي علامت آهي. هو [[امير المؤمنين]] جي حيثيت سان ملڪ جو اعليٰ مذهبي اختيار پڻ رکي ٿو. بادشاهه هٿياربند فوجن جو اعليٰ ڪمانڊر آهي، [[وزيرن جي ڪائونسل]] جي صدارت ڪري ٿو ۽ نمائندن جي ايوان جي چونڊن ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪندڙ سياسي جماعت مان [[مراڪش جو حڪومت جو سربراهه|حڪومت جو سربراهه]] مقرر ڪري ٿو. 2011ع جي آئين کان اڳ وزيراعظم جي مقرريءَ ۾ بادشاهه کي وڌيڪ آزادي حاصل هئي. نئين آئين تحت حڪومت جي سربراهه جو پارلياماني چونڊ نتيجن سان سڌو تعلق قائم ڪيو ويو ۽ حڪومت کي عوامي پاليسيءَ جي عملدرآمد ۾ وڌيڪ اختيار ڏنا ويا. ان باوجود سياسي سائنس جي ڪيترن مطالعي ۽ بين الاقوامي ادارن موجب بادشاهت مراڪش جي سياسي نظام ۾ مرڪزي حيثيت برقرار رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kadaoui |first=Aisha |title=A resurgence of authoritarianism in Morocco, or preservation of the status quo |journal=The Journal of North African Studies |volume=28 |issue=6 |year=2023 |pages=1402–1424 |doi=10.1080/13629387.2023.2203470}}</ref> 1998ع ۾ [[عبدالرحمان يوسفي]] جي سربراهيءَ ۾ مخالف ڌر جي جماعتن تي ٻڌل حڪومت جو قيام مراڪش جي جديد سياسي تاريخ ۾ هڪ اهم تبديلي هو. ان عمل کي عام طور ''التناوب التوافقي''، يعني اتفاق راءِ سان اقتدار جي گردش، سان سڃاتو وڃي ٿو. يوسفي جي حڪومت ۾ سوشلسٽ، قومپرست ۽ مرڪز کان کاٻي ڌر جون جماعتون شامل هيون. 2021ع جي پارلياماني چونڊن کان پوءِ [[عزيز اخنوش]] حڪومت جو سربراهه بڻيو. سندس [[نيشنل ريلي آف انڊيپينڊنٽس]] جي اڳواڻيءَ ۾ اتحادي حڪومت قائم ٿي، جنهن ۾ ٻين جماعتن سان گڏ [[اصالت ۽ جديديت پارٽي]] ۽ [[استقلال پارٽي]] شامل رهيون. === سياسي نظام ۽ جمهوريت === مراڪش ۾ گهڻ جماعتي چونڊون باقاعدگيءَ سان ٿين ٿيون ۽ سياسي جماعتون پارلياماني، علائقائي ۽ مقامي چونڊن ۾ حصو وٺن ٿيون. بهرحال، مراڪشي سياسي نظام جي جمهوريت جي درجي بابت مختلف بين الاقوامي ادارن ۽ محققن جا تنقيدي جائزا موجود آهن. ''[[اڪانامسٽ انٽيليجنس يونٽ]]'' جي 2022ع جي جمهوريت انڊيڪس مراڪش کي ''هائبرڊ ريجم'' جي زمري ۾ رکيو هو.<ref>{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |archive-date=30 March 2023 |publisher=Economist Intelligence Unit}}</ref> [[فريڊم هائوس]] پنهنجي 2026ع جي ''Freedom in the World'' جائزي ۾ مراڪش کي 100 مان 37 پوائنٽون ڏئي ''جزوي طور آزاد'' قرار ڏنو. اداري موجب ملڪ ۾ باقاعده گهڻ جماعتي چونڊون ٿين ٿيون ۽ 2011ع جي سڌارن سان پارليامينٽ ۽ حڪومت جا ڪجهه اختيار وڌيا، پر بادشاهه ۽ شاهي درٻار وٽ اهم رسمي ۽ غير رسمي سياسي اثر برقرار آهي.<ref>{{cite web |title=Morocco: Freedom in the World 2026 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/morocco/freedom-world/2026 |publisher=Freedom House |access-date=16 September 2026}}</ref> === قانون ساز شاخ === {{Main|مراڪش جي پارليامينٽ|مراڪش ۾ چونڊون}} [[File:Moroccan Parliament Building.jpg|thumb|[[رباط]] ۾ [[مراڪش جي پارليامينٽ]] جي عمارت.]] مراڪش جي پارليامينٽ ٻه ايواني آهي ۽ ان ۾ [[نمائندن جو ايوان (مراڪش)|نمائندن جو ايوان]] ۽ [[صلاحڪارن جو ايوان (مراڪش)|صلاحڪارن جو ايوان]] شامل آهن. نمائندن جي ايوان ۾ 395 ميمبر آهن، جيڪي سڌي چونڊ ذريعي پنجن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. چونڊ نظام ۾ مقامي ۽ علائقائي تڪ استعمال ٿين ٿا. 2026ع جي چونڊن لاءِ علائقائي فهرستن ذريعي عورتن جي نمائندگيءَ لاءِ مخصوص انتخابي انتظام پڻ موجود آهي. صلاحڪارن جي ايوان ۾ 120 ميمبر آهن ۽ ان جا ميمبر سڌي عوامي ووٽ بدران مختلف چونڊيل ادارن ۽ انتخابي ڪاليجن ذريعي اڻ سڌي طرح ڇهن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 72 ميمبر علائقائي سطح تي مقامي انتظامي ادارن جي نمائندن ذريعي، 20 پيشاور تنظيمن جي چونڊيل نمائندن ذريعي، 8 ملازمن جي تنظيمن ذريعي ۽ 20 اجرت وٺندڙ ملازمن جي قومي انتخابي ڪاليج ذريعي چونڊيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Morocco – House of Councillors |url=https://data.ipu.org/parliament/MA/MA-UC01/ |publisher=Inter-Parliamentary Union |access-date=16 September 2026}}</ref> پارليامينٽ قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومت کان سوال ڪرڻ، سرڪاري پاليسين جي جاچ ۽ تحقيقاتي ڪميشنون قائم ڪرڻ جا اختيار رکي ٿي. نمائندن جو ايوان آئين ۾ مقرر طريقيڪار تحت عدم اعتماد جي تحريڪ ذريعي حڪومت جي ذميواري پڻ طئي ڪري سگهي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#006233;color:white;" | ادارو ! style="background:#C1272D;color:white;" | ميمبر ! style="background:#D4AF37;color:#111;" | چونڊ جو طريقو ! style="background:#006233;color:white;" | مدو |- | [[نمائندن جو ايوان (مراڪش)|نمائندن جو ايوان]] | 395 | سڌي عوامي چونڊ | 5 سال |- | [[صلاحڪارن جو ايوان (مراڪش)|صلاحڪارن جو ايوان]] | 120 | علائقائي ۽ پيشاور انتخابي ڪاليجن ذريعي اڻ سڌي چونڊ | 6 سال |} 2021ع جي عام چونڊن ۾ رجسٽرڊ ووٽرن جي ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 50.35 سيڪڙو هو.<ref>{{Cite news |date=9 September 2021 |title=Morocco elections: Islamists suffer losses as liberal parties gain ground |url=https://www.theguardian.com/world/2021/sep/09/islamists-suffer-losses-as-liberal-parties-gain-ground-in-morocco-elections |work=The Guardian}}</ref> ايندڙ [[2026ع مراڪشي عام چونڊون|نمائندن جي ايوان جون عام چونڊون]] 23 سيپٽمبر 2026ع تي ٿيڻ لاءِ مقرر آهن. حڪومت مارچ 2026ع ۾ چونڊ جي تاريخ منظور ڪئي؛ چونڊ مهم 10 سيپٽمبر تي شروع ٿي ۽ 22 سيپٽمبر جي اڌ رات تي ختم ٿيڻ لاءِ مقرر آهي.<ref>{{cite web |date=6 March 2026 |title=La date des élections des membres de la Chambre des représentants fixée au mercredi 23 septembre 2026 |url=https://www.maroc.ma/fr/actualites/la-date-des-elections-des-membres-de-la-chambre-des-representants-fixee-au-mercredi-23-septembre-2026 |publisher=Maroc.ma |access-date=16 September 2026}}</ref> === عدليه === 2011ع جو آئين عدليه جي آزاديءَ جي اصول کي تسليم ڪري ٿو ۽ قانون ساز ۽ انتظامي اختيارن کان ان جي ادارتي الڳ حيثيت مقرر ڪري ٿو. عدالتي نظام ۾ عام عدالتن سان گڏ انتظامي ۽ واپاري عدالتون شامل آهن. [[مراڪش جي ڪورٽ آف ڪيسيشن|ڪورٽ آف ڪيسيشن]] ملڪ جي اعليٰ عدالتي ادارن مان آهي، جڏهن ته [[مراڪش جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن ۽ چونڊن سان لاڳاپيل آئيني معاملن تي اختيار رکي ٿي. عملي عدالتي آزاديءَ بابت بين الاقوامي مبصرن جا جائزا وڌيڪ تنقيدي آهن. فريڊم هائوس جي 2026ع واري جائزي ۾ عدالتي آزادي ۽ قانون جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل شعبن ۾ محدوديون ڄاڻايون ويون آهن.<ref>{{cite web |title=Morocco: Freedom in the World 2026 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/morocco/freedom-world/2026 |publisher=Freedom House |access-date=16 September 2026}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|مراڪش جا علائقا}} [[File:Regional map of Morocco - post 2015.svg|thumb|مراڪش جي 2015ع کان لاڳو علائقائي انتظامي ورهاست.]] 2015ع جي علائقائي سڌارن کان پوءِ مراڪش پنهنجي انتظام هيٺ علائقي کي 12 [[مراڪش جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهائي ٿو. انهن مان ٽي علائقا مڪمل يا جزوي طور [[مغربي صحارا]] جي تڪراري علائقي ۾ اچن ٿا. مغربي صحارا بابت مراڪش جي انتظامي ورهاست ان علائقي جي بين الاقوامي قانوني حيثيت بابت گڏيل قومن جي موقف کي تبديل نٿي ڪري. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#006233;color:white;width:8%;" | # ! style="background:#C1272D;color:white;" | علائقو ! style="background:#D4AF37;color:#111;" | انتظامي مرڪز |- | 1 || [[طنجه-تطوان-الحسيمه]] || [[طنجه]] |- | 2 || [[اورينٽل (مراڪش)|اورينٽل]] || [[وجده]] |- | 3 || [[فاس-مڪناس]] || [[فاس]] |- | 4 || [[رباط-سلا-قنيطره]] || [[رباط]] |- | 5 || [[بني ملال-خنيفرا]] || [[بني ملال]] |- | 6 || [[ڪاسابلانڪا-سطات]] || [[ڪاسابلانڪا]] |- | 7 || [[مراڪش-آسفي]] || [[مراڪش شهر]] |- | 8 || [[درعه-تافيلالت]] || [[الرشيديه]] |- | 9 || [[سوس-ماسا]] || [[اگادير]] |- | 10 || [[ڪلميم-واد نون]] || [[ڪلميم]] |- | 11 || [[العيون-الساقيه الحمراء]] || [[العيون]] |- | 12 || [[داخله-وادي الذهب]] || [[داخله]] |} آخري ٽن علائقن مان ڪجهه يا سمورو علائقو مغربي صحارا ۾ واقع آهي ۽ انهن جي حيثيت [[مغربي صحارا تڪرار]] سان لاڳاپيل آهي. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|مراڪش جا پرڏيهي لاڳاپا}} مراڪش [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريقي يونين]]، [[عرب ليگ]]، [[اسلامي تعاون جي تنظيم]]، [[عرب مغرب يونين]]، [[غير وابسته تحريڪ]] ۽ [[ساحل-صحارا رياستن جي برادري]] سميت ڪيترين علائقائي ۽ بين الاقوامي تنظيمن جو ميمبر آهي. مراڪش 1984ع ۾ آفريقي اتحاد جي تنظيم ڇڏي هئي، پر جنوري 2017ع ۾ ان جي جانشين [[آفريقي يونين]] ۾ ٻيهر شامل ٿيو.<ref>{{cite news |date=30 January 2017 |title=Morocco to rejoin African Union despite Western Sahara dispute |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-38795676 |work=BBC News}}</ref> مراڪش جا يورپي ملڪن، آمريڪا، عرب دنيا ۽ سب صحارا آفريڪا سان وسيع سياسي ۽ اقتصادي لاڳاپا آهن. [[يورپي يونين]] مراڪش جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار آهي. 2025ع ۾ يورپي يونين مراڪش جي سامان واري ڪل پرڏيهي واپار جو 33.7 سيڪڙو حصو رکي ٿي ۽ ٻنهي وچ ۾ سامان جو واپار €62.2 ارب هو.<ref>{{cite web |title=EU trade relations with Morocco |url=https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/countries-and-regions/morocco_en |publisher=European Commission |access-date=16 September 2026}}</ref> ٻنهي ڌرين جو ايسوسيئيشن معاهدو 2000ع کان لاڳو آهي. === آمريڪا سان لاڳاپا === [[مراڪش-آمريڪا لاڳاپا]] تاريخي طور پراڻا آهن. 1786ع جو [[مراڪش-آمريڪا امن ۽ دوستيءَ جو معاهدو]] ٻنهي ملڪن جي رسمي لاڳاپن جي بنيادن مان آهي. آمريڪا 2004ع ۾ مراڪش کي [[ميجر نان-نيٽو اتحادي]] جو درجو ڏنو.<ref>{{cite web |date=8 April 2024 |title=U.S. Security Cooperation with Morocco |url=https://2021-2025.state.gov/u-s-security-cooperation-with-morocco/ |publisher=United States Department of State}}</ref> ٻنهي ملڪن جون فوجون باقاعده گڏيل مشقون ڪن ٿيون ۽ دهشتگرديءَ جي روڪٿام، علائقائي سلامتي ۽ فوجي تربيت ۾ تعاون ڪن ٿيون. === يورپي يونين ۽ اسپين === يورپي يونين سان مراڪش جا لاڳاپا واپار، سيڙپڪاري، لڏپلاڻ، توانائي، ماحول ۽ سلامتيءَ تائين پکڙيل آهن. يورپي ڪميشن موجب يورپي يونين مراڪش جو سڀ کان وڏو پرڏيهي سيڙپڪار پڻ آهي.<ref>{{cite web |title=EU trade relations with Morocco |url=https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/countries-and-regions/morocco_en |publisher=European Commission |access-date=16 September 2026}}</ref> [[مراڪش-اسپين لاڳاپا]] اقتصادي ۽ سيڪيورٽي تعاون سان گڏ علائقائي تڪرارن کان پڻ متاثر رهيا آهن. مراڪش اسپين جي انتظام هيٺ [[سيوتا]] ۽ [[مليليا]] تي خودمختياريءَ جي دعويٰ ڪري ٿو، جڏهن ته اسپين انهن کي پنهنجي رياستي علائقي جو حصو سمجهي ٿو. 2002ع ۾ [[پيريخيل ٻيٽ بحران]] ٻنهي ملڪن وچ ۾ مختصر پر شديد سفارتي ۽ فوجي ڇڪتاڻ پيدا ڪئي.<ref>{{Cite news |last=Tremlett |first=Giles |date=13 July 2002 |title=Moroccans seize Parsley Island and leave a bitter taste in Spanish mouths |url=https://www.theguardian.com/world/2002/jul/13/spain.gilestremlett |work=The Guardian}}</ref> === الجزائر سان لاڳاپا === [[مراڪش-الجزائر لاڳاپا]] خاص طور [[مغربي صحارا تڪرار]]، سرحدي مسئلن ۽ علائقائي اثر رسوخ بابت اختلافن سبب ڊگهي عرصي کان ڇڪتاڻ جو شڪار رهيا آهن. الجزائر [[پوليساريو فرنٽ]] جي حمايت ڪري ٿو، جڏهن ته مراڪش مغربي صحارا کي پنهنجي رياست جو حصو سمجهي ٿو. ٻنهي ملڪن جي زميني سرحد 1994ع کان بند آهي. آگسٽ 2021ع ۾ الجزائر مراڪش سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا ۽ مراڪش تي ''دشمنانه ڪاررواين'' جا الزام لڳايا؛ مراڪش انهن الزامن کي رد ڪيو.<ref>{{cite news |last=Ahmed |first=Hamid Ould |date=25 August 2021 |title=Algeria cuts diplomatic relations with Morocco |url=https://www.reuters.com/world/algeria-says-cutting-diplomatic-ties-with-morocco-2021-08-24/ |work=Reuters}}</ref> === اسرائيل سان لاڳاپا === ڊسمبر 2020ع ۾ مراڪش ۽ [[اسرائيل]] سفارتي لاڳاپا ٻيهر قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو. ان عمل سان گڏ آمريڪا مغربي صحارا تي مراڪش جي خودمختياريءَ جي دعويٰ کي تسليم ڪرڻ جو اعلان ڪيو. ان کان پوءِ مراڪش ۽ اسرائيل واپار، سياحت، ٽيڪنالاجي ۽ دفاعي شعبن ۾ تعاون وڌايو، جيتوڻيڪ [[غزه جنگ]] کان پوءِ مراڪش اندر اسرائيل سان لاڳاپن خلاف احتجاج ۽ سياسي تنقيد پڻ ٿي. === مغربي صحارا جي حيثيت === {{Main|مغربي صحارا جي قانوني حيثيت|مغربي صحارا تڪرار}} [[File:Westernsaharamap.png|thumb|left|[[مغربي صحارا]] ۾ مراڪش ۽ [[پوليساريو فرنٽ]] جي ڪنٽرول هيٺ علائقن کي جدا ڪندڙ [[مراڪشي ديوار]].]] [[مغربي صحارا]] جي خودمختياريءَ جي حيثيت مراڪش جي پرڏيهي پاليسيءَ جو سڀ کان اهم ۽ تڪراري مسئلو آهي. هي علائقو اڳوڻي [[اسپيني صحارا]] هو. اسپين جي 1975–1976ع ۾ نڪرڻ کان پوءِ مراڪش ۽ موريتانيا علائقي تي دعوائون ڪيون، جڏهن ته [[پوليساريو فرنٽ]] آزاد [[صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]] جي قيام لاءِ جدوجهد ڪئي. مراڪش هن وقت مغربي صحارا جي آباديءَ واري ائٽلانٽڪ سامونڊي حصي سميت علائقي جي وڏي حصي تي عملي ڪنٽرول رکي ٿو، جڏهن ته پوليساريو فرنٽ [[مراڪشي ديوار]] جي اوڀر ۽ ڏکڻ طرف نسبتاً گهٽ آباد علائقن تي ڪنٽرول رکي ٿو. گڏيل قومون مغربي صحارا کي اڃا تائين ''غير خود حڪمران علائقو'' قرار ڏين ٿيون. 1991ع ۾ گڏيل قومن جي وچ ۾ پوڻ سان جنگبندي ٿي ۽ [[مغربي صحارا ۾ ريفرنڊم لاءِ گڏيل قومن جو مشن]] (MINURSO) قائم ڪيو ويو. 2020ع ۾ جنگبنديءَ جي پراڻي ترتيب ٽٽي پئي ۽ ان کان پوءِ مراڪشي فوج ۽ پوليساريو وچ ۾ گهٽ شدت واري هٿياربند ڇڪتاڻ رپورٽ ٿيندي رهي آهي. MINURSO 2026ع ۾ پڻ گڏيل قومن جي فعال امن مشنن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Where we operate |url=https://peacekeeping.un.org/en/where-we-operate |publisher=United Nations Peacekeeping |access-date=16 September 2026}}</ref> مراڪش علائقي لاءِ پنهنجي خودمختياريءَ هيٺ وسيع خودمختيار انتظام جو منصوبو پيش ڪري ٿو، جڏهن ته پوليساريو فرنٽ اهڙي ريفرنڊم جو مطالبو ڪري ٿو جنهن ۾ مڪمل آزاديءَ جو اختيار شامل هجي. گڏيل قومن جي سرپرستيءَ هيٺ ڳالهين جو مقصد ڌرين لاءِ قبولڻ جوڳو سياسي حل ڳولڻ رهيو آهي. مغربي صحارا بابت مختلف رياستن جا موقف هڪجهڙا ناهن؛ ڪجهه حڪومتن مراڪش جي خودمختياريءَ واري منصوبي جي حمايت ڪئي آهي، جڏهن ته ٻيون خود اراديت ۽ گڏيل قومن جي عمل تي زور ڏين ٿيون. تنهنڪري ان تڪرار کي مراڪش جي انتظامي دعويٰ، عملي ڪنٽرول ۽ بين الاقوامي قانوني حيثيت جي وچ ۾ فرق رکندي بيان ڪيو ويندو آهي. === فوج === {{Main|شاهي مراڪشي هٿياربند فوجون}} [[File:FREMM Mohammed VI - Lorient 2013-05.JPG|thumb|[[شاهي مراڪشي بحري فوج]] جو ''محمد ڇهون'' نالي [[فريم گهڻ مقصدي فريگيٽ]].]] [[شاهي مراڪشي هٿياربند فوجون]] ملڪ جي دفاعي ادارن جو بنيادي ڍانچو آهن. انهن ۾ [[شاهي مراڪشي بري فوج]]، [[شاهي مراڪشي بحري فوج]] ۽ [[شاهي مراڪشي هوائي فوج]] شامل آهن. [[مراڪشي شاهي گارڊ]]، [[شاهي مراڪشي جينڊرمري]] ۽ معاون فورسز پڻ ملڪ جي سلامتيءَ جي وسيع ادارتي ڍانچي جو حصو آهن. بادشاهه هٿياربند فوجن جو اعليٰ ڪمانڊر آهي. مراڪش آمريڪا ۽ ٻين ملڪن سان فوجي تربيت ۽ گڏيل مشقن ۾ حصو وٺي ٿو. 2026ع جي [[آفريڪن لائين]] فوجي مشق آمريڪي آفريڪا ڪمانڊ جي سڀ کان وڏي سالياني گڏيل مشق هئي؛ اها مراڪش، گهانا، سينيگال ۽ تيونس ۾ منعقد ٿي ۽ 40 کان وڌيڪ ملڪن جا 5,600 کان وڌيڪ اهلڪار ان ۾ شامل هئا.<ref>{{cite web |date=28 April 2026 |title=US, Royal Moroccan Armed Forces launch African Lion 26 in Morocco |url=https://www.africom.mil/pressrelease/36402/us-royal-moroccan-armed-forces-launch-african-lion-26-in-morocco |publisher=United States Africa Command |access-date=16 September 2026}}</ref> مراڪشي فوج جو هڪ اهم حصو مغربي صحارا ۽ [[مراڪشي ديوار]] جي ڀرپاسي ۾ مقرر آهي. مراڪش گڏيل قومن جي امن مشنن ۾ پڻ فوجي ۽ پوليس اهلڪار موڪليندو رهيو آهي. === انساني حق === {{Main|مراڪش ۾ انساني حق}} {{See also|مراڪش ۾ عورتن جا حق|مراڪش ۾ ايل جي بي ٽي حق}} [[حسن ٻيون|حسن ٻئي]] جي حڪمرانيءَ، خاص طور 1960ع کان 1980ع واري ڏهاڪن، دوران سياسي مخالفن خلاف گرفتاريون، تشدد، جبري گمشدگيون ۽ ڳجهيون حراستي جايون مراڪش جي جديد تاريخ جو هڪ اهم تڪراري باب رهيون. ان دور کي [[سيسي جا سال (مراڪش)|سيسي جا سال]] سڏيو وڃي ٿو. [[تازمامارت]] جهڙو ڳجهو حراستي مرڪز ان دور جي انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي علامت بڻيو. محمد ڇهين جي دور ۾ حڪومت [[انصاف ۽ مصالحت ڪميشن]] قائم ڪئي، جنهن کي 1956ع کان 1999ع تائين جبري گمشدگين ۽ ٻين سنگين ڀڃڪڙين جي جاچ، متاثرن جي شاهدي ٻڌڻ ۽ معاوضي بابت سفارشون ڪرڻ جو ڪم ڏنو ويو. هن عمل کي عرب دنيا جي شروعاتي transitional-justice تجربن مان هڪ سمجهيو ويو، جيتوڻيڪ [[هيومن رائيٽس واچ]] سميت مبصرن ڪميشن جي دائري ۽ جوابدهيءَ جي حدن تي تنقيد پڻ ڪئي.<ref>{{cite web |title=Morocco's Truth Commission: Honoring Past Victims during an Uncertain Present |url=https://www.hrw.org/reports/2005/morocco1105/ |publisher=Human Rights Watch}}</ref> ==== اظهار، صحافت ۽ گڏجاڻيءَ جي آزادي ==== مراڪش جو آئين اظهار، پريس ۽ پرامن گڏجاڻيءَ سميت ڪيترن بنيادي حقن کي تسليم ڪري ٿو. عملي صورتحال بابت انساني حقن جا بين الاقوامي ادارا پابندين جي نشاندهي ڪندا رهيا آهن. [[هيومن رائيٽس واچ]] پنهنجي 2026ع جي عالمي رپورٽ ۾ چيو ته 2025ع دوران ڪارڪنن، صحافين ۽ انساني حقن جي محافظن خلاف مختلف فوجداري الزامن هيٺ ڪارروائيون وڌيون ۽ مغربي صحارا جي آزاديءَ جي حامي ڪارڪنن تي پڻ پابنديون جاري رهيون.<ref>{{cite web |title=World Report 2026: Morocco and Western Sahara |url=https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/morocco-and-western-sahara |publisher=Human Rights Watch |access-date=16 September 2026}}</ref> [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] پڻ 2025ع بابت پنهنجي رپورٽ ۾ اظهار ۽ پرامن اختلاف راءِ خلاف ڪاررواين، صحافين ۽ انساني حقن جي محافظن خلاف مقدمن ۽ احتجاجن دوران گرفتاريءَ بابت خدشا ظاهر ڪيا.<ref>{{cite web |title=Human rights in Morocco and Western Sahara |url=https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/north-africa/morocco-and-western-sahara/report-morocco-and-western-sahara/ |publisher=Amnesty International |access-date=16 September 2026}}</ref> 2025ع ۾ نوجوانن جي اڳواڻيءَ ۾ صحت، تعليم، ڪرپشن ۽ سماجي اڻبرابريءَ بابت وڏا احتجاج ٿيا. هيومن رائيٽس واچ موجب ڪجهه احتجاجن دوران پوليس ۽ جينڊرمري طاقت استعمال ڪئي، گرفتاريون ٿيون ۽ ٽن ماڻهن جي موت جا واقعا پڻ رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite web |title=World Report 2026: Morocco and Western Sahara |url=https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/morocco-and-western-sahara |publisher=Human Rights Watch |access-date=16 September 2026}}</ref> ==== عورتن جا حق ==== 2004ع ۾ خانداني قانون يا [[مدونه]] ۾ وڏين سڌارن سان شادي، طلاق ۽ خاندان اندر عورتن جي قانوني حيثيت ۾ تبديليون آنديون ويون. 2011ع جو آئين عورتن ۽ مردن جي برابريءَ جي اصول کي پڻ تسليم ڪري ٿو. 2018ع ۾ عورتن خلاف تشدد بابت قانون لاڳو ٿيو، جنهن ڪجهه قسمن جي گهريلو تشدد ۽ جنسي هراسان ڪرڻ کي ڏوهه قرار ڏنو. ان جي باوجود وراثت، خانداني قانون، معاشي شموليت ۽ عورتن خلاف تشدد بابت قانوني ۽ عملي برابريءَ تي بحث جاري آهي. حڪومت تازن سالن ۾ مدونه ۾ وڌيڪ سڌارن تي ڪم ڪندي رهي آهي. ==== جنسي رخ ۽ ذاتي آزاديون ==== مراڪشي فوجداري قانون جي آرٽيڪل 489 تحت هڪ ئي جنس جي ماڻهن وچ ۾ جنسي عمل ڏوهه آهي. اهڙيءَ طرح شاديءَ کان ٻاهر ڪجهه جنسي لاڳاپا پڻ فوجداري قانون جي دائري ۾ اچن ٿا. انساني حقن جا ادارا انهن قانونن کي ذاتي رازداري ۽ ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن سان ٽڪراءَ وارو قرار ڏئي انهن جي منسوخيءَ جو مطالبو ڪندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |title=Human rights in Morocco and Western Sahara |url=https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/north-africa/morocco-and-western-sahara/report-morocco-and-western-sahara/ |publisher=Amnesty International |access-date=16 September 2026}}</ref> ==== مذهب جي آزادي ==== مراڪش جو آئين [[اسلام]] کي رياست جو مذهب قرار ڏئي ٿو ۽ ساڳئي وقت مذهبي عبادت جي آزاديءَ جي ضمانت جو ذڪر ڪري ٿو. بادشاهه ''امير المؤمنين'' جي حيثيت سان مذهبي ادارن ۾ مرڪزي آئيني ڪردار رکي ٿو. فوجداري قانون اهڙن عملن تي پابنديون رکي ٿو جن کي مسلمانن کي سندن مذهب کان ڦيرائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ذريعا سمجهيو وڃي ٿو. مذهبي آزاديءَ جي عملي دائري، خاص طور تبليغ ۽ مذهب جي تبديليءَ بابت، انساني حقن ۽ مذهبي آزاديءَ جي ادارن طرفان بحث ٿيندو رهيو آهي. == معيشت == {{main|مراڪش جي معيشت}} [[File:Casablanca Finance City 37.jpg|thumb|[[ڪاسابلانڪا فنانس سٽي]]، مراڪش جو اهم مالي ۽ ڪاروباري مرڪز.]] مراڪش جي معيشت هڪ نسبتاً متنوع [[مارڪيٽ معيشت]] آهي، جنهن ۾ خدمتون، صنعت، زراعت، سياحت، کاڻيون، تعمير، گاڏين جي صنعت، فاسفيٽ، ڪپڙي جي صنعت ۽ پرڏيهي واپار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 1990ع واري ڏهاڪي کان حڪومت ڪيترن سرڪاري ادارن ۽ معاشي سرگرمين جي [[نجڪاري]]، واپار جي آزادي ۽ خانگي سيڙپڪاري کي هٿي ڏيڻ واريون پاليسيون اختيار ڪيون آهن.<ref>{{cite book |last=Leonard |first=Thomas M. |title=Encyclopedia of the Developing World |url=https://archive.org/details/encyclopediaofde0001unse_a5b9 |publisher=Taylor & Francis |year=2006 |isbn=978-0-415-97663-3 |page=1085}}</ref> ملڪ جي معاشي سرگرمي وڏي حد تائين [[ڪاسابلانڪا]] ۽ ٻين ائٽلانٽڪ شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[طنجه]] هڪ اهم صنعتي، بندرگاهي ۽ برآمداتي مرڪز طور اڀريو آهي. زراعت ٻهراڙيءَ جي روزگار ۽ خوراڪ جي پيداوار ۾ اهم رهي ٿي، پر برساتن ۾ تبديلي ۽ ڏڪار سبب ان جي پيداوار سال بہ سال نمايان طور بدلجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=OECD Economic Surveys: Morocco 2024 |url=https://www.oecd.org/en/publications/oecd-economic-surveys-morocco-2024_80777ea7-en.html |publisher=OECD |year=2024 |access-date=16 September 2026}}</ref> [[File:Casablanca city.jpg|thumb|left|[[ڪاسابلانڪا]]، مراڪش جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جو اهم معاشي، صنعتي ۽ تجارتي مرڪز.]] [[File:Twin Center, Boulevard Mohamed Zerktouni, Casablanca.JPG|thumb|left|[[ڪاسابلانڪا]] جو ٽوئن سينٽر، شهر جي جديد تجارتي ۽ ڪاروباري علائقي جي نمايان عمارتن مان هڪ.]] 2025ع ۾ مراڪش جي حقيقي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ اندازي موجب 4.9 سيڪڙو واڌ ٿي، جنهن ۾ زرعي پيداوار جي بحالي، تعمير، خدمتن ۽ وڏي پيماني جي بنيادي ڍانچي جي منصوبن اهم ڪردار ادا ڪيو. ساڳئي سال سراسري مهانگائي لڳ ڀڳ 0.8 سيڪڙو رهي، جڏهن ته بيروزگاري تقريباً 13 سيڪڙو جي بلند سطح تي برقرار رهي.<ref>{{cite web |title=IMF Executive Board Concludes 2026 Article IV Consultation, and Mid-Term Review Under the Flexible Credit Line Arrangement with Morocco |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2026/03/25/pr26089-morocco-imf-concludes-2026-aiv-consultation-and-mid-term-rev-under-fcl-arrangement |publisher=International Monetary Fund |date=25 March 2026 |access-date=16 September 2026 }}</ref> عالمي بئنڪ موجب 2025ع ۾ تيز سرڪاري سيڙپڪاري، سياحت، کاڻين، تعمير ۽ ٻين غير زرعي سرگرمين معاشي واڌ ۾ اهم حصو ورتو. وڏي پيماني تي ريلوي، شاهراهن، هوائي اڏن ۽ ٻين منصوبن ۾ سيڙپڪاري پڻ ملڪي طلب وڌائي آهي.<ref>{{cite web |title=Public Investment Powers Morocco's Strongest Growth in a Decade — with Digital Transformation as the Next Horizon |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2026/07/23/public-investment-powers-morocco-s-strongest-growth-in-a-decade |publisher=World Bank |date=23 July 2026 |access-date=16 September 2026 }}</ref> === اهم معاشي اشارا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''مراڪش جا چونڊ معاشي اشارا''' |- style="background:#006233; color:white;" ! اشارو ! 2024ع ! 2025ع ! 2026ع جو IMF تخمينو |- style="background:#f2fff7;" ! حقيقي GDP واڌ | 3.8٪ | 4.9٪ | 4.4٪ |- ! بيروزگاري | 13.3٪ | 13.0٪ | 12.3٪ |- style="background:#f2fff7;" ! سراسري مهانگائي | 0.9٪ | 0.8٪ | 1.6٪ |- ! بجيٽ خسارو، GDP جو حصو | — | 3.5٪ | — |- style="background:#f2fff7;" ! جاري کاتي جو خسارو، GDP جو حصو | — | 2.1٪ | — |} <small>ذريعو: [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]]، 2026ع آرٽيڪل IV صلاح مشورا.<ref>{{cite web |title=IMF Executive Board Concludes 2026 Article IV Consultation, and Mid-Term Review Under the Flexible Credit Line Arrangement with Morocco |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2026/03/25/pr26089-morocco-imf-concludes-2026-aiv-consultation-and-mid-term-rev-under-fcl-arrangement |publisher=International Monetary Fund |date=25 March 2026 |access-date=16 September 2026 }}</ref></small> === صنعت ۽ پيداوار === [[File:Tanger industrias mapa.svg|thumb|[[طنجه]] واري علائقي جا اهم صنعتي ۽ رسدي مرڪز؛ گاڏين جي صنعت، جنهن ۾ [[رينالٽ]] جو طنجه ڪارخانو پڻ شامل آهي، مراڪش جي برآمداتي پيداواري شعبي جو اهم حصو آهي.]] مراڪش گذريل ٻن ڏهاڪن دوران روايتي زرعي ۽ خام مال تي ٻڌل معيشت کان وڌيڪ متنوع صنعتي ڍانچي ڏانهن وڌيو آهي. گاڏين جي پيداوار، هوابازيءَ جا پرزا، برقي سامان، ڪپڙا، کاڌي جي پروسيسنگ، ڪيميائي شيون ۽ ڀاڻ اهم پيداواري صنعتون آهن. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب گاڏيون ۽ فاسفيٽ توڙي ان مان ٺهندڙ شيون ملڪ جي مکيه برآمدن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=IMF Executive Board Concludes 2026 Article IV Consultation |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2026/03/25/pr26089-morocco-imf-concludes-2026-aiv-consultation-and-mid-term-rev-under-fcl-arrangement |publisher=International Monetary Fund |date=25 March 2026 |access-date=16 September 2026 }}</ref> [[فاسفيٽ]] مراڪش جي تاريخي طور اهم معدني وسيلن مان هڪ آهي. فاسفيٽ جي کوٽائي ۽ ان مان ڀاڻ ۽ ڪيميائي شيون ٺاهڻ ۾ [[او سي پي گروپ]] اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ان سان گڏ گاڏين ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين پيداواري صنعتن جي واڌ ملڪ جي برآمداتي ڍانچي کي وڌيڪ متنوع بڻايو آهي. [[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]] جي 2025ع واري عالمي جدت انڊيڪس موجب مراڪش اعليٰ ٽيڪنالاجيءَ واري پيداوار جي حصي جي لحاظ کان دنيا ۾ 12هين نمبر تي هو ۽ اهڙي پيداوار ملڪ جي مجموعي پيداواري پيداوار جو لڳ ڀڳ اڌ حصو بڻجي رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Global Innovation Index 2025 – GII 2025 results |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/gii-2025-results.html |publisher=World Intellectual Property Organization |year=2025 |access-date=16 September 2026 }}</ref> === پرڏيهي واپار ۽ سيڙپڪاري === [[File:PortofTangerMed1.jpg|thumb|[[طنجه ميڊ بندرگاهه]] جو فضائي منظر؛ هي بندرگاهه مراڪش جي سامونڊي واپار، ڪنٽينر ٽرانسپورٽ ۽ عالمي رسد واري نظام جو اهم مرڪز آهي.]] [[يورپي يونين]] مراڪش جو سڀ کان اهم واپاري شريڪ آهي، جڏهن ته [[فرانس]] ۽ [[اسپين]] خاص طور اهم مارڪيٽون آهن. 2024ع ۾ مراڪش جون سامان جون برآمدون 454.976 ارب مراڪشي درهم تائين پهتيون، جيڪي 2023ع جي ڀيٽ ۾ 5.8 سيڪڙو وڌيڪ هيون. ساڳئي عرصي ۾ درآمدون 761.448 ارب درهم رهيون، جنهن سبب واپاري خسارو وڌيو ۽ برآمدن ذريعي درآمدن جي ادائيگيءَ جي شرح 59.8 سيڪڙو رهي.<ref>{{cite web |title=Indicators of foreign trade at the end of 2024 |url=https://www.oc.gov.ma/en/actualites/indicateurs-des-echanges-exterieurs-a-fin-decembre-2024 |publisher=Office des Changes |access-date=16 September 2026 }}</ref> پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري پڻ معيشت لاءِ اهم آهي. [[گڏيل قومن جي واپار ۽ ترقي بابت ڪانفرنس]] موجب 2024ع ۾ مراڪش ڏانهن ايندڙ پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري لڳ ڀڳ 1.64 ارب آمريڪي ڊالر رهي، جيڪا 2023ع جي ڀيٽ ۾ 55 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ هئي.<ref>{{cite web |title=World Investment Report 2025: Morocco Country Fact Sheet |url=https://unctad.org/system/files/non-official-document/wir_fs_ma_en.pdf |publisher=United Nations Conference on Trade and Development |year=2025 |access-date=16 September 2026 }}</ref> === ڪاروباري ماحول ۽ روزگار === 2024ع دوران مراڪش جي واپاري رجسٽر ۾ 95,235 نوان ڪاروبار قائم ٿيا، جيڪي گذريل سال کان 1.5 سيڪڙو وڌيڪ هئا. نون قانوني ڪاروباري ادارن مان 39.1 سيڪڙو [[ڪاسابلانڪا-سطات]] علائقي ۾ رجسٽر ٿيا. نون ڪمپنين ۾ واپار، تعمير ۽ جائداد، خدمتون، ٽرانسپورٽ ۽ صنعت نمايان شعبا هئا.<ref>{{cite web |title=Création de 95.235 entreprises en 2024 |url=https://www.ompic.ma/fr/actualites/creation-de-95235-entreprises-en-2024-0 |publisher=Office Marocain de la Propriété Industrielle et Commerciale |date=3 March 2025 |access-date=16 September 2026 }}</ref> ان هوندي به روزگار مراڪش جي معيشت جو هڪ اهم ڍانچائي مسئلو آهي. [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] موجب غير رسمي روزگار، نوجوانن ۾ بيروزگاري ۽ عورتن جي گهٽ معاشي شرڪت روزگار جي منڊي جا اهم مسئلا آهن.<ref>{{cite web |title=OECD Economic Surveys: Morocco 2024 |url=https://www.oecd.org/en/publications/oecd-economic-surveys-morocco-2024_80777ea7-en.html |publisher=OECD |year=2024 |access-date=16 September 2026 }}</ref> عالمي بئنڪ موجب گذريل ڏهاڪي ۾ ڪم ڪرڻ جي عمر واري آبادي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ وڌي، جڏهن ته روزگار ۾ واڌ رڳو لڳ ڀڳ 1.5 سيڪڙو رهي.<ref>{{cite web |title=Strategic and Targeted Reforms Can Strengthen Morocco's Business Landscape |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2025/03/26/strategic-and-targeted-reforms-can-strengthen-morocco-s-business-landscape-report |publisher=World Bank |date=26 March 2025 |access-date=16 September 2026 }}</ref> === سياحت === {{main|مراڪش ۾ سياحت}} [[File:Džma el Fna, Marrákeš, 2025 (08).jpg|thumb|[[مراڪش شهر]] جو [[جامع الفنا]]، ملڪ جي مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ.]] سياحت مراڪش جي خدمتي معيشت، پرڏيهي ناڻي جي آمدني ۽ روزگار جو اهم ذريعو آهي. ملڪ جا تاريخي شهر، سامونڊي ڪنارا، اسلامي ۽ امازيغي ثقافتي ورثو، [[اطلس جبل]]، صحرا ۽ روايتي بازارون عالمي سياحن کي متوجه ڪن ٿيون. [[مراڪش شهر]]، [[فاس]]، [[ڪاسابلانڪا]]، [[طنجه]]، [[رباط]]، [[شفشاون]]، [[صويره]] ۽ [[اگادير]] اهم سياحتي مرڪز آهن. [[File:Bab Bou Jeloud (Fes, Marocco).jpg|thumb|left|[[فاس]] ۾ باب بوجلود.]] 2023ع ۾ مراڪش 14.5 ملين بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي ۽ سياحتي آمدني 104.7 ارب مراڪشي درهم تائين پهتي.<ref>{{Cite journal |date=2024 |title=Morocco Economic Monitor |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099826007162422517/pdf/IDU12f69bf581e7fa144061b0cf15dc97f2b2bbd.pdf |journal=World Bank Document }}</ref> سياحت جي بحالي ملڪ جي جاري کاتي ۽ پرڏيهي ناڻي جي آمدني کي سهارو ڏنو آهي. === زراعت === {{main|مراڪش ۾ زراعت}} [[File:Irrigated Olive Grove Ouirgane Oct25 A7CR 08582.jpg|thumb|[[الحوز]] واري علائقي ۾ زيتون جو باغ؛ [[زيتون]]، کٽا ميوا، ڀاڄيون ۽ اناج مراڪش جي اهم زرعي پيداوارن ۾ شامل آهن.]] [[File:Olivier (12).JPG|thumb|مراڪش ۾ [[زيتون]] جي پوک؛ زيتون ملڪ جي اهم زرعي فصلن مان هڪ آهي.]] زراعت مراڪش جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۽ روزگار لاءِ اهم شعبو آهي. ملڪ جي وڏي حصي ۾ زراعت برسات تي دارومدار رکي ٿي، تنهنڪري زرعي پيداوار برساتن ۽ ڏڪار سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. 2024ع تائين لڳاتار خشڪ سالن سبب اناج ۽ ٻين فصلن جي پيداوار متاثر ٿي، جڏهن ته 2025ع ۽ 2026ع ۾ بهتر برساتن سان زرعي سرگرمين ۾ بحالي آئي.<ref>{{cite web |title=Morocco seeks stronger water-agriculture coordination amid growing scarcity |url=https://www.fao.org/maroc/news/detail/morocco-seeks-stronger-water-agriculture-coordination-amid-growing-scarcity/en |publisher=Food and Agriculture Organization |date=15 June 2026 |access-date=16 September 2026 }}</ref> پاڻي جي کوٽ زراعت لاءِ ڊگهي مدي وارو چئلينج آهي. آباديءَ جي واڌ، موسمي تبديلي، ورجائيندڙ ڏڪار ۽ زميني پاڻيءَ تي دٻاءُ سبب حڪومت آبپاشيءَ جي ڪارڪردگي، ڊيمن، پاڻيءَ جي منتقلي ۽ سامونڊي پاڻيءَ کي مٺو ڪرڻ وارن منصوبن ۾ سيڙپڪاري وڌائي آهي.<ref>{{cite web |title=Morocco seeks stronger water-agriculture coordination amid growing scarcity |url=https://www.fao.org/maroc/news/detail/morocco-seeks-stronger-water-agriculture-coordination-amid-growing-scarcity/en |publisher=Food and Agriculture Organization |date=15 June 2026 |access-date=16 September 2026 }}</ref> === بنيادي ڍانچو ۽ ٽرانسپورٽ === [[File:Al Boraq RGV2N2 at Tanger Ville.jpg|thumb|[[البراق]] تيز رفتار ريل گاڏي [[طنجه]] اسٽيشن تي.]] مراڪش گذريل ٻن ڏهاڪن دوران بندرگاهن، ريلوي، موٽر ويز، هوائي اڏن ۽ شهري ٽرانسپورٽ ۾ وڏي سيڙپڪاري ڪئي آهي. [[طنجه-ميڊ بندرگاهه]] ملڪ جي صنعتي برآمداتي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو آهي ۽ يورپ، آفريڪا ۽ عالمي سامونڊي رستن جي وچ ۾ رسد واري مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. [[البراق]]، جيڪو 2018ع ۾ تجارتي طور شروع ٿيو، آفريڪا جي پهرين تيز رفتار ريلوي سروس آهي ۽ [[طنجه]] کي [[قنيطره]]، [[رباط]] ۽ [[ڪاسابلانڪا]] سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{Cite news |last=Doig |first=Will |date=13 December 2018 |title=Will Africa's first high-speed train be a £1.5bn magic bullet for Morocco? |url=https://www.theguardian.com/global-development/2018/dec/13/africa-high-speed-train-magic-bullet-morocco |work=The Guardian }}</ref> ريلوي، موٽر ويز، اسٽيڊيم، هوائي اڏن ۽ شهري بنيادي ڍانچي ۾ نئين سيڙپڪاريءَ کي 2030ع جي [[فيفا عالمي ڪپ]] جي تيارين سان پڻ تيز ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Investment Powers Morocco's Strongest Growth in a Decade |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2026/07/23/public-investment-powers-morocco-s-strongest-growth-in-a-decade |publisher=World Bank |date=23 July 2026 |access-date=16 September 2026 }}</ref> === توانائي === {{main|مراڪش ۾ توانائي}} [[File:Noor 1 and 2 - Ouarzazate Solar Power Station (48962353822).jpg|thumb|[[ورزازات شمسي توانائي مرڪز|نور ورزازات شمسي توانائي مرڪز]] جا نور 1 ۽ نور 2 حصا؛ هي مراڪش جي قابل تجديد توانائيءَ جي اهم منصوبن مان هڪ آهي.]] [[File:Ouarzazate Power Station Noor III Solar Tower.jpg|thumb|[[ورزازات شمسي توانائي مرڪز|نور ورزازات شمسي توانائي مرڪز]] جو نور 3 شمسي ٽاور.]] مراڪش وٽ تيل ۽ قدرتي گئس جا محدود ملڪي ذخيرا آهن، تنهنڪري ملڪ تاريخي طور پنهنجي توانائيءَ جي ضرورتن جو وڏو حصو درآمدن ذريعي پورو ڪندو رهيو آهي. ان انحصار کي گهٽائڻ ۽ ڪاربن جي اخراج کي محدود ڪرڻ لاءِ حڪومت شمسي، هوائي ۽ پن بجليءَ ۾ وڏي سيڙپڪاري ڪئي آهي. 2009ع واري قومي توانائي حڪمت عملي قابل تجديد توانائيءَ جي تيز ترقيءَ جو بنياد وڌو. مراڪش 2030ع تائين نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش جو 52 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان حاصل ڪرڻ جو هدف مقرر ڪيو آهي، جنهن ۾ 20 سيڪڙو شمسي، 20 سيڪڙو هوائي ۽ 12 سيڪڙو پن بجلي شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Morocco Renewable Energy Target 2030 |url=https://www.iea.org/policies/6557-morocco-renewable-energy-target-2030 |publisher=International Energy Agency |access-date=16 September 2026 }}</ref> [[ورزازات شمسي توانائي مرڪز|نور ورزازات]] جهڙا شمسي توانائي جا منصوبا ۽ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري وارا هوائي بجلي منصوبا مراڪش جي توانائيءَ جي منتقليءَ جا اهم جزا آهن. ملڪ [[گرين هائيڊروجن]] کي به مستقبل جي صنعتي ۽ برآمداتي توانائي ذريعي طور ترقي ڏيڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. === پاڻي ۽ صفائي === {{main|مراڪش ۾ پاڻي جي فراهمي ۽ صفائي}} [[File:Barrage Oued El Makhazine.JPG|thumb|وادي المخازن ڊيم؛ مراڪش ۾ ڊيم پاڻيءَ جي ذخيرن، آبپاشي ۽ پيئڻ جي پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم آهن.]] پاڻيءَ جي کوٽ مراڪش جي اهم معاشي ۽ ماحولياتي مسئلن مان هڪ آهي. ملڪ ۾ في ماڻهو دستياب قابل تجديد پاڻيءَ جي مقدار گذريل ڏهاڪن دوران نمايان گهٽجي آهي، جڏهن ته آبادي، شهري واڌ، آبپاشي ۽ موسمي تبديلي پاڻيءَ جي وسيلن تي دٻاءُ وڌايو آهي. حڪومت ڊيمن، آبپاشيءَ جي جديد نظامن، پاڻيءَ جي ٻيهر استعمال، پاڻيءَ جي منتقلي ۽ [[سامونڊي پاڻيءَ کي مٺو ڪرڻ]] جي منصوبن کي وڌائي رهي آهي. زرعي شعبو پاڻيءَ جي استعمال جو سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، تنهنڪري پاڻيءَ ۽ زرعي پاليسيءَ جي هم آهنگي ملڪ جي ڊگهي مدي واري خوراڪ ۽ پاڻيءَ جي سلامتيءَ لاءِ اهم سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Morocco seeks stronger water-agriculture coordination amid growing scarcity |url=https://www.fao.org/maroc/news/detail/morocco-seeks-stronger-water-agriculture-coordination-amid-growing-scarcity/en |publisher=Food and Agriculture Organization |date=15 June 2026 |access-date=16 September 2026 }}</ref> === سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ جدت === {{main|مراڪش ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي}} [[File:Ben Guerir - Mohammed VI Polytechnic University UM6P.jpg|thumb|[[بنگرير]] ۾ [[محمد ڇهون پولي ٽيڪنڪ يونيورسٽي]] جو منظر؛ هي ادارو مراڪش ۾ سائنسي تحقيق، ٽيڪنالاجي ۽ جدت جو اهم مرڪز آهي.]] مراڪش حڪومت اعليٰ تعليم، تحقيق، ڊجيٽل ٽيڪنالاجي، صنعتي جدت ۽ ڪاروباري شروعاتن کي معاشي تنوع جي اهم ذريعن طور ترقي ڏئي رهي آهي. [[محمد ڇهون پولي ٽيڪنڪ يونيورسٽي]] سميت ڪيترائي تحقيقي ۽ ٽيڪنالاجي ادارا قابل تجديد توانائي، زراعت، کاڻين، مصنوعي ذهانت ۽ ٻين جديد شعبن ۾ تحقيق ڪن ٿا. [[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]] جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] 2025ع ۾ مراڪش 139 معيشتن مان '''57هين نمبر''' تي رهيو، جڏهن ته 2024ع ۾ ان جو درجو 66هون ۽ 2020ع ۾ 75هون هو. 2025ع ۾ مراڪش هيٺين وچولي آمدني وارن 37 ملڪن مان چوٿين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite web |title=Morocco Ranking in the Global Innovation Index 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/morocco |publisher=World Intellectual Property Organization |year=2025 |access-date=16 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:65%; text-align:center;" |+ '''عالمي جدت انڊيڪس ۾ مراڪش جو درجو''' |- style="background:#c1272d; color:white;" ! سال ! عالمي درجو |- style="background:#fff5f5;" | 2020ع || 75هون |- | 2021ع || 77هون |- style="background:#fff5f5;" | 2022ع || 67هون |- | 2023ع || 70هون |- style="background:#fff5f5;" | 2024ع || 66هون |- ! style="background:#006233; color:white;" | 2025ع ! style="background:#006233; color:white;" | 57هون |} <small>ذريعو: [[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]].<ref>{{cite web |title=Morocco Ranking in the Global Innovation Index 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/morocco |publisher=World Intellectual Property Organization |year=2025 |access-date=16 September 2026 }}</ref></small> 2024ع ۾ مراڪشي صنعتي ۽ تجارتي ملڪيت واري اداري وٽ 31,581 ٽريڊ مارڪ درخواستون، 2,926 پيٽنٽ درخواستون ۽ 6,818 صنعتي ڊيزائن درخواستون داخل ٿيون. ملڪي پيٽنٽ درخواست ڏيندڙن ۾ يونيورسٽين جو حصو 60 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |title=Bilan exceptionnel de l'Office Marocain de la Propriété Industrielle et Commerciale en 2024 |url=https://www.ompic.ma/fr/actualites/bilan-exceptionnel-de-loffice-marocain-de-la-propriete-industrielle-et-commerciale-ompi-0 |publisher=Office Marocain de la Propriété Industrielle et Commerciale |date=4 February 2025 |access-date=16 September 2026 }}</ref> === ڊجيٽل معيشت === انٽرنيٽ، موبائل رابطن، ڊجيٽل سرڪاري خدمتن، مالي ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ واپار جي واڌ سان ڊجيٽل معيشت مراڪش جي معاشي حڪمت عمليءَ جو وڌندڙ حصو بڻجي وئي آهي. حڪومت جي ڊجيٽل تبديليءَ واري پاليسيءَ جو مقصد سرڪاري خدمتن کي ڊجيٽل بڻائڻ، ٽيڪنالاجيءَ جي صنعت ۾ روزگار وڌائڻ ۽ ننڍن توڙي وچولي درجي جي ڪاروبارن ۾ جديد ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال وڌائڻ آهي. 2025ع ۾ ڪاروبار قائم ڪرڻ واري اليڪٽرانڪ پليٽ فارم کي سڄي ملڪ تائين وڌايو ويو. مارچ 2025ع تائين ان ذريعي 12,000 کان وڌيڪ ڪمپنيون قائم ٿي چڪيون هيون.<ref>{{cite web |title=Généralisation de la plateforme de création d'entreprises par voie électronique sur tout le Royaume |url=https://www.ompic.ma/fr/actualites/ompic-generalisation-de-la-plateforme-de-creation-dentreprises-par-voie-electronique-sur |publisher=Office Marocain de la Propriété Industrielle et Commerciale |date=14 March 2025 |access-date=16 September 2026 }}</ref> عالمي بئنڪ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جي وسيع استعمال کي مراڪش ۾ مستقبل جي پيداواري صلاحيت وڌائڻ جي اهم ذريعن مان هڪ قرار ڏنو آهي، خاص طور ننڍن ۽ وچولي درجي جي ادارن ۾.<ref>{{cite web |title=Public Investment Powers Morocco's Strongest Growth in a Decade — with Digital Transformation as the Next Horizon |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2026/07/23/public-investment-powers-morocco-s-strongest-growth-in-a-decade |publisher=World Bank |date=23 July 2026 |access-date=16 September 2026 }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{Main |مراڪش جي آبادي|مراڪشي ماڻهو}} === آبادي === [[File:Morocco Population density map -- CIA Factbook.jpg|thumb|مراڪش ۾ آباديءَ جي ڪثافت؛ آبادي خاص طور ائٽلانٽڪ ۽ [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] سامونڊي ڪنارن، اترين ميداني علائقن ۽ وڏن شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي.]] مراڪش جي 2024ع واري [[مردم شماري]] موجب ملڪ جي قانوني آبادي 1 سيپٽمبر 2024ع تي '''36,828,330''' هئي، جن مان 36,680,178 مراڪشي شهري ۽ 148,152 پرڏيهي رهواسي هئا.<ref name="HCP2024Population">{{Cite web |title=Population légale du Royaume du Maroc répartie par régions, provinces et préfectures et communes selon les résultats du Recensement général de la population et de l’habitat 2024 |url=https://www.hcp.ma/Population-legale-du-Royaume-du-Maroc-repartie-par-regions-provinces-et-prefectures-et-communes-selon-les-resultats-du_a3975.html |publisher=[[مراڪش جو اعليٰ منصوبابندي ڪميشن]] |date=2024 |access-date=16 September 2026 |language=fr }}</ref> 2014ع جي مردم شماريءَ جي ڀيٽ ۾ آباديءَ ۾ 2,980,088 ماڻهن جو اضافو ٿيو، جڏهن ته 2014ع کان 2024ع تائين سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 0.85 سيڪڙو رهي؛ ان جي ڀيٽ ۾ 2004ع کان 2014ع تائين اها شرح 1.25 سيڪڙو هئي.<ref name="HCP2024Population" /> 2024ع ۾ مراڪش جي شهري آبادي 23,110,108 ۽ ٻهراڙيءَ جي آبادي 13,718,222 هئي. 2014ع کان 2024ع تائين شهري آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 2.68 ملين ماڻهن جو اضافو ٿيو، جڏهن ته ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 302,000 ماڻهن جو اضافو ٿيو. ساڳئي عرصي دوران شهري آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ 1.24 سيڪڙو ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ جي واڌ 0.22 سيڪڙو رهي.<ref name="HCP2024Population" /> 1960ع کان وٺي مراڪش جي آبادي ٽي ڀيرا کان وڌيڪ وڌي آهي، پر آباديءَ جي واڌ جي رفتار گذريل ڏهاڪن دوران آهستي آهستي گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite web |last=Maaroufi |first=Youssef |title=Population du Maroc par année civile (en milliers et au milieu de l'année) par milieu de résidence: 1960–2050 |url=http://www.hcp.ma/Population-du-Maroc-par-annee-civile-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-par-milieu-de-residence-1960-2050_a677.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121227092030/http://www.hcp.ma/Population-du-Maroc-par-annee-civile-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-par-milieu-de-residence-1960-2050_a677.html |archive-date=27 December 2012 |publisher=[[مراڪش جو اعليٰ منصوبابندي ڪميشن]] }}</ref> 2024ع جي مردم شماريءَ موجب ملڪ ۾ رهندڙ پرڏيهي ماڻهن جو تعداد 148,152 هو، جيڪو 2014ع جي ڀيٽ ۾ 61,946 وڌيڪ هو. ان ڏهن سالن جي عرصي ۾ پرڏيهي رهواسين جي سراسري سالياني واڌ لڳ ڀڳ 5.6 سيڪڙو رهي.<ref name="HCP2024Population" /> اڳين مردم شمارين ۽ لڏپلاڻ بابت مطالعي موجب پرڏيهي آباديءَ ۾ فرانس، ٻين يورپي ملڪن، [[الجزائر]] ۽ اولهه آفريڪا جي ملڪن مان آيل ماڻهو شامل رهيا آهن.<ref>{{cite book |last1=OECD |title=Talent Abroad: A Review of Moroccan Emigrants |date=2017 |publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] |isbn=978-92-64-26428-1 |page=167 |url=https://books.google.com/books?id=yTIxDwAAQBAJ&pg=PA167 }}</ref> [[مراڪشي ڊائاسپورا]] پڻ تمام وڏي آهي. مراڪش کان ٻاهر رهندڙ مراڪشين جون وڏيون برادريون [[فرانس]]، [[اسپين]]، [[بيلجيم]]، [[نيدرلينڊز]]، [[اٽلي]]، [[ڪئناڊا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ آباد آهن. اولهه يورپ سان هي وڏي پيماني واري لڏپلاڻ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مراڪش جي سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جو اهم حصو رهي آهي.<ref>{{cite book |last=OECD |title=Talent Abroad: A Review of Moroccan Emigrants |date=2017 |publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] |isbn=978-92-64-26428-1 |url=https://books.google.com/books?id=yTIxDwAAQBAJ }}</ref> آزاديءَ کان اڳ مراڪش ۾ يورپي نسل جي آبادي پڻ وڏي هئي. ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ملڪ ۾ لکين فرانسيسي ۽ اسپيني آبادڪار رهندا هئا، پر 1956ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ انهن مان وڏي اڪثريت فرانس، اسپين ۽ ٻين ملڪن ڏانهن لڏي وئي.<ref>{{Cite book |last=De Azevedo |first=Raimondo Cagiano |title=Migration and Development Co-operation |date=1994 |publisher=Council of Europe |isbn=978-92-871-2611-5 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 }}</ref> === نسلي گروهه === {{Multiple image | total_width = 360 | align = right | image1 = COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit de Midden-Atlas tijdens het Nationaal Folkore Festival te Marrakech TMnr 20017658.jpg | image2 = COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit de westelijke Sahara tijdens het Nationaal Folkore Festival te Marrakech TMnr 20017655.jpg | perrow = 2 | image3 = Mouvements orchestre de musique andalouse.jpg | image4 = "Bekannt wurden die Gnawa durch ihre rhythmusbetonte Musik". 09.jpg | caption1 = [[وچ ائٽلس]] جا [[امازيغي ماڻهو|امازيغي]] روايتي رقص پيش ڪندي | caption2 = [[رگويبات]] قبيلي جا [[صحراوي ماڻهو|صحراوي]] گيدرا رقص پيش ڪندي | caption3 = [[فاس]] ۾ اندلسي موسيقيءَ جو آرڪيسٽرا | caption4 = [[مرزوگا]] ۾ [[گناوا موسيقي]] }} مراڪش جي نسلي سڃاڻپ ملڪ جي ٻولين، علائقائي تاريخ ۽ ثقافتي روايتن سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. آباديءَ جا ٻه سڀ کان وڏا تاريخي ۽ ٻوليائي جزا [[عرب ماڻهو|عرب]] ۽ [[امازيغي ماڻهو|امازيغي]] آهن.<ref>{{Cite journal |last=El Haimeur |first=Amar |date=2017 |title=Ethnolinguistic Identity in Morocco |url=https://dc.uwm.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1057&context=fieldnotes |journal=Field Notes: A Journal of Collegiate Anthropology }}</ref> مراڪش دنيا جي سڀ کان وڏين امازيغي آبادي رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Berber: Definition, People, Languages, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Berber |website=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> مراڪش جو سرڪاري شمارياتي ادارو نسلي سڃاڻپ جي بنياد تي آباديءَ کي عرب ۽ امازيغي حصن ۾ ورهائي سرڪاري انگ اکر جاري نٿو ڪري. ان جو هڪ سبب عرب ۽ امازيغي آباديءَ جي صدين کان جاري سماجي، ثقافتي ۽ نسلي ميلاپ سبب ٻنهي کي سخت نسلي خانن ۾ ورهائڻ جي ڏکيائي آهي.<ref>{{Cite news |last=Ibriz |first=Lina |date=30 August 2024 |title=Budget, RSU, langue ...: à la veille du RGPH 2024, Lahlimi Alami fait un dernier point |url=https://ledesk.ma/2024/08/30/budget-rsu-langue-a-la-veille-du-rgph-2024-lahlimi-fait-un-dernier-point/ |work=Le Desk |language=fr }}</ref> انهيءَ سبب مختلف علمي ذريعن ۾ عرب ۽ امازيغي آباديءَ بابت ڏنل سيڪڙو هڪ ٻئي کان مختلف آهن. مختلف علمي تخمينن ۾ امازيغي نسل يا سڃاڻپ رکندڙ ماڻهن جو حصو لڳ ڀڳ 35 کان 60 سيڪڙو تائين ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته عرب آباديءَ جا تخمينا پڻ ذريعن ۽ استعمال ڪيل تعريف موجب مختلف آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Ncube |first1=Lyton |last2=Mkwendi |first2=Chengeto Pauline |last3=Batisayi |first3=Amos |date=2024 |title=Victory for Africa or the Arab world? Moroccan nationalism, Arab exceptionalism, pan-African solidarity and digital fandom during the 2022 FIFA World Cup |journal=Soccer & Society |volume=25 |issue=4–6 |pages=674 |doi=10.1080/14660970.2024.2332092 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gagliardi |first=Silvia |date=7 February 2019 |title=Indigenous peoples' rights in Morocco: subaltern narratives by Amazigh women |journal=The International Journal of Human Rights |volume=23 |issue=1–2 |page=282 |doi=10.1080/13642987.2019.1574757 }}</ref> ٻوليءَ جي استعمال جا سرڪاري انگ نسلي سڃاڻپ جا سڌا انگ ناهن، ڇاڪاڻ ته ڪيترائي مراڪشي هڪ کان وڌيڪ ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ عرب-امازيغي سماجي ۽ خانداني ميلاپ وڏي پيماني تي موجود آهي. امازيغي آبادي روايتي طور ڪيترن ٻوليائي ۽ علائقائي گروهن ۾ ورهايل آهي. انهن ۾ [[ريف]] واري علائقي جا [[ريفي ماڻهو]]، [[وچ ائٽلس]] جا مرڪزي ائٽلس امازيغي ۽ ڏکڻ اولهه مراڪش، [[هاءِ ائٽلس]]، [[اينٽي ائٽلس]] ۽ سوس علائقي جا [[شلح ماڻهو]] اهم آهن.<ref>{{Cite journal |last=Khazaal |first=Natalie |date=1 August 2013 |title=Re-evaluating Mohamed Choukri's Autobiography Al-Khubz al-Ḥāfi |journal=Middle Eastern Literatures |volume=16 |issue=2 |page=148 |doi=10.1080/1475262X.2013.843259 }}</ref> ستين صدي عيسويءَ کان پوءِ [[مغرب ڏانهن عرب لڏپلاڻ]] ۽ ان کان پوءِ ايندڙ صدين ۾ مختلف عرب قبيلن جي آمد مراڪش جي آبادي، ٻولي، ثقافت ۽ جينياتي جوڙجڪ تي اهم اثر وڌو.<ref>{{Cite journal |last1=Arauna |first1=Lara R. |last2=Mendoza-Revilla |first2=Javier |last3=Mas-Sandoval |first3=Alex |last4=Izaabel |first4=Hassan |last5=Bekada |first5=Asmahan |last10=Comas |first10=David |date=February 2017 |title=Recent Historical Migrations Have Shaped the Gene Pool of Arabs and Berbers in North Africa |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=34 |issue=2 |pages=318–329 |doi=10.1093/molbev/msw218 |pmc=5644363 |pmid=27744413 }}</ref> مراڪشي سماج ۾ [[حراطين]]، [[صحراوي ماڻهو|صحراوي]] ۽ [[گناوا ماڻهو|گناوا]] برادريون پڻ شامل آهن. گناوا ثقافت جون پاڙون اولهه ۽ صحارا کان ڏکڻ آفريڪا سان تاريخي رابطن ۾ آهن ۽ ان جي موسيقي، روحاني رسمن ۽ ثقافتي روايتن مراڪشي ثقافت تي نمايان اثر وڌو آهي. [[يونيسڪو]] 2019ع ۾ گناوا کي انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي نمائنده فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Morocco – Elements on the Lists of Intangible Cultural Heritage |url=https://ich.unesco.org/en/state/morocco-MA?info=elements-on-the-lists |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> مراڪش ۾ [[موريسڪو]] نسل جون برادريون پڻ تاريخي اهميت رکن ٿيون. اهي انهن مسلمانن ۽ سندن اولاد سان لاڳاپيل آهن، جن کي [[اسپين]] ۽ [[پرتگال]] مان خاص طور سورھين ۽ سترھين صدين دوران نيڪالي ڏني وئي ۽ جن مان ڪيترائي اتر آفريڪا، خاص طور مراڪش، ۾ آباد ٿيا. === مذهب === {{ Main|مراڪش ۾ مذهب}} [[File:Inside of a mosque in Fes (5364764412).jpg|thumb|[[فاس]] جي هڪ مسجد جو اندريون حصو؛ [[اسلام]] مراڪش جو غالب مذهب آهي.]] [[File:The Open Area of Hassan II Mosque - Casablanca Morocco.jpg|thumb|[[ڪيسابلانڪا]] جي [[حسن ثاني مسجد]].]] [[File:Bet El synagogue Casablanca - bima (1051699955).jpg|thumb|[[ڪيسابلانڪا]] جي بيت ايل يهودي عبادتگاهه.]] [[File:Moroccan Christians from Tangier.jpg|thumb|[[طنجه]] جا مراڪشي عيسائي.]] {{Clear}} [[اسلام]] مراڪش جو سرڪاري ۽ غالب مذهب آهي. مراڪش جي آئين موجب اسلام رياست جو مذهب آهي، جڏهن ته آئين فڪر، اظهار ۽ مذهبي معاملن تي عمل ڪرڻ بابت ڪجهه بنيادي آزادين جي ضمانت پڻ ڏئي ٿو. بادشاهه کي '''امير المؤمنين''' جو آئيني لقب حاصل آهي ۽ کيس اسلام جي تحفظ ۽ مذهبي معاملن جي آزاديءَ جو ضامن قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="USIRF2023">{{Cite web |title=2023 Report on International Religious Freedom: Morocco |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/morocco/ |publisher=[[آمريڪا جو پرڏيهي کاتو]] |date=2024 |access-date=16 September 2026 }}</ref> آمريڪي پرڏيهي کاتي جي 2023ع واري رپورٽ موجب ملڪ جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي [[سني اسلام|سني مسلمان]] آهي. [[شيعا اسلام|شيعا مسلمان]]، [[عيسائيت|عيسائي]]، [[يهوديت|يهودي]] ۽ [[بهائي مذهب|بهائي]] گڏجي آباديءَ جو هڪ سيڪڙو کان گهٽ حصو بڻجن ٿا.<ref name="USIRF2023" /> مراڪشي اسلام جي مذهبي روايت تاريخي طور [[مالڪي فقھ]] ۽ سني مذهبي ادارن سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي. مراڪش ۾ يهودين جي موجودگيءَ جي تاريخ ٻن هزارن سالن کان وڌيڪ پراڻي آهي. 1948ع ۾ ملڪ ۾ اندازاً 265,000 يهودي رهندا هئا ۽ ان وقت مراڪش مسلمان اڪثريتي دنيا جي سڀ کان وڏين يهودي برادرين مان هڪ جو گهر هو. اسرائيل جي قيام ۽ ويهين صديءَ جي وچ واري سياسي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ مراڪشي يهودين جي وڏي تعداد اسرائيل، فرانس، ڪئناڊا ۽ ٻين ملڪن ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. 2023ع جي مذهبي آزاديءَ واري رپورٽ ۾ يهودي برادريءَ جي اڳواڻن ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 1,500 يهودين جو اندازو ڏنو، جن مان لڳ ڀڳ 1,000 ڪيسابلانڪا ۾ رهندا هئا.<ref name="USIRF2023" /> مراڪش جي آئين ۾ يهودي ورثي کي ملڪ جي قومي سڃاڻپ ۽ تاريخي ثقافتي جوڙجڪ جو هڪ جزو تسليم ڪيو ويو آهي.<ref name="USIRF2023" /> [[ڪيسابلانڪا]]، [[فاس]]، [[مراڪش شهر|مراڪش]]، [[رباط]] ۽ ٻين تاريخي شهرن ۾ يهودي پاڙا، عبادتگاهون، قبرستان ۽ ثقافتي ماڳ مراڪش جي يهودي تاريخ جا نشان آهن. آزاديءَ کان اڳ، خاص طور فرانسيسي ۽ اسپيني محافظتي دور ۾، مراڪش ۾ وڏي يورپي عيسائي آبادي رهندي هئي. 1956ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ انهن مان گهڻا يورپ ڏانهن لڏي ويا.<ref>{{cite book |last=Nyrop |first=Richard F. |title=Area Handbook for Morocco |publisher=University of Illinois Urbana-Champaign |year=1972 |page=97 }}</ref> موجوده دور ۾ ملڪ ۾ پرڏيهي عيسائين سان گڏ مراڪشي شهريت رکندڙ عيسائي پڻ موجود آهن. مختلف ذريعن جا انگ مختلف آهن؛ مراڪشي انساني حقن واري تنظيم تقريباً 25,000 عيسائي شهرين جو اندازو ڏنو آهي، جڏهن ته ٻين مذهبي اڳواڻن جا تخمينا ان کان گهٽ آهن.<ref name="USIRF2023" /> [[بهائي مذهب|بهائي]] برادري پڻ مراڪش جي ننڍين مذهبي اقليتن مان هڪ آهي ۽ ان جا پيروڪار خاص طور شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref>{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2011 – Morocco |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm |publisher=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325215847/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm |archive-date=25 March 2017 }}</ref> === ٻوليون === {{مک مضمون|مراڪش جون ٻوليون}} [[File:Morocco - Linguistic map.png|thumb|left|مراڪش جو ٻوليائي نقشو؛ ملڪ ۾ عربي ۽ مختلف امازيغي ٻولين جي جاگرافيائي ورڇ ڏيکاريل آهي.]] مراڪش جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[امازيغي ٻوليون|امازيغي]] آهن. 2011ع جي آئين عربيءَ سان گڏ امازيغي کي به رياست جي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو ڏنو.<ref name="Const1" /><ref>{{cite web |author=Government of Morocco |title=Constitution du Royaume du Maroc |url=http://www.sgg.gov.ma/BO/bulletin/AR/2011/BO_5964-Bis_Ar.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316221623/http://www.sgg.gov.ma/BO/bulletin/AR/2011/BO_5964-Bis_Ar.pdf |archive-date=16 March 2012 }}</ref> روزمره ڳالهه ٻولهه ۾ استعمال ٿيندڙ مراڪشي عربيءَ کي عام طور '''[[داريجا]]''' چيو وڃي ٿو. اها مغربي عربي لهجن جي هڪ مخصوص شاخ آهي، جنهن تي امازيغي ٻولين، اندلسي عربي، فرانسيسي ۽ اسپيني سميت مختلف تاريخي ٻولين جا اثر موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Wehr |first=Hans |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |url=https://archive.org/details/dictionaryofmode0000wehr_t2r4 |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=3-447-02002-4 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofmode0000wehr_t2r4/page/319 319] }}</ref> 2024ع جي مردم شماريءَ موجب مراڪش جي 92.7 سيڪڙو آبادي عربي ڳالهائي ٿي، جڏهن ته 24.8 سيڪڙو آبادي روزاني زندگيءَ ۾ ڪنهن نه ڪنهن امازيغي ٻولي يا لهجي جو استعمال ڪري ٿي. هڪ کان وڌيڪ ٻوليون ڳالهائڻ سبب اهي سيڪڙا هڪ ٻئي کان الڳ آباديءَ جا حصا ناهن ۽ انهن جو مجموعو 100 سيڪڙو ٿيڻ ضروري ناهي.<ref name="RGPH2024Languages">{{Cite web |title=RGPH 2024 – Résultats du Recensement général de la population et de l'habitat |url=https://www.hcp.ma/downloads/RGPH-2024_t22752.html |publisher=[[مراڪش جو اعليٰ منصوبابندي ڪميشن]] |date=17 December 2024 |access-date=16 September 2026 |language=fr }}</ref> مراڪش جون ٽي وڏيون امازيغي ٻوليائي شاخون '''[[تاريفيت]]'''، '''[[تاشلحيت]]''' ۽ '''[[مرڪزي ائٽلس تمازيغت]]''' آهن. 2024ع جي انگن موجب تقريباً 14.2 سيڪڙو آبادي تاشلحيت، 7.4 سيڪڙو مرڪزي ائٽلس تمازيغت ۽ 3.2 سيڪڙو تاريفيت ڳالهائي ٿي.<ref name="RGPH2024Languages" /> تاريفيت بنيادي طور [[ريف]] ۽ اتر اوڀر مراڪش ۾، مرڪزي ائٽلس تمازيغت وچ ائٽلس ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾، جڏهن ته تاشلحيت سوس، هاءِ ائٽلس ۽ اينٽي ائٽلس جي وڏي حصي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. {{bar box |title=مراڪش ۾ پڙهيل لکيل آباديءَ جي ٻوليائي صلاحيت، 2024ع<ref name="RGPH2024Languages" /> |titlebar=#D6EAF8 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[عربي ٻولي|عربي]]|Green|99.2}} {{bar percent|[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]|Blue|57.7}} {{bar percent|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]|Red|20.5}} {{bar percent|[[امازيغي ٻوليون|امازيغي]]|Yellow|1.5}} }} 2024ع جي مردم شماريءَ موجب پڙهڻ ۽ لکڻ جي قابل آباديءَ مان 99.2 سيڪڙو عربي، 57.7 سيڪڙو فرانسيسي، 20.5 سيڪڙو انگريزي ۽ 1.5 سيڪڙو امازيغي رسم الخط ۾ پڙهي ۽ لکي سگهندا هئا.<ref name="RGPH2024Languages" /> مردم شماريءَ ۾ 80.6 سيڪڙو ماڻهن عربيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن ته 18.9 سيڪڙو ڪنهن امازيغي ٻوليءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو.<ref name="RGPH2024Languages" /><ref>{{Cite news |last=Babas |first=Latifa |date=18 December 2024 |title=How many Moroccans consider Tamazight their mother tongue, and where do they live? |url=https://en.yabiladi.com/articles/details/157719/many-moroccans-consider-tamazight-their.html |work=Yabiladi }}</ref> [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] کي سرڪاري ٻوليءَ جو آئيني درجو حاصل ناهي، پر اها مراڪش جي انتظاميا، اعليٰ تعليم، سائنس، ڪاروبار، بئنڪنگ، ميڊيا، خانگي شعبي ۽ فرانسيسي ڳالهائيندڙ ملڪن سان بين الاقوامي رابطن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. فرانسيسي محافظتي دور جي ورثي سبب اها جديد مراڪش جي سڀ کان اهم پرڏيهي ٻولين مان هڪ رهي آهي.<ref>{{Citation |title=From Monolingualism to Multilingualism: Recent Changes in Moroccan Language Policy |date=2005 |work=Proceedings of the 4th International Symposium on Bilingualism |pages=1487–1500 |publisher=Cascadilla Press |url=http://www.lingref.com/isb/4/117ISB4.PDF }}</ref> [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] خاص طور اتر مراڪش، [[طنجه]]، [[تطوان]] ۽ انهن علائقن ۾ وڌيڪ تاريخي اثر رکي ٿي، جيڪي اڳ [[اسپيني مراڪش]] جو حصو هئا. 2018ع ۾ [[انسٽيٽيوٽو سروانتيس]] سان لاڳاپيل انگن موجب لڳ ڀڳ 1.7 ملين مراڪشي ڪنهن نه ڪنهن سطح تي اسپيني ڳالهائڻ جي صلاحيت رکندا هئا.<ref>{{Cite web |title=Instituto Cervantes: 1.7 Million Moroccans Speak Spanish |url=https://www.moroccoworldnews.com/2018/11/259062/instituto-cervantes-1-7-million-moroccan-spanish |date=29 November 2018 |work=Morocco World News }}</ref> [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جو استعمال خاص طور نوجوانن، اعليٰ تعليم، ٽيڪنالاجي، سائنس، سياحت ۽ بين الاقوامي ڪاروبار ۾ وڌي رهيو آهي. 2024ع جي مردم شماريءَ ۾ پڙهيل لکيل آباديءَ مان 20.5 سيڪڙو انگريزي پڙهڻ ۽ لکڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا، جنهن مان ملڪ جي گهڻ ٻوليائي ماحول ۾ انگريزيءَ جي وڌندڙ اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="RGPH2024Languages" /> مراڪش جي ٻوليائي صورتحال اهڙي طرح معياري عربي، داريجا، مختلف امازيغي ٻولين، فرانسيسي، اسپيني ۽ وڌندڙ انگريزي استعمال تي ٻڌل هڪ گهڻ ٻوليائي نظام آهي. ٻولين جو استعمال علائقي، عمر، تعليم، شهري يا ٻهراڙيءَ جي پسمنظر ۽ سماجي ماحول موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. === تعليم === {{Main |مراڪش ۾ تعليم}} [[File:Al Quaraouiyine.jpg|thumb|[[فاس]] ۾ [[القرويين يونيورسٽي]]؛ هن اداري جون پاڙون 859ع ۾ قائم ڪيل قرويين مسجد ۽ تعليمي مرڪز سان ڳنڍيل آهن.]] مراڪش ۾ تعليم ملڪ جي سماجي ۽ انساني ترقيءَ جو هڪ اهم شعبو آهي. ملڪ ۾ سرڪاري اسڪولن ذريعي بنيادي تعليم مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته رياست گذريل ڏهاڪن دوران اسڪولن تائين رسائي، ڇوڪرين جي تعليم، ٻهراڙيءَ جي تعليمي سهولتن، خواندگيءَ ۽ اعليٰ تعليم جي توسيع لاءِ مختلف سڌارا متعارف ڪرايا آهن. مراڪش جي تعليمي نظام ۾ اڳ-پرائمري، پرائمري، ثانوي، فني ۽ حرفتي تعليم ۽ اعليٰ تعليم شامل آهن. مراڪش جي 2011ع واري آئين ۾ جديد، رسائي لائق ۽ معياري تعليم حاصل ڪرڻ کي بنيادي سماجي حقن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. رياست تي تعليم، تربيت ۽ جسماني ۽ فني تربيت تائين برابر رسائيءَ لاءِ وسيلا مهيا ڪرڻ جي ذميواري رکي وئي آهي.<ref>{{Cite web |title=Constitution du Royaume du Maroc |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Morocco_2011 |date=2011 |access-date=16 September 2026 |language=fr }}</ref> ==== خواندگي ==== مراڪش ۾ گذريل ڪيترن ڏهاڪن دوران خواندگيءَ ۾ نمايان واڌ ٿي آهي، پر عمر، جنس ۽ شهري-ٻهراڙيءَ جي رهائش موجب فرق اڃا موجود آهن. [[مراڪش جو اعليٰ منصوبابندي ڪميشن]] موجب 2024ع ۾ 15 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي '''خواندگي شرح 72.1 سيڪڙو''' هئي.<ref name="HCP-literacy-2024">{{Cite web |title=Evolution du taux d'alphabétisation des 15 ans et plus (en %) |url=https://www.hcp.ma/Evolution-du-taux-d-alphabetisation-des-15-ans-et-plus-en_a3479.html |publisher=[[مراڪش جو اعليٰ منصوبابندي ڪميشن]] |access-date=16 September 2026 |language=fr }}</ref> 2024ع جي مردم شماريءَ موجب اڻ پڙهيل آباديءَ جي شرح گذريل مردم شماريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي وئي. نوجوان نسل ۾ خواندگي وڏي عمر جي نسلن جي ڀيٽ ۾ گهڻي آهي، جنهن مان گذريل ڏهاڪن دوران اسڪولي تعليم جي وڌندڙ رسائي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="RGPH2024Education">{{Cite web |title=RGPH 2024 – Résultats du Recensement général de la population et de l'habitat |url=https://www.hcp.ma/downloads/RGPH-2024_t22752.html |publisher=[[مراڪش جو اعليٰ منصوبابندي ڪميشن]] |date=2024 |access-date=16 September 2026 |language=fr }}</ref> {{bar box |title=مراڪش جي پڙهيل لکيل آباديءَ ۾ ٻولين ۾ پڙهڻ ۽ لکڻ جي صلاحيت، 2024ع<ref name="RGPH2024Education" /> |titlebar=#85C1E9 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[عربي ٻولي|عربي]]|Green|99.2}} {{bar percent|[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]|Blue|57.7}} {{bar percent|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]|Red|20.5}} {{bar percent|[[امازيغي ٻوليون|امازيغي]]|Yellow|1.5}} }} 2024ع جي مردم شماريءَ ۾ پڙهيل لکيل مراڪشين مان 99.2 سيڪڙو عربي، 57.7 سيڪڙو فرانسيسي، 20.5 سيڪڙو انگريزي ۽ 1.5 سيڪڙو امازيغي ۾ پڙهڻ ۽ لکڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا.<ref name="RGPH2024Education" /> اهي انگ مراڪش جي گهڻ ٻوليائي تعليمي نظام جي عڪاسي ڪن ٿا، جنهن ۾ معياري عربي بنيادي حيثيت رکي ٿي، جڏهن ته فرانسيسي خاص طور سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ تعليم جي ڪيترن شعبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. ==== اسڪولي تعليم ==== مراڪش ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم تائين رسائي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان وڏي پيماني تي وڌي آهي. اسڪولن، استادن ۽ ٻهراڙيءَ ۾ تعليمي سهولتن جي توسيع سان گڏ حڪومت اسڪول ڇڏڻ جي شرح گهٽائڻ ۽ اڳ-پرائمري تعليم کي عام ڪرڻ لاءِ پڻ پروگرام شروع ڪيا آهن. [[عالمي بئنڪ]] جي انگن موجب مراڪش ۾ 2024ع ۾ ثانوي تعليم جي مجموعي داخلا شرح لڳ ڀڳ '''90 سيڪڙو''' هئي.<ref>{{Cite web |title=School enrollment, secondary (% gross) – Morocco |url=https://data.worldbank.org/indicator/SE.SEC.ENRR?locations=MA |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> مجموعي داخلا شرح ۾ مقرر عمر کان ننڍا يا وڏا شاگرد پڻ شامل ٿين ٿا، تنهنڪري هي انگ لازمي طور ان عمر واري آباديءَ جو صحيح سيڪڙو ظاهر نٿو ڪري. تعليم تائين رسائيءَ ۾ بهرحال علائقائي ۽ سماجي تفاوت موجود رهيا آهن. خاص طور ڏورانهن ٻهراڙي وارن علائقن ۾ اسڪول تائين فاصلو، آمدرفت، گهريلو معاشي حالتون ۽ ثانوي سطح تي اسڪول ڇڏڻ جهڙا مسئلا تعليمي نتيجن تي اثرانداز ٿين ٿا. حڪومت بورڊنگ اسڪولن، شاگردن لاءِ آمدرفت، مالي مدد ۽ سماجي تحفظ جي مختلف پروگرامن ذريعي انهن رڪاوٽن کي گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ==== اعليٰ تعليم ==== [[File:Université Al Quaraouiyine.jpg|thumb|left|[[القرويين يونيورسٽي]] جو تاريخي احاطو، [[فاس]].]] مراڪش ۾ سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، اعليٰ اسڪولن، انجنيئرنگ ادارن، طبي ڪاليجن ۽ فني ادارن جو وسيع نظام موجود آهي. ملڪ جا اهم اعليٰ تعليمي مرڪز [[رباط]]، [[ڪيسابلانڪا]]، [[فاس]]، [[مراڪش شهر|مراڪش]]، [[طنجه]]، [[اگادير]]، [[وجده]] ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ واقع آهن. ملڪ جي مشهور سرڪاري يونيورسٽين ۾ [[محمد پنجون يونيورسٽي]]، [[حسن ثاني يونيورسٽي]]، [[سيدي محمد بن عبدالله يونيورسٽي]]، [[قاضي عياض يونيورسٽي]] ۽ [[ابن طفيل يونيورسٽي]] شامل آهن. جديد تحقيق ۽ انجنيئرنگ ۾ [[محمد ڇهون پولي ٽيڪنڪ يونيورسٽي]] پڻ اهم ادارو بڻجي چڪي آهي، جڏهن ته [[الاخوين يونيورسٽي]] [[افران]] ۾ انگريزي ذريعي اعليٰ تعليم فراهم ڪندڙ نمايان ادارن مان آهي. [[القرويين يونيورسٽي]] مراڪش جي علمي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿي. [[فاطمه الفهري]] 859ع ۾ [[فاس]] ۾ قرويين مسجد قائم ڪئي، جيڪا بعد ۾ اسلامي تعليم جي هڪ اهم مرڪز طور ترقي ڪندي رهي. [[يونيسڪو]] فاس بابت پنهنجي عالمي ورثي جي مواد ۾ ان کي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽيءَ سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Medina of Fez |url=https://whc.unesco.org/en/list/170/ |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> جديد تاريخ نگاريءَ ۾ ان ڳالهه تي بحث موجود آهي ته وچئين دور جي مدرسي کي جديد معنائن واري ''يونيورسٽي'' سان ڪهڙي حد تائين برابر سمجهڻ گهرجي؛ تنهنڪري ان کي عام طور دنيا جي قديم ترين مسلسل ڪم ڪندڙ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ قرار ڏيڻ وڌيڪ محتاط وصف آهي. مراڪش ۾ خاص نوعيت جا ڪيترائي اعليٰ ادارا پڻ موجود آهن، جن ۾ محمديا اسڪول آف انجنيئرز، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽيٽسٽڪس اينڊ اپلائيڊ اڪنامڪس، حسن ثاني زرعي ۽ جانورن جي طب وارو ادارو، حسنيا اسڪول آف پبلڪ ورڪس ۽ نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پوسٽس اينڊ ٽيليڪميونيڪيشنز شامل آهن. === صحت === {{Main |مراڪش ۾ صحت}} [[File:University Hospital Center in Tangier (general view).jpg|thumb|[[طنجه]] ۾ محمد ڇهون يونيورسٽي اسپتال مرڪز.]] مراڪش جي صحت جي نظام ۾ سرڪاري ۽ خانگي صحت جون خدمتون شامل آهن. سرڪاري نظام ۾ بنيادي صحت مرڪز، علائقائي ۽ صوبائي اسپتالون، يونيورسٽي اسپتال مرڪز ۽ مخصوص طبي ادارا شامل آهن. ملڪ گذريل ڏهاڪن دوران ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ويڪسينيشن، متعدي بيمارين جي روڪٿام ۽ صحت جي انشورنس جي توسيع ۾ نمايان اڳڀرائي ڪئي آهي، پر طبي عملي جي کوٽ، علائقائي تفاوت، صحت تي ذاتي خرچ ۽ خدمتن جي معيار جهڙا مسئلا اڃا موجود آهن.<ref name="WHO-Morocco">{{Cite web |title=Morocco |url=https://data.who.int/countries/504 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> ==== صحت جي انشورنس ۽ سڌارا ==== ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ايڪيهين صديءَ جي شروعات تائين مراڪش جي آباديءَ جو وڏو حصو رسمي صحت انشورنس کان ٻاهر هو. 2005ع کان پوءِ حڪومت لازمي صحت انشورنس ۽ گهٽ آمدني وارن ماڻهن لاءِ طبي مدد جا پروگرام وڌائڻ شروع ڪيا.<ref>{{cite journal |last1=Ruger |first1=Jennifer Prah |last2=Kress |first2=Daniel |date=July 2007 |title=Health financing and insurance reform in Morocco |url=https://archive.org/details/sim_health-affairs_july-august-2007_26_4/page/1009 |journal=Health Affairs |volume=26 |issue=4 |pages=1009–1016 |doi=10.1377/hlthaff.26.4.1009 |pmc=2898512 |pmid=17630444 }}</ref> 2020ع واري ڏهاڪي ۾ مراڪش حڪومت سماجي تحفظ ۽ صحت جي نظام ۾ وڏي پيماني تي نئين سڌارن جو عمل شروع ڪيو. انهن سڌارن جو بنيادي مقصد '''لازمي صحت انشورنس'''، يا ''اسورانس مالادي اوبليگاتوار'' (AMO)، کي سڄي آبادي تائين وڌائڻ ۽ اڳوڻي طبي مدد واري نظام کي نئين انشورنس ڍانچي ۾ ضم ڪرڻ هو.<ref name="WBhealthreform">{{Cite web |title=World Bank Enhances Commitment to Human Capital Development in Morocco |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2025/03/19/world-bank-enhances-commitment-to-human-capital-development-in-morocco |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |date=19 March 2025 |access-date=16 September 2026 }}</ref> [[عالمي بئنڪ]] موجب جون 2022ع ۾ لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آبادي صحت انشورنس جي دائري ۾ هئي، جيڪا جون 2023ع تائين لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو تائين پهتي.<ref>{{Cite web |title=Strengthening Health Systems in the Maghreb: Supporting Services and Reforms in Morocco and Tunisia |url=https://www.worldbank.org/en/results/2026/05/26/strengthening-health-systems-in-the-maghreb-supporting-services-and-reforms-in-morocco-and-tunisia |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |date=26 May 2026 |access-date=16 September 2026 }}</ref> عالمي بئنڪ جي مارچ 2025ع واري جائزي ۾ اثرائتي صحت انشورنس ڪوريج لڳ ڀڳ '''75 سيڪڙو آبادي''' ڄاڻائي وئي؛ مختلف انگن جو فرق اهل ماڻهن، رجسٽر ٿيل ماڻهن ۽ عملي طور فعال ڪوريج جي مختلف تعريفن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="WBhealthreform" /> 2023ع ۾ عالمي بئنڪ ٻڌايو ته نئين سڌارن سان لازمي صحت انشورنس لاءِ اهل ماڻهن جو انگ اڳوڻي RAMED نظام جي لڳ ڀڳ 10 ملين مستفيدن کان وڌي AMO-Tadamon ۽ خود روزگار ماڻهن جي AMO نظام هيٺ لڳ ڀڳ 22 ملين تائين پهتو.<ref>{{Cite web |title=World Bank Increases Support for Human Capital Program in Morocco |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/12/19/world-bank-increases-support-for-human-capital-program-in-morocco |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |date=19 December 2023 |access-date=16 September 2026 }}</ref> صحت جي نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۾ رڳو انشورنس نه، پر اسپتالن ۽ بنيادي صحت مرڪزن جي جديدڪاري، صحت جي عملي جي ورڇ، علائقائي صحت گروپن جي قيام، ڊجيٽل صحت جي نظام ۽ خدمتن جي معيار ۽ حڪمرانيءَ ۾ سڌارا پڻ شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=New Program in Morocco Supports Improved Access to Quality Healthcare for All |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/06/19/new-program-in-morocco-supports-improved-access-to-quality-healthcare-for-all |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |date=19 June 2023 |access-date=16 September 2026 }}</ref> ==== صحت جا اهم انگ اکر ==== مراڪش ۾ گذريل ڇهن ڏهاڪن دوران ٻارن جي موت ۽ ماءُ جي موت ۾ وڏي گهٽتائي آئي آهي. 1960ع ۾ ننڍڙن ٻارن جي موت جي شرح لڳ ڀڳ 144 موت في 1,000 جيئرا ڄاول ٻار هئي؛ جديد انگن ۾ اها شرح ان جي هڪ ننڍڙي حصي تائين گهٽجي چڪي آهي.<ref>{{Cite web |title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births) – Morocco |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?locations=MA |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> 2024ع ۾ مراڪش ۾ ننڍڙن ٻارن جي موت جي شرح تقريباً '''15 موت في 1,000 جيئرا ڄاول ٻار''' هئي.<ref>{{Cite web |title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births) – Morocco |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?locations=MA |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> ماءُ جي موت جي شرح ۾ پڻ ڊگهي مدي واري گهٽتائي ٿي آهي. عالمي بئنڪ جي 2023ع واري تخميني موجب مراڪش ۾ '''هر 100,000 جيئرا ڄاول ٻارن تي لڳ ڀڳ 70 مائرن جا موت''' ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Maternal mortality ratio (per 100,000 live births) |url=https://genderdata.worldbank.org/en/indicator/sh-sta-mmrt |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |year=2023 |access-date=16 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''مراڪش جا چونڊ صحت ۽ سماجي اشارا''' ! style="background:#2E86C1; color:white;" | اشارو ! style="background:#17A589; color:white;" | انگ ! style="background:#F39C12; color:white;" | سال ! style="background:#8E44AD; color:white;" | ذريعو |- | 15+ عمر جي خواندگي | '''72.1٪''' | 2024 | [[مراڪش جو اعليٰ منصوبابندي ڪميشن|HCP]] |- | ثانوي تعليم جي مجموعي داخلا | '''تقريباً 90٪''' | 2024 | [[عالمي بئنڪ]] |- | ننڍڙن ٻارن جي موت جي شرح | '''تقريباً 15 في 1,000 جيئرا ڄاول ٻار''' | 2024 | [[عالمي بئنڪ]] |- | ماءُ جي موت جي شرح | '''70 في 100,000 جيئرا ڄاول ٻار''' | 2023 | [[عالمي بئنڪ]] |- | اثرائتي صحت انشورنس ڪوريج | '''تقريباً 75٪''' | مارچ 2025 | [[عالمي بئنڪ]] |} ==== ماءُ ۽ ٻار جي صحت ==== ماءُ ۽ ٻار جي صحت مراڪش جي سرڪاري صحت پاليسيءَ جي اهم ترجيحن مان رهي آهي. اسپتالن ۾ ويم، تربيت يافته صحت عملي تائين رسائي، حمل دوران طبي نگراني، خانداني منصوبابندي، ويڪسينيشن ۽ ٻارن جي غذائيت بابت پروگرامن سان ماءُ ۽ ٻار جي موت ۾ گهٽتائي آئي آهي. 2013ع ۾ مراڪش جي صحت واري وزارت ۽ [[عالمي صحت تنظيم]] ماءُ ۽ ٻار جي صحت کي وڌيڪ بهتر ڪرڻ لاءِ قومي منصوبو اڳتي وڌايو، جنهن ۾ صحت جي سهولتن تائين رسائي، طبي خدمتن جي معيار ۽ خطري وارن حملن جي سڃاڻپ کي اهميت ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=Morocco takes a stride forward for mothers and children |url=https://www.who.int/features/2014/morocco-maternal-health/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302060442/http://www.who.int/features/2014/morocco-maternal-health/en/ |archive-date=2 March 2014 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]] }}</ref> ٻهراڙيءَ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت لاءِ ڪميونٽي بنيادن تي هلندڙ منصوبن کي پڻ وڌايو ويو آهي. عالمي بئنڪ موجب جون 2025ع تائين اهڙن پروگرامن ذريعي '''511,180 نون مستفيدن''' گهٽ ۾ گهٽ هڪ صحت يا غذائيت جي خدمت حاصل ڪئي، جڏهن ته نشانو بڻايل ٻهراڙي وارن علائقن ۾ 86 سيڪڙو عورتن گذريل ٻارهن مهينن دوران حمل جي عرصي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ صحت يا غذائيت جي خدمت حاصل ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Strengthening Health Systems in the Maghreb: Supporting Services and Reforms in Morocco and Tunisia |url=https://www.worldbank.org/en/results/2026/05/26/strengthening-health-systems-in-the-maghreb-supporting-services-and-reforms-in-morocco-and-tunisia |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |date=26 May 2026 |access-date=16 September 2026 }}</ref> ==== صحت جو بنيادي ڍانچو ۽ طبي عملو ==== مراڪش ۾ صحت جون سهولتون بنيادي صحت مرڪزن کان وٺي وڏين يونيورسٽي اسپتالن تائين پکڙيل آهن. ملڪ جي اهم يونيورسٽي اسپتال مرڪزن ۾ [[رباط]]، [[ڪيسابلانڪا]]، [[فاس]]، [[مراڪش شهر|مراڪش]]، [[وجده]] ۽ [[طنجه]] جا مرڪز شامل آهن. نون اسپتالن ۽ طبي مرڪزن جي تعمير سان گڏ پراڻين سرڪاري صحت سهولتن جي بحالي پڻ موجوده صحت سڌارن جو حصو آهي. [[عالمي صحت تنظيم]] مراڪش لاءِ ڊاڪٽرن، نرسن، دائين، ڏندن جي ڊاڪٽرن ۽ فارماسسٽن جي آباديءَ جي نسبت سان موجودگيءَ جا انگ گڏ ڪري ٿي.<ref name="WHO-Morocco" /> طبي عملي جي جاگرافيائي ورڇ ملڪ لاءِ هڪ اهم پاليسي مسئلو رهي آهي، ڇاڪاڻ ته وڏن شهري مرڪزن ۾ ماهر ڊاڪٽرن ۽ اعليٰ طبي سهولتن جي موجودگي ٻهراڙي ۽ ڏورانهن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. صحت جي موجوده سڌارن ۾ انساني وسيلن کي وڌائڻ ۽ انهن جي وڌيڪ برابر علائقائي ورڇ کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. عالمي بئنڪ موجب نئين صحت نظام جو مقصد گهٽ سهولتن وارن علائقن ۾ طبي خدمتن جي رسائي وڌائڻ، صحت جي عملي جي دستيابي بهتر ڪرڻ ۽ خدمتن جي معيار کي مسلسل ماپڻ آهي.<ref>{{Cite web |title=New Program in Morocco Supports Improved Access to Quality Healthcare for All |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/06/19/new-program-in-morocco-supports-improved-access-to-quality-healthcare-for-all |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |date=19 June 2023 }}</ref> ==== صحت جون موجوده چئلينجون ==== متعدي بيمارين جي بار ۾ تاريخي گهٽتائي سان گڏ مراڪش کي هاڻي غير متعدي بيمارين، جهڙوڪ دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون، ڪينسر، ذيابيطس ۽ دائمي ساھ جون بيماريون، سان وڌندڙ صحت بار کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. آباديءَ جي عمر وڌڻ، شهري آباديءَ جي واڌ، غذائي عادتن ۾ تبديلي ۽ جسماني سرگرميءَ جي گهٽتائي صحت جي نظام لاءِ نوان چئلينج پيدا ڪيا آهن. ساڳئي وقت صحت جي سهولتن تائين رسائيءَ ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي فرق، ماهر عملي جي کوٽ، اسپتالن تي دٻاءُ ۽ مريضن طرفان پنهنجي کيسي مان ٿيندڙ خرچ صحت جي پاليسيءَ جا اهم مسئلا آهن. لازمي صحت انشورنس جي توسيع جو مقصد مالي رڪاوٽن کي گهٽائڻ آهي، پر انشورنس ۾ رجسٽريشن کي عملي طور خدمتن تائين بروقت ۽ معياري رسائيءَ ۾ تبديل ڪرڻ موجوده سڌارن جو اهم مرحلو آهي.<ref name="WBhealthreform" /> [[عالمي صحت تنظيم]] جي يونيورسل هيلٿ ڪوريج واري فريم ورڪ تحت مراڪش ۾ بنيادي صحت خدمتن جي رسائي ۽ مالي تحفظ ٻنهي کي بهتر ڪرڻ تي ڪم جاري آهي.<ref>{{Cite web |title=Morocco – Universal Health Coverage |url=https://www.who.int/data/gho/data/countries/country-details/gho/morocco |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> == ثقافت == {{ Main|مراڪش جي ثقافت}} [[File:Moroccan frills.jpg|thumb|روايتي مراڪشي طرز سان سينگاريل ويهڪ جو ڪمرو]] مراڪش جي ثقافت اتر آفريڪا، [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] ۽ اسلامي دنيا جي مختلف تهذيبي روايتن جي ڊگهي تاريخي رابطي جو نتيجو آهي. ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ ۾ [[امازيغي ماڻهو|امازيغي]]، عرب، اندلسي، صحراوي، آفريقي ۽ [[مراڪشي يهودي|يهودي]] روايتن جا عنصر نمايان آهن، جڏهن ته جديد دور ۾ فرانسيسي، هسپانوي ۽ ٻين يورپي اثرن پڻ فن، ادب، تعليم، شهري زندگي ۽ مقبول ثقافت تي اثر وڌو آهي.<ref>{{Cite book |last=Travel |first=D. K. |title=DK Eyewitness Travel Guide Morocco |date=2017-02-01 |publisher=Dorling Kindersley Limited |isbn=978-0-241-30469-3 }}</ref> مراڪش جي جاگرافيائي بيهڪ، يعني ميڊيٽرينين سمنڊ، [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]]، [[صحارا]] ۽ [[Atlas Mountains|ائٽلس جبلن]] جي وچ ۾ هجڻ، ملڪ اندر مختلف علائقائي ثقافتي روايتن جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[ريف]]، وچ ائٽلس، سوس، صحرا، فاس، مراڪش شهر، رباط، تطوان ۽ ٻين علائقن ۾ موسيقي، پوشاڪ، کاڌي، لهجن، تعمير ۽ دستڪاريءَ جون پنهنجون مقامي روايتون ملن ٿيون. [[فاس]] ۽ [[مراڪش شهر]] صدين تائين اسلامي علم، واپار، فن ۽ دستڪاريءَ جا وڏا مرڪز رهيا آهن. [[تطوان]] ۾ اندلس مان آيل مسلمانن ۽ يهودين جي ثقافتي اثر جا نمايان نشان موجود آهن. [[صويره]] ۾ اسلامي، يهودي، امازيغي، آفريقي ۽ يورپي روايتن جو تاريخي ميل ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته ڏکڻ ۽ صحرا جي علائقن ۾ امازيغي ۽ صحراوي ثقافتي روايتون نمايان آهن. مراڪش جي ثقافتي ورثي ۾ زباني روايتون، داستان گوئي، شاعري، موسيقي، ناچ، روايتي لباس، کاڌا، مذهبي ۽ موسمي ميلا، بازارون ۽ دستڪاري اهم حيثيت رکن ٿا. ڌاتوءَ تي نقش نگاري، قالين اُڻڻ، چمڙي جو ڪم، ڪاٺ جي اُڪر، پلستر جي نقش نگاري، ڪاشي سازي ۽ '''زليج''' جهڙيون روايتي مهارتون نسل در نسل منتقل ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{Cite web |title=Morocco – Intangible Cultural Heritage |url=https://ich.unesco.org/en/state/morocco-MA |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> [[يونيسڪو]] مراڪش ۾ خطري هيٺ ايندڙ روايتي دستڪاريءَ سان لاڳاپيل علم ۽ مهارتن جي تحفظ ۽ منتقليءَ لاءِ پڻ پروگرام هلايا آهن.<ref>{{Cite web |title=Safeguarding and valorization of knowledge and know-how linked to craftsmanship in danger of disappearing |url=https://ich.unesco.org/en/state/morocco-MA |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> مراڪش جي غير مادي ثقافتي ورثي ۾ [[جامع الفنا]] جو ثقافتي ميدان، [[مالحون]] جي شاعراڻي ۽ موسيقي روايت، [[گناوا]] ثقافت، روايتي ڪُسڪُس سان لاڳاپيل علم ۽ طريقا، کجيءَ سان لاڳاپيل علم ۽ رسمون، عربي خطاطي ۽ ٻين گڏيل علائقائي روايتن سميت ڪيترائي عنصر عالمي سطح تي تسليم ڪيا ويا آهن. === فنِ تعمير === {{Main |مراڪشي فن تعمير}} [[File:Ait benhaddou from above.JPG|thumb|[[آيت بن حدو]] جو قصَر؛ ڏکڻ مراڪش جي مٽيءَ واري روايتي فنِ تعمير جو نمايان مثال.]] مراڪشي فنِ تعمير ملڪ جي امازيغي، اسلامي، اندلسي ۽ مقامي اتر آفريقي روايتن جي صدين تي پکڙيل ارتقا جو نتيجو آهي. ان ۾ مسجدون، مدرسا، محل، قصبا، ''قصَر''، رياض، روايتي شهري گهر، فندق، حمام، باغ، شهرن جا دروازا ۽ قلعي بند ديوارون شامل آهن. مختلف شاهي گهراڻن—[[ادريسي خاندان|ادريسين]]، [[مرابطون|مرابطين]]، [[موحدون|موحدين]]، [[مريني خاندان|مرينين]]، سعدين ۽ علويين—پنهنجن دورن ۾ تعمير ۽ شهري منصوبابنديءَ تي اثر وڌو. مراڪشي تعمير ۾ اندروني اڱڻ، باغ، پاڻيءَ جا حوض ۽ ڦوهارا، گهوڙي جي نعل جهڙيون محرابون، ڪاٺ جون ڇتيون، تراشيل پلستر، جاميٽري نمونا، عربي خطاطي ۽ رنگين ڪاشين واري '''زليج''' جو استعمال عام خصوصيتن مان آهي. ڪيترن روايتي گهرن ۾ ٻاهرين ڀتين جي سادگيءَ جي ابتڙ اندروني حصو گهڻي آرائش سان سينگاريل هوندو آهي. [[File:Al-Karaouine University (Al-Qarawiyyin) in the city of Fes, Morocco (Image 9 of 9).jpg|thumb|left|[[فاس]] ۾ [[القرويين]] جي اڱڻ ۾ جاميٽري زليج، محرابون ۽ روايتي آرائش.]] '''زليج''' ننڍن، هٿ سان ڪٽيل رنگين ڪاشين کي جاميٽري نمونن ۾ ترتيب ڏيڻ جي روايتي فن کي چيو وڃي ٿو. زليج سان گڏ تراشيل جپسم، نقش ٿيل يا رنگيل ڪاٺ، ''تدلاڪٽ'' پلستر، ڌاتوءَ جو ڪم ۽ سنگ مرمر مراڪشي عمارتن جي اندروني آرائش ۾ اهم رهيا آهن. [[يونيسڪو]] مراڪش شهر جي تاريخي عمارتن جي بحاليءَ بابت ذڪر ڪندي زليج، چوني جي تدلاڪٽ پلستر، رنگيل ۽ تراشيل ڪاٺ، پلسترڪاري ۽ لوهه جي روايتي ڪم کي زنده دستڪاري روايتن طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Medina of Marrakesh |url=https://whc.unesco.org/en/list/331 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> ==== مدينا ۽ روايتي شهري بناوت ==== [[File:Fes Medina.jpg|thumb|[[فاس]] جي قديم مدينا جي گهڻ رخي روايتي شهري بناوت.]] مراڪش جي پراڻن شهرن جا قلعي بند تاريخي حصا عام طور '''مدينا''' سڏجن ٿا. انهن ۾ سوڙهيون ۽ وڪڙيل گهٽيون، بازارون، رهائشي پاڙا، مسجدون، مدرسا، حمام، فندق ۽ دستڪاريءَ جا مرڪز هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. [[فاس جي مدينا]] اسلامي اتر آفريڪا جي محفوظ تاريخي شهرن مان هڪ آهي. شهر جي شروعات ادريسي دور ۾ 789ع کان 808ع جي وچ ۾ ٿي. يارهين صديءَ ۾ مرابطين اڳ موجود ٻن شهري حصن کي هڪ قلعي بند شهر ۾ گڏ ڪيو، جڏهن ته مريني حڪمرانن 1276ع ۾ '''فاس الجديد''' قائم ڪيو. يونيسڪو موجب فاس جي تعمير ۾ ڏهن صدين کان وڌيڪ عرصي دوران مقامي مهارتن سان اندلسي، مشرقي ۽ آفريقي اثر گڏ ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Medina of Fez |url=https://whc.unesco.org/en/list/170 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> فاس جي روايتي شهري بناوت ۾ مسجدون، مدرسا، فندق، محل، گهر، ڦوهارا ۽ واپاري گهٽيون شامل آهن. يونيسڪو ان کي عرب-اسلامي دنيا جي سڀ کان وسيع ۽ بهتر محفوظ تاريخي شهرن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Medina of Fez |url=https://whc.unesco.org/en/list/170 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> [[مراڪش شهر]] 1070–1072ع ڌاري مرابطين قائم ڪيو ۽ بعد ۾ موحدين جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. شهر جي اهم تاريخي عمارتن ۾ [[ڪتبيه مسجد]]، قصبو، شهر جون ڀتيون ۽ دروازا، [[بديع محل]]، [[بهيه محل]]، سعدي مقبرا ۽ [[بن يوسف مدرسو]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Medina of Marrakesh |url=https://whc.unesco.org/en/list/331 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> [[تطوان جي مدينا]] مراڪش ۽ [[الاندلس]] جي تاريخي لاڳاپن جو خاص مثال آهي. اسپين ۾ مسلمان حڪمرانيءَ جي خاتمي کان پوءِ علائقي ۾ آيل اندلسي پناهگيرن شهر جي ٻيهر تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. يونيسڪو موجب تطوان جي فن ۽ فنِ تعمير ۾ اندلسي اثر واضح آهي؛ تاريخي شهر تقريباً پنج ڪلوميٽر ڊگهي ڀت ۽ ست دروازن سان گهيريل آهي.<ref>{{Cite web |title=Medina of Tétouan (formerly known as Titawin) |url=https://whc.unesco.org/en/list/837 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> ==== رياض ۽ روايتي گهر ==== '''رياض''' مراڪش جي روايتي شهري رهائش جو هڪ مشهور نمونو آهي. ان جي جوڙجڪ عام طور مرڪزي کليل اڱڻ يا باغ جي چوڌاري ٿيندي آهي، جنهن ڏانهن ڪمرا ۽ گيلريون کُلنديون آهن. اڱڻ ۾ وڻ، ٻوٽا، پاڻيءَ جو حوض يا ڦوهارو ٿي سگهي ٿو. اهڙي جوڙجڪ روشني ۽ هوا مهيا ڪرڻ سان گڏ گهر جي خانگي نوعيت برقرار رکندي آهي. فاس جي روايتي گهرن ۾ ٻاهرين گهٽين ڏانهن کليل جڳهه نسبتاً گهٽ هوندي آهي، جڏهن ته اندروني اڱڻ گهر جي سماجي ۽ موسمي مرڪز طور ڪم ڪندو آهي. اهڙي شهري طرزِ تعمير گرم موسم ۾ ڇانوَ، قدرتي هوا ۽ گهريلو رازداريءَ جي ضرورتن سان پڻ ٺهڪي اچي ٿي. ==== قصبا ۽ قصَر ==== [[File:Ait Zineb - Ksar of Aït Benhaddou - 20190716174408.jpg|thumb|[[آيت بن حدو]] جي مٽيءَ سان ٺهيل روايتي عمارتن ۽ گهٽين جو منظر.]] ڏکڻ مراڪش ۽ ائٽلس جبلن جي علائقن ۾ مٽي، ڪچين سرن ۽ دٻايل زمين سان تعمير ڪيل قلعي بند آباديون فنِ تعمير جي هڪ الڳ روايت پيش ڪن ٿيون. '''قصبو''' عام طور قلعي بند رهائش يا فوجي-انتظامي عمارت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جڏهن ته '''قصَر''' گهڻن گهرن تي مشتمل قلعي بند ڳوٺ يا آباديءَ کي چيو وڃي ٿو. [[آيت بن حدو]] اهڙي فنِ تعمير جو سڀ کان مشهور مثال آهي. اهو اڳ-صحراوي علائقي ۾ روايتي مٽيءَ واري تعمير جو هڪ محفوظ مجموعو آهي ۽ 1987ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي ۾ شامل آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''مراڪش جا يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي وارا ماڳ''' ! style="background:#8E44AD;color:white;" | ماڳ ! style="background:#2980B9;color:white;" | هنڌ ! style="background:#16A085;color:white;" | داخلا جو سال ! style="background:#D35400;color:white;" | بنيادي نوعيت |- | [[فاس جي مدينا]] | [[فاس]] | 1981 | اسلامي تاريخي شهر |- | [[مراڪش شهر جي مدينا]] | [[مراڪش شهر]] | 1985 | تاريخي گادي ۽ مدينا |- | [[آيت بن حدو]] | ورزازات صوبو | 1987 | مٽيءَ جو قلعي بند قصَر |- | [[مڪناس جو تاريخي شهر]] | [[مڪناس]] | 1996 | شاهي تاريخي شهر |- | [[وليلي]] | مڪناس ڀرسان | 1997 | قديم آثار |- | [[تطوان جي مدينا]] | [[تطوان]] | 1997 | اندلسي اثر واري مدينا |- | [[صويره جي مدينا]] | [[صويره]] | 2001 | ائٽلانٽڪ بندرگاهي شهر |- | [[الجديده|مازاگان جو پرتگالي شهر]] | [[الجديده]] | 2004 | پرتگالي قلعي بند شهر |- | [[رباط]] | [[رباط]] | 2012 | جديد گادي ۽ تاريخي شهر |} <ref>{{Cite web |title=Morocco – Properties inscribed on the World Heritage List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/ma |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> ==== جديد فنِ تعمير ==== [[رباط]] مراڪش ۾ روايتي ۽ جديد شهري منصوبابنديءَ جي ميلاپ جو اهم مثال آهي. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ فرانسيسي محافظتي دور دوران نئين انتظامي گاديءَ جي منصوبابندي ڪئي وئي، پر جديد شهر کي پراڻي مدينا، قصبي ۽ تاريخي عمارتن سان گڏ ترقي ڏني وئي. يونيسڪو موجب رباط ۾ جديد شهري منصوبابنديءَ ۽ مغربي جديديت کي مغربي اسلامي دنيا جي تاريخي ۽ مقامي فنِ تعمير سان ملائڻ جو هڪ مخصوص نمونو پيدا ٿيو.<ref>{{Cite web |title=Rabat, Modern Capital and Historic City: a Shared Heritage |url=https://whc.unesco.org/en/list/1401 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> === ادب === {{Main |مراڪشي ادب}} [[File:Scholar_at_the_University_of_al-Qarawiyyin's_library.png|thumb|[[فاس]] ۾ [[القرويين يونيورسٽي]] جي ڪتبخاني ۾ قرآن جو مخطوطو کڻي ويٺل عالم.]] '''مراڪشي ادب''' ڪيترن لساني ۽ ثقافتي روايتن تي مشتمل آهي. تاريخي طور ادب [[عربي ٻولي|عربي]]، امازيغي ٻولين ۽ [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۾ پيدا ٿيندو رهيو، جڏهن ته جديد دور ۾ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] پڻ مراڪشي ادب جي اهم ٻولي بڻجي وئي. جديد دور ۾ اسپيني ۽ انگريزيءَ ۾ لکڻ جا مثال پڻ موجود آهن. مراڪش جي زباني ادب ۾ امازيغي شاعري، لوڪ ڪهاڻيون، چوڻيون، داستان، صوفي شاعري ۽ موسيقيءَ سان ڳنڍيل شعري روايتون شامل آهن. اهڙي زباني ورثي سبب مراڪشي ادب کي صرف لکيل ڪتابن تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. ==== وچئين دور جو ادب ۽ علم ==== [[فاس]] وچئين دور ۾ مغربي اسلامي دنيا جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ بڻيو. [[القرويين]] سان لاڳاپيل علمي ماحول ۾ فقه، حديث، تفسير، عربي ٻولي، فلسفي، منطق ۽ ٻين علمن جي تدريس ٿيندي رهي. شهر مختلف دورن ۾ اتر آفريڪا ۽ الاندلس جي عالمن ۽ اديبن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيو. مرابطين ۽ موحدين جي دور ۾ مراڪش جو ادبي ماحول [[الاندلس جو ادب|اندلسي ادب]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل هو. ''[[زجل]]''، ''[[موشح]]'' ۽ ''[[مقامه]]'' جهڙيون ادبي صورتون مغربي اسلامي دنيا ۾ گردش ڪنديون رهيون. مذهبي ادب پڻ تمام اهم هو. مراڪشي عالم [[قاضي عياض]] جو ''[[الشفا بتعريف حقوق المصطفى]]'' اسلامي دنيا ۾ وڏي اثر وارو ڪتاب بڻيو. [[ابن طفيل]]، [[ابن رشد]]، [[ابن خلدون]]، [[ابن الخطيب]] ۽ ٻين مغربي اسلامي عالمن جي فڪري ۽ ادبي سرگرمين جو مراڪش جي علمي مرڪزن ۽ الاندلس سان وسيع لاڳاپو رهيو. موحد حڪمرانن جي دور ۾ ڪتابن ۽ ڪتبخانن کي پڻ سرپرستي ملي. موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] کي علم ۽ ڪتابن سان دلچسپيءَ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. فاس، مراڪش شهر ۽ ٻين مرڪزن ۾ مسجدن، مدرسن ۽ شاهي درٻارن سان لاڳاپيل علمي سرگرميون جاري رهيون. ==== جديد مراڪشي ادب ==== جديد مراڪشي ادب جي تشڪيل خاص طور ويهين صديءَ ۾ تيز ٿي. فرانسيسي ۽ هسپانوي محافظتي دور، نوآبادياتي تجربو، آزاديءَ جي تحريڪ، قومي سڃاڻپ، سماجي تبديلي، ٻولي ۽ روايت ۽ جديديت جي تعلق جهڙا موضوع جديد مراڪشي لکڻين ۾ نمايان رهيا. مراڪشي جديد ادب جي شروعاتي شخصيتن ۾ [[محمد بن ابراهيم المراكشي]]، [[محمد المختار السوسي]]، [[علال الفاسي]] ۽ بعد ۾ [[عبدالكريم غلاب]] شامل هئا. انهن مان ڪيترن ادب سان گڏ تاريخ، سياست، مذهب ۽ قومي فڪر بابت پڻ لکيو. [[File:ChraibiDriss.jpg|thumb|upright|left|مراڪشي ناول نگار [[ادريس شرايبي]].]] فرانسيسي ٻوليءَ ۾ مراڪشي ادب ويهين صديءَ جي وچ ڌاري خاص طور نمايان ٿيو. [[ادريس شرايبي]] جي ناولن ۾ روايتي سماج، نوآبادياتي تجربن، خاندان، اختيار ۽ فرد جي آزاديءَ جهڙن موضوعن تي تنقيدي لکڻيون ملن ٿيون. [[طاهر بن جلون]] ناول، شاعري ۽ مضمون نويسيءَ ذريعي سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن ته [[عبداللطيف لعبي]] شاعري، ترجمي ۽ ثقافتي سرگرمين ۾ نمايان رهيو. عربي ٻوليءَ جي جديد مراڪشي ادب ۾ [[محمد زفزاف]]، [[محمد براده]]، [[ليلى ابو زيد]] ۽ ٻين ليکڪن ناول ۽ مختصر ڪهاڻيءَ کي ترقي ڏني. انهن جي لکڻين ۾ شهري زندگي، غربت، سماجي تبديلي، جنس، تعليم، سياسي حالتون ۽ فرد ۽ سماج جي لاڳاپن جا موضوع ملن ٿا. [[محمد شڪري]] جديد مراڪشي ادب جي بين الاقوامي طور مشهور ليکڪن مان هڪ آهي. سندس خودسوانحي ناول ''[[الخبز الحافي]]'' غربت، بي گهري، تشدد ۽ سماج جي حاشيي تي رهندڙ ماڻهن جي زندگيءَ جي بيباڪ عڪاسي سبب مشهور ٿيو. ڪتاب پهرين ترجمن وسيلي عالمي پڙهندڙن تائين پهتو ۽ پوءِ عربيءَ ۾ شايع ٿيو. 1950ع ۽ 1960ع جي ڏهاڪن ۾ [[طنجه]] بين الاقوامي ادبي ۽ فني مرڪز جي حيثيت پڻ اختيار ڪئي. آمريڪي ليکڪ [[پال بولز]] اتي ڊگهو عرصو رهيو، جڏهن ته [[ٽينيسي وليمز]] ۽ [[وليم ايس برروز]] سميت ڪيترن مغربي اديبن جو شهر سان تعلق رهيو. ان ماحول مراڪشي ۽ غير مراڪشي اديبن جي وچ ۾ ادبي رابطن کي وڌايو. مراڪشي عورت ليکڪن پڻ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان ادب ۾ وڌيڪ نمايان جاءِ حاصل ڪئي. [[ليلى ابو زيد]] جديد عربي مراڪشي ادب جي مشهور عورت ناول نگارن مان آهي. عورتن جي لکڻين ۾ خاندان، تعليم، نوآبادياتي يادگيري، جنس، سماجي پابندين ۽ عورتن جي تجربي جهڙن موضوعن کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو. ==== امازيغي ادب ==== امازيغي ادب جو وڏو حصو تاريخي طور زباني روايتن ذريعي منتقل ٿيندو رهيو آهي. شاعري، گيت، قصا، محاورا ۽ اجتماعي يادگيريون ريف، وچ ائٽلس، سوس ۽ ٻين امازيغي علائقن ۾ مختلف صورتن ۾ موجود رهيون آهن. روايتي شاعر ۽ ڳائڻا مقامي تاريخ، محبت، جنگ، لڏپلاڻ، سماجي واقعن ۽ قبائلي يادگيرين کي شاعري ۽ موسيقيءَ وسيلي محفوظ ڪندا رهيا. ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ امازيغي ٻولين جي لکيل ادب ۾ واڌ آئي. [[تيفيناغ]] رسم الخط جي معياري استعمال، امازيغي ٻوليءَ جي ادارتي سڃاڻپ ۽ 2011ع جي آئين ۾ امازيغي کي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو ملڻ سان امازيغي ڪتابن، شاعري، ٻارن جي ادب ۽ ٻين لکيل صنفن جي اشاعت لاءِ وڌيڪ ادارتي جاءِ پيدا ٿي. ==== زباني شاعري ۽ مالحون ==== [[مالحون]] مراڪش جي اهم شهري شعري ۽ موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ مراڪشي عربيءَ ۾ لکيل يا زباني منتقل ٿيندڙ ڊگها نظم موسيقيءَ سان ڳايا ويندا آهن. شاعريءَ ۾ مذهبي، روحاني، عشقيه ۽ سماجي موضوع شامل ٿي سگهن ٿا. روايت خاص طور [[فاس]]، [[مڪناس]]، [[مراڪش شهر]] ۽ ٻين تاريخي شهرن سان لاڳاپيل رهي آهي. [[يونيسڪو]] 2023ع ۾ '''مالحون، هڪ مقبول شاعراڻو ۽ موسيقي فن''' کي انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي نمائنده فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Malhun, a popular poetic and musical art |url=https://ich.unesco.org/en/RL/malhun-a-popular-poetic-and-musical-art-01592 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> مراڪش جي زباني ادب جو ٻيو اهم مرڪز [[جامع الفنا]] آهي، جتي تاريخي طور داستان گو، موسيقار، شاعر، اداڪار ۽ ٻيا فنڪار گڏ ٿيندا رهيا آهن. ان ڪري هي ميدان رڳو شهري جاءِ نه پر زنده زباني ۽ نمائشي ثقافت جي منتقليءَ جو مرڪز پڻ رهيو آهي. === ثقافتي ورثي جو تحفظ === [[File:Koutoubia Mosque (7346175052).jpg|thumb|[[مراڪش شهر]] جي [[ڪتبيه مسجد]] ۽ ان جو مشهور منارو؛ مسجد موحد دور جي مراڪشي فنِ تعمير جي اهم مثالن مان هڪ آهي.]] مراڪش ۾ تاريخي شهرن، آثارن، دستڪاري ۽ غير مادي ثقافتي روايتن جي تحفظ لاءِ سرڪاري ادارا، مقامي تنظيمون ۽ بين الاقوامي ادارا ڪم ڪن ٿا. مراڪش 28 آڪٽوبر 1975ع تي [[عالمي ثقافتي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ بابت ڪنوينشن]] جي توثيق ڪئي. ملڪ جا نو ثقافتي ماڳ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Morocco |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/ma |publisher=[[يونيسڪو عالمي ورثو مرڪز]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> تاريخي مدينائن جي تحفظ ۾ عمارتن جي زوال، آباديءَ جي دٻاءَ، جديد تعمير، سياحت ۽ روايتي رهائشي استعمال ۾ تبديلي جهڙا مسئلا موجود آهن. فاس بابت يونيسڪو عمارتن جي زوال ۽ گهڻي آباديءَ کي اهم مسئلن طور سڃاتو آهي، جڏهن ته مراڪش شهر ۾ شهري ترقي، عمارتن ۾ غير ضابطي واريون تبديليون ۽ روايتي پاڻيءَ جي نظامن جي زوال کي خطرا قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Medina of Fez |url=https://whc.unesco.org/en/list/170 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Medina of Marrakesh |url=https://whc.unesco.org/en/list/331 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف تاريخي عمارتن جي بحاليءَ سان روايتي ڪاريگرن جي مهارتن جي ضرورت برقرار رهي آهي. زليج، تراشيل ڪاٺ، تدلاڪٽ، پلستر، ڌاتوءَ ۽ ٻين روايتي فنن جو استعمال پراڻين عمارتن جي بحاليءَ سان گڏ انهن دستڪارين جي زنده رهڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿو. === موسيقي === {{ Main|مراڪش جي موسيقي}} [[File:"Bekannt wurden die Gnawa durch ihre rhythmusbetonte Musik". 09.jpg|thumb|[[گناوا موسيقي|گناوا]] موسيقار؛ گناوا روايت ۾ آفريقي، اسلامي ۽ امازيغي ثقافتي عنصر گڏيل صورت ۾ ملن ٿا.]] مراڪش جي موسيقي ملڪ جي لساني، نسلي ۽ علائقائي تنوع جي عڪاسي ڪري ٿي. ان جي موسيقي روايتن ۾ [[امازيغي موسيقي]]، [[اندلسي ڪلاسيڪي موسيقي]]، [[گناوا موسيقي|گناوا]]، مالحون، عيطه، شعبي، حمادشا، جيلالا ۽ ٻين مقامي صنفن سان گڏ جديد پاپ، راڪ، ريپ ۽ [[هپ هاپ]] شامل آهن. انهن روايتن تي امازيغي، عرب، اندلسي، صحراوي ۽ سب صحارا آفريقي ثقافتن جا مختلف اثر پيا آهن. امازيغي موسيقي مراڪش جي قديم ترين زنده موسيقي روايتن مان آهي ۽ [[ريف]]، وچ ائٽلس، بلند ائٽلس، سوس ۽ ٻين علائقن ۾ مختلف صورتن ۾ ملي ٿي. اجتماعي گيت، شاعري ۽ ناچ ان جا اهم جزا آهن. [[احواش]] خاص طور ڏکڻ ۽ بلند ائٽلس جي امازيغي برادرين ۾ اجتماعي شاعري، موسيقي ۽ ناچ سان لاڳاپيل روايت آهي. [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit de Midden-Atlas tijdens het Nationaal Folkore Festival te Marrakech TMnr 20017658.jpg|thumb|left|وچ ائٽلس جا امازيغي فنڪار روايتي اجتماعي ناچ ۽ موسيقي پيش ڪندي.]] روايتي امازيغي سازن ۾ ''لوطار'' نالي تارن وارو ساز پڻ شامل آهي، جيڪو خاص طور بلند ائٽلس جي روايسي موسيقي روايت سان لاڳاپيل آهي. ان سان گڏ رباب، بانسري، دهل ۽ ٻين تال وارن سازن جو استعمال پڻ ٿيندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Hartenberger |first=Aurelia |date=2021-01-05 |title=Morocco 'Lotar' (A) |url=https://wmic.net/morocco-lotar-a-2kbfa/ |access-date=27 January 2025 |website=Hartenberger World Musical Instrument Collection }}</ref> ==== اندلسي موسيقي ==== [[File:Mouvements orchestre de musique andalouse.jpg|thumb|[[فاس]] ۾ مراڪشي اندلسي موسيقيءَ جو سازندو گروهه.]] '''اندلسي ڪلاسيڪي موسيقي''' مراڪش جي اهم شهري موسيقي روايتن مان آهي. ان جون پاڙون وچئين دور جي [[الاندلس]] سان ڳنڍيل آهن. مسلمانن ۽ يهودين جي اتر آفريڪا ڏانهن لڏپلاڻ سان اندلسي موسيقيءَ جون روايتون فاس، تطوان، رباط، سلا ۽ ٻين مراڪشي شهرن ۾ محفوظ ۽ ترقي پذير رهيون. مراڪشي اندلسي موسيقيءَ جي بنيادي وڏي صنف کي عام طور '''الآلة''' چيو وڃي ٿو. ان ۾ سازن ۽ آوازن تي ٻڌل ترتيبوار موسيقي مجموعا پيش ڪيا وڃن ٿا. روايتي سازن ۾ عود، رباب، وائلن ۽ مختلف تال وارا ساز شامل آهن. اندلسي موسيقيءَ جي تاريخ بابت روايتن ۾ [[زرياب]] کي اهم حيثيت ڏني ويندي آهي؛ هو نائين صديءَ ۾ [[قرطبه]] جي درٻار سان لاڳاپيل مشهور موسيقار هو.<ref>{{Cite journal |last=Yee |first=Choonwoo |date=2019-12-31 |title=Arab Andalusian music and cultural identity – around the myth of Ziryab |journal=World History and Culture |volume=53 |pages=29–64 |doi=10.32961/jwhc.2019.12.53.29 }}</ref> ==== گناوا ==== '''گناوا''' مراڪش جي سڀ کان نمايان موسيقي ۽ روحاني ثقافتي روايتن مان آهي. اها موسيقي، اجتماعي رسمن، روحاني طريقن ۽ علاج سان لاڳاپيل روايتن جو مجموعو آهي. ان جي تاريخ انهن آبادي گروهن سان ڳنڍيل آهي، جن جا ابا ڏاڏا سب صحارا آفريڪا کان مراڪش آيا، جن مان ڪجهه تاريخي غلام واپار سان پڻ لاڳاپيل هئا. گناوا روايت ۾ آفريقي روحاني روايتن، عرب-اسلامي تصوف ۽ مقامي امازيغي ثقافتي عنصرن جو ميلاپ ٿيو آهي. ان ۾ مذهبي ۽ روحاني گيت، تال، ناچ ۽ رات ڀر هلندڙ رسمون شامل ٿي سگهن ٿيون. شهري گناوا موسيقيءَ ۾ تارن واري ساز '''گمبري''' ۽ ڌاتوءَ جي ڪڙتال جهڙن '''قراقب''' جو استعمال خاص طور مشهور آهي. [[يونيسڪو]] 2019ع ۾ گناوا کي انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي نمائنده فهرست ۾ شامل ڪيو. يونيسڪو موجب گناوا جي موجوده روايت ۾ مقدس ۽ غير مذهبي اظهار، صوفي برادريءَ جي موسيقي، ابن ڏاڏن سان لاڳاپيل روايتون ۽ آفريقي، عرب-اسلامي ۽ امازيغي ثقافتي عنصر گڏ ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Gnawa |url=https://ich.unesco.org/en/RL/gnawa-01170 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> [[صويره]] گناوا موسيقيءَ جي جديد عالمي سڃاڻپ جو اهم مرڪز بڻيو آهي. شهر ۾ ٿيندڙ گناوا موسيقي ميلن مقامي موسيقارن ۽ جاز، بلوز ۽ ٻين عالمي موسيقي روايتن جي فنڪارن وچ ۾ رابطي کي هٿي ڏني آهي. ==== مالحون، عيطه ۽ شعبي ==== '''مالحون''' مراڪشي عربيءَ ۾ شاعري ۽ موسيقيءَ جي شهري روايت آهي. ان ۾ ڊگها منظوم متن روايتي سازن ۽ راڳ سان پيش ڪيا ويندا آهن. مالحون خاص طور [[مڪناس]]، [[فاس]]، مراڪش شهر ۽ ٻين تاريخي شهري مرڪزن سان لاڳاپيل رهيو آهي. ان جي شاعريءَ ۾ عشق، مذهب، روحانيت، سماجي زندگي ۽ روزمره تجربن جهڙا موضوع شامل ٿين ٿا. [[يونيسڪو]] 2023ع ۾ '''مالحون، هڪ مقبول شاعراڻو ۽ موسيقي فن''' کي انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي نمائنده فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Malhun, a popular poetic and musical art |url=https://ich.unesco.org/en/RL/malhun-a-popular-poetic-and-musical-art-01592 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> '''عيطه''' ڳوٺاڻي اصل رکندڙ روايتي مراڪشي موسيقي صنف آهي، جنهن جو تاريخي تعلق ائٽلانٽڪ ميداني علائقن سان آهي. ان جي ڳائڻ ۾ طاقتور آواز، شاعري ۽ تال اهم آهن. '''شعبي''' لفظي طور ”عوامي“ موسيقيءَ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جديد مراڪشي شعبيءَ ۾ مختلف لوڪ موسيقي روايتن جا عنصر شامل آهن ۽ اها شادين، ميلن ۽ سماجي تقريبن ۾ وڏي پيماني تي پيش ڪئي وڃي ٿي. ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ [[ناس الغيوان]] ۽ [[جيل جيلالا]] جهڙن گروهن روايتي سازن، صوفي شاعري، لوڪ موسيقي ۽ جديد سماجي موضوعن کي گڏ ڪري مراڪش جي جديد مقبول موسيقيءَ تي نمايان اثر وڌو. ==== جديد موسيقي ==== ويهين صديءَ جي آخر ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ مراڪشي موسيقيءَ ۾ راڪ، ريگي، جاز، اليڪٽرانڪ موسيقي، ريپ ۽ هپ هاپ جو استعمال وڌيو. نوجوان فنڪارن روايتي مراڪشي موسيقيءَ جي سازن ۽ تال کي عالمي موسيقي صنفن سان ملائڻ شروع ڪيو. مراڪشي هپ هاپ خاص طور وڏن شهرن ۾ نوجوانن جي ثقافتي اظهار جو اهم ذريعو بڻيو آهي. [[ايل گراندي طوطو]] جديد مراڪشي ريپ جي بين الاقوامي طور سڃاتل فنڪارن مان آهي، جڏهن ته [[حاتم عمور]] جديد عربي ۽ مراڪشي پاپ سان لاڳاپيل مشهور ڳائڻن مان آهي. === ميڊيا ۽ سئنيما === {{Main |مراڪش جي ميڊيا|مراڪش جي سئنيما}} [[File:Atlas Corporation Studios-Ouarzazate.jpg|thumb|[[ورزازات]] ۾ ائٽلس ڪارپوريشن فلم اسٽوڊيو؛ ڏکڻ مراڪش ڪيترين بين الاقوامي فلمي ۽ ٽيليويزن پروڊڪشنن لاءِ استعمال ٿيو آهي.]] مراڪش ۾ سئنيما جي تاريخ ويهين صديءَ کان به اڳ شروع ٿئي ٿي. 1897ع ۾ [[لوميئر ڀائر|لوميئر]] سان لاڳاپيل شروعاتي فلمي سرگرمين دوران مراڪش جا منظر فلمايا ويا. بعد ۾ ملڪ جي شهرن، صحرا، قصبن ۽ تاريخي عمارتن بين الاقوامي فلمسازن کي متوجه ڪيو. 1944ع ۾ '''مراڪشي سئنيماٽوگرافڪ مرڪز''' قائم ڪيو ويو، جيڪو ملڪ جي فلمي شعبي جي تنظيم ۽ ضابطي سان لاڳاپيل قومي ادارو بڻيو. وقت سان رباط، ڪاسابلانڪا ۽ خاص طور [[ورزازات]] فلمي پيداوار جا اهم مرڪز بڻيا. [[File:Atlas Film Studios Ouarzazate Morocco.JPG|thumb|left|[[ورزازات]] ۾ ائٽلس فلم اسٽوڊيو؛ هي علائقو مراڪش جي فلمي صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي.]] مراڪش جي جاگرافيائي تنوع، تاريخي عمارتن ۽ صحراوي منظرن سبب ڪيترين بين الاقوامي فلمن ۽ ٽيليويزن سيريز جي شوٽنگ ملڪ ۾ ٿي آهي. ورزازات ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا خاص طور تاريخي، بائبلي، وچ اوڀر يا صحراوي ماحول ڏيکاريندڙ پروڊڪشنن لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن. 1952ع ۾ [[اورسن ويلز]] جي فلم ''[[اوٿيلو (1952ع جي فلم)|اوٿيلو]]'' کي [[ڪان فلمي ميلو|ڪان فلمي ميلي]] ۾ اعليٰ انعام مليو. فلم جا ڪيترائي حصا مراڪش ۾ فلمايا ويا هئا.<ref>{{cite web |title=Wellesnet: Filming Othello |url=http://www.wellesnet.com/filming_othello.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20200817155640/http://www.wellesnet.com/filming_othello.htm |archive-date=17 August 2020 |access-date=21 July 2014 }}</ref> 1958ع ۾ محمد عصفور جي ''Le fils maudit'' مراڪشي فلم سازيءَ جي شروعاتي اهم فلمن مان هئي. آزاديءَ کان پوءِ مراڪشي فلم سازن سماجي تبديلي، نوآبادياتي يادگيري، شهر ۽ ڳوٺ جي زندگي، عورتن، لڏپلاڻ، سڃاڻپ ۽ سياسي مسئلن تي فلمون ٺاهيون. 2001ع ۾ شروع ٿيل [[مراڪش بين الاقوامي فلمي ميلو]] ملڪ جو نمايان بين الاقوامي فلمي ميلو بڻيو. مراڪش ۾ ٻين مقامي ۽ موضوعاتي فلمي ميلن جو پڻ انعقاد ٿيندو آهي. مراڪش جي اهم ٽيليويزن خدمتن ۾ '''الاولى'''، '''2M''' ۽ '''ميدي 1 ٽي وي''' شامل آهن. ريڊيو، ٽيليويزن، اخبارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ۾ عربي ۽ فرانسيسي وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته امازيغي ٻوليءَ ۾ پڻ نشريات موجود آهن. === کاڌ خوراڪ === {{Main |مراڪشي کاڌ خوراڪ}} [[File:Couscous of Fes.JPG|thumb|[[فاس]] جي طرز جو مراڪشي [[ڪُسڪُس]].]] مراڪشي کاڌ خوراڪ ملڪ جي امازيغي، عرب، اندلسي، ميڊيٽرينين، آفريقي ۽ ٻين تاريخي ثقافتي رابطن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي آهي. علائقائي فرقن جي باوجود اناج، ڀاڄيون، زيتون، ميوا، گوشت، خوشبودار ٻوٽا ۽ مصالحا مراڪشي کاڌن جا اهم جزا آهن. مراڪشي کاڌن ۾ زعفران، زيرو، دارچيني، ادرڪ، ڪارا مرچ، ڌاڻا ۽ ٻين مصالحن جو استعمال عام آهي. زيتون، محفوظ ڪيل ليمون، پودينو، بادام، کجور ۽ خشڪ ميوا پڻ ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿين ٿا. ==== ڪُسڪُس ==== '''[[ڪُسڪُس]]''' مراڪش ۽ اتر آفريڪا جي سڀ کان مشهور روايتي کاڌن مان آهي. اهو عام طور سيمولينا جي ننڍڙن داڻن کي ٻاڦ تي پچائي تيار ڪيو ويندو آهي ۽ ان سان ڀاڄيون، گوشت يا ٻيون شيون پيش ڪيون وينديون آهن. مراڪش ۾ علائقي، موسم ۽ موقعي مطابق ڪُسڪُس جون مختلف صورتون تيار ٿين ٿيون. ڪُسڪُس رڳو کاڌو نه پر خانداني ۽ سماجي روايت سان پڻ ڳنڍيل آهي. ان جي تياريءَ سان لاڳاپيل علم تاريخي طور خاندانن ۽ برادرين ۾ مشاهدي ۽ عملي تربيت ذريعي منتقل ٿيندو رهيو آهي. 2020ع ۾ [[الجزائر]]، [[موريتانيا]]، مراڪش ۽ [[تيونس]] گڏجي ڪُسڪُس جي پيداوار ۽ استعمال سان لاڳاپيل علم، مهارتن ۽ طريقن کي يونيسڪو جي انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي نمائنده فهرست ۾ شامل ڪرايو.<ref>{{Cite web |title=Knowledge, know-how and practices pertaining to the production and consumption of couscous |url=https://ich.unesco.org/en/RL/knowledge-know-how-and-practices-pertaining-to-the-production-and-consumption-of-couscous-01602 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> يونيسڪو موجب ڪُسڪُس جي تياري اناج جي پوک کان شروع ٿي، سيمولينا ٺاهڻ، هٿ سان داڻا ٺاهڻ، ٻاڦ ڏيڻ ۽ پچائڻ تائين ڪيترن مرحلن تي مشتمل آهي. ان سان لاڳاپيل روايتن ۾ گڏجي کاڌو کائڻ، مهمان نوازي، يڪجهتي ۽ سماجي لاڳاپن کي پڻ اهميت حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 15.COM 8.B.14 |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/15.COM/8.B.14 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> ==== طاجين ==== [[File:Moroccan tajine.jpg|thumb|روايتي مراڪشي [[طاجين]] ۾ تيار ڪيل گوشت ۽ ڀاڄين وارو کاڌو.]] '''[[طاجين]]''' لفظ مخروط نما ڍڪ واري مٽيءَ جي ٿانوَ ۽ ان ۾ آهستي پچندڙ کاڌي ٻنهي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. گوشت، ڪڪڙ، مڇي يا ڀاڄين کي زيتون، محفوظ ڪيل ليمون، ميون، مصالحن ۽ ٻين شين سان گڏ طاجين ۾ پچايو وڃي ٿو. مختلف علائقن ۽ خاندانن جون پنهنجون ترڪيبون آهن. مشهور صورتن ۾ ڪڪڙ، زيتون ۽ محفوظ ڪيل ليمون وارو طاجين، گوشت ۽ آلو بخارن وارو طاجين ۽ مختلف ڀاڄين وارو طاجين شامل آهن. ==== ٻيا روايتي کاڌا ==== '''پستيلا''' يا ''بسطيله'' مٺي ۽ لوڻائتي ذائقي کي گڏ ڪندڙ پرتدار پيسٽري آهي. ان جي روايتي صورتن ۾ ڪڪڙ يا ٻي ڀرائي، بادام، مصالحا ۽ سنهڙا پيسٽري ورق استعمال ٿين ٿا. '''طنجيه''' خاص طور [[مراڪش شهر]] سان لاڳاپيل گوشت جو روايتي کاڌو آهي، جيڪو مٽيءَ جي ٿانوَ ۾ ڊگهي وقت تائين آهستي پچايو ويندو آهي. '''حريره''' ٽماٽن، دال، چڻن ۽ ٻين جزن سان ٺهندڙ سوپ آهي. اهو سڄو سال استعمال ٿيندو آهي، پر [[رمضان]] دوران روزو کولڻ وقت ان جي خاص ثقافتي اهميت آهي. '''خليع''' محفوظ ڪيل خشڪ گوشت جي روايتي صورت آهي، جڏهن ته '''قديد''' لوڻ لڳائي سڪايل گوشت آهي. اهي طريقا ريفريجريشن کان اڳ گوشت کي ڊگهي عرصي تائين محفوظ رکڻ جا اهم ذريعا هئا. ==== ماني ۽ چانهه ==== ماني مراڪشي روزاني خوراڪ جو بنيادي حصو آهي. '''خبز''' نالي گول ماني گهريلو يا پاڙي جي تنور ۾ تيار ٿي سگهي ٿي ۽ طاجين، سوپ ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ڪئي وڃي ٿي. ''مسمن'' ۽ ''بغرير'' جهڙا اٽي مان ٺهندڙ کاڌا پڻ مشهور آهن. [[File:Moroccan tea.jpg|thumb|روايتي مراڪشي ڦودني واري چانهه.]] '''اتاي'''، يعني سائي چانهه ۾ تازو پودينو ۽ عام طور کنڊ ملائي تيار ڪيل چانهه، مراڪشي مهمان نوازي ۽ سماجي زندگيءَ جو نمايان حصو آهي. چانهه گهرن، دڪانن، ڪيفين ۽ رسمي توڙي غير رسمي گڏجاڻين ۾ پيش ڪئي ويندي آهي. ==== خوراڪ ۽ غير مادي ورثو ==== مراڪش سان لاڳاپيل ڪيترائي خوراڪي ۽ زرعي ثقافتي عنصر [[يونيسڪو]] جي غير مادي ثقافتي ورثي ۾ شامل آهن. انهن ۾ ڪُسڪُس، [[ميڊيٽرينين غذا]]، [[ارگان]] جي وڻ سان لاڳاپيل علم ۽ طريقا، کجيءَ سان لاڳاپيل روايتون ۽ مهارتون شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Morocco – Intangible Cultural Heritage |url=https://ich.unesco.org/en/state/morocco-MA |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''مراڪش سان لاڳاپيل چونڊ خوراڪي ۽ ثقافتي ورثا''' ! style="background:#7D3C98;color:white;" | ثقافتي عنصر ! style="background:#117864;color:white;" | يونيسڪو ۾ سال ! style="background:#B9770E;color:white;" | نوعيت |- | [[جامع الفنا]] جو ثقافتي ميدان | 2008 | زباني ۽ نمائشي ثقافتي جاءِ |- | ميڊيٽرينين غذا | 2013 | خوراڪ، سماجي رسمون ۽ روايتي علم |- | ارگان سان لاڳاپيل علم ۽ مهارتون | 2014 | زرعي ۽ خوراڪي روايت |- | [[گناوا]] | 2019 | موسيقي، روحاني ۽ سماجي روايت |- | [[ڪُسڪُس]] جي پيداوار ۽ استعمال سان لاڳاپيل علم | 2020 | خوراڪي علم ۽ سماجي روايت |- | [[تبوريدا]] | 2021 | گهوڙيسواريءَ جي روايتي نمائش |- | کجيءَ سان لاڳاپيل علم ۽ روايتون | 2022 | زرعي ۽ سماجي ورثو |- | [[مالحون]] | 2023 | شاعري ۽ موسيقي |- | حنا سان لاڳاپيل رسمون ۽ سماجي طريقا | 2024 | سماجي ۽ جمالياتي روايت |- | مراڪشي قفطان: فن، روايتون ۽ مهارتون | 2025 | پوشاڪ ۽ دستڪاري |} <ref>{{Cite web |title=Morocco – Intangible Cultural Heritage |url=https://ich.unesco.org/en/state/morocco-MA |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> === رانديون === {{مک مضمون|مراڪش ۾ رانديون}} [[File:Hymne national Maroc vs Niger 2.jpg|thumb|2025ع ۾ عالمي ڪپ جي ڪواليفائر کان اڳ [[مراڪش جي قومي فٽبال ٽيم]].]] [[فٽبال]] مراڪش جي سڀ کان مقبول راند آهي ۽ ملڪ جي جديد عوامي ثقافت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿي. مراڪش آفريقي ۽ عرب فٽبال جي تاريخ ۾ ڪيترائي اهم سنگ ميل قائم ڪيا آهن. مراڪش پهريون ڀيرو [[1970ع فيفا عالمي ڪپ]] ۾ حصو ورتو. [[1986ع فيفا عالمي ڪپ]] ۾ مراڪش گروپ ۾ پهرين پوزيشن حاصل ڪري ٻئي مرحلي تائين پهچندڙ پهريون آفريقي ۽ عرب ملڪ بڻيو. ==== 2022ع جو عالمي ڪپ ==== [[2022ع فيفا عالمي ڪپ]] مراڪشي فٽبال جي تاريخ جو اهم ترين بين الاقوامي مقابلو بڻيو. مراڪش گروپ مرحلي ۾ ڪاميابي کان پوءِ ناڪ آئوٽ مرحلن ۾ [[اسپين]] ۽ [[پرتگال]] کي شڪست ڏئي سيمي فائنل تائين پهتو. ان سان مراڪش فيفا مردن جي عالمي ڪپ جي سيمي فائنل تائين پهچندڙ پهريون آفريقي ۽ پهريون عرب ملڪ بڻيو.<ref>{{Cite web |title=Morocco at the FIFA World Cup: Team profile and history |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/morocco-team-profile-history |publisher=[[فيفا]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> مراڪش آخرڪار ٽورنامينٽ ۾ چوٿين نمبر تي رهيو. اها ڪنهن آفريقي قومي ٽيم جي مردن جي عالمي ڪپ ۾ ان وقت تائين بهترين ڪارڪردگي هئي. ==== 2030ع فيفا عالمي ڪپ ==== [[File:Stade Mohamed V, Casablanca.jpg|thumb|left|[[ڪاسابلانڪا]] جو محمد پنجون اسٽيڊيم.]] مراڪش، [[پورچوگال]] ۽ [[اسپين]] گڏجي [[2030ع فيفا عالمي ڪپ]] جا ميزبان آهن. ڊسمبر 2024ع ۾ فيفا ڪانگريس انهن ٽنهي ملڪن کي گڏيل طور ميزبان مقرر ڪيو. عالمي ڪپ جي سؤ ساله سالگرهه جي موقعي تي [[ارجنٽينا]]، [[پيراگواءِ]] ۽ [[يوراگواءِ]] ۾ پڻ هڪ هڪ خاص ميچ کيڏيو ويندو.<ref>{{Cite web |date=19 March 2026 |title=FIFA World Cup 2030: Everything you need to know |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/world-cup-2030-hosts-qualified-bidding-spain-argentina-morocco-uruguay-portugal-paraguay |publisher=[[فيفا]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> اهڙي طرح مراڪش 2030ع ۾ پهريون ڀيرو مردن جي فيفا عالمي ڪپ جي ميزباني ڪندو. ==== ائٿليٽڪس ==== [[File:Soufiane El Bakkali Oregon 2022.jpg|thumb|[[سفيان البقالي]] 2022ع جي عالمي ائٿليٽڪس چيمپيئن شپ ۾ 3000 ميٽر اسٽيپل چيز جو عالمي چيمپيئن بڻجڻ کان پوءِ.]] مراڪش ڊگهي ۽ وچولي فاصلي جي ڊوڙ ۾ بين الاقوامي سطح تي نمايان رانديگر پيدا ڪيا آهن. [[1984ع گرمين جي اولمپڪس]] ۾ [[نوال المتوڪل]] عورتن جي 400 ميٽر رڪاوٽن واري ڊوڙ ۾ سون جو تمغو حاصل ڪيو. هوءَ اولمپڪ سون کٽيندڙ پهرين مراڪشي عورت ۽ عرب دنيا جي شروعاتي اولمپڪ عورت چيمپيئنن مان هڪ بڻجي وئي. ساڳين راندين ۾ [[سعيد عويطه]] 5000 ميٽر ڊوڙ ۾ سون جو تمغو کٽيو. [[هشام الڪروج]] وچولي فاصلي جي ڊوڙ جي تاريخ جي نمايان رانديگرن مان آهي. هن [[2004ع گرمين جي اولمپڪس]] ۾ 1500 ميٽر ۽ 5000 ميٽر ٻنهي ۾ سون جا تمغا حاصل ڪيا ۽ ڊوڙ جي ڪيترن عالمي رڪارڊن سان سڃاتو وڃي ٿو. [[سفيان البقالي]] 3000 ميٽر اسٽيپل چيز ۾ مراڪش جي اولمپڪ روايت کي اڳتي وڌايو ۽ لڳاتار ٻن اولمپڪ راندين ۾ سون جا تمغا حاصل ڪيا. ==== تبوريدا ۽ گهوڙيسواري ==== [[File:Fantasia Maroc.JPG|thumb|روايتي مراڪشي [[تبوريدا]] گهوڙيسواريءَ جي نمائش.]] جديد راندين کان اڳ مراڪشي عوامي ميلن ۽ موسمن ۾ گهوڙيسواري اهم حيثيت رکندي هئي. '''تبوريدا'''، جنهن کي تاريخي يورپي لکڻين ۾ ڪڏهن ''فانتازيا'' پڻ چيو ويو، روايتي مراڪشي گهوڙيسواريءَ جي اجتماعي نمائش آهي. ان ۾ گهوڙيسوار هڪ قطار ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌن ٿا ۽ حرڪت جي آخر ۾ روايتي بندوقن مان تقريباً هڪ ئي وقت فائر ڪن ٿا. نمائش ۾ گهوڙي جي تربيت، لباس، هٿيارن، سواري ۽ گروهي هم آهنگيءَ کي اهميت حاصل آهي. [[يونيسڪو]] 2021ع ۾ تبوريدا کي انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي نمائنده فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Morocco – Intangible Cultural Heritage |url=https://ich.unesco.org/en/state/morocco-MA |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> تبوريدا اڄ به مقامي ميلن، موسمن، قومي جشنن ۽ ثقافتي تقريبن ۾ پيش ڪئي وڃي ٿي. ==== ٻيون رانديون ==== ٽينس، باسڪيٽ بال، گالف، رگبي، ڪڪ باڪسنگ ۽ [[مخلوط مارشل آرٽس]] پڻ مراڪش ۾ کيڏيا وڃن ٿا. ٽينس ۽ گالف خاص طور وڏن شهرن ۽ سياحتي علائقن ۾ منظم راندين طور ترقي ڪئي آهي.<ref>{{cite news |last=Hamaan |first=Jasper |date=24 June 2023 |title=Morocco Emerges As 'Top-Class' Golf Destination |url=https://www.moroccoworldnews.com/2023/06/356114/morocco-emerges-as-top-class-golf-destination |access-date=14 June 2024 |work=Morocco World News }}</ref> مراڪش آفريڪا ۾ باسڪيٽ بال جون منظم مقابلي واريون ليگون قائم ڪندڙ شروعاتي ملڪن مان هو.<ref>{{cite news |last=Nxumalo |first=Lee |date=20 December 2020 |title=Basketball's next frontier is Africa |url=https://www.newframe.com/basketballs-next-frontier-is-africa/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116062357/https://www.newframe.com/basketballs-next-frontier-is-africa/ |archive-date=16 January 2021 |access-date=11 January 2021 |work=New Frame }}</ref> رگبي ويهين صديءَ جي شروعات ۾ فرانسيسي اثر هيٺ مراڪش ۾ متعارف ٿيو. نوآبادياتي دور ۾ مراڪشي رگبيءَ جا فرانس سان ويجها ادارتي ۽ راندين وارا لاڳاپا رهيا.<ref name="Completerugby">{{cite book |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks Ltd |year=1997 |isbn=1-86200-013-1 |editor-last=Bath |editor-first=Richard |page=[https://archive.org/details/rugby0000rich/page/71 71] }}</ref> ڪڪ باڪسنگ ۽ مخلوط مارشل آرٽس پڻ مقبول ٿيا آهن. مراڪشي نسل جو [[بدر هاري]] بين الاقوامي هيوي ويٽ ڪڪ باڪسنگ جي مشهور رانديگرن مان رهيو آهي، جڏهن ته نئين نسل جا مراڪشي فائٽر عالمي مخلوط مارشل آرٽس مقابلن ۾ حصو وٺن ٿا. === غير مادي ثقافتي ورثو === مراڪش جو ثقافتي ورثو صرف عمارتن، آثارن ۽ تاريخي شهرن تائين محدود نه آهي. موسيقي، زباني ادب، کاڌ خوراڪ، روايتي دستڪاري، لباس، ميلن ۽ گهوڙيسواريءَ سميت ڪيترين زنده روايتن کي بين الاقوامي ثقافتي ورثي طور تسليم ڪيو ويو آهي. 2026ع تائين [[يونيسڪو]] جي مراڪش بابت فهرست ۾ 16 غير مادي ثقافتي ورثي جا عنصر درج آهن. انهن ۾ جامع الفنا جو ثقافتي ميدان ۽ طنطان جو موسم (2008ع)، صفرو جو چيري ميلو (2012ع)، ميڊيٽرينين غذا (2013ع)، ارگان سان لاڳاپيل روايتون (2014ع)، تسڪيوين ناچ (2017ع)، گناوا (2019ع)، ڪُسڪُس (2020ع)، تبوريدا، باز سان شڪار ۽ عربي خطاطي (2021ع)، کجيءَ سان لاڳاپيل روايتون (2022ع)، مالحون ۽ ڌاتن تي نقش نگاري (2023ع)، حنا سان لاڳاپيل رسمون (2024ع) ۽ مراڪشي قفطان (2025ع) شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Morocco – Intangible Cultural Heritage |url=https://ich.unesco.org/en/state/morocco-MA |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> انهن مان ڪجهه عنصر رڳو مراڪش جا نه پر ٻين ملڪن سان گڏيل ثقافتي ورثا آهن. مثال طور ڪُسڪُس الجزائر، موريتانيا، مراڪش ۽ تيونس جي گڏيل نامزدگي هئي، جڏهن ته ميڊيٽرينين غذا ڪيترن ميڊيٽرينين ملڪن جي گڏيل ثقافتي ورثي طور درج ٿيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Knowledge, know-how and practices pertaining to the production and consumption of couscous |url=https://ich.unesco.org/en/RL/knowledge-know-how-and-practices-pertaining-to-the-production-and-consumption-of-couscous-01602 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=16 September 2026 }}</ref> هي زنده ورثو مراڪش جي مختلف تاريخي ۽ ثقافتي طبقن—امازيغي، عرب، اندلسي، آفريقي، صحراوي ۽ ميڊيٽرينين روايتن—جي وچ ۾ صدين کان جاري رابطن جي عڪاسي ڪري ٿو. == پڻ ڏسو == {{Portal|مراڪش|ملڪ|آفريڪا}} * [[مراڪش جو خاڪو]] {{Clear}} == حوالا == {{Reflist}} {{notelist}} === ماخذ === {{refbegin}} * {{Free-content attribution | title = UNESCO Science Report: towards 2030 | author = UNESCO | publisher = UNESCO Publishing | page numbers = 431–467 | source = | documentURL = http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf | license statement URL = | license = CC BY-SA IGO 3.0 }} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Gazzotti |first=Lorena |url=https://www.cambridge.org/core/books/immigration-nation/03F962C53C352BBDE5F1AB5C6861C29F |title=Immigration Nation: Aid, Control, and Border Politics in Morocco |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |year=2021 |isbn=978-1-009-02412-9 }} * Pennell, C. R. ''Morocco: From Empire to Independence'', Oneworld Publications, 2013. {{ISBN|9781780744551}} ([https://books.google.com/books?id=TYXrAQAAQBAJ جائزو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405093231/https://books.google.com/books?id=TYXrAQAAQBAJ |date=5 April 2023 }}) * Stenner, David. ''Globalizing Morocco: Transnational Activism and the Postcolonial State'' (Stanford UP, 2019). [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=54410 آن لائين جائزو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200522153512/https://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=54410 |date=22 May 2020 }} * [https://gutenberg.org/ebooks/39042 ايڊٿ وارٽن جو ''In Morocco''] ; فرانسيسي ٻوليءَ ۾ * [[برنارڊ لوگان]]، ''Histoire du Maroc''، Éd. Perrin، 2000. {{ISBN|2-262-01644-5}} * Michel Abitbol، ''Histoire du Maroc''، Éd. Perrin، 2009. {{ISBN|9782262023881}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box}} * [https://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=MA مراڪش لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون] — [[انٽرنيشنل فيوچرز]] === حڪومت === * [https://www.maroc.ma/en مملڪت مراڪش] — مملڪت مراڪش جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://www.sgg.gov.ma مراڪش حڪومت جا بليٽن] — سرڪاري ويب سائيٽن جو مرڪزي پورٽل * [https://www.cg.gov.ma حڪومت جو سربراهه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210328081006/https://www.cg.gov.ma/ |date=28 March 2021 }} — مراڪش جي حڪومت جي سربراهه جي سرڪاري ويب سائيٽ * [http://www.parlement.ma مراڪش جي پارليامينٽ] — پارليامينٽ جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://www.hcp.ma انگ اکر] — هاءِ ڪميشن فار پلاننگ جي سرڪاري ويب سائيٽ === تاريخ === * [https://www.visitmorocco.com/en/discover-morocco/dynastic-history-of-morocco مراڪش جي شاهي گهراڻن جي تاريخ] — مراڪش جي سرڪاري سياحتي پورٽل تي تاريخي جائزو === سياحت === * [https://www.visitmorocco.com/en مراڪش جو سفر] — مراڪش جو سرڪاري سياحتي پورٽل === نقشا === * {{Wikiatlas}} * {{OSM relation|3630439}} {{Morocco topics}} {{Navboxes | list = {{Countries and territories of Africa}} {{Countries and territories of North Africa}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} {{Countries and territories of the Middle East}} {{Arab League}} {{Organisation of Islamic Cooperation |state=collapsed}} {{Community of Sahel–Saharan States}} {{La Francophonie |collapsed}} {{Monarchies}} }} {{Subject bar|Morocco|Countries|Africa|auto=yes|voy=Morocco}} {{Authority control}} {{coord|32|-6|scale:5000000_type:country_region:MA|display=title}} [[زمرو:مراڪش| ]] [[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 1956ع جون قيامون]] [[زمرو:مراڪش ۾ 1956ع جون قيامون]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي عربي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:مغرب جا ملڪ]] [[زمرو:آفريقي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:عرب ليگ جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:بين الاقوامي فرانڪوفوني تنظيم جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:اسلامي تعاون تنظيم جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:ميڊيٽرينين اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:صحارا جا ملڪ]] [[زمرو:1956ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] <references group="lower-alpha"/> kiip1mw9m9aqvlel8545m8x1zdiv73g 0 54823 415055 414182 2026-09-26T17:28:56Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415055 wikitext text/x-wiki {{Infobox organisation | conventional_long_name = League of Arab States | native_name = {{unbulleted list |{{big|جامعة الدول العربية}} |''{{transl|ar|Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya}}''}} | linking_name = the Arab League | image_flag = Flag of the League of Arab States.svg | image_map = Arab League with Observers.svg | map_width = 260px <!--260px prevents template self-resizing if/when collapsible lists shown--> | map_caption = ميمبر رياستون ڳاڙهي سائي رنگ ۾ ۽ مبصر رياستون پيلي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن. | symbol_type = Emblem | image_symbol = Emblem of the Arab League.svg | admin_center = [[Cairo]]^a | membership = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal; |title = 23 ميمبر |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap; |{{flagcountry|Algeria}} |{{flagcountry|Bahrain}} |{{flagcountry|Comoros}} |{{flagcountry|Djibouti}} |{{flagcountry|Egypt}} |{{flagcountry|Iraq}} |{{flagcountry|Jordan}} |{{flagcountry|Kuwait}} |{{flagcountry|Lebanon}} |{{flagcountry|Libya}} |{{flagcountry|Mauritania}} |{{flagcountry|Morocco}} |{{flagcountry|Oman}} |{{flagcountry|State of Palestine}} |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagcountry|Saudi Arabia}} |{{flagcountry|Somalia}} |{{flagcountry|Sudan}} |{{flagcountry|Syria}}&nbsp;^b | {{flagcountry|Tunisia}} |{{flagcountry|United Arab Emirates}} |{{flagcountry|Yemen}} }} {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal; |title = 7 مبصر ملڪ |liststyle = text-align:right;white-space:nowrap; |{{flagcountry|Armenia}} |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagcountry|Chad}} |{{flagcountry|Eritrea}} |{{flagcountry|Greece}} |{{flagcountry|India}} |{{flagcountry|Venezuela}} }} | official_languages = {{unbulleted list |[[Arabic language|Arabic]]}} | leader_title1 = [[Secretary-General of the Arab League|Arab League Secretariat]] | leader_name1 = [[Ahmed Aboul Gheit]] | leader_title2 = قانون ساز | leader_name2 = عرب پارليامينٽ | leader_title3 = ڪونسل جي صدارت | leader_name3 = {{flagcountry|Lebanon}} | legislature = [[Arab Parliament]] | established_event1 = [[Alexandria Protocol]] | established_date1 = 22* March 1945 | area_label = Total area | area_km2 = 13333296 | area_sq_mi = 5148048 | area_label2 = | population_estimate = 400,652,486 | population_estimate_year = 2012 | population_density_km2 = 24.33 | population_density_sq_mi = | GDP_PPP = $9.466 trillion<ref>{{cite web |url=http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |title=Qatar, UAE, wealthiest Arab states |author=MENAFN |publisher= |date=28 December 2009 |accessdate=26 July 2010 |archive-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526150557/http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093292067 |url-status=dead }}</ref> | GDP_PPP_year = 2013 | GDP_PPP_per_capita = $11,895 | GDP_nominal = {{reference necessary|date=January 2013|text=$4.526 trillion}} | GDP_nominal_year = 2013 | GDP_nominal_per_capita = {{reference necessary|date=January 2011|text=$4,239}} | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = <!--number only--> | Gini_ref = | HDI_year = | HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> | HDI = <!--number only--> | HDI_ref = | currency = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 21 currencies |liststyle = text-align:left;white-space:nowrap; | {{small|([[ISO 4217]] in brackets)}} | {{small|(DZB)}} [[Algerian dinar]] | {{small|(BHD)}} [[Bahraini dinar]] | {{small|(KMF)}} [[Comorian franc]] | {{small|(DJF)}} [[Djiboutian franc]] | {{small|(EGP)}} [[Egyptian pound]] | {{small|(IQD)}} [[Iraqi dinar]] | {{small|(JOD)}} [[Jordanian dinar]] | {{small|(KWD)}} [[Kuwaiti dinar]] | {{small|(LBP)}} [[Lebanese pound]] | {{small|(LYD)}} [[Libyan dinar]] | {{small|(MRO)}} {{small|[[Mauritanian ouguiya]]}} | {{small|(MAD)}} [[Moroccan dirham]] | {{small|(OMR)}} [[Omani rial]] | {{small|(QAR)}} [[Qatari riyal]] | {{small|(SAR)}} [[Saudi riyal]] | {{small|(SOS)}} [[Somali shilling]] | {{small|(SDD)}} [[Sudanese pound]] | {{small|(SYP)}} [[Syrian pound]] | {{small|(TND)}} [[Tunisian dinar]] | {{small|(AED)}} [[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]] | {{small|(YER)}} [[Yemeni rial]] }} | time_zone = | utc_offset = +0 to +4 | official_website = {{URL|www.lasportal.org/}} | footnote_a = From 1979 to 1989, [[Tunis]], [[Tunisia]]. | footnote_b = Reinstated on May 7, 2023. |name=عرب ليگ<br>جامعة الدول العربية|native name=Arab League|image=Emblem of the Arab League.svg|caption=نشان|map=Arab League with Observers.svg|formation=* اسڪندريه پروٽوڪول{{!}} 22 مارچ 1945ع * مشترڪ دفاعي ۽ اقتصادي تعاون جو معاهدو{{!}}18 جون، 1950ع * ڪاسا بلانڪا پروٽوڪول{{!}}11 سيپٽمبر، 1965ع * گريٽر فري ٽريڊ علائقو{{!}} 6 اپريل، 1983ع|established=* 22 مارچ 1945ع * 18 جون، 1950ع * 11 سيپٽمبر، 1965ع * 6 اپريل، 1983ع|founders=* {{پرچم|اردن}} * {{پرچم|سعودي عرب}} * {{پرچم|شام}} * {{پرچم|عراق}} * {{پرچم|لبنان}} * {{پرچم|مصر}} * {{پرچم|يمن}}|type=جيو پوليٽيڪل تنظيم|focus=عرب اتحاد ۽ سھڪار|purpose=عرب ملڪن جي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪرڻ، سياسي، قانوني، سلامتي، معاشي ۽ ثقافتي معاملن کي حل ڪرڻ لاء|status=|headquarters=[[قاهره]]|region=عرب ملڪ|languages=[[عربي ٻولي|عربي]]|general=احمد ابوالغيث|leader_title=اسپيڪر پارليامينٽ|leader_name=علي الدقباشي|leader_title4=نائب صدر}} '''عرب ليگ'''، سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ'''، [[عرب دنيا]] جي ملڪن تي مشتمل هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم آهي. عرب ليگ 22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ قائم ڪئي وئي. ان جا شروعاتي ست ميمبر [[مصر]]، [[عراق]]، [[اردن|ٽرانس اردن]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]] ۽ [[يمن|اتر يمن]] هئا.<ref name="Charter1945">{{cite web |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp |website=The Avalon Project |publisher=Yale Law School |date=22 March 1945 |access-date=20 September 2026 }}</ref> وقت سان گڏ ٻين عرب ملڪن جي شموليت کان پوءِ تنظيم جي ميمبرن جو انگ 22 ٿي ويو. عرب ليگ جي منشور موجب تنظيم جو بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن سياسي پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، گڏيل سهڪار کي هٿي ڏيڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل معاملن ۽ مفادن تي غور ڪرڻ آهي. منشور اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، شهريت، پاسپورٽن ۽ ويزائن، عدالتي فيصلن تي عملدرآمد، جوابدارن جي حوالگي، سماجي ڀلائي ۽ صحت جي شعبن ۾ پڻ ميمبر ملڪن وچ ۾ تعاون جي وضاحت ڪري ٿو.<ref name="Charter1945"/> عرب ليگ جو مستقل مرڪزي دفتر [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ آهي. مصر جي رڪنيت معطل ٿيڻ کان پوءِ 1979ع ۾ تنظيم جو مرڪزي دفتر [[تيونس (شهر)|تيونس]] منتقل ڪيو ويو هو؛ مصر جي واپسيءَ کان پوءِ مرڪزي دفتر 1990ع ۾ ٻيهر قاهره منتقل ڪيو ويو. تنظيم جو موجوده سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[نبيل فهمي]] آهي، جنهن 1 جولاءِ 2026ع تي عهدو سنڀاليو.<ref name="Fahmy2026">{{cite news |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580 |agency=Anadolu Agency |date=1 July 2026 |access-date=20 September 2026 }}</ref> عرب ليگ ميمبر رياستن لاءِ گڏيل سياسي معاملن تي صلاح مشوري ۽ پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ جو هڪ فورم مهيا ڪري ٿي. ان سان لاڳاپيل ادارا اقتصادي، تعليمي، ثقافتي، سائنسي ۽ سماجي شعبن ۾ علائقائي تعاون کي هٿي ڏين ٿا. انهن ۾ '''[[عرب ليگ جي تعليمي، ثقافتي ۽ سائنسي تنظيم]]''' ۽ عرب اقتصادي تعاون سان لاڳاپيل ادارا شامل آهن.<ref>{{cite book |last=Vaidya |first=Ashish K. |title=Globalization: Encyclopedia of Trade, Labor, and Politics |url=https://archive.org/details/globalization00ashi |publisher=ABC-CLIO |year=2006 |page=525 |isbn=9781576078266 }}</ref> عرب ليگ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن تي بحث، گڏيل دلچسپيءَ وارن معاملن بابت ڪميٽيون قائم ڪرڻ ۽ علائقائي پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي. عرب ليگ جي [[عرب ليگ جي ڪائونسل|ڪائونسل]] ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي، ڀلي ان جي نمائندن جو انگ ڪيترو به هجي. منشور جي آرٽيڪل 7 موجب ڪائونسل جا متفقه فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند آهن، جڏهن ته اڪثريت سان منظور ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.<ref name="Charter1945"/> ڪائونسل جا عام اجلاس سال ۾ ٻه ڀيرا ٿين ٿا، جڏهن ته ضرورت پوڻ تي غيرمعمولي اجلاس پڻ گهرائي سگهجن ٿا.<ref name="Charter1945"/> 1950ع ۾ ميمبر ملڪن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو، جنهن گڏيل دفاع ۽ اقتصادي تعاون لاءِ وڌيڪ ادارياتي بنياد مهيا ڪيو. معاهدي تحت معاهدي ۾ شامل ملڪن گڏيل سلامتي ۽ دفاعي قدمن ۾ تعاون جو اصول اختيار ڪيو. مارچ 2015ع ۾ [[شرم الشيخ]] ۾ ٿيل 26هين عرب سربراهي اجلاس دوران ميمبر ملڪن هڪ '''گڏيل عرب فوجي قوت''' قائم ڪرڻ جي اصولي منظوري ڏني. تجويز موجب ان ۾ ميمبر رياستن جي شموليت رضاڪارانه هجي ها ۽ ڪنهن ميمبر ملڪ اندر مداخلت ان ملڪ جي درخواست تي ڪئي وڃي ها. ان وقت [[يمن]] ۾ جاري بحران، دهشتگردي ۽ ٻين علائقائي سلامتي خطرن کي تجويز جي اهم پسمنظر طور بيان ڪيو ويو.<ref name="JointArabForce2015">{{cite news |title=Arab League leaders agree to joint, voluntary military force |url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2015/03/29/Arab-League-leaders-agree-to-joint-voluntary-military-force/8721427635566/ |agency=United Press International |date=29 March 2015 |access-date=20 September 2026 }}</ref> ان تجويز تي فوجي سربراهن بعد ۾ تنظيم، ڪمانڊ، مالي انتظام ۽ فوج جي استعمال جي طريقيڪار بابت بحث ڪيو، پر اها رٿ مڪمل طور مستقل گڏيل فوج جي صورت ۾ عملي جامو نه پائي سگهي. اقتصادي تعاون عرب ليگ جي سرگرمين جو هڪ ٻيو اهم شعبو رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اقتصادي ادارن عرب ملڪن ۽ سندن اهم پرڏيهي واپاري ڀائيوارن وچ ۾ گڏيل عرب واپاري چيمبر قائم ڪرڻ جي تصور کي هٿي ڏني، جنهن جو مقصد ٻطرفي واپار، سيڙپڪاري ۽ اقتصادي رابطن کي وڌائڻ هو. عرب ليگ ۽ ان سان لاڳاپيل ادارن تعليم، ثقافت، ٻارن ۽ نوجوانن جي ڀلائي، راندين، عرب ثقافتي ورثي جي تحفظ، خواندگيءَ جي واڌاري ۽ ميمبر ملڪن وچ ۾ ثقافتي مٽاسٽا جي شعبن ۾ پڻ پروگرام هلايا آهن. جديد سائنسي ۽ فني اصطلاحن جي عربي صورتن جي تياري ۽ علمي مواد جي ترجمي جهڙيون سرگرميون پڻ علائقائي ثقافتي تعاون جو حصو رهيون آهن. عرب ليگ جي قيام جو فڪري پسمنظر [[عرب قومپرستي]] ۽ 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واري [[نهضت|عرب نهضت]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. ان دور ۾ [[جرجي زيدان]] سميت ڪيترن عرب دانشورن ٻولي، تاريخ ۽ گڏيل عرب ثقافتي سڃاڻپ بابت لکيو.<ref>{{cite journal |last=Philipp |first=Thomas |title=Language, History, and Arab National Consciousness in the Thought of Jurji Zaidan (1861–1914) |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1973-01_4_1/page/3 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=4 |issue=1 |pages=3–22 |year=1973 |doi=10.1017/S0020743800027240 |jstor=162222 }}</ref> عرب ليگ جي قيام کان اڳ ۽ پوءِ مختلف عرب اڳواڻن عرب ملڪن وچ ۾ موجود تعاون کان وڌيڪ گهري سياسي اتحاد جا مختلف تصور پيش ڪيا. [[عبدالعزيز ابن سعود]]، [[نوري السعيد]]، [[هاشم الاتاسي]]، [[جمال عبدالناصر]]، [[فيصل اول]]، [[انور السادات]]، [[حافظ الاسد]]، [[احمد حسن البڪر]]، [[جعفر نميري]]، [[معمر قذافي]] ۽ [[صدام حسين]] سان مختلف دورن ۾ عرب اتحاد يا ٻن يا وڌيڪ عرب رياستن جي سياسي اتحاد جا منصوبا لاڳاپيل رهيا آهن. انهن تجويزن جي نوعيت هڪجهڙي نه هئي: ڪجهه ٻن رياستن جي اتحاد بابت هيون، ڪجهه وسيع [[عرب وفاق]] يا ڪنفيڊريشن جي تصور تي ٻڌل هيون، جڏهن ته ٻين ۾ عرب ليگ کي وڌيڪ مربوط علائقائي تنظيم ۾ تبديل ڪرڻ جا تصور پيش ڪيا ويا. == تاريخ == {{Main|عرب ليگ جي تاريخ}} === قيام جو تصور ۽ شروعاتي ڪوششون === [[فائل:Prime Minister Mohammed Mahmoud Pasha and Faysal Bin Abdelaziz.jpg|thumb|اليگزينڊريا پروٽوڪول جي تياريءَ سان لاڳاپيل عرب وفدن جا نمائندا، [[اليگزينڊريا]]، سيپٽمبر 1944ع.]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران عرب ملڪن وچ ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي سهڪار لاءِ هڪ علائقائي تنظيم قائم ڪرڻ جي تصور کي وڌيڪ هٿي ملي. 29 مئي 1941ع تي برطانوي پرڏيهي وزير [[اينٿني ايڊن]] عرب ملڪن وچ ۾ وڌيڪ اتحاد ۽ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوششن لاءِ برطانوي حمايت جو اظهار ڪيو. فيبروري 1943ع ۾ هن [[برطانيا جي هائوس آف ڪامنز]] ۾ پڻ چيو ته برطانوي حڪومت عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي ۽ سياسي اتحاد جي تحريڪن کي همدرديءَ سان ڏسي ٿي. ان دوران [[مصر]] عرب رياستن وچ ۾ صلاح مشورن جو اهم مرڪز بڻيو. مصري وزيراعظم [[مصطفيٰ النحاس]] شام، لبنان، عراق، ٽرانس اردن، سعودي عرب ۽ يمن سميت عرب ملڪن جي حڪومتن سان مستقبل جي علائقائي تنظيم بابت ڳالهيون ڪيون. انهن مشورن دوران عرب اتحاد جي نوعيت بابت مختلف تجويزون سامهون آيون. هڪ رخ [[وڏو شام|وڏي شام]] يا [[زرخيز هلال]] جهڙي محدود علائقائي اتحاد جي حق ۾ هو، جڏهن ته ٻيو رخ سڀني آزاد عرب رياستن تي مشتمل وسيع تنظيم جو حامي هو. وفاقي يا ڪنفيڊريشن جهڙي مضبوط سياسي اتحاد بابت پڻ تجويزون پيش ٿيون، پر آخرڪار اهڙي بين الحڪومتي تنظيم جي تصور کي وڌيڪ قبوليت ملي، جنهن ۾ ميمبر رياستون پنهنجي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي گڏيل سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سماجي معاملن ۾ سهڪار ۽ هم آهنگي ڪن. === اليگزينڊريا پروٽوڪول === {{Main|اليگزينڊريا پروٽوڪول}} [[فائل:Arab League of states establishment - Egypt 22-3-1945.jpg|thumb|عرب ليگ جي قيام جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي باني عرب ملڪن جا جهنڊا ڏيکاريل آهن.]] 25 سيپٽمبر کان 7 آڪٽوبر 1944ع تائين [[اليگزينڊريا]] ۾ عرب ملڪن جي نمائندن تي مشتمل تياريءَ واري ڪميٽي جون گڏجاڻيون ٿيون. انهن صلاح مشورن ۾ مصر، عراق، شام، لبنان ۽ ٽرانس اردن سميت عرب ملڪن جا نمائندا شامل هئا، جڏهن ته سعودي عرب ۽ يمن سان پڻ صلاح مشورا ڪيا ويا. انهن ڳالهين جي نتيجي ۾ 7 آڪٽوبر 1944ع تي '''اليگزينڊريا پروٽوڪول''' تي صحيحون ڪيون ويون. اهو پروٽوڪول مستقبل جي عرب ليگ لاءِ بنيادي سياسي ۽ ادارياتي خاڪو بڻيو ۽ عرب رياستن جي آزادي ۽ خودمختياري برقرار رکندي سندن وچ ۾ ويجهي سهڪار جو اصول اختيار ڪيو.<ref name="AlexandriaProtocol">{{cite web |title=The Alexandria Protocol; October 7, 1944 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/alex.asp |website=The Avalon Project |publisher=Yale Law School |date=7 October 1944 |access-date=20 September 2026 }}</ref> پروٽوڪول تحت آزاد عرب رياستن تي مشتمل هڪ ليگ قائم ڪرڻ جو اصول منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ هر ميمبر رياست کي ڪائونسل ۾ برابر نمائندگي حاصل هجي. ڪائونسل کي ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني، باقاعده گڏجاڻين ذريعي سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ممڪن سياسي ذريعن سان سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ جون ذميواريون ڏيڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.<ref name="AlexandriaProtocol"/> پروٽوڪول ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ شامل هو. ميمبر رياستن کي پاڻ ۾ يا ٻين ملڪن سان اهڙا الڳ معاهدا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي ليگ جي اصولن ۽ مقصدن سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن. ساڳئي وقت اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي.<ref name="AlexandriaProtocol"/> پروٽوڪول سياسي معاملن تائين محدود نه هو؛ ان ۾ اقتصادي ۽ مالي معاملن، واپار، محصولن، ڪرنسي، زراعت، صنعت، مواصلات، ثقافت، سماجي معاملن ۽ صحت سميت مختلف شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ سهڪار وڌائڻ جو تصور پڻ شامل هو.<ref name="AlexandriaProtocol"/> پروٽوڪول ۾ [[فلسطين]] کي پڻ خاص اهميت ڏني وئي. ان ۾ فلسطين کي عرب دنيا جو اهم حصو قرار ڏيندي فلسطيني عربن جي حقن جي حمايت ڪئي وئي ۽ سندن جائز خواهشن جي حمايت ۽ حقن جي حفاظت کي عرب رياستن جي گڏيل ذميوارين سان ڳنڍيو ويو.<ref name="AlexandriaProtocol"/> پروٽوڪول ۾ [[لبنان]] جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام بابت پڻ هڪ خاص ٺهراءُ شامل ڪيو ويو. ان کان علاوه هڪ سياسي ذيلي ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، جنهن کي تجويز ڪيل ليگ جي ڪائونسل جو قانوني ۽ ادارياتي مسودو تيار ڪرڻ ۽ انهن سياسي معاملن جو جائزو وٺڻ جي ذميواري ڏني وئي، جن بابت عرب رياستون گڏيل معاهدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="AlexandriaProtocol"/> === عرب ليگ جو قيام === [[فائل:Arab Leage HQ 977.PNG|thumb|[[قاهره]] ۾ [[عرب ليگ]] جو مرڪزي دفتر.]] 22 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] ۾ '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' منظور ڪيو ويو ۽ عرب ليگ جو باضابطا قيام عمل ۾ آيو. ان جا ست باني ملڪ [[مصر]]، [[عراق]]، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، [[شام]]، [[اردن|ٽرانس اردن]] ۽ [[يمن]] هئا.<ref>{{cite web |title=Pact of the League of Arab States |url=https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?objid=080000028015a44b |website=United Nations Treaty Collection |publisher=United Nations |date=22 March 1945 |access-date=20 September 2026 }}</ref> عرب ليگ هڪ علائقائي بين الحڪومتي تنظيم طور قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنياد ميمبر رياستن جي رضاڪارانه سهڪار ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام تي رکيو ويو. منشور جي مهاڳ موجب تنظيم جو مقصد عرب رياستن وچ ۾ موجود ويجهن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ، انهن لاڳاپن کي سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي احترام جي بنياد تي مستحڪم ڪرڻ ۽ عرب ملڪن جي گڏيل مفادن لاءِ سندن ڪوششن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هو. منشور موجب عرب ليگ جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ لاڳاپا مضبوط ڪرڻ، سندن پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت ڪرڻ ۽ اقتصادي، مالي، مواصلاتي، ثقافتي، سماجي ۽ صحت جي شعبن ۾ سهڪار وڌائڻ هئا. منشور هر ميمبر ملڪ کي ليگ جي ڪائونسل ۾ هڪ ووٽ ڏنو ۽ ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جي استعمال کان پاسو ڪرڻ جو اصول پڻ مقرر ڪيو.<ref name="Charter">{{cite web |title=Charter of Arab League |url=https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/13854 |website=Refworld |publisher=League of Arab States |date=22 March 1945 |access-date=20 September 2026 }}</ref> منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ موجود حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي ان رياست جو حق تسليم ڪندي؛ ميمبر رياستون اهڙي ڪنهن به ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جون پابند آهن، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي. عرب ليگ جي بنيادي مقصدن ۽ سرگرمين ۾ هي معاملا شامل آهن: # ميمبر رياستن جي آزادي ۽ خودمختياريءَ جي حفاظت؛ # اقتصادي، مالي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ صحت جي معاملن ۾ سهڪار؛ # عرب ملڪن جي معاملن ۽ گڏيل مفادن تي غور ڪرڻ؛ # غير آزاد عرب علائقن سان لاڳاپيل معاملن تي تعاون؛ # امن ۽ سلامتي ۽ اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل معاملن ۾ بين الاقوامي ادارن سان تعاون. === اليگزينڊريا پروٽوڪول جا بنيادي اصول === عرب ليگ جي قيام جو بنيادي دستاويز '''[[اليگزينڊريا پروٽوڪول]]''' هو، جنهن مستقبل جي تنظيم لاءِ ڪيترائي بنيادي اصول مقرر ڪيا: # عرب ليگ انهن آزاد عرب رياستن تي مشتمل هوندي، جيڪي ان ۾ شامل ٿيڻ قبول ڪن؛ تنظيم جي ڪائونسل ۾ ميمبر رياستن کي برابريءَ جي بنياد تي نمائندگي حاصل هوندي. # ليگ جي ڪائونسل ميمبر رياستن وچ ۾ ٿيل معاهدن تي عمل جي نگراني ڪندي، باقاعده اجلاس منعقد ڪندي، سندن لاڳاپن کي مضبوط ڪندي ۽ سياسي منصوبن ۾ هم آهنگي ذريعي گڏيل تعاون ۽ سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جي تحفظ لاءِ ڪم ڪندي. # ڪائونسل جا فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا، جيڪي انهن کي قبول ڪن؛ جڏهن ٻن ميمبر رياستن وچ ۾ اهڙو تڪرار هجي، جنهن جي فيصلي لاءِ ٻنهي ڌرين ڪائونسل ڏانهن رجوع ڪيو هجي، ته ڪائونسل جو فيصلو انهن لاءِ پابند هوندو. # ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي حل لاءِ طاقت جو استعمال نه ڪيو ويندو ۽ ڪا ميمبر رياست اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار نه ڪندي، جيڪا ليگ يا ان جي ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي پاليسيءَ کي نقصان پهچائي. # هر ميمبر رياست کي ٻي ميمبر يا غير ميمبر رياست سان اهڙا خاص معاهدا ڪرڻ جو حق هوندو، جيڪي ليگ جي بنيادي اصولن ۽ انهن جي روح سان ٽڪراءَ ۾ نه هجن. # تنظيم ۾ شامل رياستن جي موجوده حدن اندر سندن خودمختياري ۽ آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويندو. === عرب ليگ جو منشور === [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] اهو بنيادي دستاويز بڻيو، جنهن جي بنياد تي '''عرب رياستن جي ليگ جو منشور''' تيار ڪيو ويو. منشور 19 مارچ 1945ع تي [[قاهره]] جي [[زعفران محل]] ۾ منظور ڪيو ويو. اهو هڪ مهاڳ، ويهن شقن ۽ ٽن خاص ضميمن تي مشتمل هو. پهريون ضميمو [[فلسطين]] بابت هو، جنهن تحت فلسطين جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين ليگ جي ڪائونسل کي ان جي نمائندگيءَ لاءِ هڪ نمائندو چونڊڻ جو اختيار ڏنو ويو. ٻيو ضميمو انهن عرب ملڪن سان تعاون بابت هو، جيڪي ان وقت آزاد نه هئڻ سبب ليگ جي ڪائونسل جا ميمبر نه هئا. ٽيون ضميمو مصري پرڏيهي وزارت جي سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] کي ٻن سالن لاءِ عرب ليگ جو پهريون سيڪريٽري جنرل مقرر ڪرڻ بابت هو. 22 مارچ 1945ع تي قاهره ۾ عرب ليگ جي منشور تي صحيحون ڪيون ويون ۽ ان ڏينهن کي تنظيم جي قيام جي تاريخ طور تسليم ڪيو ويو. تنظيم جو مقصد سياسي معاملن سان گڏ اقتصادي، ثقافتي، سماجي، مواصلاتي ۽ ٻين شعبن ۾ گڏيل عرب تعاون کي مضبوط ڪرڻ هو. [[فائل:Flag of Arab League in Amman, Jordan.JPG|thumb|[[عمان، اردن|عمان]] ۾ عرب ليگ جو جهنڊو.]] قيام کان پوءِ ميمبر رياستن وچ ۾ گڏيل تعاون کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف معاهدا ۽ ادارياتي بندوبست ڪيا ويا، جن ۾ واپار کي آسان ڪرڻ، اقتصادي تعاون ۽ گڏيل دفاع سان لاڳاپيل معاهدا شامل هئا. انهن ڪوششن جو مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ اقتصادي ۽ سياسي تعاون لاءِ منشور ۾ مقرر ڪيل اصولن کي عملي صورت ڏيڻ هو. عرب ليگ جي بنيادي ادارياتي اصولن ۾ ميمبر رياستن جي قانوني برابري، سندن آزادي ۽ خودمختياريءَ جو احترام، گڏيل تعاون ۽ بين الاقوامي امن ۽ سلامتيءَ سان لاڳاپيل اصولن جي پاسداري شامل آهي. === شروعاتي دور ۽ فلسطين === عرب ليگ جي شروعاتي دور ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ عرب دنيا جي سياسي مستقبل بابت اختلاف موجود هئا. [[مصر]] ۽ [[سعودي عرب]] جهڙين رياستن جون ترجيحون هاشمي حڪمرانن هيٺ [[عراق]] ۽ [[اردن]] جي علائقائي منصوبن کان مختلف هيون. ان وقت [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جو عرب دنيا جي ڪيترن حصن تي سڌو يا اڻسڌو اثر موجود هو، تنهنڪري نوآبادياتي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ عرب ملڪن جي آزادي تنظيم جي شروعاتي دور جا اهم مسئلا رهيا. 1948ع ۾ [[اسرائيل]] جي قيام ۽ [[1948ع عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ فلسطين جو مسئلو عرب ليگ جي سفارتي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ فلسطين ۽ عرب-اسرائيلي تڪرار بابت ڪيترائي عرب سربراهي اجلاس ۽ ٺهراءَ منظور ڪيا ويا. === گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار === 1950ع ۾ عرب ليگ جي ميمبر رياستن '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جو معاهدو''' اختيار ڪيو. معاهدي تحت ڪنهن ميمبر رياست خلاف هٿياربند جارحيت کي ٻين معاهدي ڪندڙ رياستن خلاف جارحيت تصور ڪرڻ ۽ گڏيل دفاع لاءِ قدم کڻڻ جو اصول قائم ڪيو ويو. ان سان گڏ مستقل فوجي ڪميشن، گڏيل دفاعي ڪائونسل ۽ اقتصادي سهڪار جا ادارا قائم ڪرڻ جو بنياد پڻ وڌو ويو.<ref>{{cite web |title=Joint Defence and Economic Co-operation Treaty Between the States of the Arab League |url=https://digitallibrary.un.org/ |website=United Nations Digital Library |publisher=United Nations |date=13 April 1950 |access-date=20 September 2026 }}</ref> === رڪنيت جي تاريخي واڌ === آزادي حاصل ڪندڙ عرب رياستن جي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ سان عرب ليگ ست باني ميمبرن کان وڌي موجوده 22 ميمبرن تائين پهتي. [[لبيا]] 1953ع، [[سوڊان]] 1956ع، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1958ع، [[ڪويت]] 1961ع ۽ [[الجزائر]] 1962ع ۾ شامل ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نار ۽ آفريڪا جون وڌيڪ رياستون شامل ٿيون، جڏهن ته [[ڪوموروس]] 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ سڀ کان نئون موجوده ميمبر آهي. رڪنيت جي تفصيلي تاريخ ۽ قانوني ضابطن لاءِ هيٺ ڏنل [[#رڪنيت|رڪنيت]] وارو حصو ڏسو. === سرد جنگ ۽ عرب قومپرستي === 1950ع واري ڏهاڪي کان [[سرد جنگ]] جي علائقائي سياست عرب ليگ تي پڻ اثرانداز ٿي. [[1958ع جو عراقي انقلاب|1958ع ۾ عراق جي بادشاهت جي خاتمي]] سان هاشمي عراق ۽ اردن جي اتحاد جو سياسي وزن گهٽجي ويو، جڏهن ته [[جمال عبدالناصر]] جي دور ۾ مصر عرب قومپرستيءَ جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مصر ۽ شام 1958ع ۾ [[گڏيل عرب جمهوريه]] قائم ڪئي، جيتوڻيڪ اهو اتحاد 1961ع ۾ ختم ٿي ويو. عرب ملڪن جي پرڏيهي پاليسين ۾ پڻ نمايان فرق رهيا. ڪجهه جمهوري حڪومتن [[سوويت يونين]] سان ويجها فوجي يا سياسي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن ته سعودي عرب، اردن ۽ نار جون بادشاهتون اولهه جي ملڪن سان نسبتاً ويجها لاڳاپا رکنديون رهيون. اهي اختلاف عرب ليگ جي گڏيل پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاحيت تي وقت بوقت اثرانداز ٿيندا رهيا. === عرب-آفريقي سهڪار === نومبر 1973ع ۾ [[الجزائر]] ۾ ٿيل ڇهين عرب سربراهي اجلاس ۾ عرب ۽ آفريقي ملڪن وچ ۾ سياسي ۽ اقتصادي سهڪار وڌائڻ تي زور ڏنو ويو. ان اجلاس جي هڪ اهم نتيجي طور '''[[عرب بئنڪ فار اڪنامڪ ڊيولپمينٽ اِن آفريڪا]]''' قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. بئنڪ 1974ع ۾ قائم ٿي ۽ مارچ 1975ع ۾ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://www.badea.org/who-we-are/ |website=Arab Bank for Economic Development in Africa |publisher=BADEA |access-date=20 September 2026 }}</ref> ان دور ۾ عرب ليگ جي ميمبر ملڪن آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن، [[اپارٿائيڊ]] جي مخالفت ۽ عرب-آفريقي اقتصادي تعاون کي پنهنجي گڏيل سفارتڪاريءَ جو اهم حصو بڻايو. 1977ع ۾ قاهره ۾ عرب ليگ ۽ [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي سربراهن جي پهرين گڏيل ڪانفرنس پڻ منعقد ٿي. === لبنان جي گهرو ويڙهه === [[لبنان جي گهرو ويڙهه]] دوران عرب ليگ 1976ع ۾ '''[[عرب روڪٿام فورس]]''' قائم ڪئي. ان جو مقصد لبنان ۾ جنگبندي برقرار رکڻ ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ تشدد محدود ڪرڻ هو. 1977ع جي شروعات تائين فورس ۾ لڳ ڀڳ 30,000 فوجي شامل هئا، جن مان وڏي اڪثريت شامي فوجين تي مشتمل هئي.<ref>{{cite book |title=Lebanon: A Country Study |publisher=Library of Congress |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/le/lebanoncountryst00coll/lebanoncountryst00coll.pdf |access-date=20 September 2026 }}</ref> === مصر جي معطلي === [[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|1978ع ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا|ڪيمپ ڊيوڊ ڳالهين]] دوران اسرائيلي وزيراعظم [[ميناخم بيگن]]، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ مصري صدر [[انور السادات]].]] 17 سيپٽمبر 1978ع تي مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ [[ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا]] ٿيا ۽ مارچ 1979ع ۾ ٻنهي ملڪن امن معاهدي تي صحيحون ڪيون. ان کان پوءِ عرب ملڪن مصر خلاف سياسي ۽ سفارتي قدم کنيا، مصر جي عرب ليگ ۾ شرڪت معطل ڪئي وئي ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر [[قاهره]] کان [[تيونس]] منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Foreign Relations of the United States, 1977–1980 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p3/d101 |website=Office of the Historian |publisher=United States Department of State |access-date=20 September 2026 }}</ref> مصر 1989ع ۾ ٻيهر عرب ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ تنظيم جو هيڊڪوارٽر بعد ۾ قاهره واپس منتقل ڪيو ويو. === نار جو بحران === [[فائل:Iraqi Governorates (1990-1991).svg|thumb|1990ع–1991ع دوران عراق ۽ قبضي هيٺ آيل [[ڪويت]] ڏيکاريندڙ نقشو.]] 2 آگسٽ 1990ع تي [[عراق]] جي فوج [[ڪويت تي عراقي حملو|ڪويت تي حملو]] ڪري ان تي قبضو ڪيو. ٻنهي ملڪن جي عرب ليگ جا ميمبر هئڻ سبب بحران تنظيم لاءِ هڪ سنگين اندروني آزمائش بڻجي ويو. ميمبر رياستن ۾ عراق خلاف فوجي ڪارروائي ۽ علائقي ۾ غير عرب فوجن جي موجودگيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. بحران مان ظاهر ٿيو ته ميمبر رياستن جي قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جا مفاد ڪڏهن ڪڏهن تنظيم جي گڏيل پاليسيءَ کان مختلف ٿي سگهن ٿا. === عرب امن شروعات === [[فائل:Secretary Kerry Hosts Arab Peace Initiative Meeting In Paris (10406997623).jpg|thumb|2013ع ۾ پيرس ۾ [[عرب امن شروعات]] بابت اجلاس؛ وچ ۾ [[عرب ليگ]] جو سيڪريٽري جنرل [[نبيل العربي]] ۽ آمريڪي پرڏيهي وزير [[جان ڪيري]].]] 28 مارچ 2002ع تي [[بيروت]] ۾ عرب ليگ جي چوڏهين سربراهي اجلاس '''[[عرب امن شروعات]]''' منظور ڪئي. اها تجويز سعودي ولي عهد [[عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود]] پيش ڪئي هئي. منصوبي ۾ 1967ع کان قبضو ڪيل عرب علائقن مان اسرائيلي واپسي، [[اوڀر يروشلم]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائيندڙ آزاد فلسطيني رياست جي قيام ۽ فلسطيني پناهگيرن جي مسئلي جي متفقه حل جي بدلي ۾ عرب رياستن ۽ اسرائيل وچ ۾ معمول جا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Arab Peace Initiative |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207030/ |website=United Nations Information System on the Question of Palestine |publisher=United Nations |date=28 March 2002 |access-date=20 September 2026 }}</ref> [[رياض]] ۾ 28 ۽ 29 مارچ 2007ع تي ٿيل عرب سربراهي اجلاس ان شروعات جي ٻيهر توثيق ڪئي.<ref>{{cite web |title=Arab peace initiative reaffirmed, Riyadh Arab Summit |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188425/ |website=United Nations Information System on the Question of Palestine |publisher=United Nations |date=23 April 2007 |access-date=20 September 2026 }}</ref> === عرب احتجاجي لهر ۽ شام === 2011ع جي [[عرب بهار|عرب احتجاجي لهر]] ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحرانن عرب ليگ آڏو نوان مسئلا آندا. [[لبيا جي گهرو ويڙهه]]، [[يمن]] جي بحران ۽ خاص طور [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت ميمبر رياستن جون پاليسيون هڪجهڙيون نه رهيون. نومبر 2011ع ۾ عرب ليگ شام جي شرڪت معطل ڪرڻ ۽ شامي حڪومت خلاف سياسي ۽ اقتصادي قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته تنظيم موجب شامي حڪومت عرب ليگ جي تشدد روڪڻ واري منصوبي تي عمل نه ڪيو هو.<ref>{{cite news |title=Arab League suspends Syria, demands end to killing |url=https://www.stabroeknews.com/2011/11/13/news/world/arab-league-suspends-syria-demands-end-to-killing-2/ |agency=Reuters |date=13 November 2011 |access-date=20 September 2026 }}</ref> 2013ع جي [[دوحا]] سربراهي اجلاس ۾ شامي مخالف ڌر جي نمائندن کي شام جي سيٽ تي ويهڻ جي اجازت ڏني وئي. 7 مئي 2023ع تي قاهره ۾ عرب پرڏيهي وزيرن شام کي ٻيهر عرب ليگ جي گڏجاڻين ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان 2011ع کان جاري معطلي ختم ٿي وئي.<ref>{{cite news |last1=Lewis |first1=Aidan |last2=El Safty |first2=Sarah |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/arab-league-set-readmit-syria-relations-with-assad-normalise-2023-05-07/ |agency=Reuters |date=7 May 2023 |access-date=20 September 2026 }}</ref> === غزه جنگ ۽ گڏيل عرب-اسلامي سربراهي اجلاس === [[فائل:Recep Tayyip Erdoğan and Joko Widodo in Riyadh 11 Nov 2023.jpg|thumb|[[رياض]] ۾ 11 نومبر 2023ع تي ٿيل غيرمعمولي عرب–اسلامي سربراهي اجلاس دوران [[رجب طيب اردوان]] ۽ [[جوڪو ويدودو]].]] [[2023ع اسرائيل-حماس جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ فلسطين ٻيهر عرب ليگ جي سرگرمين جو مرڪزي موضوع بڻجي ويو. 11 نومبر 2023ع تي [[رياض]] ۾ عرب ليگ ۽ [[اسلامي تعاون تنظيم]] جا الڳ رٿيل سربراهي اجلاس گڏ ڪري '''گڏيل عرب-اسلامي غيرمعمولي سربراهي اجلاس''' منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Resolution of the Joint Arab Islamic Extraordinary Summit on Israeli Aggression against the Palestinian People |url=https://www.oic-oci.org/en/conferences/625 |website=Organisation of Islamic Cooperation |date=11 November 2023 |access-date=20 September 2026 }}</ref> اجلاس غزه ۽ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي صورتحال بابت گڏيل ٺهراءُ منظور ڪيو، جنهن ۾ جنگ بندي، انساني امداد جي پهچ ۽ فلسطيني مسئلي جي سياسي حل بابت مطالبا شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Letter dated 16 November 2023 from the Permanent Representatives of Libya, Mauritania and Saudi Arabia to the United Nations |url=https://digitallibrary.un.org/record/4030938 |website=United Nations Digital Library |publisher=United Nations |date=16 November 2023 |id=S/2023/885 |access-date=20 September 2026 }}</ref> === 2024ع جا فيصلا === فيبروري 2024ع ۾ عرب ليگ جي ڪائونسل فلسطين بابت پنهنجي گڏجاڻين جي سلسلي ۾ 60 اسرائيلي تنظيمن ۽ آبادڪار گروهن جي هڪ فهرست منظور ڪئي ۽ ميمبر رياستن کي انهن کي پنهنجي قومي دهشتگرد فهرستن ۾ شامل ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. عرب ليگ انهن گروهن تي [[الاقصيٰ مسجد]] سان لاڳاپيل پرتشدد ڪاررواين، آبادڪاريءَ جي سرگرمين يا فلسطينين خلاف تشدد ۾ ملوث هجڻ جا الزام هنيا. ساڳئي سلسلي ۾ 22 اسرائيلي شخصيتن بابت هڪ فهرست پڻ منظور ڪئي وئي، جن تي عرب ليگ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال انگيزي ڪرڻ جا الزام هنيا.<ref name="WAFA2024">{{cite web |title=Interim Arab Committee demands cessation of all types of commercial dealings, investments with Israel |url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/141415 |website=WAFA |date=15 February 2024 |access-date=20 September 2026 }}</ref> عرب ليگ جي ڪائونسل اسرائيلي آبادين ۾ ڪاروبار ڪندڙ 97 ڪمپنين ۽ ادارن سان واپاري لاڳاپن جي بائيڪاٽ لاءِ پڻ قدم کڻڻ جي گهر ڪئي. اها فهرست [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] جي اسرائيلي آبادين سان لاڳاپيل ڪاروباري ادارن جي ڊيٽابيس سان ڳنڍيل هئي.<ref name="WAFA2024"/> == نالو == [[عرب ليگ]] جو سرڪاري نالو '''عرب رياستن جي ليگ''' آهي. تنظيم جي تياريءَ دوران ان جي نالي بابت مختلف تجويزون پيش ٿيون. [[شام]] جي وفد '''عرب اتحاد''' ۽ [[عراق]] جي وفد '''عرب يونين''' جهڙا نالا تجويز ڪيا، جڏهن ته [[مصر]] جي وفد '''عرب ليگ''' جو نالو پيش ڪيو. آخرڪار '''عرب رياستن جي ليگ''' جو نالو اختيار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Arab League Establishment Phase, Decades of Joint Action |url=https://qna.org.qa/en/news/special-news-details?date=15%2F05%2F2024&id=0030-arab-league-establishment-phase%2C-decades-of-joint-action |publisher=Qatar News Agency |date=15 May 2024 |access-date=20 September 2026 }}</ref> [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ ئي تجويز ڪيل تنظيم جي جوڙجڪ ۽ مقصدن جو خاڪو ڏنو ويو هو، جڏهن ته 22 مارچ 1945ع تي منظور ڪيل منشور تنظيم جي نالي، جوڙجڪ ۽ قانوني حيثيت کي باضابطا بنياد فراهم ڪيو.<ref name="AlexandriaProtocol"/><ref name="Charter"/> == جاگرافي == [[فائل:Map of the Arab League States (1953).jpg|thumb|تقريباً 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جو نقشو.]] [[فائل:Arab League with Observers.svg|thumb|عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۽ مبصرن جو نقشو.]] [[عرب ليگ]] جي ميمبر رياستن جي گڏيل ايراضي لڳ ڀڳ 14 ملين چورس ڪلوميٽر آهي. اهي رياستون ٻن کنڊن ۾ پکڙيل آهن: [[ايشيا]] ۾ خاص طور [[اولهه ايشيا]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ [[اتر آفريڪا]] ۽ [[آفريڪا جو سڱ|اتر اوڀر آفريڪا]]. عرب ليگ جو جاگرافيائي علائقو اولهه ۾ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] کان اوڀر ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[عمان جي نار]] تائين پکڙيل آهي. عرب دنيا جي جاگرافيءَ جو وڏو حصو خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقن تي مشتمل آهي. [[صحارا]] دنيا جي سڀ کان وڏن گرم ريگستانن مان هڪ آهي ۽ اتر آفريڪا جي وسيع حصي تي پکڙيل آهي. [[عرب اپٻيٽ]] ۾ پڻ وسيع ريگستاني علائقا موجود آهن. ريگستاني علائقن جي باوجود عرب ليگ جي ميمبر ملڪن ۾ ڪيترائي انتهائي زرخيز علائقا پڻ آهن. انهن ۾ [[نيل درياهه]] جي وادي ۽ ڊيلٽا، اتر اولهه آفريڪا جا [[اٽلس جبل]] ۽ [[زرخيز هلال]] شامل آهن. زرخيز هلال تاريخي طور [[عراق]]، [[شام]]، [[اردن]]، [[لبنان]] ۽ [[فلسطين]] جي حصن تائين پکڙيل علائقو آهي. عرب ليگ جي جاگرافيائي حدن اندر جبل، سامونڊي ميدان، نديون، ٻيلا ۽ زرعي واديون پڻ موجود آهن. [[نيل درياهه]]، جيڪو آفريڪا جي اتر اوڀر حصي مان وهي ٿو، [[سوڊان]] ۽ [[مصر]] جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي ترقيءَ ۾ مرڪزي اهميت رکي ٿو. عرب اپٻيٽ جي ڏاکڻين حصن ۽ آفريڪا جي ڪجهه عرب ملڪن ۾ نسبتاً وڌيڪ برسات وارا جابلو ۽ ٻيلائي علائقا پڻ ملن ٿا. هن وسيع خطي ۾ قديم زماني کان ڪيترين اهم تهذيبن ۽ رياستن جنم ورتو. عرب اپٻيٽ ۾ [[سبا جي بادشاهت|سبا]]، [[معين جي بادشاهت|معين]]، [[حضرموت جي بادشاهت|حضرموت]]، [[اوسان جي بادشاهت|اوسان]]، [[حمير جي بادشاهت|حمير]] ۽ [[ڪنده جي بادشاهت|ڪنده]] جهڙيون قديم رياستون قائم رهيون. عرب ليگ جي هاڻوڪي جاگرافيائي حدن ۾ يا انهن سان لاڳاپيل علائقن ۾ [[قديم مصر]]، [[آشور]]، [[بابل]]، [[فينيقي تهذيب|فينيقي]]، [[قرطاجي سلطنت|قرطاجي]]، [[ڪوش جي بادشاهت|ڪوشي]] ۽ [[نبطي بادشاهت|نبطي]] تهذيبن پڻ اهم تاريخي ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته بعد ۾ خطي جا ڪيترائي حصا [[رومي سلطنت]] جي حڪمرانيءَ هيٺ پڻ رهيا. == رڪنيت == [[فائل:Arab League members colored by joining date.svg|thumb|عرب ليگ ۾ ميمبر رياستن جي شامل ٿيڻ جا ڏهاڪا؛ [[ڪوموروس]] (دائري ۾ ڏيکاريل) 1993ع ۾ شامل ٿيو. {{legend|#f4eed7|1940ع وارو ڏهاڪو}} {{legend|#decd87|1950ع وارو ڏهاڪو}} {{legend|#c8ab37|1960ع وارو ڏهاڪو}} {{legend|#786721|1970ع وارو ڏهاڪو}}]] عرب ليگ جي منشور جي شق 1 موجب هر آزاد عرب رياست کي تنظيم ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل آهي. رڪنيت جي خواهشمند رياست پنهنجي درخواست مستقل جنرل سيڪريٽريٽ وٽ جمع ڪرائيندي آهي، جيڪا ڪائونسل جي ايندڙ اجلاس ۾ غور لاءِ پيش ڪئي ويندي آهي.<ref name="Charter"/> عرب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. منشور جي شق 7 موجب اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.<ref name="Charter"/> === ميمبر رياستن جي توسيع === عرب ليگ ست باني ميمبرن سان قائم ٿي ۽ بعد ۾ عرب دنيا جي ٻين آزاد رياستن جي شموليت سان ان جي رڪنيت 22 تائين پهتي. [[File:Arab League History.svg|thumb|right]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |- style="background:#006C35; color:white;" ! ملڪ ! شامل ٿيڻ جي تاريخ ! حيثيت |- style="background:#f2fff6;" | [[مصر]] | 22 مارچ 1945ع | باني ميمبر |- | [[عراق]] | 22 مارچ 1945ع | باني ميمبر |- style="background:#f2fff6;" | [[اردن|ٽرانس اردن]] | 22 مارچ 1945ع | باني ميمبر |- | [[لبنان]] | 22 مارچ 1945ع | باني ميمبر |- style="background:#f2fff6;" | [[سعودي عرب]] | 22 مارچ 1945ع | باني ميمبر |- | [[شام]] | 22 مارچ 1945ع | باني ميمبر |- style="background:#f2fff6;" | [[يمن]] | 1945ع | باني ميمبر |- | [[لبيا]] | 28 مارچ 1953ع | بعد ۾ شامل |- style="background:#f2fff6;" | [[سوڊان]] | 19 جنوري 1956ع | بعد ۾ شامل |- | [[مراڪش]] | 1 آڪٽوبر 1958ع | بعد ۾ شامل |- style="background:#f2fff6;" | [[تيونس]] | 1958ع | بعد ۾ شامل |- | [[ڪويت]] | 20 جولاءِ 1961ع | بعد ۾ شامل |- style="background:#f2fff6;" | [[الجزائر]] | 16 آگسٽ 1962ع | بعد ۾ شامل |- | [[بحرين]] | 11 سيپٽمبر 1971ع | بعد ۾ شامل |- style="background:#f2fff6;" | [[قطر]] | 11 سيپٽمبر 1971ع | بعد ۾ شامل |- | [[عمان]] | 29 سيپٽمبر 1971ع | بعد ۾ شامل |- style="background:#f2fff6;" | [[گڏيل عرب امارتون]] | 6 ڊسمبر 1971ع | بعد ۾ شامل |- | [[موريتانيا]] | 26 نومبر 1973ع | بعد ۾ شامل |- style="background:#f2fff6;" | [[صوماليا]] | 14 فيبروري 1974ع | بعد ۾ شامل |- | [[فلسطين]] | 9 سيپٽمبر 1976ع | بعد ۾ شامل |- style="background:#f2fff6;" | [[جبوتي]] | 4 سيپٽمبر 1977ع | بعد ۾ شامل |- | [[ڪوموروس]] | 20 نومبر 1993ع | بعد ۾ شامل |} === عرب سڃاڻپ ۽ رڪنيت === منشور ۾ رڪنيت لاءِ '''آزاد عرب رياست''' جو اصطلاح استعمال ٿيل آهي، پر تنظيم جي موجوده ميمبرن ۾ نمايان لساني ۽ ثقافتي تنوع موجود آهي.<ref name="Charter"/> [[صوماليا]] ۾ صومالي سان گڏ عربي کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته [[جبوتي]] ۾ عربي ۽ فرانسيسي سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي ملڪن جا [[عرب اپٻيٽ]]، [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[عدن جي نار]] جي ٻنهي ڪنارن جي سماجن سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. [[ڪوموروس]] پڻ جاگرافيائي طور عرب دنيا جي مرڪزي علائقن کان پري آهي، پر عربي ان جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. === ڪويت جي رڪنيت جو تڪرار === [[ڪويت]] 19 جون 1961ع تي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد عراقي وزيراعظم [[عبدالڪريم قاسم]] جي حڪومت ڪويت تي عراقي دعويٰ پيش ڪئي. 20 جولاءِ 1961ع تي عرب ليگ ڪائونسل ڪويت کي تنظيم جي ميمبر طور قبول ڪيو. عراق ان فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ عراقي نمائندي اجلاس مان واڪ آئوٽ ڪيو. ڪائونسل ڪويت جي آزاديءَ جي تحفظ جي حمايت پڻ ڪئي.<ref>{{cite web |title=Memorandum From the Director of the Office of Near Eastern Affairs to the Assistant Secretary of State |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v17/d89 |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State |date=24 July 1961 |access-date=20 September 2026 }}</ref> بحران دوران عرب ليگ ڪويت ۾ هڪ عرب فوجي فورس مقرر ڪرڻ جو انتظام ڪيو، جنهن برطانوي فوجن جي جاءِ ورتي.<ref>{{cite journal |title=Arab League |journal=International Organization |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/arab-league/D44FE2317D50C6DA5464DE7F9BBD4EB1 |access-date=20 September 2026 }}</ref> === فلسطين جي نمائندگي === فلسطين جي نمائندگيءَ جو سوال عرب ليگ جي قيام کان اڳ ئي [[اليگزينڊريا پروٽوڪول]] ۾ شامل هو. 1945ع جي منشور ۾ فلسطين بابت الڳ ضميمو شامل ڪيو ويو ۽ ڪائونسل کي فلسطيني عربن جي نمائندگيءَ لاءِ نمائندو مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ويو.<ref name="AlexandriaProtocol"/><ref name="Charter"/> بعد ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کي فلسطين جي نمائندگي حاصل ٿي ۽ 1976ع ۾ فلسطين کي مڪمل ميمبر جي حيثيت ڏني وئي. فلسطين هن وقت عرب ليگ جي 22 ميمبرن مان هڪ طور نمائندگي ڪري ٿو. === معطلي، عليحدگي ۽ اخراج === عرب ليگ جي تاريخ ۾ ميمبر رياستن جي شرڪت عارضي طور معطل پڻ ڪئي وئي آهي. مصر جي شرڪت 1979ع کان 1989ع تائين ۽ شام جي شرڪت 2011ع کان 2023ع تائين معطل رهي. انهن واقعن جي تفصيل لاءِ [[#مصر جي معطلي|مصر جي معطلي]] ۽ [[#عرب احتجاجي لهر ۽ شام|شام بابت تاريخي حصو]] ڏسو. منشور جي شق 18 موجب ڪا ميمبر رياست ڪائونسل کي هڪ سال اڳ اطلاع ڏئي تنظيم مان رضاڪارانه طور نڪري سگهي ٿي. ساڳي شق موجب منشور مان پيدا ٿيندڙ ذميواريون پوريون نه ڪندڙ رياست کي، لاڳاپيل رياست کان سواءِ ٻين ميمبرن جي اتفاق راءِ سان، ليگ کان الڳ ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Charter"/> ان ڪري تنظيم جي قانوني ڍانچي ۾ '''رڪنيت'''، '''رضاڪارانه عليحدگي''' ۽ '''اخراج''' لاءِ الڳ بندوبست موجود آهن، جڏهن ته سياسي عمل ۾ عارضي معطلي پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي. == عرب ليگ جو انتظامي ڍانچو == [[عرب ليگ]] جي منشور ۾ عرب رياستن وچ ۾ گڏيل سهڪار ۽ عرب دنيا جي گڏيل مفادن جي تصور سان گڏ هر ميمبر رياست جي انفرادي [[خودمختياري]] ۽ آزاديءَ جي احترام کي بنيادي اصول طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref name="CharterLAS">{{cite web |title=Pact of the League of Arab States, March 22, 1945 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp |website=The Avalon Project |publisher=Yale Law School |date=22 March 1945 |access-date=20 September 2026 }}</ref> ليگ جي ڪائونسل ۽ ان جي ڪميٽين جا اندروني ضابطا آڪٽوبر 1951ع ۾ منظور ڪيا ويا،<ref name="CouncilRegs">{{cite web |title=Internal Regulations of the Council of the League of Arab States |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html |website=Model League of Arab States |publisher=Winthrop University |date=6 April 1998 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162247/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CouncilRegs.html |archive-date=14 September 2008 |url-status=dead |access-date=20 September 2026 }}</ref><ref name="CommitteeRegs">{{cite web |title=Internal Regulations of the Committees of the League of Arab States |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html |website=Model League of Arab States |publisher=Winthrop University |date=6 April 1998 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162241/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/CmteeRegs.html |archive-date=14 September 2008 |url-status=dead |access-date=20 September 2026 }}</ref> جڏهن ته جنرل سيڪريٽريٽ جا اندروني ضابطا مئي 1953ع ۾ منظور ٿيا.<ref name="SecretariatRegs">{{cite web |title=Internal Regulations of the Secretariat-General of the League |url=https://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html |website=Model League of Arab States |publisher=Winthrop University |date=6 April 1998 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914162252/http://faculty.winthrop.edu/haynese/mlas/SecGenRegs.html |archive-date=14 September 2008 |url-status=dead |access-date=20 September 2026 }}</ref> عرب ليگ جو ادارياتي نظام هڪ طرف گڏيل عرب ادارن ۽ ٻئي طرف ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي اصول تي ٻڌل آهي. منشور موجب ليگ جي ڪائونسل ۾ هر ميمبر رياست کي هڪ ووٽ حاصل آهي. اتفاق راءِ سان ڪيل فيصلا سڀني ميمبر رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جڏهن ته اڪثريت سان ڪيل فيصلا صرف انهن رياستن لاءِ پابند هوندا آهن، جيڪي انهن کي قبول ڪن ٿيون.<ref name="CharterLAS"/> ميمبر رياستن جي خودمختياريءَ جي تحفظ کي منشور ۾ خاص اهميت ڏني وئي آهي. منشور جي شق 8 موجب هر ميمبر رياست ٻين ميمبر رياستن ۾ قائم حڪومتي نظام جو احترام ڪندي ۽ ان کي انهن رياستن جو حق تسليم ڪندي؛ ساڳئي وقت اها اهڙي ڪنهن ڪارروائي کان پاسو ڪرڻ جي پابند آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن ٻي ميمبر رياست جي حڪومتي نظام کي تبديل ڪرڻ هجي.<ref name="CharterLAS"/> عملي طور عرب ليگ جي ادارياتي ترقيءَ ۾ گڏيل فيصلا سازي ۽ ميمبر رياستن جي قومي خودمختياريءَ وچ ۾ توازن هڪ اهم خصوصيت رهي آهي. ميمبر ملڪن جي سياسي نظامن، اقتصادي حالتن، علائقائي مفادن ۽ پرڏيهي پاليسين ۾ فرق سبب وڌيڪ گهري سياسي يڪجهتيءَ بابت سندن موقف پڻ وقت بوقت مختلف رهيا آهن. === مستقل ڪميٽيون === عرب ليگ جي منشور جي شق 4 موجب ميمبر رياستن وچ ۾ مختلف شعبن ۾ سهڪار کي اڳتي وڌائڻ لاءِ خصوصي ڪميٽيون قائم ڪري سگهجن ٿيون. انهن ڪميٽين جو ڪم پنهنجي لاڳاپيل شعبن ۾ سهڪار لاءِ منصوبن، تجويزن ۽ معاهدن جا مسودا تيار ڪري انهن کي ليگ جي ڪائونسل آڏو غور لاءِ پيش ڪرڻ آهي.<ref name="CharterLAS"/> روايتي طور عرب ليگ جي مستقل ۽ خصوصي ڪميٽين جي ڪم ۾ هي شعبا شامل رهيا آهن: # سياسي معاملن بابت ڪميٽي؛ # اقتصادي ۽ مالي معاملن بابت ڪميٽي؛ # مواصلات ۽ آمدرفت بابت ڪميٽي؛ # [[عرب ليگ جي ثقافتي ڪميٽي|ثقافتي ڪميٽي]]؛ # قانوني ڪميٽي؛ # سماجي معاملن بابت ڪميٽي؛ # صحت بابت ڪميٽي؛ # عرب اطلاعات بابت ڪميٽي؛ # انساني حقن بابت ڪميٽي. ڪميٽين ۾ عام طور هر لاڳاپيل ميمبر رياست جي نمائندگي هڪ نمائندي ذريعي ڪئي ويندي آهي ۽ هر رياست کي هڪ ووٽ حاصل هوندو آهي. ڪميٽيون فني ۽ تخصصي معاملن تي غور ڪرڻ لاءِ ذيلي ڪميٽيون قائم ڪري سگهن ٿيون ۽ ضرورت پوڻ تي ميمبر رياستن جي ماهرن کان پڻ مدد وٺي سگهن ٿيون.<ref name="CommitteeRegs"/> انهن ڪميٽين جو بنيادي ڪردار تياري ۽ مشاورت وارو آهي. انهن پاران تيار ڪيل منصوبن ۽ تجويزن تي آخري ادارياتي غور ليگ جي ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا ضرورت موجب انهن ۾ ترميم ڪري، انهن کي منظور ڪري يا وڌيڪ غور لاءِ واپس موڪلي سگهي ٿي.<ref name="CouncilRegs"/> قانوني معاملن سان لاڳاپيل ڪميٽين جي ڪم ۾ مختلف دورن دوران [[شهريت]]، پاسپورٽن ۽ ويزائن، عدالتي فيصلن جي عملدرآمد، قانوني سهڪار ۽ جوابدارن جي حوالگي جهڙا معاملا شامل رهيا آهن. === سياسي ڪميٽي === عرب ليگ جي سياسي ڪميٽي 30 نومبر 1946ع تي قائم ڪئي وئي. ان وقت [[فلسطين]] جي صورتحال ۽ عرب رياستن وچ ۾ پرڏيهي پاليسيءَ بابت مشاورت ۽ هم آهنگيءَ جي وڌندڙ ضرورت ان جي قيام جي اهم پسمنظرن مان هئي. شروعات ۾ ڪميٽيءَ جي نمائندگي پرڏيهي وزيرن جي سطح تي مقرر ڪئي وئي. 1951ع ۾ ان جي ڪم ۽ نمائندگيءَ جي دائري کي وڌايو ويو، جنهن سان ضرورت موجب حڪومتن جا سربراهه يا عرب ليگ وٽ ميمبر رياستن جي وفدن جا سربراهه پڻ ان جي ڪم ۾ حصو وٺي سگهيا. سياسي ڪميٽي عرب ملڪن جي گڏيل سياسي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ اهم فورم طور ڪم ڪندي رهي. ان جي تاريخي سرگرمين ۾ '''گڏيل دفاع ۽ اقتصادي سهڪار جي معاهدي''' جي تياريءَ سان لاڳاپيل ڪم، عرب سربراهي اجلاسن جي ايجنڊائن جي تياري، سربراهي اجلاسن کي رپورٽون پيش ڪرڻ ۽ مختلف بين الاقوامي معاملن بابت ميمبر رياستن جي موقفن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ شامل رهيا آهن. === جنرل سيڪريٽريٽ === عرب ليگ جو [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] تنظيم جو مستقل انتظامي ادارو آهي. ان جي سربراهي [[عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل|سيڪريٽري جنرل]] ڪندو آهي. سيڪريٽريٽ ڪائونسل ۽ ٻين ادارن جي فيصلن سان لاڳاپيل انتظامي ڪم، گڏجاڻين جي تياري، دستاويزن ۽ رپورٽن جي ترتيب ۽ تنظيم جي روزاني ادارياتي معاملن کي سنڀاليندو آهي.<ref name="SecretariatRegs"/> منشور جي شق 12 موجب ليگ جي ڪائونسل سيڪريٽري جنرل کي مقرر ڪندي آهي، جڏهن ته سيڪريٽري جنرل کي پنهنجي اختيار هيٺ معاون سيڪريٽرين ۽ ٻين عملي جي مقرريءَ جا اختيار حاصل آهن.<ref name="CharterLAS"/> جنرل سيڪريٽريٽ جو مرڪزي دفتر [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ واقع آهي. == عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل == [[عرب ليگ]] جي قيام کان وٺي تنظيم جي [[عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ|جنرل سيڪريٽريٽ]] جي سربراهي سيڪريٽري جنرل ڪندو آهي. تنظيم جو پهريون سيڪريٽري جنرل مصري سفارتڪار [[عبدالرحمن عزام]] هو، جنهن 22 مارچ 1945ع تي عرب ليگ جي قيام سان عهدو سنڀاليو. سيڪريٽري جنرل جي عهدي تي مصر جو نمايان غلبو رهيو آهي؛ [[شاذلي قليبي]] واحد تيونسي ۽ واحد غير مصري شخص هو، جنهن 1979ع کان 1990ع تائين اهو عهدو سنڀاليو. 1 جولاءِ 2026ع تي اڳوڻي مصري پرڏيهي وزير [[نبيل فهمي]]، [[احمد ابو الغيط]] جي جاءِ تي عرب ليگ جو نائون سيڪريٽري جنرل بڻيو. سندس مقرري پنجن سالن جي مدي لاءِ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=السيد نبيل فهمي يتسلّم مهامه أميناً عاماً لجامعة الدول العربية |url=https://www.ligadeestadosarabes.es/ar/news/mr_nabil_fahmy_assumes_his_duties_as_secretary-general_of_the_league_of_arab_states |website=بعثة جامعة الدول العربية - مدريد |date=1 July 2026 |access-date=20 September 2026 |language=ar }}</ref><ref>{{cite news |title=Arab League confirms Egyptian diplomat Nabil Fahmy as secretary general |url=https://www.arabnews.com/node/2648183/middle-east |work=Arab News |agency=AFP |date=22 June 2026 |access-date=20 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; vertical-align:middle; border-collapse:collapse;" |+ '''عرب ليگ جا سيڪريٽري جنرل''' |- style="background:#006C35; color:white;" ! شمار ! تصوير ! سيڪريٽري جنرل ! ڄمڻ–وفات ! عهدو سنڀاليو ! عهدو ڇڏيو ! قوميت |- style="background:#F2FFF6;" | 1 | — | '''[[عبدالرحمن عزام]]''' | 1893ع–1976ع | 22 مارچ 1945ع | سيپٽمبر 1952ع | {{Flagu|مصر}} |- | 2 | — | '''[[عبدالخالق حسونه]]''' | 1898ع–1992ع | سيپٽمبر 1952ع | 1 جون 1972ع | {{Flagu|مصر}} |- style="background:#F2FFF6;" | 3 | [[File:Mahmoed Riad (1969).jpg|80px]] | '''[[محمود رياض]]''' | 1917ع–1992ع | 1 جون 1972ع | مارچ 1979ع | {{Flagu|مصر}} |- style="background:#FFF8E7;" | 4 | [[File:Chadli klibi.JPG|80px]] | '''[[شاذلي قليبي]]''' | 1925ع–2020ع | مارچ 1979ع | سيپٽمبر 1990ع | {{Flagu|تيونس}} |- style="background:#F2FFF6;" | 5 | [[File:Ahmed Asmat Abdel-Meguid.jpg|80px]] | '''[[احمد عصمت عبدالمجيد]]''' | 1923ع–2013ع | 15 مئي 1991ع | 15 مئي 2001ع | {{Flagu|مصر}} |- | 6 | [[File:Amr Moussa at the 37th G8 Summit in Deauville 054.jpg|80px]] | '''[[عمرو موسى]]''' | 1936ع– | 15 مئي 2001ع | 1 جولاءِ 2011ع | {{Flagu|مصر}} |- style="background:#F2FFF6;" | 7 | [[File:Nabil el-Araby 2005.jpg|80px]] | '''[[نبيل العربي]]''' | 1935ع–2024ع | 1 جولاءِ 2011ع | 3 جولاءِ 2016ع | {{Flagu|مصر}} |- | 8 | [[File:Msc 2005-Saturday, 16.00 - 18.00-AboulGheit.jpg|80px]] | '''[[احمد ابو الغيط]]''' | 1942ع– | 3 جولاءِ 2016ع | 30 جون 2026ع | {{Flagu|مصر}} |- style="background:#D5F5E3;" | 9 | | '''[[نبيل فهمي]]''' | 1951ع– | 1 جولاءِ 2026ع | '''موجوده''' | {{Flagu|مصر}} |} [[احمد ابو الغيط]] کي مارچ 2016ع ۾ عرب ليگ جو اٺون سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو ۽ هن جولاءِ 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو. 2021ع ۾ کيس ٻئي پنجن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Aboul Gheit, Chief Of Arab League |url=https://sis.gov.eg/en/egypt/egyptian-figures/ahmed-aboul-gheit/ |website=State Information Service |publisher=Government of Egypt |access-date=20 September 2026 }}</ref> سندس ٻيو مدو 30 جون 2026ع تي ختم ٿيو. 22 جون 2026ع تي [[عرب ليگ جي ڪائونسل]] عمان ۾ ٿيل وزارتي اجلاس دوران [[نبيل فهمي]] کي اتفاق راءِ سان ايندڙ سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيو. سندس پنجن سالن جو مدو 1 جولاءِ 2026ع کان شروع ٿيو.<ref>{{cite news |title=Nabil Fahmy officially assumes duties as new Arab League chief |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/nabil-fahmy-officially-assumes-duties-as-new-arab-league-chief/3983580 |work=Anadolu Agency |date=1 July 2026 |access-date=20 September 2026 }}</ref> == معيشت == عرب ليگ جا ميمبر ملڪ قدرتي وسيلن سان مالا مال آهن. ڪيترن عرب ملڪن وٽ [[پيٽروليم|تيل]] ۽ [[قدرتي گئس]] جا وڏا ذخيرا موجود آهن، جڏهن ته ڪجهه ملڪن وٽ وسيع زرعي زمينون پڻ آهن. مثال طور [[سوڊان]] جي زرعي صلاحيت سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''عرب دنيا جي خوراڪ جي ٽوڪري''' پڻ سڏيو ويو آهي. خطي جي معيشت ۾ [[سياحت]] پڻ اهم شعبو آهي، خاص طور [[سعودي عرب]]، [[مصر]]، [[گڏيل عرب امارتون]]، [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ [[اردن]] ۾. مواصلات ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جو شعبو پڻ تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شعبن مان رهيو آهي. عرب دنيا مان شروع ٿيندڙ ڪيترين ڪمپنين، جهڙوڪ اوراسڪوم ۽ اتصالات، پنهنجي سرگرمين کي ٻين ملڪن تائين وڌايو. عرب ليگ جي اقتصادي ۽ مواصلاتي معاملن بابت خصوصي ڪميٽين جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ اقتصادي تعاون لاءِ منصوبن ۽ معاهدن جي تياري ڪرڻ هو. عرب اقتصادي ادارن جي قيام سان انهن شعبن جي ادارياتي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي. ڪميٽين ۾ ميمبر ملڪن جا نمائندا شامل هوندا هئا، جڏهن ته عرب ليگ جو جنرل سيڪريٽريٽ سندن انتظامي ۽ فني ڪم ۾ مدد ڪندو هو. عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي يڪجهتيءَ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا ويا آهن، پر مختلف ملڪن جي اقتصادي جوڙجڪ، آمدني، قدرتي وسيلن ۽ ترقيءَ جي سطح ۾ وڏي فرق سبب علائقائي اقتصادي انضمام جي رفتار هڪجهڙي نه رهي آهي. عرب ليگ کان سواءِ ننڍين علائقائي تنظيمن، خاص طور [[نار تعاون ڪائونسل]]، پڻ اقتصادي تعاون ۽ گڏيل منڊيءَ سان لاڳاپيل الڳ انتظام قائم ڪيا آهن. عرب دنيا جي وڏن علائقائي اقتصادي منصوبن ۾ '''[[عرب گئس پائيپ لائين]]''' پڻ شامل آهي، جيڪا مصر مان قدرتي گئس کي اردن، شام ۽ لبنان ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪئي وئي. منصوبي کي مختلف مرحلن ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ان کي مستقبل ۾ ٻين علائقائي گئس نيٽ ورڪن سان ڳنڍڻ جون تجويزون پڻ پيش ٿينديون رهيون. === وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي === عرب ملڪن وچ ۾ واپار وڌائڻ جي اهم منصوبن مان '''[[وڏي عرب آزاد واپاري ايراضي]]''' آهي. ان جو مقصد ميمبر ملڪن وچ ۾ واپاري رڪاوٽن ۽ محصولن کي تدريجي طور گهٽائڻ ۽ عرب ملڪن جي وچ ۾ شين جي آزاد واپار کي هٿي ڏيڻ هو. ان منصوبي ذريعي عرب ملڪن وچ ۾ اقتصادي انضمام ۽ گڏيل منڊيءَ ڏانهن اڳڀرائي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. عرب ملڪن جي اقتصادي ترقيءَ جي سطح ۾ نمايان فرق موجود آهن. [[سعودي عرب]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ [[گڏيل عرب امارتون]] جهڙن ملڪن جي معيشتن ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي آمدني اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، جڏهن ته [[ڪوموروس]]، [[موريتانيا]] ۽ [[جبوتي]] جهڙن ملڪن وٽ نسبتاً محدود اقتصادي ۽ مالي وسيلا آهن. ان ڪري عرب ليگ جي ميمبر رياستن جي في فرد آمدني ۽ مجموعي قومي پيداوار ۾ وڏو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. عرب ملڪن وچ ۾ ترقياتي مالي سهڪار پڻ علائقائي اقتصادي لاڳاپن جو حصو رهيو آهي. مختلف عرب ترقياتي فنڊن، بئنڪن ۽ مالي ادارن ذريعي گهٽ آمدني وارن ملڪن ۽ ترقياتي منصوبن لاءِ قرض، امداد ۽ سيڙپڪاري مهيا ڪئي ويندي رهي آهي. === مجموعي ملڪي پيداوار === عرب ليگ جي ميمبر ملڪن جي معيشتن جو قد ۽ في فرد آمدني هڪ ٻئي کان تمام گهڻو مختلف آهن. [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۽ [[خريداري طاقت جي برابري]] جي بنياد تي ڪيل ڀيٽ ۾ تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ ملڪن ۽ وڌيڪ آبادي رکندڙ ملڪن جا اقتصادي نمونا هڪ ٻئي کان مختلف نظر اچن ٿا. پراڻي شمارياتي جدول ۾ 2007ع جا انگ استعمال ٿيل هئا، جيڪي هاڻوڪي اقتصادي صورتحال جي نمائندگي نٿا ڪن. اهڙي جدول کي مضمون ۾ رکڻ جي صورت ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جي تازي '''عالمي اقتصادي منظرنامي''' واري ڊيٽابيس يا [[عالمي بئنڪ]] جي تازي انگن اکرن سان باقاعدي تازه ڪرڻ مناسب آهي. === اقتصادي انضمام ۽ سڌارا === عرب ليگ جي قيام کان وٺي گڏيل عرب اقتصادي تعاون تنظيم جي اهم مقصدن مان رهيو آهي. مختلف دورن ۾ واپار جي سهولت، محصولن ۾ گهٽتائي، اقتصادي وحدت، گڏيل سيڙپڪاري ۽ علائقائي ترقيءَ لاءِ معاهدا ۽ ادارا قائم ڪيا ويا. 2003ع ۾ [[مصر]] عرب ليگ جي ادارياتي ۽ سياسي سڌارن بابت هڪ تجويز پيش ڪئي. اها تجويز [[عراق جنگ]] ۽ ان کان پوءِ عرب رياستن وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ سامهون آئي. ان جو مقصد عرب ليگ جي گڏيل عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائڻ ۽ تنظيم جي ادارن ۾ سڌارا آڻڻ هو. مصري تجويز ۾ ڪيترائي سڌارڪ نقطا شامل هئا، جن ۾ عرب ملڪن وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ گهٽائڻ، عرب ليگ کي گڏيل عرب عمل جي مرڪزي اداري طور مضبوط ڪرڻ، ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن جي روڪٿام ۽ حل، عرب اقتصادي انضمام کي اڳتي وڌائڻ، [[عرب پارليامينٽ]] جي قيام، گڏيل عرب سلامتيءَ جي نظام، خصوصي عرب تنظيمن جي مدد، عرب ليگ ۽ شهري سماج جي ادارن وچ ۾ رابطن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ليگ جي ادارن ۾ ووٽنگ ۽ فيصلا سازيءَ جي طريقيڪار ۾ سڌارا آڻڻ جون تجويزون شامل هيون. انهن تجويزن جو وسيع مقصد عرب ليگ جي ادارياتي ڍانچي کي تبديل ٿيندڙ علائقائي حالتن سان هم آهنگ ڪرڻ ۽ سياسي، اقتصادي ۽ سماجي شعبن ۾ ميمبر رياستن وچ ۾ وڌيڪ منظم تعاون پيدا ڪرڻ هو. == آبادي == {{Main|عرب دنيا ۾ زندگي}} عرب ليگ جون 22 ميمبر رياستون ثقافتي، لساني ۽ نسلي لحاظ کان تمام گهڻو متنوع آهن، جيتوڻيڪ انهن ملڪن جي آباديءَ جو وڏو حصو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ آباديءَ تي مشتمل آهي. عرب ليگ جي ملڪن جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران تيزيءَ سان وڌي آهي. آباديءَ جي واڌ جي شرح، شهري آباديءَ ۾ اضافو، نوجوان آباديءَ جو وڏو تناسب ۽ روزگار لاءِ ملڪن وچ ۾ لڏپلاڻ خطي جي اهم آباديائي خصوصيتن مان آهن.<ref name="UNWPP">{{cite web |title=World Population Prospects |url=https://population.un.org/wpp/ |website=United Nations |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division |access-date=20 September 2026 }}</ref> ميمبر رياستن جي آباديءَ ۾ وڏو تفاوت آهي. [[مصر]] عرب ليگ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جڏهن ته [[ڪوموروس]] ۽ [[جبوتي]] آباديءَ جي لحاظ کان ننڍين ميمبر رياستن مان آهن.<ref name="UNWPP"/> [[عرب نار]] جي ڪيترن ملڪن جي آباديءَ جي جوڙجڪ تي بين الاقوامي لڏپلاڻ جو نمايان اثر آهي. [[گڏيل عرب امارتون]]، [[قطر]]، [[ڪويت]] ۽ ٻين نار ملڪن ۾ پرڏيهي مزدورن ۽ ٻين غير شهري رهواسين جو وڏو انگ موجود آهي. اهي ماڻهو ڏکڻ ايشيا، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ٻين عرب ملڪن ۽ دنيا جي ٻين علائقن مان اچن ٿا.<ref>{{cite web |title=International Migrant Stock |url=https://www.un.org/development/desa/pd/content/international-migrant-stock |website=United Nations |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |access-date=20 September 2026 }}</ref> عرب ليگ جي وڏي ايراضي ريگستاني يا گهٽ آبادي واري هجڻ سبب آبادي هڪجهڙي نموني ورهايل نه آهي. وڏي آبادي درياهن جي ماٿرين، سامونڊي ڪنارن، زرعي علائقن ۽ وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[نيل درياهه]] جي ماٿري ۽ ڊيلٽا، [[زرخيز هلال]]، اتر آفريڪا جا سامونڊي علائقا ۽ عرب نار جا شهري مرڪز گهاٽي آباديءَ وارن علائقن ۾ شامل آهن. عرب دنيا جي وڏن شهري مرڪزن ۾ [[قاهره]]، [[بغداد]]، [[رياض]]، [[خرطوم]]، [[اليگزينڊريا]]، [[دارالبيضا]]، [[الجزائر]]، [[عمان (شهر)|عمان]]، [[دبئي]]، [[دمشق]]، [[صنعا]]، [[رباط]]، [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[ڪويت شهر]]، [[دوحا]]، [[طرابلس]] ۽ [[مسقط]] شامل آهن. === آباديءَ جا انگ اکر === هيٺ ڏنل جدول عرب ليگ جي ميمبر رياستن بابت آباديءَ جا انگ ڏيکاري ٿو. مختلف ملڪن جي قومي آدمشماري ۽ بين الاقوامي تخمينن جا حوالا مختلف سالن سان تعلق رکن ٿا، تنهنڪري سڌي ڀيٽ ڪندي انگن جي سال کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center; width:100%;" |- style="background:#D6EAF8;" ! شمار ! ملڪ ! آبادي ! آباديءَ جي گهاٽائي<br />(في چورس ڪلوميٽر) ! حوالو / نوٽ |- style="background:#FDFEFE;" | 1 | [[مصر]] | 103,000,000 | — | قومي ۽ بين الاقوامي آباديائي انگ اکر |- style="background:#E8F8F5;" | 2 | [[الجزائر]] | 44,000,000 | لڳ ڀڳ 18 | <ref name="UNWPP"/> |- style="background:#FCF3CF;" | 3 | [[سوڊان]] | 37,289,406 | لڳ ڀڳ 20 | <ref>{{cite web |title=Population and Census |url=https://cbs.gov.sd/ |publisher=Central Bureau of Statistics, Sudan |access-date=20 September 2026 }}</ref> |- style="background:#FDEBD0;" | 4 | [[مراڪش]] | 36,471,769 | لڳ ڀڳ 82 | <ref>{{cite web |title=Population |url=https://www.hcp.ma/ |publisher=High Commission for Planning, Morocco |access-date=20 September 2026 }}</ref> |- style="background:#F5EEF8;" | 5 | [[سعودي عرب]] | 32,016,658 | لڳ ڀڳ 15 | <ref name="UNWPP"/> |- style="background:#D6EAF8;" | 6 | [[عراق]] | 30,747,000 | لڳ ڀڳ 70 | <ref name="UNWPP"/> |- style="background:#E8F8F5;" | 7 | [[يمن]] | 24,969,000 | لڳ ڀڳ 47 | <ref name="UNWPP"/> |- style="background:#FCF3CF;" | 8 | [[شام]] | 21,906,000 | لڳ ڀڳ 118 | <ref name="UNWPP"/> |- style="background:#FDEBD0;" | 9 | [[تيونس]] | 10,327,800 | لڳ ڀڳ 63 | <ref>{{cite web |title=Statistics Tunisia |url=https://www.ins.tn/ |publisher=National Institute of Statistics, Tunisia |access-date=20 September 2026 }}</ref> |- style="background:#F5EEF8;" | 10 | [[صوماليا]] | 9,133,000 | لڳ ڀڳ 14 | <ref name="UNWPP"/> |- style="background:#D6EAF8;" | 11 | [[لبيا]] | 8,420,000 | لڳ ڀڳ 5 | <ref name="UNWPP"/> |- style="background:#E8F8F5;" | 12 | [[گڏيل عرب امارتون]] | 8,264,070 | لڳ ڀڳ 99 | — |- style="background:#FCF3CF;" | 13 | [[اردن]] | 6,316,000 | لڳ ڀڳ 71 | <ref name="UNWPP"/> |- style="background:#FDEBD0;" | 14 | [[لبنان]] | 4,224,000 | لڳ ڀڳ 404 | <ref name="UNWPP"/> |- style="background:#F5EEF8;" | 15 | [[فلسطين]] | 4,100,000 | لڳ ڀڳ 681 | — |- style="background:#D6EAF8;" | 16 | [[ڪويت]] | 3,566,437 | لڳ ڀڳ 200 | <ref name="UNWPP"/> |- style="background:#E8F8F5;" | 17 | [[موريتانيا]] | 3,291,000 | لڳ ڀڳ 3 | <ref name="UNWPP"/> |- style="background:#FCF3CF;" | 18 | [[عمان]] | 2,845,000 | لڳ ڀڳ 9 | <ref name="UNWPP"/> |- style="background:#FDEBD0;" | 19 | [[قطر]] | 1,409,000 | لڳ ڀڳ 128 | <ref name="UNWPP"/> |- style="background:#F5EEF8;" | 20 | [[بحرين]] | 1,234,596 | — | قومي آدمشماريءَ جا انگ |- style="background:#D6EAF8;" | 21 | [[جبوتي]] | 864,000 | لڳ ڀڳ 37 | <ref name="UNWPP"/> |- style="background:#E8F8F5;" | 22 | [[ڪوموروس]] | 676,000 | لڳ ڀڳ 302 | <ref name="UNWPP"/> |} {{efn|مٿين جدول جا اصل انگ مختلف سالن جي ذريعن مان ورتل آهن، تنهنڪري انهن کي هڪ ئي سال جي موجوده آباديءَ جي درجه بندي نه سمجهڻ گهرجي. هڪجهڙي ۽ تازه ڀيٽ لاءِ گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جو اقتصادي ۽ سماجي معاملن وارو کاتو|اقتصادي ۽ سماجي معاملن واري کاتي]] جي ''ورلڊ پاپوليشن پراسپيڪٽس'' جا هڪ ئي سال جا تخمينا استعمال ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref name="UNWPP"/>}} === مذهب === [[يهوديت]]، [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]]، ٽئي ابراهيمي مذهب، انهن علائقن ۾ وجود ۾ آيا جيڪي اڄ عرب ليگ جي ميمبر رياستن يا انهن جي ڀرپاسي وارن علائقن جو حصو آهن. موجوده عرب دنيا ۾ [[اسلام]] سڀ کان وڌيڪ پيروڪار رکندڙ مذهب آهي، جڏهن ته [[عيسائيت]] خطي جو ٻيو وڏو مذهب آهي. عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ مسلمانن جي وڏي اڪثريت رهي ٿي، پر مذهبي جوڙجڪ ملڪ کان ملڪ تائين مختلف آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن، جڏهن ته [[اباضي]] مسلمان خاص طور [[عمان]] ۾ اهم مذهبي برادري آهن. عيسائي برادريون خاص طور [[مصر]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]] ۾ تاريخي موجودگي رکن ٿيون. انهن ۾ [[قبطي عيسائيت|قبطي]]، يوناني آرٿوڊوڪس، سرياني، ماروني، آشوري، ڪلڊاني ۽ ٻين عيسائي روايتن سان تعلق رکندڙ برادريون شامل آهن. عرب دنيا ۾ تاريخي طور وڏيون [[يهودي]] برادريون پڻ موجود رهيون آهن، خاص طور عراق، يمن، مصر ۽ [[مغرب]] جي ملڪن ۾. ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ۽ ان کان پوءِ لڏپلاڻ سبب انهن برادرين جو انگ گهڻو گهٽجي ويو، پر [[مراڪش]]، [[تيونس]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ ننڍيون يهودي برادريون اڄ به موجود آهن. خطي ۾ [[دروزي]]، [[بهائي عقيدو|بهائي]] ۽ ٻيون مذهبي برادريون پڻ رهن ٿيون. مذهبي آباديءَ جا صحيح تناسب مقرر ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين ميمبر رياستن ۾ مذهب بابت باقاعده ۽ هڪجهڙي طريقي سان آدمشماري جا انگ گڏ نٿا ڪيا وڃن. عرب ليگ جي علائقي ۾ دنيا جي ڪيترن اهم مذهبي مقدس ماڳن وارا شهر واقع آهن. [[مڪو]] ۽ [[مدينو]] اسلام جا مقدس ترين شهر آهن، جڏهن ته [[يروشلم]] اسلام، عيسائيت ۽ يهوديت ٽنهي لاءِ وڏي مذهبي اهميت رکي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:85%; margin:auto;" |+ '''عرب ليگ جي ميمبر رياستن ۾ اهم مذهبي برادرين جو عام خاڪو''' |- style="background:#D6EAF8;" ! ملڪ ! اڪثريتي مذهب ! اهم مذهبي اقليتون |- style="background:#FDFEFE;" | [[الجزائر]] | اسلام | عيسائيت، يهوديت |- style="background:#E8F8F5;" | [[بحرين]] | اسلام | عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا |- style="background:#FCF3CF;" | [[ڪوموروس]] | اسلام | عيسائيت |- style="background:#FDEBD0;" | [[جبوتي]] | اسلام | عيسائيت |- style="background:#F5EEF8;" | [[مصر]] | اسلام | عيسائيت |- style="background:#D6EAF8;" | [[عراق]] | اسلام | عيسائيت، يزيديت ۽ ٻيا |- style="background:#E8F8F5;" | [[اردن]] | اسلام | عيسائيت |- style="background:#FCF3CF;" | [[ڪويت]] | اسلام | عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا |- style="background:#FDEBD0;" | [[لبنان]] | اسلام | عيسائيت، دروزي |- style="background:#F5EEF8;" | [[لبيا]] | اسلام | عيسائيت ۽ ٻيا |- style="background:#D6EAF8;" | [[موريتانيا]] | اسلام | ننڍيون غير مسلم برادريون |- style="background:#E8F8F5;" | [[مراڪش]] | اسلام | يهوديت، عيسائيت |- style="background:#FCF3CF;" | [[عمان]] | اسلام | عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا |- style="background:#FDEBD0;" | [[فلسطين]] | اسلام | عيسائيت |- style="background:#F5EEF8;" | [[قطر]] | اسلام | عيسائيت، هندو ڌرم ۽ ٻيا |- style="background:#D6EAF8;" | [[سعودي عرب]] | اسلام | پرڏيهي رهواسين جون مختلف مذهبي برادريون |- style="background:#E8F8F5;" | [[صوماليا]] | اسلام | ننڍيون غير مسلم برادريون |- style="background:#FCF3CF;" | [[سوڊان]] | اسلام | عيسائيت ۽ روايتي عقيدا |- style="background:#FDEBD0;" | [[شام]] | اسلام | عيسائيت، دروزي ۽ ٻيا |- style="background:#F5EEF8;" | [[تيونس]] | اسلام | يهوديت، عيسائيت |- style="background:#D6EAF8;" | [[گڏيل عرب امارتون]] | اسلام | عيسائيت، هندو ڌرم، سکه ڌرم ۽ ٻيا |- style="background:#E8F8F5;" | [[يمن]] | اسلام | ننڍيون يهودي ۽ ٻيون مذهبي برادريون |} == خواندگي == {{Main|خواندگيءَ جي شرح موجب ملڪن جي فهرست}} خواندگيءَ بابت انگ اکر گڏ ڪرڻ جا طريقا مختلف ملڪن ۾ هڪجهڙا ناهن. ڪيترائي ملڪ پڙهيل لکيل ماڻهن جو تعداد سندن پنهنجي ڏنل معلومات جي بنياد تي تخمينو ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ تعليمي حاصلات کي خواندگيءَ جي متبادل ماپ طور استعمال ڪن ٿا. اسڪول ۾ حاضري يا تعليمي درجي جي مڪمل ٿيڻ جا معيار پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. ملڪن ۾ خواندگيءَ جي وصفن ۽ انگ اکر گڏ ڪرڻ جي طريقن ۾ فرق سبب هيٺ ڏنل شرحن جي ڀيٽ احتياط سان ڪرڻ گهرجي. [[فارسي نار]] واري علائقي ۾ تيل مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ ۾ واڌ سان تعليم تي سيڙپڪاري وڌي ۽ ڪيترائي نوان اسڪول ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:75%;" |+ '''عرب ليگ جي ميمبر ملڪن ۾ خواندگيءَ جي شرح''' |- style="background:#006C35; color:white;" ! style="width:10%;" | درجو ! style="width:55%;" | ملڪ ! style="width:35%;" | خواندگيءَ جي شرح |- style="background:#E8F5E9;" | 1 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Qatar}} | '''97.3٪''' |- style="background:#F1F8E9;" | 2 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|State of Palestine}} | '''96.5٪''' |- style="background:#E8F5E9;" | 3 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Kuwait}} | '''96.3٪''' |- style="background:#F1F8E9;" | 4 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Bahrain}} | '''95.7٪''' |- style="background:#E8F5E9;" | 5 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Jordan}} | '''95.4٪''' |- style="background:#F1F8E9;" | 6 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Saudi Arabia}} | '''94.4٪''' |- style="background:#E8F5E9;" | 7 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Lebanon}} | '''93.9٪''' |- style="background:#F1F8E9;" | 8 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|United Arab Emirates}} | '''93.8٪''' |- style="background:#FFFDE7;" | 9 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Oman}} | '''91.1٪''' |- style="background:#FFF9C4;" | 10 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Libya}} | '''91.0٪''' |- style="background:#FFFDE7;" | 11 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Syria}} | '''86.4٪''' |- style="background:#FFF9C4;" | 12 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Iraq}} | '''85.7٪''' |- style="background:#FFFDE7;" | 13 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Tunisia}} | '''81.8٪''' |- style="background:#FFF9C4;" | 14 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Comoros}} | '''81.8٪''' |- style="background:#FFFDE7;" | 15 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Algeria}} | '''80.2٪''' |- style="background:#FFF3E0;" | 16 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Sudan}} | '''75.9٪''' |- style="background:#FFE0B2;" | 17 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Egypt}} | '''73.8٪''' |- style="background:#FFF3E0;" | 18 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Yemen}} | '''70.1٪''' |- style="background:#FFE0B2;" | 19 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Djibouti}} | '''70.0٪''' |- style="background:#FFF3E0;" | 20 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Morocco}} | '''68.5٪''' |- style="background:#FFEBEE;" | 21 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Mauritania}} | '''52.1٪''' |- style="background:#FFCDD2;" | 22 | style="text-align:right;" | {{flagcountry|Somalia}} | '''44–72٪''' |} == عرب سربراهي اجلاسن جي فهرست == [[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946 2.jpg|thumb|[[مصر]] جي انشاص محل ۾ 28 مئي 1946ع تي ٿيل پهرين عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ.]] [[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946-Farouk.jpg|thumb|28 مئي 1946ع تي انشاص محل ۾ ٿيل پهرين عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي [[فاروق اول]] ڏيکاريل آهي.]] [[فائل:Arab League of states meeting at Anshas palace 28-5-1946.jpg|thumb|انشاص محل ۾ ٿيل 1946ع جي عرب سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ.]] [[فائل:Arab League of states first conference - Anchas Palace - Egypt 28-5-1946 King Saud.jpg|thumb|1946ع جي انشاص سربراهي اجلاس جي يادگار ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي [[سعود بن عبدالعزيز آل سعود|سعود بن عبدالعزيز]] ڏيکاريل آهي.]] [[عرب ليگ]] جي 1945ع ۾ قيام کان پوءِ عرب ملڪن جي سربراهن جا ڪيترائي باقاعده ۽ غيرمعمولي سربراهي اجلاس منعقد ٿيا آهن. ان کان سواءِ اقتصادي ۽ سماجي ترقيءَ بابت الڳ عرب سربراهي اجلاس پڻ منعقد ڪيا ويا آهن. # [[مصر]] — '''[[1946ع عرب سربراهي اجلاس (انشاص)|انشاص سربراهي اجلاس]]''': [[اليگزينڊريا]]، [[مصر]]، 28–29 مئي 1946ع.{{efn|هي اجلاس [[فاروق اول]] جي دعوت تي ٿيو. اجلاس ۾ فلسطين ڏانهن يهودي لڏپلاڻ روڪڻ، فلسطين جي آزادي ۽ ان جي قانوني رهواسين جي حقن جي تحفظ بابت موقف اختيار ڪيو ويو.}} # [[لبنان]] — '''بيروت سربراهي اجلاس''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 13–15 نومبر 1956ع. # [[مصر]] — '''[[1964ع عرب سربراهي اجلاس (قاهره)|پهرين عرب سربراهي ڪانفرنس]]''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 13–17 جنوري 1964ع. # [[مصر]] — '''ٻي عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[اليگزينڊريا]]، [[مصر]]، 5–11 سيپٽمبر 1964ع. # [[مراڪش]] — '''ٽين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 13–17 سيپٽمبر 1965ع. # [[سوڊان]] — '''[[1967ع عرب سربراهي اجلاس (خرطوم)|چوٿين عرب سربراهي ڪانفرنس]]''': [[خرطوم]]، [[سوڊان]]، 29 آگسٽ–2 سيپٽمبر 1967ع. # [[مراڪش]] — '''پنجين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[رباط]]، [[مراڪش]]، 21–23 ڊسمبر 1969ع. # [[مصر]] — '''پهريون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 21–27 سيپٽمبر 1970ع. # [[الجزائر]] — '''ڇهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 26–28 نومبر 1973ع. # [[مراڪش]] — '''ستين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[رباط]]، [[مراڪش]]، 26–29 آڪٽوبر 1974ع. # [[سعودي عرب]] — '''ڇهن ملڪن جو سربراهي اجلاس''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، آڪٽوبر 1976ع. # [[مصر]] — '''اٺين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 25–26 آڪٽوبر 1976ع.{{efn|هي اجلاس رياض ۾ ٿيل ڇهن ملڪن جي سربراهي اجلاس جي تسلسل طور منعقد ٿيو.}} # [[عراق]] — '''نائين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 2–5 نومبر 1978ع. # [[تيونس]] — '''ڏهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 20–22 نومبر 1979ع. # [[اردن]] — '''يارهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 25–27 نومبر 1980ع. # [[مراڪش]] — '''ٻارهين عرب سربراهي ڪانفرنس''': [[فاس]]، [[مراڪش]]، 25 نومبر 1981ع. # [[مراڪش]] — '''ٻيو غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[فاس]]، [[مراڪش]]، 6–9 سيپٽمبر 1982ع. # [[مراڪش]] — '''ٽيون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 7–9 آگسٽ 1985ع. # [[اردن]] — '''چوٿون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 8–12 نومبر 1987ع. # [[الجزائر]] — '''پنجون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 7–9 جون 1988ع. # [[مراڪش]] — '''ڇهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[دارالبيضا]]، [[مراڪش]]، 23–26 مئي 1989ع. # [[عراق]] — '''ستون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 28–30 مئي 1990ع. # [[مصر]] — '''اٺون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 9–10 آگسٽ 1990ع. # [[مصر]] — '''نائون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 15 آگسٽ 1991ع.{{efn|هي هنگامي اجلاس [[ڪويت تي عراقي حملو|عراق جي ڪويت تي حملي]] سان پيدا ٿيل بحران جي پسمنظر ۾ منعقد ٿيو.}} # [[مصر]] — '''ڏهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 22–23 جون 1996ع. # [[مصر]] — '''يارهون غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[قاهره]]، [[مصر]]، 21–22 آڪٽوبر 2000ع. # [[اردن]] — '''عمان سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، 27–30 مارچ 2001ع. # [[لبنان]] — '''بيروت سربراهي اجلاس''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 27–28 مارچ 2002ع. # [[مصر]] — '''شرم الشيخ سربراهي اجلاس''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 1 مارچ 2003ع. # [[تيونس]] — '''تيونس سربراهي اجلاس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 22–23 مئي 2004ع. # [[الجزائر]] — '''الجزائر سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 22–23 مارچ 2005ع. # [[سوڊان]] — '''خرطوم سربراهي اجلاس''': [[خرطوم]]، [[سوڊان]]، 28–29 مارچ 2006ع. # [[سعودي عرب]] — '''رياض سربراهي اجلاس''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، 28–29 مارچ 2007ع. # [[شام]] — '''دمشق سربراهي اجلاس''': [[دمشق]]، [[شام]]، 29–30 مارچ 2008ع. # [[قطر]] — '''دوحا سربراهي اجلاس''': [[دوحا]]، [[قطر]]، 30–31 مارچ 2009ع. # [[لبيا]] — '''سرت سربراهي اجلاس''': [[سرت]]، [[لبيا]]، 27–28 مارچ 2010ع.{{efn|هن اجلاس کي ''يروشلم جي ثابت قدميءَ جو سربراهي اجلاس'' پڻ سڏيو ويو.}} # [[عراق]] — '''ٽيويهون عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 27–29 مارچ 2012ع. # [[قطر]] — '''چوويهون عرب سربراهي اجلاس''': [[دوحا]]، [[قطر]]، 26–27 مارچ 2013ع. # [[ڪويت]] — '''پنجويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[ڪويت شهر]]، [[ڪويت]]، 25–26 مارچ 2014ع. # [[مصر]] — '''ڇويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 28–29 مارچ 2015ع. # [[موريتانيا]] — '''ستويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[نواڪشوط]]، [[موريتانيا]]، 25–26 جولاءِ 2016ع. # [[اردن]] — '''اٺويهين عرب سربراهي اجلاس''': [[عمان (شهر)|عمان]]، [[اردن]]، مارچ 2017ع. # [[سعودي عرب]] — '''اڻٽيهين عرب سربراهي اجلاس''': [[ظهران]]، [[سعودي عرب]]، 14–15 اپريل 2018ع. # [[تيونس]] — '''ٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[تيونس (شهر)|تيونس]]، [[تيونس]]، 31 مارچ 2019ع. # [[سعودي عرب]] — '''مڪي جو غيرمعمولي عرب سربراهي اجلاس''': [[مڪو]]، [[سعودي عرب]]، 30 مئي 2019ع. # [[الجزائر]] — '''ايڪٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[الجزائر (شهر)|الجزائر]]، [[الجزائر]]، 1–2 نومبر 2022ع. # [[سعودي عرب]] — '''ٻٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[جده]]، [[سعودي عرب]]، 19 مئي 2023ع. # [[بحرين]] — '''ٽيٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[مناما]]، [[بحرين]]، 16 مئي 2024ع. # [[عراق]] — '''چوٽيهون عرب سربراهي اجلاس''': [[بغداد]]، [[عراق]]، 17 مئي 2025ع. === اقتصادي سربراهي اجلاس === عرب ليگ جي سياسي سربراهي اجلاسن کان سواءِ اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي معاملن بابت الڳ سربراهي اجلاس پڻ منعقد ڪيا ويا آهن. # [[ڪويت]] — '''[[ڪويت اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[ڪويت]]، 19–20 جنوري 2009ع. # [[مصر]] — '''[[شرم الشيخ اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[شرم الشيخ]]، [[مصر]]، 19–20 جنوري 2011ع. # [[سعودي عرب]] — '''[[رياض اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[رياض]]، [[سعودي عرب]]، 21–22 جنوري 2013ع. # [[لبنان]] — '''[[بيروت اقتصادي سربراهي اجلاس|عرب اقتصادي، ترقياتي ۽ سماجي سربراهي اجلاس]]''': [[بيروت]]، [[لبنان]]، 20 جنوري 2019ع. == تنقيد == [[فائل:GazaArabLeague.jpg|thumb|[[ڪارلوس لطوف]] جو 2008ع–2009ع جي [[غزه جنگ (2008–2009)|غزه جنگ]] دوران [[عرب ليگ]] جي ڪردار بابت طنزيه ڪارٽون.]] [[عرب ليگ]] کي مختلف وقتن تي ٻين ملڪن سان گڏ عرب دنيا اندر پڻ تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو آهي. ان جي ناقدن جو چوڻ آهي ته تنظيم ڪيترن اهم عرب ۽ علائقائي مسئلن جي اثرائتي حل تائين پهچڻ ۾ ناڪام رهي آهي. انهن مسئلن ۾ [[عرب-اسرائيلي تڪرار]]، [[فلسطيني علائقا|فلسطيني علائقن]] تي اسرائيلي قبضي سان لاڳاپيل مسئلا ۽ عرب رياستن وچ ۾ پيدا ٿيندڙ سياسي بحران شامل آهن. تنظيم جي ڪردار تي [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران پڻ تنقيد ڪئي وئي، خاص طور تي ان بحران جي نتيجي ۾ لکين شامين جي بي گهر ٿيڻ، پاڙيسري توڙي ٻين ملڪن ڏانهن پناهگير ٿيڻ ۽ تڪرار جي مختلف ڌرين جي تشدد سبب ٿيندڙ جاني نقصان جي حوالي سان. عرب ليگ جي ڪجهه بيانن، مذمتي ٺهرائن ۽ سياسي فيصلن تي پڻ ان جي مخالفن اعتراض ڪيو آهي. انهن ناقدن جو الزام رهيو آهي ته تنظيم جا ڪجهه موقف مخصوص ميمبر رياستن، خاص طور تي ڪجهه [[عرب نار جون رياستون|عرب نار جي رياستن]]، جي پاليسين ڏانهن لاڙو رکن ٿا. اهڙيون دعوائون، بهرحال، سياسي اختلاف ۽ تنقيد جو موضوع رهيون آهن ۽ عرب ليگ پاڻ کي ميمبر رياستن جي گڏيل موقف ۽ اتفاق راءِ جي بنياد تي ڪم ڪندڙ علائقائي تنظيم طور پيش ڪري ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تنظيمون]] [[زمرو:عرب تنظيمون]] [[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]] [[زمرو:سياسي تنظيمون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون]] [[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]] sv9wyvouo0766tqkajkoobkezme2izl 0 55806 415100 414405 2026-09-26T18:52:48Z InternetArchiveBot 13773 Add 5 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415100 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | group = | image = | caption = [[صحارا ريگستان]] ۾ امازيغي بدوي مرد | population = | regions = | langs = | rels = | related = |name=بربر<br> امازيغ (عربي)|native_name=Imaziɣn ([[بربر ٻوليون|بربر]])|type=نسلي گروهه|image_skyline=Amazigh1.jpg|image_size=250px|image_caption=[[صحارا ريگستان]] ۾ بربر بدوي مرد|subdivision_name=[[بربر ٻوليون]]، [[عربي ٻولي|عربي ٻوليون]] (مقامي لهجا)|subdivision_name1=تقريبن 3 ڪروڙ کان وڌيڪ امازيغي ڳالهائيندڙ؛ 4 ڪروڙ عربي ڳالهائيندڙ|subdivision_name2='''[[مراڪش]]''': 1.7 ڪروڙ (ڪل آبادي جو 60%) <br /> '''[[الجزائر]]''': 1.3 ڪروڙ (ڪل آبادي جو 40%)<br /> '''[[مالي]]''': 800,000<br />'''[[نائيجر]]''': 750,000<br />'''[[موريتانيا]]''': 680,000<br />'''[[ليبيا]]''': 470,000<br />'''[[تيونس]]''': 117,783<br />'''[[يورپ]]''': 40 لک|subdivision_name3=[[عرب]]|subdivision_type=ٻوليون|subdivision_type1=آبادي|subdivision_type2=علائقا|subdivision_type3=پاڙيسري|subdivision_type4=مذهب|subdivision_name4=[[اسلام]] (اڪثريت [[سني اسلام]])}} '''بربر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الأمازيغ'''؛''' [[بربر ٻوليون|بربر]]''':''' Imaziɣn) هڪ قديم نسلي گروهه آهن. اهي [[اتر آفريڪا]] جي ملڪن جهڙوڪ [[مراڪش]]، [[الجزائر]]، [[لبيا|ليبيا]] ۽ [[تيونس]] جا قديم ترين رهواسي آهن.<ref name=":1" /><ref name=":0">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/61465/Berber|title=Berber|encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> اتر آفريڪا جي مختلف حصن ۾ امازيغي ماڻهن جا <small>100</small> کان وڌيڪ مختلف قبيلا رهن ٿا.<ref name=":1" /> اهي ماڻهو ٻن طريقن سان زندگي گذارين ٿا: ڪجهه قبيلا چرواها آهن جيڪي هڪ جاءِ تان ٻي جاءِ تي لڏپلاڻ ڪندا رهن ٿا، جڏهن ته ڪجهه هڪ هنڌ مستقل آباد آهن. امازيغي ماڻهو '''[[بربر ٻوليون|تمازي]]''' (<small>Tamazight</small>) ٻولي ڳالهائين ٿا، جنهن جا ڪيترائي لهجا آهن ۽ اها '''تفيناغ''' (<small>Tifinagh</small>) لکت ۾ لکي وڃي ٿي.<ref name=":1">{{Cite book|title=L'art des femmes berbères|url=https://archive.org/details/azettalartdesfem0000paul|last=Vandenbroeck|first=Paul|year=2000}}</ref> ==تفصيل== {{Short description|Ethnic group indigenous to North Africa}} {{other uses}}{{pp-protected|small=yes}}{{Citation style|date=April 2026}} {{Infobox ethnic group | group = بربر امازيغ {{unbulleted list|Berbers|Amazighs}} <!-- [[WP:NOETHNICGALLERIES]] --> | native_name = {{hlist|{{lang|ber-Latn|Imaziɣen}}|{{lang|ber|ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵏ}}|{{lang|ber|ⵎⵣⵗⵏ}}}} | image = Berber flag.svg | caption = | population = 25 million<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> to 36 million<ref name="Danver2015">{{cite book|author=Steven L. Danver|title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues|url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&pg=PA23|year=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-46400-6|quote=The Berber population numbers approximately 36 million people.|page=23}}</ref><ref name="Berber people">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Berber|title=Berber people|access-date=17 August 2016}}</ref><ref name="Berber speakers">{{cite web|url=https://www.foxnews.com/world/north-africas-berbers-get-boost-from-arab-spring/|title=North Africa's Berbers get boost from Arab Spring|publisher=[[Fox News]]|date=5 May 2012|access-date=8 December 2013}}</ref><ref name="Bilingualism, p. 860">{{cite book|last1=Bhatia|first1=Tej K.|last2=Ritchie|first2=William C.|title=The Handbook of Bilingualism|date=2006|publisher=John Wiley & Sons|isbn=0-631-22735-0|page=860|url=https://books.google.com/books?id=pNqVaUk4dM0C|access-date=16 July 2016}}</ref> | region1 = {{flag|Morocco}} | pop1 = 14 million{{refn|<ref>{{Cite book |last=Rubin |first=Barry |url=https://books.google.com/books?id=8vBnBwAAQBAJ&pg=PA554 |title=The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture |date=17 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-45578-3 |page=554 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Berber Marginalization in North Africa Fuels Identity Movements |url=https://fanack.com/morocco/population-of-morocco/berber-identity-movements/ |access-date=11 February 2025 |website=The MENA Chronicle {{!}} Fanack |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 July 2018 |title=Berber {{!}} people {{!}} Britannica.com |url=https://www.britannica.com/topic/Berber |access-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704131003/https://www.britannica.com/topic/Berber |archive-date=4 July 2018 }}</ref>}} to 20 million{{refn|<ref>{{Cite book |last=Rosen |first=Lawrence |url=https://books.google.com/books?id=uo6wCgAAQBAJ&pg=PA202 |title=Two Arabs, a Berber, and a Jew: Entangled Lives in Morocco |date=2 December 2015 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-31751-9 |page=202 |language=en |quote=He accepts the undocumented estimate that nearly half the Moroccan population—perhaps as many as fifteen million people—identify themselves as Berber...}}</ref><ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 March 2016 |title=AP PHOTOS: Berbers live on in Morocco's Atlas Mountains |url=https://apnews.com/general-news-dc618d95c6d84e99b219c0fb51f5d4f8 |access-date=11 February 2025 |website=AP News |language=en |quote=At least 15 million Moroccans are Amazigh, divided into different groups according to their dialects.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ennaji |first=Moha |url=https://books.google.com/books?id=DXsF7fT318QC&pg=PA72 |title=Multilingualism, Cultural Identity, and Education in Morocco |date=20 January 2005 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-387-23979-8 |page=72 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://minorityrights.org/communities/amazigh-in-morocco/ |title=Amazigh in Morocco |publisher=Minority Rights Group International |access-date=2026-05-08}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.refworld.org/reference/countryrep/mrgi/2008/65040 |title=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Morocco: Berbers |publisher=Minority Rights Group International |via=Refworld |date=2008 |access-date=2026-05-08}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://iwgia.org/en/morocco/5058-iw-2023-morocco.html |title=The Indigenous World 2023: Morocco |publisher=International Work Group for Indigenous Affairs |date=2023 |access-date=2026-05-08}}</ref> }} | region2 = {{flag|Algeria}} | pop2 = 7 million<ref>{{Cite book |last=Rubin |first=Barry |url=https://books.google.com/books?id=8vBnBwAAQBAJ&pg=PA554 |title=The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture |date=17 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-45578-3 |page=554 |language=en}}</ref> to 13 million<ref name="axl.cefan.ulaval.ca"/><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-35515769|title=Algeria reinstates term limit and recognises Berber language|newspaper=BBC News|date=7 February 2016}}</ref> | region3 = {{flag|Niger}} | pop3 = 2.6 million<ref name=nigertuareg>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109131606/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=The World Factbook|website=Central Intelligence Agency|access-date=8 October 2016}}, Niger: 11% of 23.6 million</ref> | region4 = {{flag|France}} | pop4 = 2 million<ref>[https://web.archive.org/web/20140929080724/http://www.dglflf.culture.gouv.fr/lgfrance/lgfrance_presentation.htm ''Les langues de France: un patrimoine méconnu, une réalité vivante''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929080724/http://www.dglflf.culture.gouv.fr/lgfrance/lgfrance_presentation.htm|date=29 September 2014}}, originally published by CultureComm unication.gouv.fr.</ref> | region5 = {{flag|Mali}} | pop5 = 850,000<ref name=WorldFactbookMali>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mali/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109155852/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mali|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=Mali|date=5 November 2021|publisher=The World Factbook}}</ref> | region6 = {{flag|Libya}} | pop6 = 600,000<ref>{{Citation |last=Zurutuza |first=Karlos |year= |title=Libya's Berbers fear ethnic conflict |publisher=[[Al Jazeera English|Aljazeera]] |publication-place= |page= |url=https://www.aljazeera.com/news/2015/1/6/libyas-berbers-fear-ethnic-conflict |access-date=11 November 2021}}</ref> | region7 = {{flag|Belgium}} | pop7 = 500,000<ref>{{Cite news|url=http://www.lemonde.fr/idees/article/2016/03/23/la-belgique-est-devenue-un-trou-noir-securitaire_4888420_3232.html|title=Au cœur des réseaux djihadistes européens, le passé douloureux du Rif marocain|last=Truong|first=Nicolas|date=23 March 2016|newspaper=Le Monde.fr|language=fr|issn=1950-6244|access-date=16 November 2016}}</ref> | region8 = {{flag|Netherlands}} | pop8 = 467,455{{citation needed|date=March 2019}} | region9 = {{flag|Burkina Faso}} | pop9 = 406,271<ref name=burkinatuareg>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111020045/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso|url-status=dead|archive-date=11 January 2021|title=The World Factbook|website=Central Intelligence Agency|access-date=12 October 2021}}, Burkina Faso: 1.9% of 21.4 million</ref> | region10 = {{flag|Tunisia}} | pop10 = 100,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region11 = {{flag|Canada}} | pop11 = 37,060<ref>{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=&Code2=&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1|title=Census Profile, 2016 Census – Canada |first=Statistics Canada|last=Government of Canada|date=8 February 2017|website=www12.statcan.gc.ca}}</ref> | region12 = {{flag|Egypt}} | pop12 = 30,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region13 = {{flag|Nigeria}} | pop13 = 30,000<ref>{{Cite web|last=Pongou|first=Roland|date=2010-06-30|title=Nigeria: Multiple Forms of Mobility in Africa's Demographic Giant|url=https://www.migrationpolicy.org/article/nigeria-multiple-forms-mobility-africas-demographic-giant|access-date=2020-10-29|website=migrationpolicy.org|language=en}}</ref> | region14 = {{flag|Mauritania}} | pop14 = 10,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region15 = {{flag|Norway}} | pop15 = 4,500{{citation needed|date=December 2020}} | region16 = {{flag|Israel}} | pop16 = 3,500<ref>Moshe Shokeid: ''The Dual Heritage: Immigrants from the Atlas Mountains in an Israeli Village''. Manchester University Press, 1971.</ref> | region17 = {{flag|United States}} | pop17 = 1,325<ref>{{cite web|author=US Census Bureau|title=The Arab Population: 2000|url=https://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-23.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20040113064140/http://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-23.pdf |archive-date=13 January 2004 |url-status=live|access-date=5 May 2013}}</ref> | langs = [[بربر ٻوليون]] (تامازيغ) ۽ [[عربي]] | rels = [[سني اسلام]] (اڪثريت)<br>اقليتون: اباضي اسلام، شيعا اسلام، [[عيسائيت]] (خاص طور تي ڪيٿولڪ)<ref name=Miller2015>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/16338087|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|last1=Miller|first1=Duane Alexander|last2=Johnstone|first2=Patrick|journal=Interdisciplinary Journal of Research on Religion|volume=11|number=10|year=2015|via=academia.edu|access-date=27 March 2016|issn=1556-3723}}</ref><ref>{{in lang|fr}} [http://matoub.kabylie.free.fr/kabylie/article.php3?id_article=174 Sadek Lekdja: ''Christianity in Kabylie'', Radio France Internationale, 7 mai 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018134716/http://matoub.kabylie.free.fr/kabylie/article.php3?id_article=174 |date=18 October 2017 }}.</ref> ۽ [[يهوديت]] <!-- as per [[Infobox ethnic group]], the religion parameter is for the "group's religious affiliations" – irreligion is having no religious affiliation --> | related-c = [[اتر آفريڪا]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ٻيا [[آفرو-ايشيائي ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو<ref name=Blench2006>{{cite book|last=Blench|first=Roger|title=Archaeology, Language, and the African Past|series=African Archaeology Series|publisher=[[AltaMira Press]]|date=2006|isbn=978-0-7591-0466-2|url=https://books.google.com/books?id=esFy3Po57A8C}}</ref><ref name="Shirai, Noriyuki 2010">Shirai, Noriyuki. ''The Archaeology of the First Farmer-Herders in Egypt: New Insights into the Fayum Epipalaeolithic and Neolithic.'' Leiden University Press, 2010. {{ISBN|978-9087280796}}.</ref><ref name=Ehret2004>{{cite journal|last1=Ehret|first1=C|last2=Keita|first2=SOY|last3=Newman|first3=P|year=2004|title=The Origins of Afroasiatic a response to Diamond and Bellwood (2003)|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-12-03_306_5702/page/1680|journal=Science|volume=306|issue=5702|page=1680|doi=10.1126/science.306.5702.1680c|pmid=15576591|s2cid=8057990}}</ref><ref name=bender1997>Bender ML (1997), Upside Down Afrasian, Afrikanistische Arbeitspapiere 50, pp. 19–34</ref> | native_name_lang = ber | related_groups =نسلي گروهه }} {{Contains special characters|Tifinagh}}'''بربر'''{{efn|{{IPAc-en|ˌ|æ|m|ə|ˈ|z|iː|k|,_|-|iː|x}} {{respell|AM|ə|ZEEK(H)}}; {{langx|ber-Latn|Amaziɣ}} ({{lang|ber|ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ}} or {{lang|ber|ⵎⵣⵗ}}), singular; {{langx|ar|أمازيغ|Amāzīgh|links=no}}.}} ([[عربي ٻولي|عربي]]: الأمازيغ'''؛''' [[بربر ٻوليون|بربر]]''':''' Imaziɣn){{efn|{{langx|ber-Latn|Imaziɣen|links=no}} ({{lang|ber|ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵏ}} or {{lang|ber|ⵎⵣⵗⵏ}}), plural.}} اتر آفريڪا جا مقامي نسلي ماڻهو آهن.{{Efn|Sources stating Berbers/Amazighs are an ethnic group:<ref>{{Cite journal |last=Eger |first=Claudia |date=April 2021 |title=Equality and Gender at Work in Islam: The Case of the Berber Population of the High Atlas Mountains |url=https://www.cambridge.org/core/journals/business-ethics-quarterly/article/equality-and-gender-at-work-in-islam-the-case-of-the-berber-population-of-the-high-atlas-mountains/EEC5BCBB393279FF5B180A9B7699D0EB |journal=Business Ethics Quarterly |language=en |volume=31 |issue=2 |pages=210–241 |doi=10.1017/beq.2020.21 |issn=1052-150X}}</ref><ref>{{Cite book |last=Draguet |first=Michel |url=https://books.google.co.uk/books/about/Berber_Memories.html?id=lcpTzQEACAAJ&redir_esc=y |title=Berber Memories: Women and Jewellery in Morocco : Through the Gillion Crowet Collections |date=2021 |publisher=Mercatorfonds |isbn=978-0-300-25395-5 |language=en}}</ref><ref>https://pdfs.semanticscholar.org/d506/3734ee2e6bdfdf357737f9f364d102e78860.pdf "Berbers are an ethnic group native to North Africa"</ref><ref>https://rua.ua.es/server/api/core/bitstreams/992afd1d-eb12-41d9-ada1-1412e70c7f2b/content "Amazigh ethnicity"</ref><ref>https://www.ziglobitha.org/wp-content/uploads/2024/12/05-Art.-Fadila-CHEBABHA-pp.65-80.pdf "Amazigh ethnicity"</ref><ref>https://www.fsigeneticssup.com/article/S1875-1768(08)00205-9/pdf "Berber ethnic group"</ref><ref>https://aaregistry.org/story/the-berber-community-a-brief-story/ "Berbers are an ethnic group"</ref><ref>{{Cite web |last=Writer |first=Staff |date=2020-12-02 |title=Berbers: North Africa’s Marginalized Indigenous People |url=https://theglobepost.com/2020/12/02/berbers-north-africa-marginalized-indigenous/ |access-date=2026-04-18 |website=The Globe Post |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Estrin |first=James |date=2016-01-21 |title=Among North Africa's Berbers |url=https://archive.nytimes.com/lens.blogs.nytimes.com/2016/01/21/among-north-africas-berbers/ |access-date=2026-04-18 |website=Lens Blog |language=en}}</ref>}} اهي بنيادي طور تي بربر ٻولين، جيڪي [[افروايشيائي ٻوليون|آفرو-ايشيائي ٻولين جي خاندان]] جو حصو آهن, جي استعمال ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن.<ref name="Fields-2011">{{Cite book |last=Fields |first=Nic |url=https://books.google.com/books?id=I2TNDwAAQBAJ&pg=PA28 |title=Roman Conquests: North Africa |date=2011|publisher=Casemate Publishers |isbn=978-1-84884-704-0 |language=en |quote=It must be said that modern Berbers are a very diverse group of peoples whose main connections are linguistic.}}</ref> بربر اتر آفريڪا جي "[[المغرب]]" واري علائقي جا مقامي رهواسي آهن. اهي [[مراڪش]]، [[الجزائر]]، [[لبيا]] ۽ ڪجهه حد تائين [[تيونس]]، [[موريتانيا|موريطانيا]]، اتر [[مالي]] ۽ اتر [[نائيجر]] (ازاواغ) جي علائقن ۾ آباد آهن. بربرن جون ننڍيون برادريون [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]] ۽ [[مصر]] جي "سيوا اوسيس" ۾ پڻ ملن ٿيون. هن برادري جا ڪيترائي ماڻهو "بربر" نالي کي (جيڪو عربي لفظ "بربر" يا "باربيرين" يعني وحشي يا اڻ سڌريل ماڻهوءَ سان مشابهت رکي ٿو) توهين آميز سمجهن ٿا ۽ پنهنجي لاءِ "امازيغ" نالو استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏين ٿا. [[اتر آفريڪا]] جي [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي مقامي تهذيبن مان نڪتل، "امازيغن" جو ذڪر سڀ کان پهريان قديم مصري لکڻين ۾ ملي ٿو. تقريباً <small>2000</small> قبل مسيح کان، بربر ٻوليون نيل واديءَ کان اولهه طرف اتر [[صحارا ريگستان|صحارا]] مان ٿينديون "مغرب" واري علائقي تائين پکڙجي ويون. بربر قومن جي مختلف گروهن، جهڙوڪ موري (<small>Mauri</small>)، ماسيسلي (<small>Masaesyli</small>)، ماسيلي (<small>Massyli</small>)، موسولامي (<small>Musulamii</small>)، گيٽولي (<small>Gaetuli</small>) ۽ گارامانٽس (<small>Garamantes</small>)، بربر بادشاهتن، جهڙوڪ نوميڊيا (<small>Numidia</small>) ۽ موريطانيا جو بنياد وڌو. قديم دور جي آخري حصي ۾ ٻيون بادشاهتون، جهڙوڪ التاوا (<small>Altava</small>)، اوريس (<small>Aurès</small>)، وارسينس (<small>Ouarsenis</small>) ۽ هوڊنا (<small>Hodna</small>) به وجود ۾ آيون. آخرڪار، 7هين ۽ 8هين صديءَ عيسوي ۾ عربن جي فتحن بربر بادشاهتن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن سان ثقافتي ۽ لساني "عربائيزيشن" (عربي رنگ ۾ رچجڻ) جو هڪ ڊگهو عمل شروع ٿيو. ان عمل ۾ بربرن جي وچ ۾ [[عربي ٻولي]] ۽ [[عرب ثقافت]] جي پکيڙ، گڏوگڏ سندن [[اسلام]] قبول ڪرڻ شامل هو. خاص طور تي، 7هين صديءَ کان 17هين صديءَ تائين "مغرب" واري علائقي ڏانهن عربن جي لڏپلاڻ هن عمل کي تيز ڪري ڇڏيو. بهرحال، بربر قبيلا هڪ طاقتور سياسي قوت رهيا ۽ انهن اهڙيون حڪمران خاندانن (سلطنتون) قائم ڪيون جن يارهين کان سورهين صديءَ تائين اتر آفريڪا ۽ [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي؛ مثال طور زيري (<small>Zirids</small>)، حمادي، اولهه مغرب ۾ مختلف زناتا (<small>Zenata</small>) رياستون، الاندلس ۾ ڪيتريون ئي طائفه (<small>Taifa</small>) بادشاهتون ۽ [[مرابطون]] توڙي [[المواحد خلافت|المواحد خلافتون]]. انهن جا بربر جانشين - ماريني (<small>Marinids</small>)، زياني (<small>Zayyanids</small>) ۽ حفصي (<small>Hafsids</small>) - سورهين صديءَ تائين حڪومت ڪندا رهيا. سورهين صديءَ کان پوءِ، اهو سلسلو بربر خاندانن جي غير موجودگيءَ ۾ جاري رهيو؛ مراڪش ۾، سندن جاءِ انهن عربن ورتي جيڪي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي نسل مان هجڻ جي دعويٰ ڪندا هئا. بربر ماڻهن کي مختلف نسلي گروهن ۾ ورهايو ويو آهي، جهڙوڪ ڪابيل (<small>Kabyles</small>)، شاوي (<small>Chaouis</small>) ۽ ريفين (<small>Rifians</small>). پنهنجي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالي "امازيغ" (<small>Amazigh</small>) جو استعمال قديم زماني کان هلي رهيو آهي، جنهن جي تصديق مازيزس (<small>Mazices</small>) جهڙا گروهه ڪن ٿا ۽ اهو نالو اڄ به استعمال ٿئي ٿو. مختلف بربر قومون (جهڙوڪ ريفين، نفوسي، غومارا، شلها وغيره). The Berbers are [[indigenous peoples|indigenous]] to the [[Maghreb]] region of North Africa, where they live in communities across parts of [[Morocco]], [[Algeria]], [[Libya]], and to a lesser extent [[Tunisia]], [[Mauritania]], northern [[Mali]] and northern [[Niger]] ([[Azawagh]]).<ref name="Berber Definition">{{Cite web |title=Berber {{!}} Definition, People, Languages, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Berber |access-date=13 December 2022 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref name="Aïtel-2014">{{Cite book |last=Aïtel |first=Fazia |title=We are Imazigen: the development of Algerian Berber identity in twentieth-century literature and culture |date=2014 |isbn=978-0-8130-4895-6 |location=Gainesville, FL |publisher=University of Florida Press |oclc=895334326}}</ref><ref name="Vourlias-2010">{{Cite news |last=Vourlias |first=Christopher |date=25 January 2010 |title=Moroccan minority's net gain |volume=417 |work=Variety |publisher=Penske Business Media, LLC |issue=10}}</ref> Smaller Berber communities are also found in [[Burkina Faso]] and [[Egypt]]'s [[Siwa Oasis]].<ref>{{cite encyclopedia |title=Berber |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/61465/Berber |access-date=2 May 2015}}</ref><ref name="Project">{{Cite web |last=Project |first=Joshua |title=Berber, Siwa in Egypt |url=https://joshuaproject.net/people_groups/14958/EG |access-date=1 June 2022 |website=joshuaproject.net |language=en}}</ref><ref>{{cite book|author=Margaret M. Vale|title=Siwa: Jewelry, Costume, and Life in an Egyptian Oasis|url=https://archive.org/details/siwajewelrycostu0000marg|publisher=American University in Cairo Press|year=2015}}</ref> Many in the community view the exonym "Berber", equivalent and related to the Arabic word for "barbarian" ({{lang|ar|بربر}}), as pejorative, and prefer the endonym "Amazigh". Descended from Stone Age cultures indigenous to North Africa, accounts of the Imazighen were first mentioned in [[Egyptian hieroglyphs|Ancient Egyptian writings]].<ref>[https://study.com/academy/lesson/the-berbers-origin-religion-culture.html History of the Amazigh People] study.com</ref><ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=OMydEAAAQBAJ&dq=amazigh+first+mentioned+in+egyptian&pg=PT234 | title=Entangled Performance Histories: New Approaches to Theater Historiography | isbn=978-1-000-82592-3 | last1=Fischer-Lichte | first1=Erika | last2=Sugiera | first2=Małgorzata | last3=Jost | first3=Torsten | last4=Hartung | first4=Holger | last5=Soltani | first5=Omid | date=2022 | publisher=Taylor & Francis }}</ref> From about 2000 BC, [[Berber languages]] spread westward from the [[Nile|Nile Valley]] across the northern [[Sahara]] into the Maghreb. A series of Berber peoples such as the [[Mauri]], [[Masaesyli]], [[Massyli]], [[Musulamii]], [[Gaetuli]], and [[Garamantes]] gave rise to Berber kingdoms, such as [[Numidia]] and [[Mauretania]]. Other kingdoms appeared in late antiquity, such as [[kingdom of Altava|Altava]], [[kingdom of the Aurès|Aurès]], [[kingdom of Ouarsenis|Ouarsenis]], and [[Hodna]].<ref name="Berber Definition-2">{{cite web |title=Berber &#124; Definition, People, Languages, & Facts &#124; Britannica |date=23 May 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Berber}}</ref> Berber kingdoms were eventually suppressed by the [[Early Muslim conquests|Arab conquests]] of the 7th and 8th centuries AD, which initiated a long process of cultural and linguistic [[Arabization]]. This involved the spread of [[Arabic|Arabic language]] and [[Arab culture]] among the Berbers, as well as their conversion to [[Islam]]. Notably, the [[Arab migrations to the Maghreb]] from the 7th century to the 17th century accelerated this process.<ref name="Holes 42">{{Cite book |last=Holes |first=Clive |url=https://books.google.com/books?id=pzRtDwAAQBAJ |title=Arabic Historical Dialectology: Linguistic and Sociolinguistic Approaches |date=2018|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-100506-0 |page=42 |language=en}}</ref> However, [[Berber tribes]] remained powerful political forces and created [[:Category:Berber dynasties|dynasties]] that ruled much of North Africa and the [[Iberian Peninsula]] from the eleventh to sixteenth centuries<ref>{{cite magazine |last=Stub |first=Sara Toth |title=Splendor at the Edge of the Sahara |magazine=Archaeology |date=May–June 2020 |volume=73 |issue=3 |url=https://archaeology.org/issues/may-june-2020/letters-from/morocco-medieval-capital/ |access-date=24 May 2026 }}</ref> such as the [[Zirid dynasty|Zirids]], [[Hammadid dynasty|Hammadids]], various [[Zenata]] principalities in the western Maghreb, and several [[Taifa]] kingdoms in [[al-Andalus]], and empires of the [[Almoravid dynasty|Almoravids]] and [[Almohad Caliphate|Almohads]]. Their Berber successors – the [[Marinid dynasty|Marinids]], the [[Zayyanid dynasty|Zayyanids]], and the [[Hafsid dynasty|Hafsids]] – continued to rule until the 16th century. From the 16th century onward, the process continued in the absence of Berber dynasties; in Morocco, they were replaced by [[Sharifism|Arabs claiming descent from the Islamic prophet Muhammad]].<ref name="Berber Definition-2"/> Berbers are divided into several ethnic groups, such as [[Kabyle people|Kabyles]], [[Chaoui people|Chaouis]] and [[Rifians]]. The use of the endonym Amazigh dates back to antiquity, as attested by groups such as the [[Mazices]],<ref>{{Cite journal |last=Chaker |first=S. |date=1986-09-01 |title=Amaziɣ (le/un Berbère) |url=https://doi.org/10.4000/encyclopedieberbere.2465 |journal=Encyclopédie berbère |volume=4 |issue=4 |pages=562–568 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.2465 |issn=1015-7344}}</ref> and it remains in use today.<ref>{{Cite book |last1=Mourigh |first1=Khalid |url=https://books.google.com/books?id=ZDxrzQEACAAJ |title=An Introduction to Tarifiyt Berber (Nador, Morocco) |last2=Kossmann |first2=Maarten |date=2019 |publisher=Ugarit-Verlag |isbn=978-3-86835-307-5 |page=11 |language=en}}</ref> Various Berber nations (such as Rifians, Nafusi, Ghomaras, Shilhas, etc.<ref>{{cite book |last=del Marmol Carvajal |first=Luis |url=https://bvpb.mcu.es/es/consulta/registro.cmd?id=406911 |title=Primera parte de la descripcion general de Affrica |date=1573 |publisher=Biblioteca Central Militar (Madrid) |location=Granada |pages=fo. 43 |language=Spanish |access-date=2026-09-05 |archive-date=2024-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925005255/https://bvpb.mcu.es/es/consulta/registro.cmd?id=406911 |url-status=dead }}</ref>) used the root MZƔ for the name of their language and their people up to the latter half of the 20th Century, when more regionally specific terms such as ''Tarifit'' or ''Tanfusit'' were coined.<ref>{{Cite book |last=Mourigh |first=Khalid |url=https://www.google.nl/books/edition/An_Introduction_to_Tarifiyt_Berber_Nador/ZDxrzQEACAAJ?hl=en |title=An Introduction to Tarifiyt Berber (Nador, Morocco) |last2=Kossmann |first2=Maarten G. |date=2019 |publisher=Ugarit-Verlag |isbn=978-3-86835-307-5 |language=en}}</ref> ==نالا ۽ اشتقاق== {{Main|Names of the Berber people}} عربي فتحن کان پوءِ هتي جي مقامي ماڻهن کي '''بربر''' چيو ويو.<ref>{{Citation|last=Rouighi|first=Ramzi|title=Inventing the Berbers: History and Ideology in the Maghrib|date=2019-07-05|publisher=University of Pennsylvania Press}}</ref> لفظ "بربر" يوناني لفظ "باربيرين" (<small>Barbarian</small>) مان نڪتو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي اهي ماڻهو جيڪي اجنبي هجن يا جن جي ٻولي سمجهه ۾ نه اچي. امازيغي ماڻهو پاڻ کي هن نالي سان سڏڻ پسند نه ڪندا آهن. اهي پاڻ کي '''امازيغ''' سڏائڻ پسند ڪن ٿا. "امازيغ" جي معنيٰ آهي "آزاد ماڻهو".<ref name=":1" /> تمازيغت عورتن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ امازيغن جمع جو صيغو آهي. The [[indigenous populations]] of the [[Maghreb]] region of [[North Africa]] are collectively known as Berbers or Amazigh in English.<ref name="Berber Definition"/> Tribal titles such as ''Barabara'' and ''Beraberata'' appear in Egyptian inscriptions of 1700 and 1300 BC, and the Berbers were probably intimately related with the Egyptians in very early times. Thus the true ethnic name may have become confused with ''Barbari'', the designation used by classical conquerors.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Berbers |volume= 3 | last= |first= |author-link= | pages= 764–767 |short=1}}</ref>{{Better source needed|reason=The current source is very old and would be better replaced with a reference that better demonstrates current terminology and understanding.|date=September 2024}} The plural form Imazighen is sometimes also used in English.<ref name="Aïtel-2014" /><ref>{{Cite book |last=Ilahiane |first=Hsain |title=Historical dictionary of the Berbers (Imazighen) |date=2017 |isbn=978-1-4422-8182-0 |edition=2nd |location=Lanham, Maryland |publisher=Rowman & Littlefield |oclc=966314885}}</ref> The term "Berber" as a collective label has been the subject of scholarly debate. The historian Ramzi Rouighi argues that Berbers began to be referred to collectively only after the Arab conquests of the 7th century, and that the term's modern usage carries problematic historical baggage.<ref>{{Cite book |last=Rouighi |first=Ramzi |url=https://www.google.co.ma/books/edition/Inventing_the_Berbers/CIO9DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA8&printsec=frontcover |title=Inventing the Berbers: History and Ideology in the Maghrib |date=2019-07-05 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-9618-1 |pages=8 |language=en}}</ref> However, Rouighi's treatment of the term "Amazigh" has been criticized for oversimplifying its historical distribution and dismissing it as a colonial invention without adequately engaging with its use as an endonym in many regions long before modern nationalism.<ref>{{cite web |last=Souag |first=Lameen |date=February 11, 2021 |title=Review: "Inventing the Berbers" |url=https://lughat.blogspot.com/2021/02/review-inventing-berbers.html |website=Jabal al-Lughat |access-date=May 8, 2026}}</ref> Today, many consider the term "Berber" pejorative and prefer "Amazigh" instead, due to its problematic history as an [[Endonym and exonym|exonym]] and its equivalence with the [[Arabic]] word for "[[barbarian]]".<ref>{{Cite book |title=Oxford Arabic dictionary: Arabic-English · English-Arabic |date=2014 |editor=Tressy Arts |isbn=978-0-19-958033-0 |edition=First |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |pages=979, 990 |oclc=881018992}}</ref><ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |url=https://archive.org/details/berberidentitymo0000madd |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |pages=[https://archive.org/details/berberidentitymo0000madd/page/14 14]–17}}</ref><ref name="Vourlias-2010"/><ref>{{Cite web |date=23 September 2019 |title="Respecting Identity: Amazigh Versus Berber" |url=https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/ |access-date=25 October 2022 |website=Society for Linguistic Anthropology |language=en-US |archive-date=25 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/ }}</ref><ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&q=berber+modern+identity+movement |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |page=2 |language=en}}</ref> Since the late 20th century, a trans-national movement ''–'' known as [[Berberism]] or the Berber Culture Movement ''–'' has emerged among various parts of the Berber populations of North Africa to promote a collective Amazigh [[ethnic identity]] and to advocate for greater linguistic rights and cultural recognition.<ref name="Maddy-Weitzman-2011">{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&pg=PA7 |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |pages=7–9 |language=en}}</ref> [[Stéphane Gsell]] proposed the translation "noble/free" for the term Amazigh based on [[Leo Africanus]]'s translation of "awal amazigh" as "noble language" referring to the [[Berber languages]]. This definition remains disputed and is seen by some as an undue extrapolation.<ref name="Stepanova-2018">{{Cite journal |last=Stepanova |first=Anastasia |date=15 June 2018 |title=Who Conquered Spain? The Role of the Berbers in the Conquest of the Iberian Peninsula |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=78–87 |doi=10.17816/wmo35149 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}</ref><ref name="Chaker-1986">{{Cite journal |last=Chaker |first=S. |date=1 September 1986 |title=Amaziɣ (le/un Berbère) |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/2465 |journal=Encyclopédie berbère |volume=4 |language=fr |issue=4 |pages=562–568 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.2465 |issn=1015-7344}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gsell |first=Stéphane |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k11837281/f133.item |title=Histoire ancienne de l'Afrique du Nord. Tome 5 |publisher=Hachette |year=1929 |location=Paris |page=119 |language=fr}}</ref> Related words such as {{lang|ber-Latn|mmuzeɣ}} ('to be noble', 'generous') exist among the [[Zayanes|Imazighen]] of Central Morocco, while {{lang|ber-Latn|tmuzeɣ}} ('to free oneself', 'revolt') is found among the [[Kabyle people|Kabyles]] of [[Ouadhia District|Ouadhia]].<ref>{{Cite conference |last=Brugnatelli |first=Vermondo |date=16–18 June 2012 |title=À propos de la valeur sémantique d' amaziɣ et tamaziɣt dans l'histoire du berbère |trans-title=About the semantic value of amaziɣ and tamaziɣt in Berber history |url=https://www.academia.edu/1786795 |conference=BaFraLe |language=fr |access-date=30 March 2022}}</ref> The term also has a [[cognate]] in the [[Tuareg languages|Tuareg]] ''"Amajegh"'', meaning noble.<ref>{{Cite book |last=Hureiki |first=Jacques |url=https://books.google.com/books?id=6btoFb1gzwsC&dq=%22Amajegh%22&pg=PA74 |title=Essai sur les origines des Touaregs: herméneutique culturelle des Touaregs de la région de Tombouctou |date=1 January 2003 |publisher=KARTHALA Editions |isbn=978-2-84586-442-9 |language=fr}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> "Mazigh" was used as a tribal surname in [[Roman Empire|Roman]] [[Mauretania Caesariensis]].<ref name="Chaker-1986"/><ref>{{Cite book |last=Desanges |first=Jehan |url=http://archive.org/details/CatalogueDesTribusAfricainesDeLantiquiteClassiqueALOuestDuNil |title=Catalogue des tribus africaines de l'antiquité classique à l'ouest du Nil |publisher=Université de Dakar |year=1962 |location=Dakar |page=63 |language=French}}</ref> Abraham Isaac Laredo proposes that the term Amazigh could be derived from "Mezeg", which is the name of [[Dedan (Bible)|Dedan]] of [[Sheba]] in the [[Targum]].<ref>{{Cite book |last=Laredo |first=Abraham Isaac |url=https://books.google.com/books?id=9nAbAAAAIAAJ |title=Bereberes y Hebreos en Marruecos: sus orígenes, según las leyendas, tradiciones y fuentes hebraicas antiguas |date=1954 |publisher=Instituto de Estudios Africanos, Consejo Superior de Investigaciones Científicas |language=es}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> The medieval Arab historian [[Ibn Khaldun]] says the Berbers were descendants of Barbar, the son of Tamalla, son of Mazigh, son of [[Canaan (son of Ham)|Canaan]], son of [[Ham (son of Noah)|Ham]], son of [[Noah]].<ref>{{Cite journal |last=Stepanova |first=Anastasia V. |date=5 September 2018 |title=Origin of the Berber Tribal Confederation of Ṣanhādja |url=https://kigiran.elpub.ru/jour/article/view/1179 |journal=Oriental Studies |language=ru |volume=11 |issue=2 |pages=2–13 |issn=2619-1008}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> The [[Numidians|Numidian]], [[Mauri]] and [[Libu]] populations of antiquity are typically understood by contemporary writers to have referred to the same population as modern Berbers.<ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |title=Amazigh politics in the wake of the Arab Spring |date=2022 |isbn=978-1-4773-2482-0 |location=Austin |publisher=University of Texas Press |oclc=1255524815}}</ref><ref name="EB319">{{Cite encyclopedia |year=2008 |title=Lebou/Libou |encyclopedia=Encyclopédie berbère |publisher=Edisud |url=http://encyclopedieberbere.revues.org/319 |last=Zimmermann |first=K. |publication-place=Aix-en-Provence |volume=28–29 {{!}} Kirtēsii – Lutte |issue=28–29 |pages=4361–4363|doi=10.4000/encyclopedieberbere.319 |doi-access=free }}</ref> ==تاريخ== '''بربر''' (Berber) اتر آفريڪا جي قديم [[بربر ٻوليون|ٻوليون]]، [[ثقافت]] ۽ [[ماڻھو|ماڻھن]] جو نالو آهي. بربر يا امازيغي {{ٻيا نالا|انگريزي= Imazighen}} ڏکڻ ۾ [[صحارا ريگستان|صحارا رڻپٽ]]، اوڀر ۾ [[مصر]] کان [[رومي سمنڊ]] وارو [[اتر آفريڪا]] جو پورو حصو ويندي [[اولهه آفريڪا|اولھه آفريڪا]] جي ڪينري ٻيٽن تائين رھندڙ ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> تاريخ جي مختلف دؤرن ۾ بربر ماڻھن ھر مذھب جي رواہتن تي اثرانداز ٿيندا آيا آھن جن ۾ قديم بت پرست مذھب، [[عيسائيت]]، [[يهوديت|يھوديت]] ۽ [[اسلام]] شامل آهن.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> موجوده دؤر ۾ بربر اڪثريت ۾ [[سني اسلام]] سان تعلق رکندڙ آهن.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اھي اٺين صدي عيسويءَ ۾ [[مسلمان]] ٿيڻ شروع ٿيا ۽ اھو سلسلو ٻہ سؤ سالن ۾ پورو ٿيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اھي [[لڪه وادي جي جنگ|اسپين جي فتح]] ۾ پڻ اسلامي لشڪر ۾ شامل ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> انھن جو [[عرب|عربن]] سان تعلق ھميشه دوستاڻو نہ رھيو ڇو تہ عرب انھن کي نسلي برتري جتائيندا ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> ٻارھين صدي عيسويءَ ۾ بربر ماڻھن [[مرابطون|الموارد]] ۽ [[المواحد خلافت|الموحد]] شاھي خاندانن کي اڀاريو جن [[اسپين]] ۽ اتر آفريڪا جي حڪمراني ڪئي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> بربر ماڻھن جو ماريني (<small>1196ع</small>–<small>1464ع</small>) ۽ [[فاطمي خلافت]] (<small>909ع</small>–<small>1171ع</small>) حڪمراني ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> موجوده دؤر ۾ بربر ماڻھو مصر، [[لبيا]] ۽ [[تيونس]] ۾ ننڍڙين برادرين ۾ رھندڙ آھن پر اھي [[الجزائر|الجيريا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[موريتانيا|ماريطانيہ]] ۽ خصوصاً [[مراڪش]] ۾ وڏي تعداد ۾ رھن ٿا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> مراڪش جي 40 سيڪڙو آبادي بربر آھي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> انھن جو چڱو تعداد يورپي ملڪن [[فرانس]]، [[بيلجيم]] ۽ [[نيدرلينڊز|نيدرلينڊ]] ۾ رھندڙ آھي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> لفظ بربر [[يوناني]] ۽ [[لاطيني|رومن]] لفظ باربيرين {{ٻيا نالا|انگريزي= Barbarian}} سان ھڪجھڙائي رکڻ تي ھم عصر عالمن انھن لاء امازيغ (واحد) يا امازيغن (جمع) لفظ استعمال ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اڄوڪي دؤر ۾ بطور مادري زبان ڳالهائي ويندڙ بربر ٻولي کي '''[[بربر ٻوليون|تمازي]]''' {{ٻيا نالا|انگريزي= Tamazight}} سڏين ٿا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 100, </ref> ===آغاز=== امازيغي ماڻهو مغرب (اتر آفريڪا جو اولهندو حصو) جا پهريان رهواسي هئا. اهي قديم زماني ۾ مختلف قبيلن ۾ ورهايل هئا ۽ رومي سلطنت جي دور ۾ به پنهنجي الڳ سڃاڻپ رکندا هئا. ===عرب اسلامي فتحون=== 7هين صدي عيسويءَ ۾ عربن جي آمد سان هتي اسلامي اثر وڌيو. ٻولي ۽ مذهب ۾ وڏيون تبديليون آيون. ڪيترن ئي امازيغي قبيلن [[اسلام]] قبول ڪيو ۽ اهي عرب اسلامي فوجن جو حصو بڻيا. 8هين صديءَ ۾ امازيغي اڳواڻن [[اموي خلافت]] جي خلاف بغاوتون پڻ ڪيون.<ref>https://books.google.co.uk/books?id=tOaYDwAAQBAJ&pg=PT53</ref> === امازيغي سلطنتون === تاريخ ۾ ڪيتريون ئي طاقتور امازيغي سلطنتون گذريون آهن، جن ۾ [[مرابطون|المرابطون]] (<small>Almoravids</small>) ۽ الموحدون (<small>Almohads</small>) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن. انهن سلطنتن نه صرف اتر آفريڪا پر يورپ جي علائقي [[مسلم اسپين|اندلس]] (اسپين) تي به حڪومت ڪئي.<ref>{{cite book |last1 = Hall |first1 = John G. |title = North Africa |url = https://archive.org/details/northafricaexplo00john |year = 2002}}</ref> The areas of North Africa that have retained the Berber language and traditions best have been, in general, Algeria, Libya, Morocco and Tunisia. Much of Berber culture is still celebrated among the cultural elite in Morocco and Algeria, especially in [[Kabylia]], the [[Aurès]] and the [[Atlas Mountains]]. The [[Kabyles]] were one of the few peoples in North Africa who remained independent during successive rule by the [[Ancient Carthage|Carthaginians]], [[Ancient Rome|Romans]], [[Byzantine Empire|Byzantines]], [[Vandal Kingdom|Vandals]], and the [[Ottoman Empire|Ottoman Turks]].<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=4CfBKvsiWeQC&pg=PA156| title = The Middle East and North Africa: Pg 156| isbn = 978-1-85743-132-2| author1 = Eur| publisher = Psychology Press}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=83koAAAAYAAJ&pg=PA118| title = Sketches of Algeria During the Kabyle War By Hugh Mulleneux Walmsley: Pg 118| last1 = Walmsley| first1 = Hugh Mulleneux| year = 1858}}</ref><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=wqF8CgAAQBAJ&pg=PT167| title = The Kabyle People By Glora M. Wysner| isbn = 978-1-4474-8352-6| last1 = Wysner| first1 = Glora M.| date = 30 January 2013| publisher = Read Books}}</ref><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=pv80AQAAMAAJ&q=Kabylia| title = The Encyclopedia Americana, Volume 1: Pg 568| year = 1990| publisher = Grolier| isbn = 978-0-7172-0121-1}}</ref> Even after the [[Arabs|Arab]] [[Muslim conquest of the Maghreb|conquest of North Africa]], the Kabyle people still maintained possession of their mountains.<ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=GI5CAAAAcAAJ&pg=PA45| title = The art journal London, Volume 4: Pg 45| year = 1865}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=JU5CAAAAIAAJ&pg=PA93| title = The Barbary Coast By Henry Martyn Field: Pg 93| last1 = Field| first1 = Henry Martyn| year = 1893}}</ref> === Prehistory === {{Main|Prehistoric North Africa}} {{further|Genetic history of North Africa|Proto-Berber language}} [[File:Hoggar peinture rupestre1.JPG|thumb|upright|[[Ahaggar Mountains|Hoggar]] painting, [[Tassili n'Ajjer]]]] [[File:Egypte louvre 131 statuette.jpg|thumb|upright|An [[Egypt]]ian statuette representing a Libyan [[Libu]] Berber from the reign of Rameses{{nbsp}}II (19th Dynasty) in 1279–1213 BC. ([[Louvre|Louvre Museum]], Paris)]] The [[Maghreb]] region in northwestern Africa is believed to have been inhabited by Berbers from at least 10,000&nbsp;BC.<ref name="Ilahiane2006">{{cite book|author=Hsain Ilahiane|title=Historical Dictionary of the Berbers (Imazighen)|url=https://books.google.com/books?id=0E8qp_k515oC&pg=PA112|date=17 July 2006|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6490-0|page=112}}</ref>{{Dubious|reason=The source cited seems unreliable for this claim|date=October 2025}} [[Cave paintings]], which have been dated to twelve millennia before present, have been found in the [[Tassili n'Ajjer]] region of southeastern Algeria. Other [[rock art]] has been discovered at [[Tadrart Acacus]] in the Libyan desert. A [[Neolithic]] society, marked by [[domestication]] and [[subsistence agriculture]] and richly depicted in the Tassili n'Ajjer paintings, developed and predominated in the Saharan and Mediterranean region (the Maghreb) of northern Africa between 6000 and 2000&nbsp;BC (until the classical period). Prehistoric [[Tifinagh]] inscriptions were found in the [[Oran]] region.<ref>{{Cite book |editor-last1=Tiliouine |editor-first1=Habib |editor-last2=Estes |editor-first2=Richard J. |title=The State of Social Progress of Islamic Societies: Social, Economic, Political, and Ideological Challenges |year=2016 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-24772-4 |page=115}}</ref> During the pre-Roman era, several successive independent states (Massylii) existed before King [[Masinissa]] unified the people of [[Numidia]].<ref name=Histoirede>Histoire de l'émigration kabyle en France au XXe siècle: réalités culturelles&nbsp;... De Karina Slimani-Direche</ref><ref>Les cultures du Maghreb. Maria Àngels Roque, Paul Balta, Mohammed Arkoun</ref><ref>Dialogues d'histoire ancienne à l'Université de [[Besançon]], Centre de recherches d'histoire ancienne</ref>{{Full citation needed|date=October 2020}} === Mythology === According to the Roman historian [[Gaius Sallustius Crispus]], the original people of North Africa are the [[Gaetulians]] and the Libyans, they were the prehistoric peoples that crossed to Africa from the [[Iberian Peninsula]], then much later, [[Hercules]] and his army crossed from Iberia to North Africa where his army intermarried with the local populace and settled the region permanently, the Medes of his army that married the Libyans formed the Maur people, while the other part of his Army formed the Nomadas or as they are today known as the [[Numidians]] which later on united all of Berber tribes of North Africa under the rule of [[Massinissa]]. === Other sources === According to the ''[[Al-Fihrist|Al-Fiḥrist]]'', the Barber (i.e. Berbers) comprised one of seven principal races in Africa.<ref>Ibn al-Nadim. ''Al-Fiḥrist'', Book I, pp.&nbsp;35–36</ref> The medieval Tunisian scholar [[Ibn Khaldun]] (1332–1406), recounting the oral traditions prevalent in his day, sets down two popular opinions as to the origin of the Berbers: according to one opinion, they are descended from [[Canaan, son of Ham]], and have for ancestors Berber, son of Temla, son of Mazîgh, son of Canaan, son of Ham, a son of Noah;<ref name="Khaldun1925">{{cite book |last=Ibn Khaldun |title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale |publisher=P. Geuthner |year=1925 |volume=1 |location=Paris |page=176 |language=fr |translator-last=de Slane |translator-first=William MacGuckin |oclc=556514510 |author-link=Ibn Khaldun |translator-link=Baron de Slane}}</ref> alternatively, [[Abu Bakr bin Yahya al-Suli|Abou-Bekr Mohammed es-Souli]] (947 AD) held that they are descended from Berber, the son of Keloudjm ([[Casluhim]]), the son of [[Mesraim]], the son of Ham.<ref name=Khaldun1925/> {{blockquote|They belong to a powerful, formidable, brave and numerous people; a true people like so many others the world has seen – like the Arabs, the Persians, the Greeks and the Romans. The men who belong to this family of peoples have inhabited the Maghreb since the beginning.|Ibn Khaldun<ref name=Berbers/>}} === Ancestry and DNA === As of about 5000 BC, the populations of North Africa were descended primarily from the [[Iberomaurusian]] and [[Capsian culture|Capsian]] cultures, with a more recent intrusion being associated with the [[Neolithic Revolution]].<ref>J. Desanges, "The proto-Berbers", pp. 236–245, especially p. 237, in ''General History of Africa, vol. II: Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1990).</ref> The proto-Berber tribes evolved from these prehistoric communities during the late [[Bronze Age|Bronze]]- and early [[Iron Age|Iron]] ages.<ref>Mário Curtis Giordani, ''História da África. Anterior aos descobrimentos.'' Editora Vozes, Petrópolis (Brasil) 1985, pp. 42f., 77f. Giordani references Bousquet, ''Les Berbères'' (Paris 1961).</ref> [[Uniparental inheritance|Uniparental DNA]] analysis has established ties between Berbers and other Afroasiatic speakers in Africa. Most of these populations belong to the [[Haplogroup E-M215 (Y-DNA)|E1b1b]] paternal haplogroup, with Berber speakers having among the highest frequencies of this lineage.<ref name=Trombetta2015>{{cite journal|last1=Trombetta|first1=Beniamino|last2=D'Atanasio|first2=Eugenia|last3=Massaia|first3=Andrea|last4=Ippoliti|first4=Marco|last5=Coppa|first5=Alfredo|last6=Candilio|first6=Francesca|last7=Coia|first7=Valentina|last8=Russo|first8=Gianluca|last9=Dugoujon|first9=Jean-Michel|last10=Moral|first10=Pedro|last11=Akar|first11=Nejat|last12=Sellitto|first12=Daniele|last13=Valesini|first13=Guido|last14=Novelletto|first14=Andrea|last15=Scozzari|first15=Rosaria|last16=Cruciani|first16=Fulvio|title=Phylogeographic Refinement and Large Scale Genotyping of Human Y Chromosome Haplogroup E Provide New Insights into the Dispersal of Early Pastoralists in the African Continent|journal=[[Genome Biology and Evolution]]|date=24 June 2015|volume=7|issue=7|pages=1940–1950|doi=10.1093/gbe/evv118|pmid=26108492|pmc=4524485}}</ref> Additionally, genomic analysis found that Berber and other Maghreb communities have a high frequency of an ancestral component that originated in the Near East. This Maghrebi element peaks among Tunisian Berbers.<ref name=Henn2012>{{cite journal|last1=Henn|first1=Brenna M.|last2=Botigué|first2=Laura R.|last3=Gravel|first3=Simon|last4=Wang|first4=Wei|last5=Brisbin|first5=Abra|last6=Byrnes|first6=Jake K.|last7=Fadhlaoui-Zid|first7=Karima|last8=Zalloua|first8=Pierre A.|last9=Moreno-Estrada|first9=Andres|last10=Bertranpetit|first10=Jaume|last11=Bustamante|first11=Carlos D.|last12=Comas|first12=David|title=Genomic Ancestry of North Africans Supports Back-to-Africa Migrations|journal=[[PLOS Genetics]]|date=12 January 2012|volume=8|issue=1|article-number=e1002397|doi=10.1371/journal.pgen.1002397|pmid=22253600|pmc=3257290 |doi-access=free }}</ref> This ancestry is related to the Coptic/Ethio-Somali component, which diverged from these and other West Eurasian-affiliated components before the [[Holocene]].<ref name=Hodgson2014>{{cite journal |last1=Hodgson |first1=Jason A. |last2=Mulligan |first2=Connie J. |last3=Al-Meeri |first3=Ali |last4=Raaum |first4=Ryan L. |title=Early Back-to-Africa Migration into the Horn of Africa |journal=[[PLOS Genetics]] |date=12 June 2014 |volume=10 |issue=6 |article-number=e1004393 |doi=10.1371/journal.pgen.1004393 |pmid=24921250 |pmc=4055572 |doi-access=free }}; {{cite journal |title=Supplementary Text S1: Affinities of the Ethio-Somali ancestry component |journal=PLOS Genetics |doi=10.1371/journal.pgen.1004393.s017 |doi-access=free}}</ref> In 2013, Iberomaurusian skeletons from the prehistoric sites of [[Taforalt]] and [[Mechta-Afalou|Afalou]] in the Maghreb were also analyzed for [[ancient DNA]]. All of the specimens belonged to maternal clades associated with either North Africa or the northern and southern Mediterranean [[littoral]], indicating gene flow between these areas since the [[Epipaleolithic]].<ref>{{cite web|last1=Kefi|first1=R.|last2=Bouzaid|first2=E.|last3=Stevanovitch|first3=A.|last4=Beraud-Colomb|first4=E.|title=Mitochondrial DNA and Phylogenetic Analysis of Prehistoric North African Populations|url=http://www.isabs.hr/PDF/2013/ISABS-2013_book_of_abstracts.pdf|publisher=International Society for Applied Biological Sciences|access-date=21 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311200852/http://www.isabs.hr/PDF/2013/ISABS-2013_book_of_abstracts.pdf|archive-date=11 March 2016}}</ref> The ancient Taforalt individuals carried the mtDNA [[haplogroup]]s [[Haplogroup U6 (mtDNA)|U6]], [[Haplogroup H (mtDNA)|H]], [[Haplogroup JT (mtDNA)|JT]], and [[Haplogroup V (mtDNA)|V]], which points to population continuity in the region dating from the Iberomaurusian period.<ref>{{cite journal|last1=Secher|first1=Bernard|last2=Fregel|first2=Rosa|last3=Larruga|first3=José M.|last4=Cabrera|first4=Vicente M.|last5=Endicott|first5=Phillip|last6=Pestano|first6=José J.|last7=González|first7=Ana M.|title=The history of the North African mitochondrial DNA haplogroup U6 gene flow into the African, Eurasian and American continents|journal=[[BMC Evolutionary Biology]]|volume=14|number=109|doi=10.1186/1471-2148-14-109|pmid=24885141|pmc=4062890|date=19 May 2014|page=109|doi-access=free|bibcode=2014BMCEE..14..109S }}</ref> [[File:Persepolis14.JPG|thumb|left|Ancient Libyan delegation at [[Persepolis]].]] Human fossils excavated at the Ifri n'Amr ou Moussa site in Morocco have been [[radiocarbon dated]] to the Early Neolithic period, {{circa|5000}} BC. Ancient DNA analysis of these specimens indicates that they carried paternal haplotypes related to the [[Haplogroup E-M215 (Y-DNA)|E1b1b1b1a]] (E-M81) subclade and the maternal haplogroups [[Haplogroup U (mtDNA)|U6a]] and [[Haplogroup M (mtDNA)|M1]], all of which are frequent among present-day communities in the Maghreb. These ancient individuals also bore an [[Indigenous peoples|autochthonous]] Maghrebi genomic component that peaks among modern Berbers, indicating that they were ancestral to populations in the area. Additionally, fossils excavated at the [[Kelif el Boroud]] site near [[Rabat]] were found to carry the broadly distributed paternal haplogroup [[haplogroup T-M184|T-M184]] as well as the maternal haplogroups [[Haplogroup K (mtDNA)|K1]], [[Haplogroup T (mtDNA)|T2]] and [[Haplogroup X (mtDNA)|X2]], the latter of which were common mtDNA lineages in Neolithic [[Europe]] and [[Anatolia]]. These ancient individuals likewise bore the Berber-associated Maghrebi genomic component. This altogether indicates that the late-Neolithic [[Kehf el Baroud]] inhabitants were ancestral to contemporary populations in the area, but also likely experienced gene flow from Europe.<ref name="Kelif el Boroud">{{cite journal|last1=Fregel|first1=Rosa|last2=Méndez|first2=Fernando L.|last3=Bokbot|first3=Youssef|last4=Martín-Socas|first4=Dimas|last5=Camalich-Massieu|first5=María D.|last6=Santana|first6=Jonathan|last7=Morales|first7=Jacob|last8=Ávila-Arcos|first8=María C.|last9=Underhill|first9=Peter A.|last10=Shapiro|first10=Beth|last11=Wojcik|first11=Genevieve|last12=Rasmussen|first12=Morten|last13=Soares|first13=Andre E. R.|last14=Kapp|first14=Joshua|last15=Sockell|first15=Alexandra|last16=Rodríguez-Santos|first16=Francisco J.|last17=Mikdad|first17=Abdeslam|last18=Trujillo-Mederos|first18=Aioze|last19=Bustamante|first19=Carlos D.|date=12 June 2018|title=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|volume=115|number=26|pages=6774–6779|biorxiv=10.1101/191569|doi=10.1073/pnas.1800851115|pmid=29895688|pmc=6042094|bibcode=2018PNAS..115.6774F |doi-access=free}}</ref> The late-Neolithic Kehf el Baroud inhabitants were modelled as being of about 50% local North African ancestry and 50% [[Early European Farmer]] (EEF) ancestry. It was suggested that EEF ancestry had entered North Africa through [[Cardial Ware]] colonists from Iberia sometime between 5000 and 3000 BC. They were found to be closely related to the [[Guanches]] of the [[Canary Islands]]. The authors of the study suggested that the Berbers of Morocco carried a substantial amount of EEF ancestry before the establishment of [[Roman colonies in Berber Africa]].<ref name="Kelif el Boroud"/> === Antiquity === {{further|History of Roman-era Tunisia|Roman Libya|Mauretania Tingitana|Mauri people}} [[File:Antaeus & Heracles (Nordisk familjebok).jpg|thumb|[[Heracles]] wrestling with the Libyan giant [[Antaeus]].]] The great tribes of Berbers in classical antiquity (when they were often known as ancient Libyans)<ref name=Warmington>{{cite book|last=Warmington|first=Brian Herbert|title=Carthage|publisher=Robert Hale|location=London|year=1969|orig-date=1960|edition=2nd|page=46}}</ref>{{efn|Warmington uses "Libyans of Tunisia" (an anachronistic term) on page 46; compare with page 61 (citing Herodotus, Diodorus Siculus, and Polybius).}} were said to be three (roughly, from west to east): the Mauri, the [[Numidians]] near [[Ancient Carthage|Carthage]], and the [[Gaetuli]]ans. The Mauri inhabited the far west (ancient [[Mauretania]], now Morocco and central Algeria). The Numidians occupied the regions between the Mauri and the city-state of Carthage. Both the Mauri and the Numidians had significant [[sedentism|sedentary]] populations living in villages, and their peoples both tilled the land and tended herds. The Gaetulians lived to the near south, on the northern margins of the [[Sahara]], and were less settled, with predominantly [[Pastoralism|pastoral]] elements.<ref>[[Sallust]] (86–35), ''Bellum Iugurthinum'' (c. 42 BC), 19–20, translated by S. A. Handford as ''The Jugurthine War'' (Penguin 1963), p. 55f.</ref><ref name="Laroui">{{cite book |last=Laroui |first=Abdallah |author-link=Abdallah Laroui |title=The History of the Maghrib: An Interpretive Essay |date=19 April 2016 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-63585-9 |pages=55, 60, 65 |translator-last=Manheim |translator-first=Ralph |orig-date=1977}}</ref>{{r|Brett1996|p=41f}} For their part, the [[Phoenicia]]ns ([[Semitic languages|Semitic-speaking]] [[Canaan]]ites) came from perhaps the most advanced multicultural sphere then existing, the western coast of the [[Fertile Crescent]] region of [[West Asia]]. Accordingly, the material culture of Phoenicia was likely more functional and efficient, and their knowledge more advanced, than that of the [[History of early Tunisia|early Berbers]]. Hence, the interactions between Berbers and Phoenicians were often asymmetrical. The Phoenicians worked to keep their cultural cohesion and ethnic solidarity, and continuously refreshed their close connection with [[Tyre, Lebanon|Tyre]], the mother city.{{r|Warmington|p=37}} The earliest Phoenician coastal outposts were probably meant merely to resupply and service ships bound for the lucrative metals trade with the Iberians,<ref name=Picard>{{cite book|last1=Picard|first1=Gilbert Charles|last2=Picard|first2=Colette|title=The Life and Death of Carthage: A Survey of Punic History and Culture from Its Birth to Its Final Tragedy|url=https://archive.org/details/lifedeathofcarth0000char_u6i2|year=1968|publisher=Sidgwick & Jackson|page=15ff}}</ref> and perhaps at first regarded trade with the Berbers as unprofitable.<ref>Cf. Perkins, ''Tunisia'' (1986), p. 15.</ref> However, the Phoenicians eventually established strategic colonial cities in many Berber areas, including sites outside of present-day Tunisia, such as the settlements at [[Oea]], [[Leptis Magna]], [[Sabratha]] (in Libya), [[Volubilis]], [[Chellah]], and [[Mogador]] (now in Morocco). As in Tunisia, these centres were trading hubs, and later offered support for resource development, such as processing [[olive oil]] at Volubilis and [[Tyrian purple]] dye at Mogador. For their part, most Berbers maintained their independence as farmers or semi-pastorals, although, due to the example of Carthage, their [[Early History of Tunisia#Accounts of the Berbers|organized politics]] increased in scope and sophistication.<ref name="Brett1996">{{cite book |last1=Brett |first1=Michael |title=The Berbers |url=https://archive.org/details/berbers0000bret |last2=Fentress |first2=E. W. B. |publisher=Blackwell Publishing |year=1996 |isbn=978-0-631-16852-2 |pages=24f}}</ref> [[File:Numidia 220 BC-en.svg|thumb|upright=1.4|Berber kingdoms in Numidia, {{circa|220 BC}} (green: Masaesyli under Syphax; gold: Massyli under [[Gala (King of the Massylii)|Gala]], father of Masinissa; further east: city-state of Carthage).]] In fact, for a time their numerical and military superiority (the best horse riders of that time) enabled some [[History of early Tunisia#Accounts of the Berbers|Berber kingdoms]] to impose a tribute on Carthage, a condition that continued into the 5th century BC.{{r|Picard|p=64–65}} Also, due to the [[Twenty-third Dynasty of Egypt|Berbero-Libyan Meshwesh dynasty]]'s rule of Egypt (945–715 BC),<ref>The 22nd Dynasty. Erik Hornung, ''History of Ancient Egypt. An introduction'' ([1978]; Cornell University 1999) at 128–131.</ref> the Berbers near Carthage commanded significant respect (yet probably appearing more rustic than the elegant Libyan pharaohs on the Nile). Correspondingly, in early Carthage, careful attention was given to securing the most favourable treaties with the Berber chieftains, "which included intermarriage between them and the Punic aristocracy".<ref>Jamil M. Abun-Nasr, ''A History of the Maghrib'' (Cambridge University 1971) at 20.</ref> In this regard, perhaps the legend about [[Dido]], the foundress of Carthage, as related by [[Pompeius Trogus|Trogus]] is apposite. Her refusal to wed the Mauritani chieftain [[Iarbas|Hiarbus]] might be indicative of the complexity of the politics involved.<ref>E.g., Soren, Ben Khader, Slim, ''Carthage. Uncovering the mysteries and splendours of ancient Tunisia'' (New York: Simon & Schuster 1990) at 18–20, observes imperial pretensions.</ref> Eventually, the Phoenician trading stations would evolve into permanent settlements, and later into small towns, which would presumably require a wide variety of goods as well as sources of food, which could be satisfied through trade with the Berbers. Yet, here too, the Phoenicians probably would be drawn into organizing and directing such local trade, and also into managing agricultural production. In the 5th century BC, Carthage expanded its territory, acquiring [[Cape Bon]] and the fertile [[Wadi Majardah]],<ref>The [[Wadi Majardah]] was anciently called the ''Bagradas''. Lancel, ''Carthage'' (1992, 1995), p. 270.</ref> later establishing control over productive farmlands for several hundred kilometres.<ref>B. H. Warmington, "The Carthaginian Period" at 246–260, 248–249, in ''General History of Africa, volume II. Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1981, 1990), edited by G. Mokhtar.</ref> Appropriation of such wealth in land by the Phoenicians would surely provoke some resistance from the Berbers; although in warfare, too, the technical training, social organization, and weaponry of the Phoenicians would seem to work against the tribal Berbers. This social-cultural interaction in early Carthage has been summarily described: {{Blockquote|text=Lack of contemporary written records makes the drawing of conclusions here uncertain, which can only be based on inference and reasonable conjecture about matters of social nuance. Yet it appears that the Phoenicians generally did not interact with the Berbers as economic equals, but employed their agricultural labour, and their household services, whether by hire or indenture; many became [[sharecroppers]].{{r|Warmington|p=86}}}} For a period, the Berbers were in constant revolt, and in 396 there was a great uprising. {{Blockquote|text=Thousands of rebels streamed down from the mountains and invaded Punic territory, carrying the serfs of the countryside along with them. The Carthaginians were obliged to withdraw within their walls and were besieged.}} Yet the Berbers lacked cohesion; and although 200,000 strong at one point, they succumbed to hunger, their leaders were offered bribes, and "they gradually broke up and returned to their homes".{{r|Picard|p=125, 172}} Thereafter, "a series of revolts took place among the Libyans [Berbers] from the fourth century onwards".{{r|Warmington|p=81}} The Berbers had become involuntary 'hosts' to the settlers from the east, and were obliged to accept the dominance of Carthage for centuries. Nonetheless, therein they persisted largely unassimilated,{{Citation needed|reason=Clearly Berbers co-existed with Phoenicians at the time, there is no evidence of this conclusion|date=March 2019}} as a separate, submerged entity, as a culture of mostly passive urban and rural poor within the civil structures created by Punic rule.<ref>Cf., Richard Miles, ''Carthage must be destroyed'' (NY: Viking 2010), p. 80.</ref> In addition, and most importantly, the Berber peoples also formed quasi-independent satellite societies along the [[steppe]]s of the frontier and beyond, where a minority continued as free 'tribal republics'. While benefiting from Punic material culture and political-military institutions, these peripheral Berbers (also called Libyans)—while maintaining their own identity, culture, and traditions—continued to develop their own agricultural skills and village societies, while living with the newcomers from the east in an asymmetric symbiosis.{{efn|"Pro-Berber" viewpoints (contrary to prevailing "Punicophilia" literature) are presented by Abdullah Laroui in his ''L'Histoire du [[Maghreb]]: Un essai de synthèse''.<ref>{{cite book|last=Laroui|first=Abdullah|title=L'Histoire du Maghreb: Un essai de synthèse|language=fr|location=Paris|publisher=Librairie François Maspero|year=1970}}</ref>{{r|Laroui|p=42–44}}}}<ref>Cf., ''Le Berbère, lumière de l'Occident'' (Nouvelles Editions, 1984).</ref> As the centuries passed, a society of Punic people of Phoenician descent but born in Africa, called {{lang|phn|Libyphoenicians}} emerged there. This term later came to be applied also to Berbers acculturated to urban Phoenician culture.{{r|Warmington|p=65, 84–86}} Yet the whole notion of a Berber apprenticeship to the Punic civilization has been called an exaggeration sustained by a point of view fundamentally foreign to the Berbers.{{r|Laroui|p=52, 58}} A population of mixed ancestry, Berber and Punic, evolved there, and there would develop recognized niches in which Berbers had proven their utility. For example, the Punic state began to field Berber–Numidian cavalry under their commanders on a regular basis. The Berbers eventually were required to provide soldiers (at first "unlikely" paid "except in booty"), which by the fourth century BC became "the largest single element in the Carthaginian army".{{r|Warmington|p=86|q=the largest single element in the Carthaginian army}} [[File:Massinissa-Numidie.jpg|thumb|upright|[[Masinissa]] ({{circa|240|148}}), King of [[Numidia]], [[Berber script|Berber]] and Roman script]] Yet in times of stress at Carthage, when a foreign force might be pushing against the city-state, some Berbers would see it as an opportunity to advance their interests, given their otherwise low status in Punic society.{{Citation needed|reason=No evidence suggesting that the Berbers where of any lower social class|date=March 2019}} Thus, when the Greeks under [[Agathocles]] (361–289 BC) of Sicily landed at Cape Bon and threatened Carthage (in 310 BC), there were Berbers, under Ailymas, who went over to the invading Greeks.{{r|Picard|p=172}}{{efn|The Picards, however, remark that the resulting Greek defeat showed "how strong was the hold of Carthage over her African territory".}} During the long [[Second Punic War]] (218–201 BC) with Rome (see below), the [[Berber kings of Roman-era Tunisia|Berber King]] Masinissa ({{circa|240|148}} BC) joined with the invading Roman general Scipio, resulting in the war-ending defeat of Carthage at Zama, despite the presence of their renowned general Hannibal; on the other hand, the Berber King [[Syphax]] (d. 202 BC) had supported Carthage. The Romans, too, read these cues, so that they cultivated their Berber alliances and, subsequently, favored the Berbers who advanced their interests following the Roman victory.<ref>The [[History of Roman era Tunisia|Romans]] also met with instances of "disloyalty" by Berber leaders, witness their long war against [[Jugurtha]] ({{circa|160|104}} BC), the [[Berber kings of Roman-era Tunisia|Berber King of Numidia]]. [[Sallust]] (86–{{circa|35 BC}}), ''The Jugurthine War'' (Penguin 1963), translated by Handford.</ref> Carthage was faulted by her ancient rivals for the "harsh treatment of her subjects" as well as for "greed and cruelty".{{r|Warmington|p=83}}{{efn|Warmington page 83, citing [[Plutarch]] (46–120 CE), ''[[Moralia]]'' 799D.}}<ref>Charles-Picard, ''Daily life in Carthage'' (Paris: Hachette 1958; London: Geo. Allen & Unwin 1961), p. 123. The ''Khamessat'' contract "gave the landowner four-fifths of the income".</ref> Her Libyan Berber sharecroppers, for example, were required to pay half of their crops as tribute to the city-state during the emergency of the [[First Punic War]]. The normal exaction taken by Carthage was likely "an extremely burdensome" one-quarter.{{r|Warmington|p=80}} Carthage once famously attempted to reduce the number of its Libyan and foreign soldiers, leading to the [[Mercenary War]] (240–237 BC).{{r|Picard|p=203–209}}<ref>[[Polybius]] (203–120), [[The Histories (Polybius)|The Histories]] at I, 72.</ref><ref>The Mercenary revolt occurred after the First Punic War (see below).</ref> The city-state also seemed to reward those leaders known to deal ruthlessly with its subject peoples, hence the frequent Berber insurrections. Moderns fault Carthage for failure "to bind her subjects to herself, as Rome did [her Italians]", yet Rome and the Italians held far more in common perhaps than did Carthage and the Berbers. Nonetheless, a modern criticism is that the Carthaginians "did themselves a disservice" by failing to promote the common, shared quality of "life in a properly organized city" that inspires loyalty, particularly with regard to the Berbers.{{r|Warmington|p=86–87}} Again, the tribute demanded by Carthage was onerous.<ref name="Smith 1878">[[R. Bosworth Smith]], ''Carthage and the Carthaginians'' (London: Longmans, Green 1878, 1908) at 45–46</ref> <blockquote>[T]he most ruinous tribute was imposed and exacted with unsparing rigour from the subject native states, and no slight one either from the cognate Phoenician states. ... Hence arose that universal disaffection, or rather that deadly hatred, on the part of her foreign subjects, and even of the Phoenician dependencies, toward Carthage, on which every invader of Africa could safely count as his surest support. ... This was the fundamental, the ineradicable weakness of the Carthaginian Empire&nbsp;...<ref name="Smith 1878"/> </blockquote> The Punic relationship with the majority of the Berbers continued throughout the life of Carthage. The unequal development of material culture and social organization perhaps fated the relationship to be an uneasy one. A long-term cause of Punic instability, there was no melding of the peoples. It remained a source of stress and a point of weakness for Carthage. Yet there were degrees of convergence on several particulars, discoveries of mutual advantage, occasions of friendship, and family.<ref>Compare the contradictions described in Brett & Fentress, ''The Berbers'' (1996) at 24–25 (Berber adoption of elements of Punic culture), 49–50 (Berber persistence in their traditional belief).</ref> [[File:Basilique Saint-Augustin Annaba 04.jpg|thumb|180px|[[Augustine of Hippo|Saint Augustine]] was the bishop of [[Hippo Regius]] in [[Roman North Africa]]]] The Berbers gain historicity gradually during the [[Libya in the Roman era|Roman era]]. Byzantine authors mention the {{lang|la|Mazikes}} (Amazigh) as tribal people raiding the monasteries of [[Cyrenaica]]. [[Garamantes|Garamantia]] was a notable Berber kingdom that flourished in the [[Fezzan]] area of modern-day Libya in the Sahara desert between 400 BC and 600 AD. Roman-era Cyrenaica became a center of [[early Christianity]]. Some pre-Islamic Berbers were [[Early African Church|Christians]]<ref>{{cite web|url=http://www.orthodoxengland.org.uk/maghreb.htm|title=The Last Christians of North-West Africa: Some Lessons For Orthodox Today|first=Andrew |last=Phillips|access-date=2 May 2015}}</ref> (there is a strong correlation between adherence to the [[Donatism|Donatist]] doctrine and being a Berber, ascribed to the doctrine matching their culture, as well as their being alienated from the dominant Roman culture of the Catholic church),<ref name="Berbers">[https://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1624_story_of_africa/page66.shtml "The Berbers"], BBC World Service | The Story of Africa</ref> some perhaps [[Berber Jews|Jewish]], and some adhered to their [[Traditional Berber religion|traditional polytheist religion]]. The Roman-era authors [[Apuleius]] and [[Augustine of Hippo|St. Augustine]] were born in Numidia, as were three [[pope]]s, one of whom, [[Pope Victor I]], served during the reign of Roman emperor [[Septimius Severus]], who was a North African of Roman/Punic ancestry (perhaps with some Berber blood).<ref>"Berbers:&nbsp;... The best known of them were the Roman author Apuleius, the Roman emperor Septimius Severus, and St. Augustine", ''[[Encyclopedia Americana]]'', 2005, v.3, p.569</ref> ==== Numidia ==== {{Main|Numidia|Jugurthine War}} [[File:East Numidia.jpg|thumb|upright=1.35|A map of [[Numidia]]]] Numidia (202{{snd}}46 BC) was an ancient Berber kingdom in modern Algeria and part of Tunisia. It later alternated between being a [[Roman province]] and being a Roman [[client state]]. The kingdom was located on the eastern border of modern Algeria, bordered by the Roman province of Mauretania (in modern Algeria and Morocco) to the west, the Roman [[Africa (Roman province)|province of Africa]] (modern Tunisia) to the east, the Mediterranean to the north, and the Sahara Desert to the south. Its people were the Numidians. The name {{lang|la|Numidia}} was first applied by [[Polybius]] and other historians during the third century BC to indicate the territory west of Carthage, including the entire north of Algeria as far as the river Mulucha ([[Muluya]]), about {{convert|100|mi|km|order=flip}} west of Oran. The Numidians were conceived of as two great groups: the Massylii in eastern Numidia, and the Masaesyli in the west. During the first part of the Second Punic War, the eastern Massylii, under King [[Gala (King of the Massylii)|Gala]], were allied with Carthage, while the western Masaesyli, under King Syphax, were allied with Rome. In 206 BC, the new king of the Massylii, Masinissa, allied himself with Rome, and Syphax, of the Masaesyli, switched his allegiance to the Carthaginian side. At the end of the war, the victorious Romans gave all of Numidia to Masinissa. At the time of his death in 148 BC, Masinissa's territory extended from Mauretania to the boundary of Carthaginian territory, and southeast as far as Cyrenaica, so that Numidia entirely surrounded Carthage except towards the sea.<ref>[[Appian]], ''The Punic Wars'', 106</ref> Masinissa was succeeded by his son [[Micipsa]]. When Micipsa died in 118 BC, he was succeeded jointly by his two sons [[Hiempsal I]] and [[Adherbal (king of Numidia)|Adherbal]] and Masinissa's illegitimate grandson, [[Jugurtha]], of Berber origin, who was very popular among the Numidians. Hiempsal and Jugurtha quarreled immediately after the death of Micipsa. Jugurtha had Hiempsal killed, which led to open war with Adherbal. After Jugurtha defeated him in open battle, Adherbal fled to Rome for help. The Roman officials, allegedly due to bribes but perhaps more likely out of a desire to quickly end conflict in a profitable client kingdom, sought to settle the quarrel by dividing Numidia into two parts. Jugurtha was assigned the western half. However, soon after, conflict broke out again, leading to the [[Jugurthine War]] between Rome and Numidia. [[File:Lusius Quietus on Column of Trajan.jpg|thumb|Mauretanian cavalry under [[Lusius Quietus]] fighting in the [[Trajan's Dacian Wars|Dacian wars]], from the [[Column of Trajan]] ]] ==== Mauretania ==== {{main|Mauretania}} In antiquity, Mauretania (3rd century BC{{snd}}44 AD) was an ancient Mauri Berber kingdom in modern Morocco and part of Algeria. It became a client state of the [[Roman empire]] in 33 BC, after the death of king [[Bocchus II]], then a full Roman province in AD 40, after the death of its last king, [[Ptolemy of Mauretania]], a member of the [[Ptolemaic dynasty]]. === Middle Ages === [[File:AlonsoFernandezdeLugo2.JPG|thumb|right|[[Alonso Fernández de Lugo|Fernández de Lugo]] presenting the captured [[Guanches|Guanche]] kings of [[Tenerife]] to Ferdinand and Isabella, 1497]] According to historians of the Middle Ages, the Berbers were divided into two branches, Butr and [[Baranis]] (known also as Botr and Barnès), descended from Mazigh ancestors, who were themselves divided into tribes and subtribes. Each region of the Maghreb contained several fully independent tribes (e.g., [[Sanhaja]], Houaras, [[Zenata]], [[Masmuda]], [[Kutama]], Awraba, [[Barghawata]], etc.).<ref>{{cite book|last=Ibn Khaldun|author-link=Ibn Khaldun|title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale|year=1852|url=https://archive.org/details/histoiredesberb00khalgoog|translator-last=de Slane|translator-first=William MacGuckin|translator-link=Baron de Slane|language=fr}}</ref>{{full citation needed|date=August 2019}}<ref>{{cite book|last=Ibn Khaldun|author-link=Ibn Khaldun|title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale|translator-last=de Slane|translator-first=William MacGuckin|translator-link=Baron de Slane|publisher=Imprimerie du Gouvernement|volume=1|year=1852|page=ii|language=fr|chapter=Introduction|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H3RBAAAAIAAJ&q=in+khaldoun&pg=PR2}}</ref> The [[Mauro-Roman Kingdom]] was an independent [[Christianity in the Roman Africa province|Christian]] Berber kingdom centred in the capital city of [[Altava]] (present-day Algeria) which controlled much of the ancient Roman province of [[Mauretania Caesariensis]]. Berber Christian communities within the Maghreb all but disappeared under Islamic rule. The indigenous Christian population in some [[Nefzaoua]] villages persisted until the 14th century.<ref>{{cite book|last1=Hrbek|first1=Ivan|title=Africa from the Seventh to the Eleventh Century|date=1992|publisher=Unesco. International Scientific Committee for the Drafting of a General History of Africa. J. Currey|isbn=0-85255-093-6|page=34|url=https://books.google.com/books?id=qDFcD0BuekQC&pg=PA34}}</ref> Several Berber dynasties emerged during the Middle Ages in the Maghreb and [[al-Andalus]]. The most notable are the [[Zirid dynasty|Zirids]] ([[Ifriqiya]], 973–1148), the [[Hammadid dynasty|Hammadids]] (Western Ifriqiya, 1014–1152), the [[Almoravid dynasty]] (Morocco and al-Andalus, 1040–1147), the [[Almohad Caliphate|Almohads]] (Morocco and al-Andalus, 1147–1248), the [[Hafsid dynasty|Hafsids]] (Ifriqiya, 1229–1574), the [[Zayyanid dynasty|Zianids]] ([[Kingdom of Tlemcen|Tlemcen]], 1235–1556), the [[Marinid Sultanate|Marinids]] (Morocco, 1248–1465) and the [[Wattasid dynasty|Wattasids]] (Morocco, 1471–1554). [[File:Maghreb 15th Century.svg|thumb|left|240px|Berber dynasties in the 15th century]] Before the eleventh century, most of Northwest Africa had become a Berber-speaking [[Muslims|Muslim]] area. Unlike the conquests of previous religions and cultures, the [[spread of Islam]], which was spread by Arabs, was to have extensive and long-lasting effects on the Maghreb. The new faith, in its various forms, would penetrate nearly all segments of Berber society, bringing with it armies, learned men, and fervent mystics, and in large part replacing tribal practices and loyalties with new social norms and political idioms. A further Arabization of the region was in large part due to the arrival of the [[Banu Hilal]], a tribe sent by the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]] of Egypt to punish the Berber Zirid dynasty for having abandoned [[Shiism]]. The Banu Hilal reduced the Zirids to a few coastal towns and took over much of the plains, resulting in the spread of nomadism to areas where agriculture had previously been dominant. Besides the Arabian influence, North Africa also saw an influx, via the [[Barbary slave trade]], of Europeans, with some estimates placing the number of European slaves brought to North Africa during the Ottoman period to be as high as 1.25&nbsp;million.<ref>[http://www.washtimes.com/national/20040310-115506-8528r.htm European slaves in North Africa], ''Washington Times'', 10 March 2004</ref> Interactions with neighboring Sudanic empires, traders, and nomads from other parts of Africa also left impressions upon the Berber people. ==== Islamic conquest ==== {{See also|Berbers and Islam}} [[File:Statue of Dyhia in Khenchela (Algeria).jpg|thumb|upright|A statue of [[Dihya]], a 7th-century female Berber religious and military leader]] The first Arabian military expeditions into the Maghreb, between 642 and 669, resulted in the spread of Islam. These early forays from a base in Egypt occurred under local initiative rather than under orders from the central caliphate. But when the seat of the caliphate moved from Medina to Damascus, the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]] (a Muslim dynasty ruling from 661 to 750) recognized that the strategic necessity of dominating the Mediterranean dictated a concerted military effort on the North African front. In 670, therefore, an Arab army under [[Uqba ibn Nafi]] established the town of [[Kairouan|Qayrawan]] about 160 kilometres south of modern [[Tunis]] and used it as a base for further operations. [[Abu al-Muhajir Dinar]], Uqba's successor, pushed westward into Algeria and eventually worked out a modus vivendi with [[Kusaila]], the ruler of an extensive confederation of Christian Berbers. Kusaila, who had been based in [[Tlemcen]], became a Muslim and moved his headquarters to Takirwan, near Al Qayrawan. This harmony was short-lived; Arabian and Berber forces controlled the region in turn until 697. Umayyad forces [[Battle of Carthage (698)|conquered Carthage]] in 698, expelling the Byzantines, and in 703 decisively defeated [[Dihya]]'s Berber coalition at the [[Battle of Tabarka]]. By 711, Umayyad forces helped by Berber converts to Islam had conquered all of North Africa. Governors appointed by the Umayyad caliphs ruled from [[Kairouan]], capital of the new [[wilaya]] (province) of Ifriqiya, which covered [[Tripolitania]] (the western part of modern Libya), Tunisia, and eastern Algeria. The spread of Islam among the Berbers did not guarantee their support for the Arab-dominated caliphate, due to the discriminatory attitude of the Arabs. The ruling Arabs alienated the Berbers by taxing them heavily, treating converts as second-class Muslims, and, worst of all, by enslaving them. As a result, widespread opposition took the form of [[Berber Revolt|open revolt]] in 739–740 under the banner of [[Ibadi Islam]]. The Ibadi had been fighting Umayyad rule in the East, and many Berbers were attracted by the sect's seemingly egalitarian precepts. After the revolt, Ibadis established a number of theocratic tribal kingdoms, most of which had short and troubled histories. But others, such as [[Sijilmasa]] and Tlemcen, which straddled the principal trade routes, proved more viable and prospered. In 750, the Abbasids, who succeeded the Umayyads as Muslim rulers, moved the caliphate to Baghdad and reestablished caliphal authority in Ifriqiya, appointing [[Ibrahim ibn al Aghlab]] as governor in Kairouan. Though nominally serving at the caliph's pleasure, Al Aghlab and his successors, the [[Aghlabids]], ruled independently until 909, presiding over a court that became a center of learning and culture. Just to the west of Aghlabid lands, [[Abd ar Rahman ibn Rustam]] ruled most of the central Maghreb from [[Tiaret|Tahert]], south-west of [[Algiers]]. The rulers of the [[Rustamid dynasty|Rustamid]] imamate (761–909), each an Ibadi [[imam]], were elected by leading citizens. The imams gained a reputation for honesty, piety, and justice. The court at Tahert was noted for its support of scholarship in mathematics, astronomy, astrology, theology, and law. The Rustamid imams failed, by choice or by neglect, to organize a reliable standing army. This important factor, accompanied by the dynasty's eventual collapse into decadence, opened the way for Tahert's demise under the assault of the Fatimids. [[Mahdia]] was founded by the Fatimids under the [[Caliph]] [[Abdallah al-Mahdi]] in 921, and made the capital city of Ifriqiya by caliph Abdallah El Fatimi.<ref name=TN>{{cite web|url=http://www.commune-mahdia.gov.tn/ENG/presentation_ville/histoire_de_la_ville.htm|title=Mahdia: Historical Background|publisher=Commune-mahdia.gov.tn|access-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109154752/http://www.commune-mahdia.gov.tn/ENG/presentation_ville/histoire_de_la_ville.htm|archive-date=9 November 2013}}</ref> It was chosen as the capital because of its proximity to the sea, and the promontory on which an important military settlement had been since the time of the Phoenicians.<ref name="Lexic">{{cite web|url=http://lexicorient.com/tunisia/mahdia.htm|title=MAHDIA:Finger pointing at the sea|publisher=Lexicorient.com|access-date=15 July 2012|archive-date=26 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226230127/http://lexicorient.com/tunisia/mahdia.htm}}</ref> ==== In al-Andalus under the Umayyad governors ==== {{main|Emirate of Córdoba}} [[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|The [[Almohad Empire]], a Berber empire that lasted from 1121 to 1269]] [[File:Castillia.jpg|thumb|right|Castillian ambassadors meeting Almohad caliph [[Abu Hafs Umar al-Murtada]], contemporary depiction from the ''[[Cantigas de Santa Maria]]'']] The Muslims who invaded the [[Iberian Peninsula]] in 711 were mainly Berbers, and were led by a Berber, [[Tariq ibn Ziyad]], under the [[suzerainty]] of the Arab Caliph of [[Damascus]] [[Abd al-Malik ibn Marwan]] and his North African Viceroy, [[Musa ibn Nusayr]]. Due to subsequent antagonism between Arabs and Berbers, and due to the fact that most of the histories of al-Andalus were written from an Arab perspective, the Berber role is understated in the available sources. The biographical dictionary of [[Ibn Khallikan]] preserves the record of the Berber predominance in the invasion of 711, in the entry on Tariq ibn Ziyad.<ref name="Collins1994">{{cite book|last=Collins|first=Roger|title=Arab Conquest of Spain, 710–797|date=1994|publisher=Blackwell|page=97|edition=Paperback}}</ref> A second mixed army of Arabs and Berbers came in 712 under Ibn Nusayr himself. They supposedly helped the Umayyad caliph [[Abd ar-Rahman I]] in al-Andalus, because his mother was a Berber. English medievalist [[Roger Collins]] suggests that if the forces that invaded the Iberian peninsula were predominantly Berber, it is because there were insufficient Arab forces in Africa to maintain control of Africa and attack Iberia at the same time.{{r|Collins1994|p=98}} Thus, although north Africa had only been conquered about a dozen years previously, the Arabs already employed forces of the defeated Berbers to carry out their next invasion.{{r|Collins1994|p=98}} This would explain the predominance of Berbers over Arabs in the initial invasion. In addition, Collins argues that Berber social organization made it possible for the Arabs to recruit entire tribal units into their armies, making the defeated Berbers excellent military auxiliaries.{{r|Collins1994|p=99}} The Berber forces in the invasion of Iberia came from Ifriqiya or as far away as Tripolitania.<ref name=Collins2014>{{cite book|last=Collins|first=Roger|title=Caliphs and Kings: Spain, 796–1031|date=2014|publisher=Wiley Blackwell|page=9|edition=Paperback}}</ref> Governor [[Al-Samh ibn Malik al-Khawlani|As-Samh]] distributed land to the conquering forces, apparently by tribe, though it is difficult to determine from the few historical sources available.{{r|Collins1994|p=48–49}} It was at this time that the positions of Arabs and Berbers were regularized across the Iberian peninsula. Berbers were positioned in many of the most mountainous regions of Spain, such as [[Granada]], the [[Pyrenees]], [[Cantabria]], and [[Galicia (Spain)|Galicia]]. Collins suggests this may be because some Berbers were familiar with mountain terrain, whereas the Arabs were not.{{r|Collins1994|p=49–50}} By the late 710s, there was a Berber governor in [[León, Spain|Leon]] or [[Gijón|Gijon]].{{r|Collins1994|p=149}} When [[Pelagius of Asturias|Pelagius]] revolted in [[Kingdom of Asturias|Asturias]], it was against a Berber governor. This revolt challenged As-Samh's plans to settle Berbers in the Galician and Cantabrian mountains, and by the middle of the eighth century it seems there was no more Berber presence in Galicia.{{r|Collins1994|p=49–50}} The expulsion of the Berber garrisons from central Asturias, following the [[battle of Covadonga]], contributed to the eventual formation of the independent Asturian kingdom.{{r|Collins2014|p=63}} Many Berbers were settled in what were then the frontier lands near [[Toledo, Spain|Toledo]], [[Talavera de la Reina|Talavera]], and [[Mérida, Spain|Mérida]],{{r|Collins1994|p=195}} Mérida becoming a major Berber stronghold in the eighth century.{{r|Collins1994|p=201}} The Berber garrison in Talavera would later be commanded by [[Amrus ibn Yusuf]] and was involved in military operations against rebels in Toledo in the late 700s and early 800s.{{r|Collins1994|p=210}} Berbers were also initially settled in the eastern Pyrenees and Catalonia.{{r|Collins1994|p=88–89, 195}} They were not settled in the major cities of the south, and were generally kept in the frontier zones away from Cordoba.{{r|Collins1994|p=207}} Roger Collins cites the work of [[Pierre Guichard]] to argue that Berber groups in Iberia retained their own distinctive social organization.{{r|Collins1994|p=90}}<ref>{{cite book|last1=Guichard|first1=Pierre|title=Tribus arabes et berbères en al-Andalus|date=1973|location=Paris |publisher=De Gruyter Mouton}}</ref><ref>{{cite book|last1=Guichard|first1=Pierre|title=Al-andalus: estructura antropológica de una sociedad islámica en occidente|date=1976|location=Barcelona|publisher=Barral Editores|edition=Spanish translation of French original}}</ref> According to this traditional view of Arab and Berber culture in the Iberian peninsula, Berber society was highly impermeable to outside influences, whereas Arabs became assimilated and Hispanized.{{r|Collins1994|p=90}} Some support for the view that Berbers assimilated less comes from an excavation of an Islamic cemetery in northern Spain, which reveals that the Berbers accompanying the initial invasion brought their families with them from north Africa.<ref name=Collins2014/><ref name="vc"/> In 731, the eastern Pyrenees were under the control of Berber forces garrisoned in the major towns under the command of [[Munuza]]. Munnuza attempted a Berber uprising against the Arabs in Spain, citing mistreatment of Berbers by Arabic judges in north Africa, and made an alliance with [[Odo the Great|Duke Eudo]] of [[Duchy of Aquitaine|Aquitaine]]. However, governor [[Abd al-Rahman ibn Abd Allah al-Ghafiqi|Abd ar-Rahman]] attacked Munuza before he was ready, and, besieging him, defeated him at [[Cerdanya]]. Because of the alliance with Munnuza, Abd ar-Rahman wanted to punish Eudo, and his punitive expedition ended in the Arab defeat at [[Battle of Tours|Poitiers]].{{r|Collins1994|p=88–90}} By the time of the governor [[Uqba ibn al-Hajjaj|Uqba]], and possibly as early as 714, the city of [[Pamplona]] was occupied by a Berber garrison.{{r|Collins1994|p=205–206}} An eighth-century cemetery has been discovered with 190 burials all according to Islamic custom, testifying to the presence of this garrison.{{r|Collins1994|p=205–206}}<ref name="vc">{{cite book|last1=Sénac|first1=Philippe|title=Villes et campagnes de Tarraconaise et d'al-Andalus (VIe-XIe siècle): la transition|date=2007|location=Toulouse|publisher=Presses universitaires du Midi|pages=97–138}}</ref> In 798, however, Pamplona is recorded as being under a [[Banu Qasi]] governor, Mutarrif ibn Musa. Ibn Musa lost control of Pamplona to a popular uprising. In 806 Pamplona gave its allegiance to the [[Franks]], and in 824 became the independent [[Kingdom of Navarre|Kingdom of Pamplona]]. These events put an end to the Berber garrison in Pamplona.{{r|Collins1994|p=206–208}} Medieval Egyptian historian [[Ibn Abd al-Hakam|Al-Hakam]] wrote that there was a major [[Berber Revolt|Berber revolt]] in north Africa in 740–741, led by [[Maysara al-Matghari|Masayra]]. The ''Chronicle of 754'' calls these rebels Arures, which Collins translates as 'heretics', arguing it is a reference to the Berber rebels' Ibadi or [[Kharijites|Khariji]] sympathies.{{r|Collins1994|p=107}} After [[Charles Martel]] attacked Arab ally [[Maurontus]] at [[Marseille]] in 739, governor Uqba planned a punitive attack against the Franks, but news of a Berber revolt in north Africa made him turn back when he reached [[Zaragoza]].{{r|Collins1994|p=92}} Instead, according to the ''Chronicle of 754'', Uqba carried out an attack against Berber fortresses in Africa. Initially, these attacks were unsuccessful; but eventually Uqba destroyed the rebels, secured all the crossing points to Spain, and then returned to his governorship.{{r|Collins1994|p=105–106}} Although Masayra was killed by his own followers, the revolt spread and the Berber rebels defeated three Arab armies.{{r|Collins1994|p=106–108}} After the defeat of the third army, which included elite units of Syrians commanded by [[Kulthum ibn Iyadh al-Kushayri|Kulthum]] and [[Balj ibn Bishr al-Qushayri|Balj]], the Berber revolt spread further. At this time, the Berber military colonies in Spain revolted.{{r|Collins1994|p=108}} At the same time, Uqba died and was replaced by [[Abd al-Malik ibn Katan al-Fihri|Ibn Qatan]]. By this time, the Berbers controlled most of the north of the Iberian peninsula, except for the Ebro valley, and were menacing Toledo. Ibn Qatan invited Balj and his Syrian troops, who were at that time in [[Ceuta]], to cross to the Iberian peninsula to fight against the Berbers.{{r|Collins1994|p=109–110}} The Berbers marched south in three columns, simultaneously attacking Toledo, Cordoba, and the ports on the Gibraltar strait. However, Ibn Qatan's sons defeated the army attacking Toledo, the governor's forces defeated the attack on Cordoba, and Balj defeated the attack on the strait. After this, Balj seized power by marching on Cordoba and executing Ibn Qatan.{{r|Collins1994|p=108}} Collins points out that Balj's troops were away from Syria just when the Abbasid revolt against the Umayyads broke out, and this may have contributed to the fall of the Umayyad regime.{{r|Collins1994|p=121}} In Africa, the Berbers were hampered by divided leadership. Their attack on Kairouan was defeated, and a new governor of Africa, [[Handhala ibn Safwan al-Kalbi|Hanzala ibn Safwan]], proceeded to defeat the rebels in Africa and then to impose peace between Balj's troops and the existing Andalusi Arabs.{{r|Collins1994|p=110–111}} Roger Collins argues that the Great Berber revolt facilitated the establishment of the Kingdom of Asturias and altered the demographics of the Berber population in the Iberian peninsula, specifically contributing to the Berber departure from the northwest of the peninsula.{{r|Collins1994|p=150–151}} When the Arabs first invaded the peninsula, Berber groups were situated in the northwest. However, due to the Berber revolt, the Umayyad governors were forced to protect their southern flank and were unable to mount an offense against the Asturians. Some presence of Berbers in the northwest may have been maintained at first, but after the 740s there is no more mention of the northwestern Berbers in the sources.{{r|Collins1994|p=150–151, 153–154}} ==== In al-Andalus during the Umayyad emirate ==== When the Umayyad Caliphate was overthrown in 750, a grandson of [[Hisham ibn Abd al-Malik|Caliph Hisham]], Abd ar-Rahman, escaped to north Africa{{r|Collins1994|p=115}} and hid among the Berbers of north Africa for five years. A persistent tradition states that this is because his mother was Berber{{r|Collins1994|p=117–118}} and that he first took refuge with the Nafsa Berbers, his mother's people. As the governor [[Abd al-Rahman ibn Habib al-Fihri|Ibn Habib]] was seeking him, he then fled to the more powerful Zenata Berber confederacy, who were enemies of Ibn Habib. Since the Zenata had been part of the initial invasion force of al-Andalus, and were still present in the Iberian peninsula, this gave Abd ar-Rahman a base of support in al-Andalus,{{r|Collins1994|p=119}} although he seems to have drawn most of his support from portions of Balj's army that were still loyal to the Umayyads.{{r|Collins1994|p=122–123}}{{r|Collins2014|p=8}} Abd ar-Rahman crossed to Spain in 756 and declared himself the legitimate Umayyad ruler of al-Andalus. The governor, [[Yusuf ibn 'Abd al-Rahman al-Fihri|Yusuf]], refused to submit. After losing the initial battle near Cordoba,{{r|Collins1994|p=124–125}} Yusuf fled to Mérida, where he raised a large Berber army, with which he marched on [[Seville]], but was defeated by forces loyal to Abd ar-Rahman. Yusuf fled to Toledo, and was killed either on the way or after reaching that place.{{r|Collins1994|p=132}} Yusuf's cousin Hisham ibn Urwa continued to resist Abd ar-Rahman from Toledo until 764,{{r|Collins1994|p=133}} and the sons of Yusuf revolted again in 785. These family members of Yusuf, members of the [[Fihrids|Fihri]] tribe, were effective in obtaining support from Berbers in their revolts against the Umayyad regime.{{r|Collins1994|p=134}} As [[emir]] of al-Andalus, [[Abd al-Rahman I|Abd ar-Rahman I]] faced persistent opposition from Berber groups, including the Zenata. Berbers provided much of Yusuf's support in fighting Abd ar-Rahman. In 774, Zenata Berbers were involved in a Yemeni revolt in the area of Seville.{{r|Collins1994|p=168}} Andalusi Berber [[Salih ibn Tarif]] declared himself a prophet and ruled the [[Barghawata|Bargawata]] Berber confederation in Morocco in the 770s.{{r|Collins1994|p=169}} In 768, a [[Miknasa]] Berber named Shaqya ibn Abd al-Walid declared himself a [[Isma'ilism|Fatimid]] imam, claiming descent from [[Fatimah]] and [[Ali]].{{r|Collins1994|p=168}} He is mainly known from the work of the Arab historian [[Ibn al-Athir]],{{r|Collins1994|p=170}} who wrote that Shaqya's revolt originated in the area of modern [[Cuenca, Spain|Cuenca]], an area of Spain that is mountainous and difficult to traverse. Shaqya first killed the Umayyad governor of the fortress of {{ill|Santaver|ca}} (near Roman [[Ercavica]]), and subsequently ravaged the district surrounding Coria. Abd ar-Rahman sent out armies to fight him in 769, 770, and 771; but Shaqya avoided them by moving into the mountains. In 772, Shaqya defeated an Umayyad force by a ruse and killed the governor of the fortress of [[Medellín, Spain|Medellin]]. He was besieged by Umayyads in 774, but the revolt near Seville forced the besieging troops to withdraw. In 775, a Berber garrison in Coria declared allegiance to Shaqya, but Abd ar-Rahman retook the town and chased the Berbers into the mountains. In 776, Shaqya resisted sieges of his two main fortresses at Santaver and Shebat'ran (near Toledo); but in 777 he was betrayed and killed by his own followers, who sent his head to Abd ar-Rahman.{{r|Collins1994|p=170–171}} Roger Collins notes that both modern historians and ancient Arab authors have had a tendency to portray Shaqya as a fanatic followed by credulous fanatics, and to argue that he was either self-deluded or fraudulent in his claim of Fatimid descent.{{r|Collins1994|p=169}} However, Collins considers him an example of the messianic leaders that were not uncommon among Berbers at that time and earlier. He compares Shaqya to [[Idris I of Morocco|Idris I]], a descendant of Ali accepted by the Zenata Berbers, who founded the [[Idrisid dynasty]] in 788, and to Salih ibn Tarif, who ruled the Bargawata Berber in the 770s. He also compares these leaders to pre-Islamic leaders Dihya and Kusaila.{{r|Collins1994|p=169–170}} In 788, [[Hisham I of Córdoba|Hisham I]] succeeded Abd ar-Rahman as emir; but his brother Sulayman revolted and fled to the Berber garrison of [[Valencia]], where he held out for two years. Finally, Sulayman came to terms with Hisham and went into exile in 790, together with other brothers who had rebelled with him.{{r|Collins1994|p=203, 208}} In north Africa, Sulayman and his brothers forged alliances with local Berbers, especially the Kharijite ruler of Tahert. After the death of Hisham and the accession of [[Al-Hakam I|Al-Hakam]], Hisham's brothers challenged Al-Hakam for the succession. Abd Allah{{who|date=January 2021|reason=may be one of Hisham's brothers}} crossed over to Valencia first in 796, calling on the allegiance of the same Berber garrison that sheltered Sulayman years earlier.{{r|Collins2014|p=30}} Crossing to al-Andalus in 798, Sulayman based himself in Elvira (now Granada), [[Écija|Ecija]], and [[Jaén, Spain|Jaen]], apparently drawing support from the Berbers in these mountainous southern regions. Sulayman was defeated in battle in 800 and fled to the Berber stronghold in Mérida, but was captured before reaching it and executed in Cordoba.{{r|Collins1994|p=208}} In 797, the Berbers of Talavera played a major part in defeating a revolt against Al-Hakam in Toledo.{{r|Collins2014|p=32}} A certain Ubayd Allah ibn Hamir of Toledo rebelled against Al-Hakam, who ordered Amrus ibn Yusuf, the commander of the Berbers in Talavera, to suppress the rebellion. Amrus negotiated in secret with the Banu Mahsa faction in Toledo, promising them the governorship if they betrayed Ibn Hamir. The Banu Mahsa brought Ibn Hamir's head to Amrus in Talavera. However, there was a feud between the Banu Mahsa and the Berbers of Talavera, who killed all the Banu Mahsa. Amrus sent the heads of the Banu Mahsa along with that of Ibn Hamir to Al-Hakam in Cordoba. The Toledo rebellion was sufficiently weakened that Amrus was able to enter Toledo and convince its inhabitants to submit.{{r|Collins2014|p=32–33}} Collins argues that unassimilated Berber garrisons in al-Andalus engaged in local vendettas and feuds, such as the conflict with the Banu Mahsa.{{r|Collins2014|p=33}} This was due to the limited power of the Umayyad emir's central authority. Collins states that "the Berbers, despite being fellow Muslims, were despised by those who claimed Arab descent".{{r|Collins2014|p=33–34}} As well as having feuds with Arab factions, the Berbers sometimes had major conflicts with the local communities where they were stationed. In 794, the Berber garrison of [[Tarragona, Spain|Tarragona]] massacred the inhabitants of the city. Tarragona was uninhabited for seven years until the Frankish conquest of Barcelona led to its reoccupation.{{r|Collins2014|p=34}} Berber groups were involved in the rebellion of [[Umar ibn Hafsun]] from 880 to 915.{{r|Collins2014|p=121–122}} Ibn Hafsun rebelled in 880, was captured, then escaped in 883 to his base in Bobastro. There he formed an alliance with the Banu Rifa' tribe of Berbers, who had a stronghold in Alhama.{{r|Collins2014|p=122}} He then formed alliances with other local Berber clans, taking the towns of Osuna, Estepa, and Ecija in 889. He captured Jaen in 892.{{r|Collins2014|p=122}} He was only defeated in 915 by [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]].{{r|Collins2014|p=125}} Throughout the ninth century, the Berber garrisons were one of the main military supports of the Umayyad regime.{{r|Collins2014|p=37}} Although they had caused numerous problems for Abd ar-Rahman I, Collins suggests that by the reign of Al-Hakam the Berber conflicts with Arabs and native Iberians meant that Berbers could only look to the Umayyad regime for support and patronage and developed solid ties of loyalty to the emirs. However, they were also difficult to control, and by the end of the ninth century the Berber frontier garrisons disappear from the sources. Collins says this might be because they migrated back to north Africa or gradually assimilated.{{r|Collins2014|p=37}} ==== In al-Andalus during the Umayyad caliphate ==== {{main|Caliphate of Córdoba}} [[File:Calatrava la Vieja foso.jpg|thumb|Old fortress at [[Calatrava la Vieja]]. The site was used during the Muslim period from about 785 until the fall of the Caliphate of Cordova.]] New waves of Berber settlers arrived in al-Andalus in the 10th century, brought as mercenaries by Abd ar-Rahman III, who proclaimed himself caliph in 929, to help him in his campaigns to restore Umayyad authority in areas that had overthrown it during the reigns of the previous emirs.{{r|Collins2014|p=103, 131, 168}} These new Berbers "lacked any familiarity with the pattern of relationships" that had existed in al-Andalus in the 700s and 800s;{{r|Collins2014|p=103}} thus they were not involved in the same web of traditional conflicts and loyalties as the previously already existing Berber garrisons.{{r|Collins2014|p=168}} [[File:An old Amazigh (Berbère) room in Morocco.jpg|thumb|An old Amazigh room in [[Morocco]].]] New frontier settlements were built for the new Berber mercenaries. Written sources state that some of the mercenaries were placed in Calatrava, which was refortified.{{r|Collins2014|p=168}} Another Berber settlement called [[Ciudad de Vascos|Vascos]], west of Toledo, is not mentioned in the historical sources, but has been excavated archaeologically. It was a fortified town, had walls, and a separate fortress or alcazar. Two cemeteries have also been discovered. The town was established in the 900s as a frontier town for Berbers, probably of the Nafza tribe. It was abandoned soon after the [[Kingdom of Castile|Castilian]] occupation of Toledo in 1085. The Berber inhabitants took all their possessions with them.{{r|Collins2014|p=169}}<ref>{{cite book |last1=Izquierdo Bonito |first1=Ricardo |title=Excavaciones en la ciudad hispanomusulmana de Vascos (Navalmoralejo, Toledo): campañas 1983–1988 |trans-title=Excavations in the Spanish-Muslim city of Vascos (Navalmoralejo, Toledo): 1983–1988 |date=1994 |location=Toledo |publisher=Servicio de Publicaciones, Junta de Comunidades de Castilla-La Mancha |isbn=978-84-7788-301-2 |language=es}}</ref> In the 900s, the Umayyad caliphate faced a challenge from the Fatimids in North Africa. The Fatimid Caliphate of the 10th century was established by the Kutama Berbers.<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=LZuxGsXVPoMC&pg=PA92| title = African Foreign Policy and Diplomacy from Antiquity to the 21st Century, Volume 1: Pg 92| isbn = 978-0-313-37982-6| last1 = Nanjira| first1 = Daniel Don| year = 2010| publisher = Bloomsbury Academic}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=MN4EAQAAIAAJ&q=%22the+kutama+berbers+from+little+kabylia,+conquered+ifriqiya%22| title = An Atlas of African History by J. D. Fage: Pg 11| last1 = Fage| first1 = J. D.| year = 1958}}</ref> After taking the city of Kairouan and overthrowing the Aghlabids in 909, the Mahdi Ubayd Allah was installed by the Kutama as Imam and Caliph,<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=07dZAAAAYAAJ| title = Worldmark Encyclopedia of Cultures and Daily Life: Africa: Pg 329| isbn = 978-1-4144-4883-1| last1 = Gall| first1 = Timothy L.| last2 = Hobby| first2 = Jeneen| year = 2009}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=ALHjoSJm-PsC&pg=PA15| title = Algeria, a Country StudyBy American University (Washington, D.C.). Foreign Area Studies: Pg 15| year = 1979}}</ref> which posed a direct challenge to the Umayyad's own claim.{{r|Collins2014|p=169}} The Fatimids gained overlordship over the Idrisids, then launched a conquest of the Maghreb. To counter the threat, the Umayyads crossed the strait to take Ceuta in 931,{{r|Collins2014|p=171}} and actively formed alliances with Berber confederacies, such as the Zenata and the Awraba. Rather than fighting each other directly, the Fatimids and Umayyads competed for Berber allegiances. In turn, this provided a motivation for the further conversion of Berbers to Islam, many of the Berbers, particularly farther south, away from the Mediterranean, being still Christian and pagan.{{r|Collins2014|p=169–170}} In turn, this would contribute to the establishment of the Almoravid dynasty and Almohad Caliphate, which would have a major impact on al-Andalus and contribute to the end of the Umayyad caliphate.{{r|Collins2014|p=170}} [[File:Fatimid Caliphate.jpg|thumb|Origin and conquests of the Fatimids]] With the help of his new mercenary forces, Abd ar-Rahman launched a series of attacks on parts of the Iberian peninsula that had fallen away from Umayyad allegiance. In the 920s he campaigned against the areas that rebelled under Umar ibn Hafsun and refused to submit until the 920s. He conquered Mérida in 928–929, Ceuta in 931, and Toledo in 932.{{r|Collins2014|p=171–172}} In 934 he began a campaign in the north against [[Ramiro II of León|Ramiro II]] of Leon and Muhammad ibn Hashim al-Tujibi, the governor of Zaragoza. According to [[Ibn Hayyan]], after inconclusively confronting al-Tujibi on the Ebro, Abd ar-Rahman briefly forced the Kingdom of Pamplona into submission, ravaged [[Castile (historical region)|Castile]] and [[Alava]], and met Ramiro II in an inconclusive battle.{{r|Collins2014|p=171–172}} From 935 to 937, he confronted the Tujibids, defeating them in 937. In 939, Ramiro II defeated the combined Umayyad and Tujibid armies in the [[Battle of Simancas]].{{r|Collins2014|p=146–147}} Umayyad influence in western North Africa spread through diplomacy rather than conquest.{{r|Collins2014|p=172}} The Umayyads sought out alliances with various Berber confederacies. These would declare loyalty to the Umayyad caliphate in opposition to the Fatimids. The Umayyads would send gifts, including embroidered silk ceremonial cloaks. During this time, mints in cities on the Moroccan coast—[[Fez, Morocco|Fes]], Sijilmasa, [[Sfax]], and al-Nakur—occasionally issued coins with the names of Umayyad caliphs, showing the extent of Umayyad diplomatic influence.{{r|Collins2014|p=172}} The text of a letter of friendship from a Berber leader to the Umayyad caliph has been preserved in the work of [[ʿĪsā al-Rāzī|'Isa al-Razi]].<ref>{{cite book|title=Anales Palatinos del Califa de Córdoba al-Hakam II, por 'Isa ibn Ahmad al-Razi (360–364 H. = 971–975 J.C.)|date=1967|location=Madrid|pages=160–161|edition=Spanish translation by Emilio García Gómez}}</ref> During Abd ar-Rahman's reign, tensions increased between the three distinct components of the Muslim community in al-Andalus: Berbers, [[Saqaliba]] (European slaves), and those of Arab or mixed Arab and Gothic descent.{{r|Collins2014|p=175}} Following Abd ar-Rahman's proclamation of the new [[Caliphate of Córdoba|Umayyad caliphate in Cordoba]], the Umayyads placed a great emphasis on the Umayyad membership of the [[Quraysh]] tribe.{{r|Collins2014|p=180}} This led to a fashion, in Cordoba, for claiming pure Arab ancestry as opposed to descent from freed slaves.{{r|Collins2014|p=181}} Claims of descent from [[Visigoths|Visigothic]] noble families also became common.{{r|Collins2014|p=181–182}} However, an "immediately detrimental consequence of this acute consciousness of ancestry was the revival of ethnic disparagement, directed in particular against the Berbers and the Saqaliba".{{r|Collins2014|p=182}} When the Fatimids moved their capital to Egypt in 969, they left north Africa in charge of viceroys from the Zirid clan of Sanhaja Berbers, who were Fatimid loyalists and enemies of the Zenata.{{r|Collins2014|p=170}} The Zirids in turn divided their territories, assigning some to the Hammadid branch of the family to govern. The Hammadids became independent in 1014, with their capital at [[Beni Hammad Fort|Qal'at Beni-Hammad]]. With the withdrawal of the Fatimids to Egypt, however, the rivalry with the Umayyads decreased.{{r|Collins2014|p=170}} [[Al-Hakam II]] sent [[Muhammad Ibn Abī 'Āmir al-Manṣūr|Muhammad Ibn Abī 'Āmir]] to north Africa in 973–974 to act as {{lang|ar-Latn|[[qadi]] al qudat}} (chief justice) to the Berber groups that had accepted Umayyad authority. Ibn Abī 'Āmir was treasurer of the household of the caliph's wife and children, director of the mint at [[Madinat al-Zahra]], commander of the Cordoba police, and [[qadi]] of the frontier. During his time as qadi in north Africa, Ibn Abi Amir developed close ties with the North African Berbers.{{r|Collins2014|p=186}} Considerable resentment arose in Cordoba against the increasing numbers of Berbers brought from north Africa by al-Mansur and his children Abd al-Malik and Sanchuelo.{{r|Collins2014|p=198}} It was said that Sanchuelo ordered anyone attending his court to wear Berber turbans, which Roger Collins suggests may not have been true, but shows that hostile anti-Berber propaganda was being used to discredit the sons of al-Mansur. In 1009, Sanchuelo had himself proclaimed Hisham II's successor, and then went on military campaign. However, while he was away a revolt took place. Sanchuelo's palace was sacked and his support fell away. As he marched back to Cordoba his own Berber mercenaries abandoned him.{{r|Collins2014|p=197–198}} Knowing the strength of ill feeling against them in Cordoba, they thought Sanchuelo would be unable to protect them, and so they went elsewhere in order to survive and secure their own interests.{{r|Collins2014|p=198}} Sanchuelo was left with only a few followers, and was captured and killed in 1009. Hisham II abdicated and was succeeded by [[Muhammad II al-Mahdi]]. Having abandoned Sanchuelo, the Berbers who had formed his army turned to support another ambitious Umayyad, [[Sulayman ibn al-Hakam|Sulayman]]. They obtained logistical support from Count [[Sancho Garcia of Castile]]. Marching on Cordoba, they defeated Saqaliba general [[Wāḍiḥ al-Ṣiqlabī|Wadih]] and forced Muhammad II al-Mahdi to flee to Toledo. They then installed Sulayman as caliph, and based themselves in the Madinat al-Zahra to avoid friction with the local population.{{r|Collins2014|p=198–199}} Wadih and al-Mahdi formed an alliance with the Counts of Barcelona and Urgell and marched back on Cordoba. They defeated Sulayman and the Berber forces in a [[Battle of Aqbat al-Bakr|battle near Cordoba]] in 1010. To avoid being destroyed, the Berbers fled towards Algeciras.{{r|Collins2014|p=199}} Al-Mahdi swore to exterminate the Berbers and pursued them. However, he was defeated in battle near Marbella. With Wadih, he fled back to Cordoba while his Catalan allies went home. The Berbers turned around and [[Siege of Córdoba (1013)|besieged Cordoba]]. Deciding that he was about to lose, Wadih overthrew al-Mahdi and sent his head to the Berbers, replacing him with Hisham II.{{r|Collins2014|p=199}} However, the Berbers did not end the siege. They methodically destroyed Cordoba's suburbs, pinning the inhabitants inside the old Roman walls and destroying the Madinat al-Zahra. Wadih's allies killed him, and the Cordoba garrison surrendered with the expectation of amnesty. However, "a massacre ensued in which the Berbers took revenge for many personal and collective injuries and permanently settled several feuds in the process".{{r|Collins2014|p=200}} The Berbers made Sulayman caliph once again. [[Ibn Idhari]] said that the installation of Sulayman in 1013 was the moment when "the rule of the Berbers began in Cordoba and that of the Umayyads ended, after it had existed for two hundred and sixty eight years and forty-three days".{{r|Collins2014|p=200}}<ref>{{cite book|last1=Ibn Idhari|title=Histoire de l'Afrique du Nord et de l'Espagne musulmane intitulée Kitab al-Bayan al-Mughrib par Ibn 'Idhari al-Marrakushi et fragments de la chronique de 'Arib|date=1901|location=Algiers|pages=II, ah 403|edition=French translation by Edmond Fagnan}}</ref> ==== In al-Andalus in the Taifa period ==== During the [[Taifa]] era, the petty kings came from a variety of ethnic groups; some—for instance the Zirid kings of Granada—were of Berber origin. The Taifa period ended when a Berber dynasty—the Moroccan Almoravids—took over al-Andalus; they were succeeded by the Almohad dynasty of Morocco, during which time al-Andalus flourished. After the fall of Cordoba in 1013, the Saqaliba fled from the city to secure their own fiefdoms. One group of Saqaliba seized [[Orihuela]] from its Berber garrison and took control of the entire region.{{r|Collins2014|p=201}} Among the Berbers who were brought to al-Andalus by al-Mansur were the Zirid family of Sanhaja Berbers. After the fall of Cordoba, the Zirids took over Granada in 1013, forming the [[Taifa of Granada|Zirid kingdom of Granada]]. The Saqaliba Khayran, with his own Umayyad figurehead [[Abd al-Rahman IV|Abd ar-Rahman IV al-Murtada]], attempted to seize Granada from the Zirids in 1018, but failed. Khayran then executed Abd ar-Rahman IV. Khayran's son, Zuhayr, also made war on the Zirid kingdom of Granada, but was killed in 1038.{{r|Collins2014|p=202}} In Cordoba, conflicts continued between the Berber rulers and those of the citizenry who saw themselves as Arab.{{r|Collins2014|p=202}} After being installed as caliph with Berber support, Sulayman was pressured into distributing southern provinces to his Berber allies. The Sanhaja departed from Cordoba at this time. The Zenata Berber [[Hammudid dynasty|Hammudids]] received the important districts of Ceuta and Algeciras. The Hammudids claimed a family relation to the Idrisids, and thus traced their ancestry to the caliph Ali. In 1016 they rebelled in Ceuta, claiming to be supporting the restoration of Hisham II. They took control of [[Málaga]], then marched on Cordoba, taking it and executing Sulayman and his family. [[Ali ibn Hammud al-Nasir]] declared himself caliph, a position he held for two years.{{r|Collins2014|p=203}} For some years, Hammudids and Umayyads fought one another and the caliphate passed between them several times. Hammudids also fought among themselves. The last Hammudid caliph reigned until 1027. The Hammudids were then expelled from Cordoba, where there was still a great deal of anti-Berber sentiment. The Hammudids remained in Málaga until expelled by the Zirids in 1056.{{r|Collins2014|p=203}} The Zirids of Granada controlled Málaga until 1073, after which separate Zirid kings retained control over the taifas of Granada and Malaga until the Almoravid conquest.<ref name=Reilly1992>{{cite book|last1=Reilly|first1=Bernard F.|title=Contest of Christian and Muslim Spain 1031–1157|date=1992|publisher=Blackwell|page=4|edition=1995 Paperback}}</ref> During the taifa period, the [[Aftasid dynasty]], based in [[Taifa of Badajoz|Badajoz]], controlled a large territory centered on the [[Guadiana|Guadiana River]] valley.<ref name=Reilly1992/> The area of Aftasid control was very large, stretching from the [[Sierra Morena]] and the taifas of [[Taifa of Mértola|Mértola]] and [[Taifa of Silves|Silves]] in the south, to the [[Campo de Calatrava]] in the west, the [[Montes de Toledo]] in the northwest, and nearly as far as [[Porto|Oporto]] in the northeast.<ref name=Reilly1992/> According to Bernard Reilly, during the taifa period genealogy continued to be an obsession of the upper classes in al-Andalus. Most wanted to trace their lineage back to the Syrian and Yemeni Arabs who accompanied the invasion. In contrast, tracing descent from the Berbers who came with the same invasion "was to be stigmatized as of inferior birth". Reilly notes, however, that in practice the two groups had by the 11th century become almost indistinguishable: "both groups gradually ceased to be distinguishable parts of the Muslim population, except when one of them actually ruled a taifa, in which case his low origins were well publicized by his rivals". Reilly further argues that "distinctions between Arab, Berber, and slave were not the stuff of serious politics, either within or between the taifas. It was the individual family that was the unit of political activity." The Berbers that arrived towards the end of the caliphate as mercenary forces, says Reilly, amounted to only about 20 thousand people in a total Andalusi population of six million. Their high visibility was due to their foundation of taifa dynasties rather than large numbers.{{r|Reilly1992|p=13}} In the power hierarchy, Berbers were situated between the Arabic aristocracy and the [[Muwallad|Muladi]] populace. Ethnic rivalry was one of the most important factors driving Andalusi politics. Berbers made up as much as 20% of the population of the occupied territory.<ref>[http://countrystudies.us/spain/5.htm Spain – Al Andalus], ''[[Library of Congress]]''</ref> ==== In al-Andalus under the Almoravids ==== [[File:Empire almoravide.PNG|thumb|right|The [[Almoravid empire|Almoravid]] realm at its greatest extent, c.&nbsp;1120]] During the taifa period, the Almoravid empire developed in northwest Africa, whose core was formed by the [[Lamtuna]] branch of the Sanhaja Berber.{{r|Reilly1992|p=99}} In the mid-11th century, they allied with the [[Godala|Guddala]] and Massufa Berber. At that time, the Almoravid leader [[Yahya Ibn Ibrahim|Yahya ibn Ibrahim]] went on a [[hajj]]. On his way back he met [[Maliki]]te preachers in Kairouan, and invited them to his land. Malikite disciple [[Abdallah ibn Yasin|Abd Allah ibn Yasin]] accepted the invitation. Traveling to Morocco, he established a military monastery or [[ribat]] where he trained a highly motivated and disciplined fighting force. In 1054 and 1055, employing these specially trained forces, Almoravid leader [[Yahya ibn Umar al-Lamtuni|Yahya ibn Umar]] defeated the [[Ghana Empire|Kingdom of Ghana]] and the Zenata Berber. After Yahya ibn Umar died, his brother [[Abu Bakr ibn Umar]] pursued an Almoravid expansion. Forced to resolve a Sanhaja civil war, he left control of the Moroccan conquests to his brother, [[Yusuf ibn Tashfin]]. Yusuf continued to conquer territory; and following Abu Bakr's death in 1087, he became the Almoravid leader.{{r|Reilly1992|p=100–101}} After their loss of Cordoba, the Hammudids had occupied Algeciras and Ceuta. In the mid-11th century, the Hammudids lost control of their Iberian possessions, but retained a small taifa kingdom based in Ceuta. In 1083, Yusuf ibn Tashufin conquered Ceuta. In the same year, [[al-Mutamid]], king of the [[Taifa of Seville]], traveled to Morocco to appeal to Yusuf for help against King [[Alfonso VI of León and Castile|Alfonso VI]] of Castile. Earlier, in 1079, the king of Badajoz, al-Mutawakkil, had appealed to Yusuf for help against Alfonso. After the fall of [[Taifa of Toledo|Toledo]] to Alfonso VI in 1085, al-Mutamid appealed again to Yusuf. This time, financed by the taifa kings of Iberia, Yusuf crossed to al-Andalus and took direct personal control of Algeciras in 1086.{{r|Reilly1992|p=102–103}} === Modern history === {{further|Arabized Berber|Berberism}} [[File:Maroc Atlas Imlil Luc Viatour 4.jpg|thumb|Berber village in the [[High Atlas]] mountains of Morocco]] The Kabylians were independent of outside control during the period of [[Ottoman Empire]] rule in North Africa. They lived primarily in three states or confederations: the [[Kingdom of Ait Abbas]], [[Kingdom of Kuku]], and the principality of Aït Jubar.<ref name="Brill">[https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA600 ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936''], Volume 4, publié par M. Th. Houtsma, Page 600</ref> The Kingdom of Ait Abbas was a Berber state of North Africa, controlling Lesser Kabylie and its surroundings from the sixteenth century to the nineteenth century. It is referred to in the Spanish historiography as {{lang|es|reino de Labes}};<ref>''Afrique barbaresque dans la littérature française aux XVIe et XVIIe siècles (l')''. Par Guy Turbet-Delof. page 25</ref> sometimes more commonly referred to by its ruling family, the Mokrani, in Berber {{lang|ber-Latn|At Muqran}} ({{langx|ar|أولاد مقران}} {{lang|ar-Latn|Ouled Moqrane}}). Its capital was the [[Kalâa of Ait Abbas]], an impregnable citadel in the [[Bibans|Biban]] mountain range. The most serious [[Mokrani Revolt|native revolt]] against colonial power in [[French Algeria]] since the time of [[Abdelkader al-Jazairi|Abd al-Qadir]] broke out in 1871 in the Kabylie and spread through much of Algeria. By April 1871, 250 tribes had risen, or nearly a third of Algeria's population.<ref>Bernard Droz, «Insurrection de 1871: la révolte de Mokrani», dans Jeannine Verdès-Leroux (dir.), ''L'Algérie et la France'', Paris, Robert Laffont 2009, {{p.|474–475}} {{isbn|978-2-221-10946-5}}</ref> In the aftermath of this revolt and until 1892, the [[Kabyle myth]], which supposed a variety of stereotypes based on a binary between Arabs and Kabyle people, reached its climax.<ref name="marnia">{{Cite journal |last=Lazreg |first=Marnia |date=1983 |title=The Reproduction of Colonial Ideology: The Case of the Kabyle Berbers |url=https://www.jstor.org/stable/41857696 |journal=Arab Studies Quarterly |volume=5 |issue=4 |pages=380–395 |issn=0271-3519}}</ref><ref name="oup">{{cite book|author=|title=Islam in the West|year=2018|publisher=OUP India |isbn=978-0-19-909366-3|page=250}}</ref> In 1902, the French penetrated the [[Hoggar Mountains]] and defeated [[Kel Ahaggar|Ahaggar Tuareg]] in the battle of [[Tit, Tamanrasset|Tit]]. [[File:Abd el-Krim TIME 1925.jpg|thumb|[[Abd el-Krim]] featured in the magazine ''[[Time (magazine)|Time]]'' in 1925]] In 1912, [[Treaty Between France and Spain Regarding Morocco|Morocco was divided]] into French and Spanish zones.<ref>Miller, S. (2013). France and Spain in Morocco. In A History of Modern Morocco (pp. 88–119). Cambridge: Cambridge University Press. {{doi|10.1017/CBO9781139045834.008}}</ref> The [[Rifians|Rif Berbers]] rebelled, led by [[Abd el-Krim]], a former officer of the Spanish administration. In July 1921, the Spanish army in northeastern Morocco, under [[Manuel Fernández Silvestre|Manuel Silvestre]], were routed by the forces of Abd el-Krim, in what became known in Spain as the [[Disaster of Annual]]. The Spaniards may have lost up to 22,000&nbsp;soldiers at Annual and in subsequent fighting.<ref>David S. Woolman, page 96 "Rebels in the Rif", Stanford University Press</ref> During the [[Algerian War]] (1954–1962), the [[National Liberation Front (Algeria)|FLN]] and [[National Liberation Army (Algeria)|ALN]]'s reorganisation of the country created, for the first time, a unified Kabyle administrative territory, [[Provinces of Algeria#1954-1962|wilaya III]], being as it was at the centre of the anti-colonial struggle.<ref>{{Cite news|url=http://www.lemonde.fr/a-la-une/article/2004/07/05/veillee-d-armes-en-kabylie_371616_3208.html|title=Veillée d'armes en Kabylie|last=Stora|first=Benjamin|date=5 July 2004|work=Le Monde.fr|access-date=22 March 2017|language=fr|issn=1950-6244}}</ref> From the moment of Algerian independence, tensions developed between Kabyle leaders and the central government.<ref>{{Cite book|title=Émeutes et Mouvements sociaux au Maghreb|last1=Le Saout|first1=Didier|last2=Rollinde|first2=Marguerite|publisher=Karthala|year=1999|isbn=978-2-865-37998-9|page=46}}</ref> Soon after gaining independence in the middle of the twentieth century, the countries of North Africa established [[Arabic]] as their [[official language]], replacing French, Spanish, and Italian; although the shift from European colonial languages to Arabic for official purposes continues even to this day. As a result, most Berbers had to study and know Arabic, and had no opportunities until the twenty-first century to use their [[First language|mother tongue]] at school or university. This may have accelerated the existing process of Arabization of Berbers, especially in already bilingual areas, such as among the Chaouis of Algeria. Tamazight is now taught in Aurès since the march led by {{ill|Salim Yezza|fr}} in 2004. While [[Berberism]] had its roots before the independence of these countries, it was limited to the Berber elite. It only began to succeed among the greater populace when North African states replaced their European colonial languages with Arabic and identified exclusively as Arabian nations, downplaying or ignoring the existence and the social specificity of Berbers. However, Berberism's distribution remains uneven. In response to its demands, Morocco and Algeria have both modified their policies, with Algeria redefining itself constitutionally as an "Arab, Berber, Muslim nation". There is an identity-related debate about the persecution of Berbers by the Arab-dominated regimes of North Africa through both [[Pan-Arabism]] and Islamism,<ref>{{cite web |title=Official request for an autonomy status for Kabylia |url=http://kabylia.info:80/observer/spip.php?article123 |website=Kabylia Observer |access-date=26 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220231928/http://kabylia.info/observer/spip.php?article123 |archive-date=20 February 2009 |date=28 June 2004 }}</ref> their issue of identity is due to the pan-Arabist ideology of former Egyptian president, [[Gamal Abdel Nasser]]. Some activists have claimed that "[i]t is time—long past overdue—to confront the racist arabization of the Amazigh lands."<ref>{{Cite web|url=http://www.kabylia.info/arabization|date=9 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100111042413/http://www.kabylia.info/arabization|title=Arabization|archive-date=11 January 2010}}</ref> [[File:Nuit Debout - Paris - Kabyles - 48 mars 08.jpg|thumb|left|Demonstration of [[Kabyle people|Kabyles]] in Paris, April 2016]] The [[Black Spring (Algeria)|Black Spring]] was a series of violent disturbances and political demonstrations by Kabyle activists in the Kabylie region of Algeria in 2001. In the [[2011 Libyan civil war]], Berbers in the [[Nafusa Mountains]] were quick to revolt against the Gaddafi regime. The mountains became a stronghold of the rebel movement, and were a focal point of the conflict, with much [[2011 Nafusa Mountains Campaign|fighting]] occurring between rebels and loyalists for control of the region.<ref name="Berber speakers"/> The [[Tuareg rebellion (2012)|Tuareg Rebellion of 2012]] was waged against the Malian government by rebels with the goal of attaining independence for the northern region of Mali, known as [[Azawad]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|title=Mali Tuareg rebels declare independence in the north|date=6 April 2012|work=BBC News|archive-date=30 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121030104410/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|url-status=live}}</ref> Since late 2016, [[Hirak Rif|massive riots]] have spread across Moroccan Berber communities in the Rif region. Another escalation took place in May 2017.<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/05/scores-arrested-connection-morocco-rif-protests-170530184329431.html|title=Scores arrested in connection with Morocco Rif protests|website=www.aljazeera.com|date=30 May 2017}}</ref> In Morocco, after the constitutional reforms of 2011, Berber has become an official language, and is now taught as a compulsory language in all schools regardless of the area or the ethnicity. In 2016, Algeria followed suit and changed the status of Berber from "national" to "official" language. Although [[Berberists]] who openly show their political orientations rarely reach high positions, Berbers have reached high positions in the social and political hierarchies across the Maghreb. Examples are the former president of Algeria, [[Liamine Zeroual]]; the former prime minister of Morocco, [[Driss Jettou]]; and [[Khalida Toumi]], an Algerian politician and feminist. ===Arabization === {{Main|Arabized Berber}} The [[Arabization]] of the indigenous Berber populations was a result of the centuries-long [[Arab migrations to the Maghreb]], which began in the 7th century, and of changes in the population's demographics. The early wave of migration before the 11th century contributed to the Berbers' adoption of [[Arab culture]]. Furthermore, the [[Arabic|Arabic language]] spread during this period, driving [[Latin]] into extinction in the cities. The Arabization took place around Arab centres through the influence of Arabs in the cities and rural areas surrounding them.<ref name="Duri-2012">{{Cite book |last=Duri |first=A. A. |url=https://books.google.com/books?id=32sBxqIgcZMC&pg=PA71 |title=The Historical Formation of the Arab Nation (RLE: the Arab Nation) |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-62286-8 |pages=70–74 |language=en}}</ref> The migration of [[Banu Hilal]] and [[Banu Sulaym]] in the 11th century had a much greater influence on the process of Arabization of the population. It played a major role in spreading [[Bedouin Arabic]] to rural areas such as the countryside and steppes, and as far as the southern areas near the [[Sahara]].<ref name="Duri-2012"/> It also heavily transformed the culture in the Maghreb into Arab culture, and spread nomadism in areas where agriculture was previously dominant.<ref>{{Cite book |last=el-Hasan |first=Hasan Afif |url=https://books.google.com/books?id=Zr2XDwAAQBAJ&pg=PA82 |title=Killing the Arab Spring |date=1 May 2019 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-1-62894-349-8 |page=82 |language=en}}</ref> These Bedouin tribes accelerated and deepened the Arabization process, since the Berber population was gradually [[Cultural assimilation|assimilated]] by the newcomers and had to share with them pastures and seasonal migration paths. By around the 15th century, the region of modern-day Tunisia had already been almost completely Arabized.<ref name="Holes 42"/> As Arab nomads spread, the territories of the local Berber tribes were moved and shrank. The [[Zenata]] were pushed to the west, and the [[Kabyle people|Kabyles]] were pushed to the north. The Berbers took refuge in the mountains, whereas the plains were Arabized.<ref>{{Cite book |last1=Farida |first1=Benouis |url=https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |title=An Architecture of Light. Islamic Art in Algeria. |last2=Houria |first2=Chérid |last3=Lakhdar |first3=Drias |last4=Amine |first4=Semar |publisher=Museum With No Frontiers, MWNF (Museum Ohne Grenzen) |isbn=978-3-902966-14-8 |page=9 |language=en}}</ref> ==موجوده آباديات== [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit de westelijke Sahara tijdens het Nationaal Folkore Festival te Marrakech TMnr 20017655.jpg|thumb|[[Sanhaja]] Berber women in the 1970s]] {| class="wikitable" |+ مکيه امازيغي گروهه ! گروهه !! ملڪ !! نوٽس |- | شلوح (Chleuhs) || مراڪش || ائٽلس جبل ۽ سوس وادي جا رهواسي. |- | قبائل (Kabyles) || الجزائر || الجزائر جي قبائلي علائقي جا رهواسي. |- | طوارق (Tuareg) || صحارا ريگستان || نائجر، مالي، ليبيا ۽ الجزائر جا بدوي قبيلا. |- | ريفين (Riffians) || مراڪش || اتر مراڪش جا رهواسي. |- | سيوي (Siwi) || مصر || مصر جي سيوا نخلستان جا رهواسي. |} === Ethnic groups === {{Main|Maghreb#Ethnic groups}} Ethnically, Berbers comprise a minority population in the [[Maghreb]]. They comprise 35–60% of the Moroccan population,<ref>{{Cite book |last=Danver |first=Steven L. |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&pg=PA23 |title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |date=10 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-46400-6 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=fs0Fog7XneUC&pg=PA11 |title=The Report: Morocco 2012 |date=2012 |publisher=Oxford Business Group |isbn=978-1-907065-54-5 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ncube|first1=Lyton|last2=Mkwendi|first2=Chengeto Pauline|last3=Batisayi|first3=Amos|date=2024-08-17|title=Victory for Africa or the Arab world? Moroccan nationalism, Arab exceptionalism, pan-African solidarity and digital fandom during the 2022 FIFA World Cup|journal=Soccer & Society|language=en|volume=25|issue=4–6|pages=673–692|doi=10.1080/14660970.2024.2332092|issn=1466-0970|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vermeren|first=Pierre|title=Le Maroc en 100 questions: un royaume de paradoxes|date=2020|publisher=Tallandier|isbn=979-10-210-3699-4|series=En 100 questions|location=Paris}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gagliardi|first=Silvia|date=2019-02-07|title=Indigenous peoples’ rights in Morocco: subaltern narratives by Amazigh women|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13642987.2019.1574757|journal=The International Journal of Human Rights|language=en|volume=23|issue=1-2|pages=281–296|doi=10.1080/13642987.2019.1574757|issn=1364-2987|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite news |last=Basma El Atti ــ Rabat|title=Morocco’s complex identity: African, Amazigh, and Arab|url=https://www.newarab.com/analysis/moroccos-complex-identity-african-amazigh-and-arab|archive-url=https://web.archive.org/web/20260329010037/https://www.newarab.com/analysis/moroccos-complex-identity-african-amazigh-and-arab|archive-date=2026-03-29|access-date=2026-03-31|work=The New Arab|language=en-EN}}</ref> 15–25% of Algeria,<ref>{{Citation |title=Algeria |date=14 June 2023 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613110736/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |url-status=dead |archive-date=13 June 2023 |work=The World Factbook |access-date=19 June 2023 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 February 2016 |title=Algeria reinstates term limit and recognises Berber language |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-35515769 |access-date=19 June 2023}}</ref> 10% of Libya,<ref>{{Cite web |last=Zurutuza |first=Karlos |title=Berbers fear ethnic conflict |url=https://www.aljazeera.com/news/2015/1/6/libyas-berbers-fear-ethnic-conflict |access-date=12 December 2022 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> and 1% of Tunisia.<ref>{{Cite news |date=12 March 2004 |title=Q&A: The Berbers |language=en-GB |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm |access-date=12 December 2022}}</ref> Berber language speakers in the Maghreb comprise 30%<ref name="Berber speakers" /> to 40%<ref name="minorityrights.org">{{cite journal|url=http://minorityrights.org/minorities/berber/|title=Morocco – Berber|journal=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|date=19 June 2015 }}</ref>{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}}<ref name="axl.cefan.ulaval.ca">{{cite web|url=http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/berberes_Afrique.htm|title=Les Berbères en Afrique du Nord|publisher=Chaire pour le développement de la recherche sur la culture d'expression française en Amérique du Nord}}, Université Laval Québec, 2016.</ref>{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}} of the Moroccan population, and 15%<ref name="The World Factbook">{{cite web |title=Ethnic groups |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010801/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html |archive-date=6 January 2019 |access-date=24 January 2016 |publisher=The World Factbook}}</ref> to 35%<ref name="axl.cefan.ulaval.ca" />{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}} of the Algerian population, with smaller communities in Libya and very small groups in Tunisia, Egypt and Mauritania.<ref>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/histdic/wh/hdnafrica.html|title=Historical Dictionaries: North Africa|access-date=2 May 2015}}</ref> Berber languages in total are spoken by around 14 million<ref name="Berber Languages" /> to 16 million<ref name="Stolz-2015" /> people in Africa. [[File:Berber village Atlas.jpg|thumb|Berber village in the Atlas mountains]] Prominent Berber ethnic groups include the [[Kabyle people|Kabyles]]—from [[Kabylia]], a historical autonomous region of northern Algeria—who number about six million and have kept, to a large degree, their original language and society; and the [[Shilha people|Shilha]] or Chleuh—in High and [[Anti-Atlas]] and [[Sous]] Valley of Morocco—who number about eight million.{{Citation needed|date=June 2023}} Other groups include the [[Rifians|Riffians]] of northern Morocco, the [[Chaoui people|Chaoui]] people of eastern Algeria, the [[Chenouas]] in western Algeria and the [[Nafusi language|Nafusis]] of the [[Nafusa Mountains]]. Outside the Maghreb, the [[Tuareg people|Tuareg]] in Mali (early settlement near the old imperial capital of [[Timbuktu]]),<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KLhuMhMtE5gC&q=Berbers,+Timbuktu|title=Berbers and Blacks: Impressions of Morocco, Timbuktu and Western Sudan|author=David Prescott Barrows|year=2004|publisher=Kessinger |isbn=978-1-4179-1742-6}}</ref> Niger, and Burkina Faso number some 850,000,<ref name=WorldFactbookMali/> 1,620,000,<ref name=WorldFactbookNiger>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109131606/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=Niger|date=3 March 2022|publisher=The World Factbook}}</ref> and 50,000, respectively. Tuaregs are a Berber ethnic group with a traditionally [[nomad]]ic pastoralist lifestyle and are the principal inhabitants of the vast Sahara Desert.<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6982266.stm|title=Q&A: Tuareg unrest|date=7 September 2007|newspaper=BBC|access-date=22 May 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://africa.si.edu/exhibits/tuareg/who.html|title=Who are the Tuareg? {{!}} Art of Being Tuareg: Sahara Nomads in a Modern World|website=africa.si.edu|access-date=22 May 2016|archive-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927231426/http://africa.si.edu/exhibits/tuareg/who.html}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ List of Berber ethnic groups ! Ethnic group ! Country ! Regions ! Ethnic population ! Linguistic population |- | [[Chaoui people|Chaouis]] || rowspan="2" | {{flag|ALG}} || [[Aurès Mountains]], eastern Algeria |2,870,000<ref>{{Cite web |publisher=Centre de Recherche Berbère |title=Chaouia |url=http://www.centrederechercheberbere.fr/chaouia.html |access-date=31 May 2023 |website=www.centrederechercheberbere.fr}}</ref> |Including 2,130,000 speakers of [[Shawiya language|Shawiya]]<ref>{{Cite web |title=Tachawit |website=Ethnologue Free |url=https://www.ethnologue.com/language/shy/ |access-date=31 May 2023 |language=en}}</ref> |- | [[Chenouas]] || [[Mount Chenoua]], western Algeria |106,000<ref>{{Cite web |title=Chenoua in Algeria |url=https://joshuaproject.net/people_groups/11321/AG |access-date=29 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 76,000 speakers of [[Shenwa language|Shenwa]]<ref>{{Cite web |date=2015 |title=Shenwa |url=https://www.ethnologue.com/18/language/cnu/ |website=Ethnologue}}</ref> |- | [[Shilha people|Chleuhs]] || {{flag|MAR}} || [[High Atlas]], [[Anti-Atlas]] and the [[Sous]] valley, southern Morocco |3,500,000<ref>{{Cite web |last=Project |first=Joshua |title=Berber, Southern Shilha in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/14911/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> | |- | [[Djerba Berber|Djerbas]] || {{flag|TUN}} || [[Djerba]], southern Tunisia |11,000<ref>{{Cite web |title=Amazigh, Djerba in Tunisia |url=https://joshuaproject.net/people_groups/12344/TS |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> | |- | [[Ghomaras]] || {{flag|MAR}} || Western [[Rif]], northern Morocco |12,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Ghomara in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/11882/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 10,000 speakers of [[Ghomara language|Ghomara]]{{citation needed|date=July 2023}}<!--Scribd is a document hosting service, not a source, and often violates copyright: see [[WP:RS/P%]]<ref>{{Cite web |title=Arabic Influence in Ghomara Berber by J El Hannouche {{!}} PDF {{!}} Grammatical Gender {{!}} Grammatical Tense |url=https://www.scribd.com/document/46039741/Arabic-Influence-in-Ghomara-Berber-by-J-El-Hannouche |access-date=31 May 2023 |website=Scribd |language=en}}</ref>--> |- | [[Godala|Guezula]] || {{flag|MRT}} ||Southern Mauritania |Unknown | |- | [[Kabyle people|Kabyles]] || {{flag|ALG}} || [[Kabylia]], northern Algeria |6,000,000<ref>{{Cite book |last=Pereltsvaig |first=Asya |title=Languages of the World: An Introduction |url=https://www.cambridge.org/highereducation/books/languages-of-the-world/8CC640455E0B8E6271A7145419DA2863 |date=3 September 2020 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108783071 |isbn=978-1-108-78307-1 |language=en |access-date=26 August 2023}}</ref> |Including 3,000,000 speakers of [[Kabyle language|Kabyle]]<ref>{{Cite web |title=Algérie: situation géographique et démolinguistique |url=https://axl.cefan.ulaval.ca/afrique/algerie-1demo.htm |access-date=31 May 2023 |website=L'aménagement linguistique dans le monde |language=fr}}</ref> |- | [[Matmata Berber|Matmata]]s || {{flag|TUN}} || [[Matmata, Tunisia|Matmata]], southern Tunisia |3,700 | |- | [[Mozabite people|Mozabites]] || {{flag|ALG}} || [[M'zab]] Valley, central Algeria |200,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Mozabite in Algeria |url=https://joshuaproject.net/people_groups/13842/AG |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 150,000 speakers of [[Mozabite language|Mozabite]]<ref>{{Cite web |title=Tumzabt |url=https://www.ethnologue.com/language/mzb/ |access-date=31 May 2023 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |- | [[Nafusi language|Nafusi]] || {{flag|LBY}} || [[Nafusa Mountains|Jabal Nafusa]], western Libya |186,000<ref>{{Cite web |last=PeopleGroups.org |title=Nefusa Berbers of Libya |url=https://peoplegroups.org/explore/PeopleGroupDetails.aspx?peid=11844#topmenu |access-date=31 May 2023 |website=peoplegroups.org }}{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |Including 140,000 speakers of [[Nafusi language|Nafusi]]<ref>{{Cite book |last=Brown |first=E. K. |title=Encyclopedia of Language & Linguistics |publisher=Elsevier |year=2006 |isbn=978-0-08-044299-0 |edition= |location=Amsterdam; Heidelberg |page=155}}</ref> |- | [[Riffians]] || rowspan="2" | {{flag|MAR}} || [[Rif]], northern Morocco |1,500,000 |Including 1,271,000 speakers of [[Tarifit]]<ref name="Maaroufi">{{Cite web |last=Maaroufi |first=Youssef |title=Recensement général de la population et de l'habitat 2004 |url=https://www.hcp.ma/Recensement-general-de-la-population-et-de-l-habitat-2004_a633.html |access-date=2 June 2022 |website=Site institutionnel du Haut-Commissariat au Plan du Royaume du Maroc |language=fr |archive-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110705120730/http://www.hcp.ma/Recensement-general-de-la-population-et-de-l-habitat-2004_a633.html }}</ref> |- |[[Senhaja Srair people|Senhaja Srair]] |Central [[Rif]], northern Morocco |151,245<ref>{{Cite book |last=Adardak Charif |url=https://revues.imist.ma/index.php/TIDIGHIN/article/download/52464/27207/146718 |title=Chelha des Senhaja Sraïr :un parler amazigh minoritaire en voie de disparition dans les montagnes du Rif (Nord du Maroc) |language=french |trans-title=Shelha of Senhaja Srair: a minority Amazigh dialect on the verge of disappearing in the Rif mountains (Northern Morocco)}}</ref> |Including 85,000 speakers of [[Senhaja de Srair language|Senhaja de Srair]]<ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/senhaja-berber-varieties-phonology-morphology-and-morphosyntax |title=Senhaja Berber Varieties Phonology, Morphology, And Morphosyntax}}</ref> |- | [[Siwi people|Siwi]] || {{flag|EGY}} || [[Siwa Oasis]], western Egypt |24,000<ref name="Project"/> |Including 20,000 speakers of [[Siwi language|Siwi]]<ref>{{Cite web |title=Siwi |url=https://www.ethnologue.com/language/siz/ |access-date=31 May 2023 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |- | [[Tuareg people|Tuareg]] || {{flag|ALG}}<br />{{flag|MLI}}<br />{{flag|NIG}} || [[Sahara]], northern Mali and Niger, and southern Algeria |4,000,000 | |- | Central Atlas Amazigh || {{flag|MAR}} || [[Middle Atlas]], Morocco |2,867,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Imazighen in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/12217/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 2,300,000 speakers of [[Central Atlas Tamazight]]<ref name="Maaroufi" /> |- | [[Zuwara Berber|Zuwara]] || {{flag|LBY}} || [[Zuwarah]], northwestern Libya |280,000 |247,000 speakers of [[Zuwara Berber|Zuwara]]<ref>{{Cite web |title=Nafusi |url=https://www.ethnologue.com/language/jbn |access-date=4 November 2022 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |} === Genetics === {{Main|Maghreb#Genetics}} Genetically, the Berbers form the principal indigenous ancestry in the region.<ref>{{cite book |last=Stokes |first=Jamie |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC |title=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East: L to Z |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |page=21}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=uSGzIPz8cYIC |title=The Report: Algeria 2011 |publisher=Oxford Business Group |year=2011 |isbn=978-1-907065-37-8 |page=9}}</ref> [[Haplogroup E1b1b (Y-DNA)|Haplogroup E1b1b]] is the most frequent among Maghrebi groups, especially the downstream lineage of [[E-M81|E1b1b1b1a]], which is typical of the indigenous Berbers of North-West Africa. On the other hand, [[Haplogroup J-M267|Haplogroup J1]] is the second most frequent among Maghrebi groups and is more indicative of [[Middle East]] origins, and has its highest distribution among populations in the southern [[Arabian Peninsula]]. E1b1b1b accounts for 45% of North Africans, while Haplogroup J1-M267 accounts for 30% of North Africans, and has spread from Arabia.<ref>{{Cite journal |first1=Sarra |last1=Elkamel |first2=Sofia L. |last2=Marques |first3=Luis |last3=Alvarez |first4=Veronica |last4=Gomes |first5=Sami |last5=Boussetta |first6=Soufia |last6=Mourali-Chebil |first7=Houssein |last7=Khodjet-El-Khil |first8=Lotfi |last8=Cherni |first9=Amel |last9=Benammar-Elgaaied |first10=Maria J. |last10=Prata |display-authors=6 |date=August 2021 |title=Insights into the Middle Eastern paternal genetic pool in Tunisia: high prevalence of T-M70 haplogroup in an Arab population |journal=Scientific Reports |volume=11 |issue=1 |page=15728 |doi=10.1038/s41598-021-95144-x |doi-access=free|pmid=34344940 |pmc=8333252 |bibcode=2021NatSR..1115728E }}</ref> DNA studies of [[Iberomaurusian]] peoples at [[Taforalt]], Morocco dating to around 15,000 years ago have found them to have a distinctive Maghrebi ancestry formed from a mixture of [[Near East]]ern and African ancestry, which is still found as a part of the genome of modern Northwest Africans.<ref>{{Cite journal |last1=van de Loosdrecht |first1=Marieke |last2=Bouzouggar |first2=Abdeljalil |last3=Humphrey |first3=Louise |last4=Posth |first4=Cosimo |last5=Barton |first5=Nick |last6=Aximu-Petri |first6=Ayinuer |last7=Nickel |first7=Birgit |last8=Nagel |first8=Sarah |last9=Talbi |first9=El Hassan |last10=El Hajraoui |first10=Mohammed Abdeljalil |last11=Amzazi |first11=Saaïd |last12=Hublin |first12=Jean-Jacques |last13=Pääbo |first13=Svante |last14=Schiffels |first14=Stephan |last15=Meyer |first15=Matthias |date=4 May 2018 |title=Pleistocene North African genomes link Near Eastern and sub-Saharan African human populations |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aar8380 |journal=Science |language=en |volume=360 |issue=6388 |pages=548–552 |doi=10.1126/science.aar8380 |pmid=29545507 |bibcode=2018Sci...360..548V |issn=0036-8075}}</ref> A 2025 study sequenced individuals from [[Takarkori]] (7,000 YBP) and discovered that most of their ancestry was from an unknown [[Ancestral North African]] lineage, related to the African admixture component found in Iberomaurusians.<ref>{{Cite journal |last1=Salem |first1=Nada |last2=van de Loosdrecht |first2=Marieke S. |last3=Sümer |first3=Arev Pelin |last4=Vai |first4=Stefania |last5=Hübner |first5=Alexander |last6=Peter |first6=Benjamin |last7=Bianco |first7=Raffaela A. |last8=Lari |first8=Martina |last9=Modi |first9=Alessandra |last10=Al-Faloos |first10=Mohamed Faraj Mohamed |last11=Turjman |first11=Mustafa |last12=Bouzouggar |first12=Abdeljalil |last13=Tafuri |first13=Mary Anne |last14=Manzi |first14=Giorgio |last15=Rotunno |first15=Rocco |date=2 April 2025 |title=Ancient DNA from the Green Sahara reveals ancestral North African lineage |journal=Nature |volume=641 |issue=8061 |language=en |pages=144–150 |doi=10.1038/s41586-025-08793-7 |pmid=40175549 |issn=1476-4687|doi-access=free |pmc=12043513 |bibcode=2025Natur.641..144S }}</ref> According to the study, the Takarkori people were distinct from both contemporary sub-Saharan Africans and non-Africans/Eurasians. They had "only a minor component of non-African ancestry" but did "not carry sub-Saharan African ancestry, suggesting that, contrary to previous interpretations, the [[Green Sahara]] was not a corridor connecting Northern and sub-Saharan Africa."<ref>{{cite news |title=Sahara desert, once lush and green, was home to mysterious human lineage |url=https://www.reuters.com/business/environment/sahara-desert-once-lush-green-was-home-mysterious-human-lineage-2025-04-04/ |work=Reuters |date=4 April 2025}}</ref> Later during the [[Neolithic]], from around 7,500 years ago onwards, there was a migration into Northwest Africa of [[Early European Farmers|European Neolithic Farmers]] from the Iberian Peninsula (who had originated in [[Anatolia]] several thousand years prior), as well as pastoralists from the [[Levant]], both of whom also significantly contributed to the ancestry of modern Northwest Africans.<ref>{{Cite journal |last1=Simões |first1=Luciana G. |last2=Günther |first2=Torsten |last3=Martínez-Sánchez |first3=Rafael M. |last4=Vera-Rodríguez |first4=Juan Carlos |last5=Iriarte |first5=Eneko |last6=Rodríguez-Varela |first6=Ricardo |last7=Bokbot |first7=Youssef |last8=Valdiosera |first8=Cristina |last9=Jakobsson |first9=Mattias |date=15 June 2023 |title=Northwest African Neolithic initiated by migrants from Iberia and Levant |journal=Nature |language=en |volume=618 |issue=7965 |pages=550–556 |doi=10.1038/s41586-023-06166-6 |issn=0028-0836 |pmc=10266975 |pmid=37286608|bibcode=2023Natur.618..550S }}</ref> The [[Proto-Berber language|proto-Berber]] tribes evolved from these prehistoric communities during the late [[Bronze Age|Bronze]]- and early [[Iron Age|Iron]] ages.<ref>Mário Curtis Giordani, ''História da África. Anterior aos descobrimentos.'' Editora Vozes, Petrópolis (Brasil) 1985, pp. 42f., 77f. Giordani references Bousquet, ''Les Berbères'' (Paris 1961).</ref> ==ڊائياسپورا== {{See also|Berbers in France|Berber Canadians|Berbers in Belgium|Berbers in the Netherlands|Berber Americans}} {{Expand section|date=October 2012}} [[File:Zinedine Zidane by Tasnim 02.jpg|thumb|French former footballer [[Zinedine Zidane]], born to Berber [[Kabyle people|Kabyle]] parents from Algeria]] According to a 2004 estimate, there were about 2.2 million Berber immigrants in Europe, especially the Riffians in Belgium, the Netherlands, and France; and Algerians of Kabyle and Chaoui heritage in France.<ref>[http://www.langues-de-france.org/chaker.html Pour une histoire sociale du berbèRe en France] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112151506/http://www.langues-de-france.org/chaker.html|date=12 November 2012}}, Les Actes du Colloque Paris – Inalco, octobre 2004</ref> ==سياست== === Berberism === {{Main|Berberism}} Since the 1970s,<ref name="Willis-2014">{{Cite book |last=Willis |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=7gMqBgAAQBAJ&pg=PA214 |title=Politics and Power in the Maghreb: Algeria, Tunisia and Morocco from Independence to the Arab Spring |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-936820-4 |pages=209–217 |language=en}}</ref>{{Rp|page=209}} a political movement, initially led by the Kabyles of Algeria, has developed among various parts of the Berber populations of North Africa to promote a collective Amazigh [[ethnic identity]].<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> It is variously referred to as Amazighism,<ref>{{Cite book |last=Naylor |first=Phillip C. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=akGIpgEV-D4C&pg=PA76 |title=Historical Dictionary of Algeria |publisher=Scarecrow Press |year=2006 |isbn=978-0-8108-6480-1 |page=76 |language=en |chapter=Amazighism}}</ref> Berberism,<ref name="Willis-2014" /> the Berber identity movement, or the Berber Culture Movement.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> The movement does not have a specific organization and cuts across both modern national boundaries and traditional tribal divisions. It is generally consistent in its demands, which include greater linguistic rights for Berber languages and greater official and social recognition of Amazigh culture.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> These Berberists also aimed to counter the image that Berbers were a mere collection of disparate tribes speaking mutually incomprehensible languages. They did this by introducing "Imazighen" as a collective term of self-referral and claimed that the various Berber languages once constituted a single language.<ref name="Goodman-2005">{{Cite book |last=Goodman |first=Jane E. |url=https://books.google.com/books?id=By1aJGHz8rwC&pg=PA7 |title=Berber Culture on the World Stage: From Village to Video |date=2005 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-21784-4 |pages=7 and 11 |language=en}}</ref> The political outcomes have been different in each country of the Maghreb and are shaped by other factors such as geography and socioeconomic circumstances. In Algeria, the politics of the movement were focused in Kabylie, were more overtly political, and have sometimes been confrontational. In Morocco, where Amazigh populations are spread across a wider area, the movement has been less overtly political and confrontational.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /><ref name="Willis-2014" />{{Rp|page=213}} In the 1990s, both states made concessions to this movement or attempted to ally itself with it, partly in response to the challenge of other political forces such as Islamism.<ref name="Willis-2014" />{{Rp|page=214}} === Political tensions === Over the past few decades, political tensions have arisen between some Berber groups (especially the [[Kabyle people|Kabyles]] and [[Rifians]]) and North African governments, partly over linguistic and social issues. For example, in Morocco, Algeria, Tunisia, and Libya, giving children Berber names was banned.<ref>{{cite web |title=Amazigh: Morocco Upholds Ban of Traditional Names |url=https://unpo.org/article/19303 |website=Unpo |date=2 November 2009 |access-date=26 August 2021 |archive-date=26 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826132527/https://unpo.org/article/19303 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Arbaoui |first1=Larbi |title=Morocco lifts the ban on Amazigh names |url=https://www.moroccoworldnews.com/2014/03/125938/morocco-lifts-the-ban-on-amazigh-names |website=moroccoworldnew |date=6 August 2014 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Zurutuza |first1=Karlos |title=The Amazigh of Libya revive their previously banned language |url=https://www.middleeasteye.net/features/amazigh-libya-revive-their-previously-banned-language |website=middleeasteye}}</ref> In Morocco, the Arabic language and Arab culture occupied a superior position in official and social domains. The [[Pan-Arabism|Arabist]] ideology was popular among Moroccan society, as well as within bureaucratic cadres and the political parties.<ref name="Aslan-2015">{{Cite book |last=Aslan |first=Senem |url=https://books.google.com/books?id=wTAWBQAAQBAJ&pg=PA111 |title=Nation Building in Turkey and Morocco |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05460-8 |page=111 |language=en}}</ref> The [[History of Libya under Muammar Gaddafi|regime of Muammar Gaddafi]] in Libya also banned the teaching of Berber languages, and, in a 2008 [[United States diplomatic cables leak|leaked diplomatic cable]], the Libyan leader warned Berber minorities: "You can call yourselves whatever you want inside your homes – Berbers, Children of Satan, whatever – but you are only Libyans when you leave your homes."<ref>{{cite news |last=Smith |first=Graeme |date=2011-04-21 |title=Small rebel victory big moment for persecuted Berber tribes |url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/africa-mideast/small-rebel-victory-big-moment-for-persecuted-berber-tribes/article1995361/ |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925142853/http://www.theglobeandmail.com/news/world/africa-mideast/small-rebel-victory-big-moment-for-persecuted-berber-tribes/article1995361/ |archive-date=25 September 2015 |access-date=2 May 2015 |work=[[The Globe and Mail]]}}</ref> He denied the existence of Berbers as a separate ethnicity, and called them a "product of [[colonialism]]" created by [[Western world|the West]] to divide Libya.<ref>{{cite web |url=http://allafrica.com/stories/201103200010.html |title=Libya: Gaddafi Rails Against 'No Fly' Attacks and Berbers |date=20 March 2011 |publisher=allAfrica.com |access-date=13 January 2023 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629134313/http://allafrica.com/stories/201103200010.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |date=21 April 2011 |title=Libyan rebels seize western border crossing, as fighting in mountains intensifies |url=https://www.washingtonpost.com/world/libyan-rebels-seize-western-border-crossing-as-fighting-in-mountains-intensifies/2011/04/21/AFaoxhIE_story.html |url-access=subscription |newspaper=The Washington Post}}</ref> As a result of the persecution suffered under Gaddafi's rule, many Berbers joined the [[Libyan opposition]] in the [[2011 Libyan civil war]].<ref>{{cite news |date=8 August 2011 |title=Amid a Berber Reawakening in Libya, Fears of Revenge |url=https://www.nytimes.com/2011/08/09/world/africa/09berbers.html |url-access=subscription |access-date=1 May 2014 |publisher=NYTimes}}</ref> In contrast, many Berber students in Morocco supported [[Nasserism]] and [[Pan-Arabism|Arabism]], rather than [[Berberism]]. Many educated Berbers were attracted to the leftist [[National Union of Popular Forces]] rather than the Berber-based [[Popular Movement (Morocco)|Popular Movement]].<ref name="Aslan-2015" /> == ٻوليون== تمازيغت ٻوليءَ جا مراڪش ۾ ٽي وڏا لهجا آهن: 1. '''تاشيلحيٽ''' (Tachelhit): ائٽلس جبلن جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي. 2. '''تازائيٽ''' (Tazayit): وچ ائٽلس واري علائقي جي ٻولي. 3. '''ريفين''' (Tarifit): اتر مراڪش جي ٻولي. اڄڪلهه مراڪش ۽ الجزائر ۾ امازيغي ٻوليءَ کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي ۽ اها اسڪولن ۾ پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref name=":0" /> {{Main|Berber languages}} [[File:Map of Berber Languages 2018.png|thumb|260px|Areas in North Africa where [[Berber languages]] are spoken]] [[File:Tifinagh in Tifinagh.svg|thumb|Tifinagh in Tifinagh]] The Berber languages form a branch of the [[Afroasiatic language family]], a large family that also includes [[Semitic languages]] like Arabic and the [[Ancient Egyptian language]].<ref>{{Cite book |last1=Campbell |first1=George L. |url=https://books.google.com/books?id=DWAqAAAAQBAJ&dq=world+languages+berber&pg=PA223 |title=Compendium of the World's Languages |last2=King |first2=Gareth |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-1-136-25846-6 |edition=3rd |page=223 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Lyovin |first1=Anatole |url=https://books.google.com/books?id=hjxuDQAAQBAJ&q=afroasiatic+languages+introduction |title=An Introduction to the Languages of the World |last2=Kessler |first2=Brett |last3=Leben |first3=William Ronald |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-514988-3 |edition=2nd |pages=198–208 |language=en}}</ref> {{lang|ber|Tamazight}} is a generic name for all of the Berber languages, which consist of many closely related varieties and dialects. Among these Berber languages are [[Tarifit|Riffian]], [[Zuwara Berber|Zuwara]], [[Kabyle language|Kabyle]], [[Shilha language|Shilha]], [[Siwi language|Siwi]], [[Zenaga language|Zenaga]], [[Sanhaja de Srair language|Sanhaja]], [[Central Atlas Tamazight|Tazayit]] (Central Atlas Tamazight), [[Mozabite language|Tumẓabt]] (Mozabite), [[Nafusi language|Nafusi]], and [[Tamasheq language|Tamasheq]], as well as the ancient [[Guanche language]]. Berber languages in total are spoken by around 14 million<ref name="Berber Languages">{{Cite web |title=Berber languages {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Amazigh-languages |access-date=30 May 2023 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> to 16 million<ref name="Stolz-2015">{{Cite book |last=Stolz |first=Christel |url=https://books.google.com/books?id=SBtfCAAAQBAJ&pg=PT45 |title=Language Empires in Comparative Perspective |date=10 March 2015 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-11-040847-8 |page=45 |language=en}}</ref> people in Africa (see [[Berber languages#Population|population estimation]]). These Berber speakers are mainly concentrated in Morocco and Algeria, followed by Mali, Niger, and Libya. Smaller Berber-speaking communities are also found as far east as Egypt, with a southwestern limit today at Burkina Faso. ==مذهب== {{Main|Berbers and Islam|Traditional Berber religion|Berber Jews|Berber Christians}} [[File:Panorama du Medracen.jpg|thumb|upright|The [[mausoleum]] of [[Madghacen]]]] [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Paar zilveren kledingspelden met ketting TMnr 5504-10.jpg|thumb|upright|Traditional Berber [[penannular brooch]], a custom dating from the pre-Abrahamic era.]]<!-- Berbers mainly adhere to Islam, but historically followed the traditional Berber religion; this area for general religion – Christianity & other Abrahamic faiths below --> The Berber identity encompasses language, religion, and ethnicity, and is rooted in the entire history and geography of North Africa. Berbers are not an entirely homogeneous ethnicity, and they include a range of societies, ancestries, and lifestyles. The unifying forces for the Berber people may be their shared language or a collective identification with Berber heritage and history. As a legacy of the spread of Islam, the Berbers are now mostly [[Sunni Islam|Sunni Muslim]]. However, the [[Mozabite people|Mozabite]] Berbers of the [[M'zab|M'zab Valley]] in the town of [[Ghardaïa]] in Algeria and some Libyan Berbers in the Nafusa Mountains and Zuwara are primarily adherents of [[Ibadi Islam]]. In antiquity, before the arrival of [[Abrahamic]] faiths into North Africa, the Berber people adhered to the [[traditional Berber religion]]. This traditional religion emphasized [[ancestor veneration]], [[polytheism]], and [[animism]]. Many ancient Berber beliefs were developed locally. Whereas others were influenced over time through contact with other [[traditional African religion]]s (such as the [[Ancient Egyptian religion]]), or borrowed during antiquity from the [[Punic religion]], [[Judaism]], Iberian mythology, and the [[Hellenistic religion]]. The most recent influence came from Islam and [[religion in pre-Islamic Arabia|pre-Islamic Arab religion]] during the medieval period. Some of the ancient Berber beliefs still subtly exist today within the Berber popular culture and tradition. Until the 1960s, there was also a significant Jewish Berber minority in Morocco,<ref>{{Cite web|url=http://www.mondeberbere.com/juifs-amazighs.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20051027062825/http://www.mondeberbere.com/juifs/index-en.htm|title=Udayen imazighen — Les Juifs amazighs — The Amazigh Jews|archive-date=27 October 2005|website=Mondeberbere.com}}</ref> but emigration (mostly to [[Israel]] and [[France]]) dramatically reduced their number to only a few hundred individuals. Following Christian missions, the Kabyle community in Algeria has a recently constituted Christian minority, both Protestant and Roman Catholic; and a 2015 study estimates that 380,000 Muslim Algerians have converted to Christianity in Algeria.<ref name=Miller2015/> There are Berbers among the 8,000<ref>{{cite news|url=https://www.christianitytoday.com/news/2013/may/christian-converts-in-morocco-fear-fatwa-calling-for-their.html|title=Christian Converts in Morocco Fear Fatwa Calling for Their Execution|author=Morning Star News|website=Christianity Today|date=9 May 2013}}</ref>–40,000<ref>{{cite news|url=https://www.vice.com/en/article/house-churches-and-silent-masses-the-converted-christians-of-morocco-are-praying-in-secret/|title='House-Churches' and Silent Masses—The Converted Christians of Morocco Are Praying in Secret|last=Goverde|first=Rick|date=23 March 2015|publisher=[[Vice News]]|archive-date=7 July 2018|access-date=21 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707180007/https://news.vice.com/article/house-churches-and-silent-masses-the-converted-christians-of-morocco-are-praying-in-secret|url-status=live}}</ref> [[Moroccans]] who have converted to Christianity in the last decades, some of whom explain their conversion as an attempt to go back to their "Christian sources".<ref name=InvisibleChurch>{{cite news|url=https://www.welt.de/welt_print/article2935192/Marokkos-unsichtbare-Kirche.html|title=Marokkos unsichtbare Kirche|date=27 December 2008|newspaper=[[Die Welt]]|access-date=5 November 2015|language=de|trans-title=Morocco invisible church|last=Topper|first=Ilya U.}}</ref> The ''[[International Religious Freedom Act of 1998|International Religious Freedom Report]]'' for 2007 estimates that thousands of [[Tunisian people|Tunisian]] Berber Muslims have converted to Christianity.<ref name=report>{{cite report |author=((Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor)) |author-link=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |title=Tunisia: International Religious Freedom Report 2007 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90222.htm |date=14 September 2007 |website=U.S. Department of State |department=Archive |access-date=24 July 2022}} ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>{{cite journal|last1=Johnstone|first1=Patrick|last2=Miller|first2=Duane Alexander|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|journal=Interdisciplinary Journal of Research on Religion|date=2015|volume=11|page=8|url=https://www.academia.edu/16338087|access-date=30 October 2015}}</ref> ==فن تعمير== {{See also|Architecture of Tunisia|Architecture of Algeria|Moroccan architecture}} === Antiquity === Some of the earliest evidence of original Amazigh culture in North Africa has been found in the highlands of the Sahara and dates from the second millennium BC, when the region was much less arid than it is today and when the Amazigh population was most likely in the process of spreading across North Africa.<ref name="Brett-1996">{{Cite book|last1=Brett|first1=Michael|title=The Berbers|url=https://archive.org/details/berbers0000bret|last2=Fentress|first2=Elizabeth|publisher=Blackwell|year=1996|isbn=978-0-631-20767-2|language=en}}</ref>{{Rp|pages=15–22}} Numerous archaeological sites associated with the [[Garamantes]] have been found in the Fezzan (in present-day Libya), attesting to the existence of small villages, towns, and tombs. At least one settlement dates from as early as 1000 BC. The structures were initially built in [[dry stone]], but around the middle of the millennium ({{Circa|500 BC}}) they began to be built with [[mudbrick]] instead.<ref name="Brett-1996" />{{Rp|page=23}} By the second century AD there is evidence of large [[villa]]s and more sophisticated tombs associated with the aristocracy of this society, in particular at [[Germa]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|page=24}} Further west, the kingdom of Numidia was contemporary with the Phoenician civilization of Carthage and the [[Roman Republic]]. Among other things, the Numidians have left thousands of pre-Christian tombs. The oldest of these is [[Madghacen|Medracen]] in present-day Algeria, believed to date from the time of [[Masinissa]] (202–148 BC). Possibly influenced by [[Ancient Greek architecture|Greek architecture]] further east, or built with the help of Greek craftsmen, the tomb consists of a large [[tumulus]] constructed in well-cut [[ashlar]] masonry and featuring sixty [[Doric order|Doric]] columns and an Egyptian-style [[cornice]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|pages=27–29}} Another famous example is the [[Royal Mausoleum of Mauretania|Tomb of the Christian Woman]] in western Algeria. This structure consists of columns, a dome, and spiral pathways that lead to a single chamber.<ref>{{cite book|last=Davidson|first=Basil|title=Africa in History|url=https://archive.org/details/africainhistoryt0000davi|year=1995|isbn=978-0-684-82667-7|page=[https://archive.org/details/africainhistoryt0000davi/page/50 50]|publisher=Simon & Schuster }}</ref> A number of "tower tombs" from the Numidian period can also be found in sites from Algeria to Libya. Despite their wide geographic range, they often share a similar style: a three-story structure topped by a convex pyramid. They may have initially been inspired by Greek monuments but they constitute an original type of structure associated with Numidian culture. Examples of these are found at [[Siga]], Soumaa d'el Khroub, [[Libyco-Punic Mausoleum of Dougga|Dougga]], and [[Sabratha]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|pages=29–31}} Mediterranean empires of [[Ancient Carthage|Carthage]] and [[Ancient Rome|Rome]] left their mark in the material culture of North Africa as well. Phoenician and [[Punic people|Punic]] (Carthaginian) remains can be found at [[Carthage]] itself and at [[Lixus (ancient city)|Lixus]]. Numerous remains of [[Ancient Roman architecture|Roman architecture]] can be found across the region, such as the [[amphitheatre of El Jem]] and the archaeological sites of [[Sabratha]], [[Timgad]], and [[Volubilis]], among others.<ref>{{Cite web|last=Ennabli|first=Abdelmajid|date=2000|title=North Africa's Roman art. Its future.|url=https://whc.unesco.org/en/documents/6056/|url-status=live|access-date=11 January 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912130852/http://whc.unesco.org/en/documents/6056 |archive-date=12 September 2014 }}</ref><gallery> File:Garma (Garama) - Ruinen der antiken Stadt Garma 02.jpg|Remains of [[Germa]], a capital of the [[Garamantes]] (first millennium BC) File:Mausolée medghassen.jpg|[[Numidia]]n tomb of [[Madghacen|Medracen]] ({{circa|200}}–150 BC) File:TUNISIA DOUGGA MAUSOLEE LIBYCO PUNIQUE 001.jpg|[[Libyco-Punic Mausoleum of Dougga|Numidian mausoleum of Dougga]], example of a "tower tomb" (2nd century BC) </gallery> === After the Muslim conquest === {{Further|Moorish architecture}} After the [[Muslim conquest of the Maghreb|Arab-Muslim conquest of the Maghreb]] in the 7th and early 8th centuries, [[Islamic architecture]] developed in the region. Various dynasties, either based in North Africa or beyond it, contributed to the architecture of the region, including the Aghlabids, the Fatimids, and the [[Caliphate of Córdoba|Umayyads of Cordoba]]. In addition to the general [[Moorish architecture|"Moorish" style]] prevalent in North Africa during the [[History of Islam|Islamic period]], some architectural styles and structures in North Africa are distinctively associated with areas that have maintained strong Berber populations and cultures, including but not limited to the [[Atlas Mountains|Atlas Mountain]] regions of Morocco, the Aurès and M'zab regions of Algeria, and southern Tunisia.<ref name="Golvin-1989">{{Cite web |title=Berber architecture |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/2582 |access-date=2026-04-26 |website=journals.openedition.org}}</ref> They do not form one single architectural style but rather a diverse variety of local vernacular styles.<ref name="Golvin-1989" /> Berber ruling dynasties also contributed to the formation and patronage of western Islamic art and architecture through their political domination of the region between the 11th and 16th centuries (during the rule of the Almoravids, Almohads, Marinids and Hafsids, among others).<ref>{{Cite book|last=Bennison|first=Amira K.|title=The Almoravid and Almohad Empires|publisher=Edinburgh University Press|year=2016|isbn=978-0-7486-4682-1}}</ref><ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite book|last=Marçais|first=Georges|title=L'architecture musulmane d'Occident|publisher=Arts et métiers graphiques|year=1954|isbn=|location=Paris|pages=}}</ref> In Morocco, the largely Berber-inhabited [[Rural area|rural]] valleys and oases of the Atlas and the south are marked by numerous [[kasbah]]s (fortresses) and ''[[Ksar|ksour]]'' (fortified villages), typically flat-roofed structures made of [[rammed earth]] and decorated with local geometric motifs, as with the famous example of [[Aït Benhaddou|Ait Benhaddou]].<ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite book|last=Naji|first=Salima|url=https://books.google.com/books?id=00k3iCkYYEQC&q=Art+et+Architectures+berb%C3%A8res+du+Maroc&pg=PP1|title=Art et Architectures berbères du Maroc|publisher=Editions la Croisée des Chemins|year=2009|isbn=978-2-35270-057-9|location=|pages=}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ksar of Ait-Ben-Haddou|url=https://whc.unesco.org/en/list/444/|access-date=16 April 2020|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Likewise, southern Tunisia is dotted with hilltop ''ksour'' and multi-story fortified [[Granary|granaries]] (''[[ghorfa]]''), such as the examples in [[Medenine]] and [[Ksar Ouled Soltane]], which are typically built with loose stone bound by a [[Mortar (masonry)|mortar]] of [[clay]].<ref name="Golvin-1989" /> [[Fortified Granaries of Aures|Fortified granaries]] also exist in the [[Aurès Mountains|Aures]] region of Algeria,<ref>{{Cite journal |last=Ould-Braham |first=Ouahmi |date=1999 |title=Mission scientifique de Masqueray dans l'Aurès et ses dépendances (1875–1878) |url=https://www.cairn.info/revue-etudes-et-documents-berberes-1999-1-page-19.htm |journal=Études et Documents Berbères |language=fr |volume=17 |issue=1 |pages=19–129 |doi=10.3917/edb.017.0019 |issn=0295-5245}}</ref> or in the form of ''[[Agadir (granary)|agadir]]''s of which numerous examples can be found in Morocco.<ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite web|last=Strebe|first=Matthew|date=12 May 2018|title=Collective Granaries, Morocco|url=https://globalheritagefund.org/places/sacred-granaries-morocco/|access-date=11 January 2022|website=Global Heritage Fund|language=en-US|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111204933/https://globalheritagefund.org/places/sacred-granaries-morocco/}}</ref> The island of [[Djerba|Jerba]] in Tunisia, traditionally dominated by Ibadi Berbers,<ref name="Oxford University Press-2009">{{Cite book|last=|first=|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-530991-1|editor-last=M. Bloom|editor-first=Jonathan|location=|pages=|chapter=Berber|editor-last2=S. Blair|editor-first2=Sheila}}</ref> has a traditional style of mosque architecture that consists of low-lying structures built in stone and covered in [[whitewash]]. Their prayer halls are domed and they have short, often round [[minaret]]s.<ref name="Oxford University Press-2009" /><ref name="Golvin-1989" /> The mosques are often described as "fortified mosques" because the island's flat topography made it vulnerable to attacks and as a result the mosques were designed in part to act as watch posts along the coast or in the countryside.<ref>{{Cite book|last=Polimeni|first=Beniamino|title=International Symposium on New Metropolitan Perspectives|publisher=Springer|year=2018|isbn=978-3-319-92101-3|editor-last=Calabrò|editor-first=F.|pages=416–425|chapter=Describing a Unique Urban Culture: Ibadi Settlements of North Africa|editor-last2=Della Spina|editor-first2=L.|editor-last3=Bevilacqua|editor-first3=C.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sites and monuments|url=http://www.djerbamuseum.tn/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=86&lang=en|url-status=live|access-date=7 June 2021|website=Djerba Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607063435/http://www.djerbamuseum.tn/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=86&lang=en |archive-date=7 June 2021 }}</ref> The M'zab region of Algeria (e.g. [[Ghardaïa]]) also has distinctive mosques and houses that are completely whitewashed, but built in rammed earth. The structures here also make frequent use of domes and barrel vaults. Unlike in Jerba, the distinctive minarets in this region are tall and have a square base, tapering towards the end and crowned with "horn"-like corners.<ref name="Oxford University Press-2009" /><ref name="Golvin-1989" /><gallery> File:Koutoubia minaret DSCF8275.jpg|The [[Kutubiyya Mosque]] in [[Marrakesh]], built by the [[Almohad Caliphate|Almohads]] in the 12th century File:Ait Benhaddou Qsar (588071549).jpg|The ''[[ksar]]'' of [[Aït Benhaddou]] in Morocco File:Ksar ouledsoltane04.jpg|[[Ksar Ouled Soltane]], an example of a multi-level ''[[ghorfa]]'' in southern Tunisia File:Berber house cave Matmata - panoramio.jpg|Subterranean house in [[Matmata, Tunisia|Matmata]] (Tunisia) File:Tunisie Jemaâ Fadhloun 5.jpg|The Fadhloun Mosque in [[Djerba]] (Tunisia), an example of a traditional "fortified mosque" File:Bounora Mosque .jpg|The central mosque in [[Ghardaïa]], an example of local architecture in the [[M'zab]] region (Algeria) </gallery> ==فن ۽ ثقافت== امازيغي ثقافت ۾، خاص طور تي هٿ جي هنرن ۾، عورتن جو ڪردار تمام اهم آهي. ===اڻڻ جو هنر=== امازيغي عورتن لاءِ [[قالين]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] اڻڻ صرف هڪ ڪم ناهي، پر هڪ مقدس فن آهي. مراڪش ۾ عورتون مڃين ٿيون ته جيڪا عورت سٺو قالين اڻي ٿي، اها مرڻ کان پوءِ [[جنت]] ۾ ويندي. اهي [[ڪپھ|اون]] (<small>wool</small>) کي هڪ روح رکندڙ شئي سمجهن ٿيون.<ref name=":12">{{Cite book|title=Azetta : l'art des femmes berbères|url=https://archive.org/details/azettalartdesfem0000paul|last=Vanderbroeck|first=Paul|year=2000}}</ref> ===نقش ۽ نگار=== ڪپڙن تي ٺهيل مختلف نشانن جون خاص معنائون آهن: * پن پنجو (هٿ): بد نظر کان بچڻ لاءِ * ٽڪنڊا ۽ هيرا: عورتن جي طاقت جي علامت * ٻج يا ٻوٽا: زرخيزي جي علامت === Social context === The traditional social structure of the Berbers has been tribal. A leader is appointed to command the tribe. In the Middle Ages, many women had the power to govern, such as Dihya and [[Fatma Tazoughert]] in the [[Aurès Mountains]], [[Tin Hinan]] in the Hoggar, and [[Chemci]] in {{ill|Aït Iraten|ar}}. [[Lalla Fatma N'Soumer]] was a Berber woman in Kabylie who fought against the French. The majority of Berber tribes currently have men as heads of the tribe. In Algeria, the [[Berber Arouch Citizen's Movement|el Kseur platform]] in Kabylie gives tribes the right to fine criminal offenders. In areas of Chaoui, tribal leaders enact sanctions against criminals.<ref>{{cite web|url=http://www.elwatan.com/Honneur-a-la-tribu|title=Honneur à la tribu|publisher=El Watan|access-date=2 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618131250/http://www.elwatan.com/Honneur-a-la-tribu|archive-date=18 June 2010}}</ref> The Tuareg have a king who decides the fate of the tribe and is known as [[Amenukal|Amenokal]]; it is a very hierarchical society. The Mozabites are governed by the spiritual leaders of [[Ibadi Islam|Ibadism]] and lead communal lives. During the crisis of [[Berriane]] between the Maliki and Ibadite movements, the heads of each tribe began talks to end the crisis and resolved the problem.<ref>{{cite web|url=http://www.elwatan.com/|title=A la une|publisher=El Watan|access-date=2 May 2015|archive-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212204437/http://elwatan.com/}}</ref>{{Full citation needed|date=October 2020}} [[File:Celebration of a Berber wedding in morocco.jpg|thumb|Berber wedding in Morocco]] In marriages, the man usually selects the woman, and depending on the tribe, the family often makes the decision. In contrast, in the Tuareg culture, the woman chooses her future husband. The rites of marriage are different for each tribe. Families are either patriarchal or matriarchal, according to the tribe.<ref>{{Cite web|title=The Berber Community, a story|url=https://aaregistry.org/story/the-berber-community-a-brief-story/|access-date=20 October 2021|website=African American Registry|language=en}}</ref> Traditionally, men take care of [[livestock]]. They migrate by following the natural cycle of [[grazing]], and seeking water and shelter. They are thus assured of an abundance of wool, cotton, and plants used for dyeing. For their part, women look after the family and handicrafts – first for their personal use, and secondly for sale in the [[souq]]s in their locality. === Visual arts === The Berber tribes traditionally weave [[kilim]]s ([[tapestry]]-woven carpets), whose designs maintain the traditional appearance and distinctiveness of the region of origin of each tribe, which has in effect its own repertoire of drawings. The [[plain weave]] textile designs include a wide variety of stripes and, more rarely, geometrical patterns such as triangles and diamonds. Additional decorations such as sequins or fringes, are typical of Berber weave in Morocco. The nomadic and semi-nomadic lifestyle of the Berbers is suitable for weaving kilims.<ref>ABC Amazigh. An editorial experience in Algeria, 1996–2001 experience, Smaïl Medjeber</ref> In Algeria, the cloak-like [[kachabia]] is typical Berber masculine clothing. [[Jewellery of the Berber cultures|Traditional Berber jewelry]] is a style of [[jewellery]], originally worn by women and girls of different rural Berber groups of Morocco, Algeria and other North African countries. It is usually made of silver and includes elaborate triangular plates and pins, originally used as clasps for garments, necklaces, bracelets, earrings and similar items. In modern times, these types of jewellery are produced also in contemporary variations and sold as a commercial product of ethnic-style [[fashion]].<ref>{{cite web |last=Stewart |first=Courtney A. |title=Remarkable Berber Jewelry at The Met |url=https://www.metmuseum.org/blogs/collection-insights/2017/berber-jewelry-morocco-algeria |date=4 December 2017 |website=[[Metropolitan Museum of Art]] |access-date=30 January 2021}}</ref> From December 2004 to August 2006, the [[Peabody Museum of Archaeology and Ethnology|Peabody Museum of Archeology and Ethnology]] at [[Harvard University]] presented the exhibition ''Imazighen! Beauty and Artisanship in Berber Life'', curated by Susan Gilson Miller and Lisa Bernasek, with an accompanying catalogue on artifacts from the Berber regions Kabylia in northeastern Algeria, the Rif mountains of northeastern Morocco and the Tuareg regions of the Algerian Sahara.<ref>{{Cite journal|last=Cynthia Becker|date=1 January 2010|title=Artistry of the Everyday: Beauty and Craftsmanship in Berber Art Lisa Bernasek Susan G. Miller|journal=The International Journal of African Historical Studies|volume=43|issue=1|pages=200–202|jstor=25741422}}</ref><ref>{{cite book | last=Bernasek | first=Lisa | title=Artistry of the everyday: beauty and craftsmanship in Berber art | publisher=Peabody Museum Press, Harvard University | publication-place=Cambridge Mass | year=2008 | isbn=978-0-87365-405-0 | oclc=182662537 | pages=60–111}}</ref> From June to September 2007, the [[Musée du Quai Branly – Jacques Chirac|Musée du quai Branly]] in Paris showed an exhibition on the history of traditional ceramics in Algeria, titled ''Ideqqi, art de femmes berbères'' (Art of Berber women), and published an accompanying catalogue. The exhibition highlighted the originality of these pieces compared to urban [[earthenware]], underlining their African roots as well as close relationship with the ancient art of the Mediterranean.<ref name="Vivier 2007 p.">{{cite book|author=Vivier|display-authors= etal|first=Marie-France|title=Ideqqi, art de femmes berbères|publisher=Musée du quai Branly|year=2007|isbn=978-2-915133-59-2|publication-place=Paris|page=|language=fr|oclc=147638431}}</ref><gallery class="center" mode="packed"> File:Berber szív.JPG|Berber [[henna]] decoration File:TapisKabyle2.jpg|Detail of a traditional Berber carpet File:Berber Calendars.jpg|Algerian [[Berber calendar]] File:Tifinagh Algeria.jpg|Ancient [[Tifinagh]] scripts in Algeria File:Bijoux traditionnels de Kabylie.JPG|Jewelry from [[Kabylia]] region, Algeria </gallery> === Cuisine === {{Main|Berber cuisine}} {{Unreferenced section|date=May 2023}} Berber cuisine is a traditional cuisine that has evolved little over time. It differs from one area to another between and within Berber groups. Principal Berber foods are: * [[Couscous]], a [[semolina]] staple dish * [[Tajine]], a stew made in various forms * [[Pastilla]], a meat pie traditionally made with [[squab]] (fledgling pigeon); today often made using chicken * [[Bread]] made with traditional [[yeast]] * {{lang|ber-Latn|Bouchiar}}, fine yeastless [[wafer]]s soaked in butter and natural [[honey]] * {{lang|ber-Latn|Bourjeje}}, [[pancake]] containing flour, eggs, yeast, and salt * {{lang|ber-Latn|Baghrir}}, light and spongy pancake made from flour, yeast, and salt; served hot and soaked in butter and {{lang|ber-Latn|tment}} ('honey'). * {{lang|ber-Latn|Tahricht}}, sheep [[offal]] (brains, tripe, lungs, and heart) rolled up with the intestines on an oak stick and cooked on embers in specially designed [[oven]]s. The meat is coated with [[butter]] to make it even tastier. This dish is served mainly at festivities. Although they are the original inhabitants of North Africa, and in spite of numerous incursions by Phoenicians, Romans, Byzantines, Ottomans, and French, Berber groups lived in very contained communities. Having been subject to limited external influences, these populations lived free from [[acculturation|acculturating]] factors. <gallery class="center" mode="packed"> File:MarrakeshTagine2.jpg|Customized [[tajine]] File:Cuscus.jpg|[[Couscous]] File:Tajine d'Elise with turkey.jpg|Turkey [[tajine]] </gallery> === Music === {{Unreferenced section|date=May 2023}} {{Main|Berber music|music of Algeria|music of Morocco}} [[File:Bendir.jpg|thumb|Bendir|left]] [[Berber music]] has a wide variety of regional styles. The best known are [[music of Morocco|Moroccan music]], the popular [[Gasba music|Gasba]], Kabyle and [[Chawi]] music of Algeria, and the widespread Tuareg music of Burkina Faso, Niger, and Mali. Instruments used include the [[bendir]] (large drums) and the [[guembri]] (a [[lute]]). There are three varieties of Berber folk music: village music, ritual music, and the music performed by professional musicians. Village music is performed collectively for dancing, including [[ahidus]] and [[ahouach]] dances, which each begin with a chanted prayer. Ritual music is performed at regular ceremonies to celebrate marriages and other important life events, and is also used as protection against evil spirits. Professional musicians ({{lang|ber-Latn|imdyazn}}) travel in groups of four, led by a poet ({{lang|ber-Latn|amydaz}}). The amydaz recites improvised poems, often accompanied by drums and a [[Rebab|rabab]] (a one-stringed [[fiddle]]), along with a {{lang|ber-Latn|bou oughanim}} who plays a [[double clarinet]] and acts as a [[clown]] for the group. The [[Chleuh]] Berbers have professional musicians called {{lang|ber-Latn|rwai}}s who play in ensembles consisting of lutes, rababs, and [[cymbal]]s, with any number of vocalists. The leader, or {{lang|ber-Latn|rayes}}, leads the group in its music and [[choreography]]. These performances begin with an instrumental {{lang|ber-Latn|astara}} on rabab, which also gives the notes of the melody which follows. The next phase is the {{lang|ber-Latn|amarg}}, or sung poetry, and then {{lang|ber-Latn|ammussu}}, a danced overture, {{lang|ber-Latn|tammust}}, an energetic song, {{lang|ber-Latn|aberdag}}, a dance, and finally the rhythmically swift {{lang|ber-Latn|tabbayt}}. There is some variation in the order of the presentation, but the {{lang|ber-Latn|astara}} is always at the beginning, and the {{lang|ber-Latn|tabbayt}} always at the end. [[File:Detaille - Fantasia de spahis.jpg|upright=0.8|thumb|The [[Fantasia (culture)|fantasia]] festival, 19th-century illustration]] Traditional Berber festivals include [[Fantasia (culture)|Fantasia]], [[Imilchil]] marriage festival and [[Goulmima#Udayn n Acur|Udayn n Acur]]. === Role in tourism === In recent decades, Berber communities and culture have become involved in the tourism industries of some North African countries, such as Morocco and Tunisia.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=XRypDwAAQBAJ&dq=berber+identity+tourism&pg=PT70 |title=Routledge Handbook on Tourism in the Middle East and North Africa |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-317-22923-0|editor1-link=Dallen J. Timothy|editor-last=Timothy |editor-first=Dallen J. |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Danver |first=Steven L. |url=https://books.google.com/books?id=Tv4TBwAAQBAJ&dq=berber+culture+tourism&pg=PT1980 |title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |publisher=Routledge |year=2015 |isbn=978-1-317-46399-3 |language=en}}</ref> Images and descriptions of Berber culture play a central role in the tourism industry of Morocco, where they are prominently featured in the marketing of products and locations.<ref>{{Cite book |last=Boum |first=Aomar |chapter-url=https://books.google.com/books?id=B-kYBwAAQBAJ&dq=berber+culture+tourism&pg=PA215 |title=North African Mosaic: A Cultural Reappraisal of Ethnic and Religious Minorities |publisher=Cambridge Scholars Publishing |year=2009 |isbn=978-1-4438-0768-5 |editor-last=Boudraa |editor-first=Nabil |pages=215–216 |language=en |chapter=Dancing for the Moroccan state: ethnic folk dances and the production of national hybridity |editor-last2=Krause |editor-first2=Joseph}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Scholze |first1=Marko |chapter-url=https://books.google.com/books?id=OUP_GJ1zjCUC&dq=berber+culture+tourism&pg=PA71 |title=Between Resistance and Expansion: Explorations of Local Vitality in Africa |last2=Bartha |first2=Ingo |date=2004 |publisher=LIT Verlag Münster |isbn=978-3-8258-6980-9 |editor-last=Probst |editor-first=Peter |pages=70–77 |language=en |chapter=Trading Cultures: Berbers and Tuareg as Souvenir Vendors |editor-last2=Spittler |editor-first2=Gerd}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[المغرب]] * [[بربر ٻوليون]] * [[مرابطون]] * [[طارق ابن زياد]] * [[زين الدين زيدانئ]] ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ معلومات لاء== # {{Cite book|last1=Brett|first1=Michael|last2=Fentress|first2=Elizabeth|year=1997|title=The Berbers (The Peoples of Africa)|publisher=Blackwell |isbn=0-631-16852-4|edition=1996 hardcover}} # {{Cite book|title=Egypt In Africa|url=https://archive.org/details/egyptinafrica0000unse|editor-last=Celenko|editor-first=Theodore|publisher=Indianapolis Museum of Art|date=December 1996|isbn=978-0-253-33269-1}} # {{Cite journal|title=The Stone Age Races of Northwest Africa|first=L.|last=Cabot-Briggs|journal=American Anthropologist|volume=58|issue=3|pages=584–585|date=28 October 2009|doi=10.1525/aa.1956.58.3.02a00390|doi-access=free}} # {{Cite book|title=The people of Africa|url=https://archive.org/details/peopleofafrica0000jean|series=People of the world series|first=Jean|last=Hiernaux|isbn=0-684-14040-3|year=1975}} # {{Cite encyclopedia|title=Encyclopædia Britannica|year=2004}} # {{Cite encyclopedia|title=Encarta|year=2005}} # {{Cite book|last=Blanc|first=S. H.|title=Grammaire de la langue basque (d'apres celle de Larramendi)|publisher=Lyons & Paris|year=1854|url=https://archive.org/details/grammairedelala00blangoog}} # {{Cite journal|pmid=15042509|date=May 2004|last1=Cruciani|first1=F.|last2=La Fratta|last3=Santolamazza|last4=Sellitto|last5=Pascone|last6=Moral|last7=Watson|last8=Guida|last9=Colomb|title=Phylogeographic Analysis of Haplogroup E3b (E-M215) Y Chromosomes Reveals Multiple Migratory Events Within and Out Of Africa|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2004-05_74_5/page/1014|volume=74|issue=5|pages=1014–1022|issn=0002-9297|doi=10.1086/386294|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=1181964|first2=B.}} # {{Cite book |last=Ekonomou |first=Andrew J. |title=Byzantine Rome and the Greek Popes: Eastern Influences on Rome and the Papacy from Gregory the Great to Zacharias, A.D. 590–752 |date=2007 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-1977-8 |author-link=Andrew J. Ekonomou}} # {{Cite book|last=Entwistle|first=William J.|title=The Spanish Language|location=London|publisher=Faber & Faber|year=1936|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283769}} (as cited in Michael Harrison's work, 1974) # {{Cite book|last=Gans|first=Eric Lawrence|author-link=Eric Gans|title=The Origin of Language|url=https://archive.org/details/originoflanguage0000gans|publisher=University of California Press|location=Berkeley|year=1981|isbn=0-520-04202-6}} # {{Cite book|last=Gèze|first=Louis|title=Eléments de grammaire basque|language=fr|location=Beyonne|year=1873|url=https://archive.org/details/elmentsdegramm00gzuoft|publisher=Bayonne Lamaignère}} # {{Cite book|last=Hachid|first=Malika|title=Les Premiers Berberes|publisher=EdiSud|year=2001|isbn=2-7449-0227-6}} # {{Cite book|last=Harrison|first=Michael|title=The Roots of Witchcraft|publisher=Citadel Press|location=Secaucus, NJ|year=1974|isbn=0-426-15851-2}} # {{cite book|editor-last1=Hoffman|editor-first1=Katherine E.|editor-last2=Miller|editor-first2=Susan Gilson|last1=Hoffman|first1=Katherine E.|last2=Miller|first2=Susan Gilson|last3=McDougall|first3=James|last4=El Mansour|first4=Mohamed|last5=Silverstein|first5=Paul A.|last6=Goodman|first6=Jane E.|last7=Crawford|first7=David|last8=Ghambou|first8=Mokhtar|last9=Bernasek|first9=Lisa|last10=Becker|first10=Cynthia|title=Berbers and Others: Beyond Tribe and Nation in the Maghrib|publisher=Indiana University Press|date=June 2010|isbn=978-0-253-22200-8}} # {{Cite book|last=Hualde|first=J. I.|title=Basque Phonology|publisher=Routledge|location=London & New York|year=1991|isbn=0-415-05655-1}} # {{Cite book|last=Martins|first=J. P. de Oliveira|title=A History of Iberian Civilization|url=https://archive.org/details/historyofiberian0000oliv|publisher=Oxford University Press|year=1969|orig-year=1930|isbn=0-8154-0300-3}} # {{Cite journal|pmid=15806398|date=June 2005|last1=Myles|first1=S|last2=Bouzekri|last3=Haverfield|last4=Cherkaoui|last5=Dugoujon|last6=Ward|title=Genetic evidence in support of a shared Eurasian-North African dairying origin|url=https://archive.org/details/human-genetics_2005-06_117_1/page/34|volume=117|issue=1|pages=34–42|issn=0340-6717|doi=10.1007/s00439-005-1266-3|journal=Human Genetics|s2cid=23939065}} # {{Cite journal|pmid=11992266|date=June 2002|last1=Nebel|first1=A.|last2=Landau-Tasseron|last3=Filon|last4=Oppenheim|last5=Faerman|title=Genetic Evidence for the Expansion of Arabian Tribes into the Southern Levant and North Africa|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2002-06_70_6/page/1594|volume=70|issue=6|pages=1594–1596|issn=0002-9297|doi=10.1086/340669|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=379148}} # {{Cite book|last=Osborn|first=Henry Fairfield|title=Men of the Old Stone Age|location=New York|year=1915–1923|url=https://archive.org/details/menofoldstoneage00osbouoft|publisher=New York, C. Scribner's sons}} # {{Cite book|last=Renan|first=Ernest|title=De l'Origine du Langage|language=fr|orig-date=First published Paris, 1858|publisher=La société berbère|location=Paris|year=1873}} # {{Cite book|last=Ripley|first=W. Z.|title=The Races of Europe|publisher=D. Appleton & Co.|location=New York|year=1899|title-link=The Races of Europe (Ripley)}} # {{Cite book|last1=Ryan|first1=William|last2=Pitman|first2=Walter|title=Noah's Flood: The new scientific discoveries about the event that changed history|publisher=Simon & Schuster|location=New York|year=1998|isbn=0-684-81052-2|url=https://archive.org/details/noahsfloodnewsci00ryan}} # {{Cite book|last=Saltarelli|first=Mario|title=Basque|publisher=Croom Helm|location=New York|year=1988|isbn=0-7099-3353-3}} # {{Cite journal|pmid=15069642|date=May 2004|last1=Semino|first1=O.|last2=Magri|last3=Benuzzi|last4=Lin|last5=Al-Zahery|last6=Battaglia|last7=MacCioni|last8=Triantaphyllidis|last9=Shen|title=Origin, Diffusion, and Differentiation of Y-Chromosome Haplogroups E and J: Inferences on the Neolithization of Europe and Later Migratory Events in the Mediterranean Area|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2004-05_74_5/page/1023|volume=74|issue=5|pages=1023–1034|issn=0002-9297|doi=10.1086/386295|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=1181965|first2=P. J. |bibcode=2004AmJHG..74.1023S }} # {{Cite book|last=Silverstein|first=Paul A.|title=Algeria in France: Transpolitics, Race, and Nation|url=https://archive.org/details/algeriainfrancet0000silv|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington|year=2004|isbn=0-253-34451-4}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Berber}} {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20140716013534/http://www.amazighs.fr/ Portail des Amazighs (Berbères)] * [https://web.archive.org/web/20190505021713/http://www.agraw.com/ Amazigh/Berber Culture] * [https://dpul.princeton.edu/oral-history-nes Amazigh Oral Narratives Digital Archive] from [[Princeton University Library]] * [http://www.fadma.be Culture Amazighe (Berbère)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225184308/http://www.fadma.be/ |date=25 February 2021 }} * [http://www2.nau.edu/~jar/RIL_10.html The New Mass Media and the Shaping of Amazigh Identity] * [http://www.wam.umd.edu/~tlaloc/archastro/ae26.html Number Systems and Calendars of the Berber Populations of Grand Canary and Tenerife] * [https://web.archive.org/web/20040728005528/http://www.scs.uiuc.edu/~mcdonald/WorldHaplogroupsMaps.pdf World Haplogroups Maps] {{Berber}} {{Authority control}} [[زمرو:بربر| ]] [[زمرو:افرو-ايشيائي قومون]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:بربر ماڻهو]] [[زمرو:المغرب جا ماڻهو]] [[زمرو:افرو-ايشيائي قومون]] [[زمرو:آفريڪا جا قديم ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:بربر ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:اسپين جا ماڻھو]] [[زمرو:ليبيا جا ماڻهو]] [[زمرو:مراڪش جا ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:سلجھائپ صفحا]] [[زمرو:يورپ ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:المغرب]] [[زمرو:آفريڪا جا قديم ماڻهو]] [[زمرو:بربر ماڻهو]] [[زمرو:ماڻھو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:بربر ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:اسپين جا ماڻهو]] [[زمرو:ليبيا جا ماڻهو]] [[زمرو:مراڪش جا ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:سلجھائپ صفحا]] [[زمرو:يورپ ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] 4msj2y5gredm5pbpce3u5c8ct7l9ot9 0 57781 415049 407281 2026-09-26T15:22:28Z Conduct9191 22908 update 415049 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر² جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر² ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر² ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر² تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} === ماحول === [[صوفيا وادي]] جي جاگرافيائي بيهڪ هوا جي ذخيرن جي وهڪري کي محدود ڪري ٿي، جنهن سبب [[ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]] جي ڪري فضائي آلودگيءَ جا امڪان وڌي وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|title="Дружба", "Надежда" и "Павлово" са с най-мръсен въздух в София – Mediapool.bg|work=mediapool.bg|date=16 March 2012 |access-date=13 August 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121659/http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|url-status=live}}</ref> گرمائش لاءِ استعمال ٿيندڙ ٺوس ٻارڻ ۽ موٽر گاڏين جي آمدرفت آلودگي پيدا ڪندڙ اهم ذريعا آهن. اهڙيءَ ريت [[گرمي پد جو ابتو تهه|گرمي پد جي ابتڙ حالت]] ۽ شهر جي چوڌاري موجود جبل هوا جي ذخيرن جي گردش کي روڪين ٿا، جنهن ڪري شهر مٿان ڌنڌلو دونهون (سموگ) برقرار رهي ٿو.<ref name="SG1"/><ref name="AFP"/> نتيجي طور، صوفيا ۾ فضائي آلودگيءَ جي سطح يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.<ref name="NYT1">{{cite news|first=Danny|last=Hakim|title=Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=15 October 2013|access-date=15 October 2013|archive-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723155416/http://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|url-status=live}}</ref> [[ذرڙاتي مادو|ذرڙاتي مادي]] جي مقدار لاڳيتو مقرر معيار کان مٿي رهي ٿي.<ref name="AFP">{{cite AV media |date=20 December 2015 |title=Environment: Sofia, most polluted capital of Europe |medium=News report |url=https://www.youtube.com/watch?v=HCQPxk8uBSM | archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/HCQPxk8uBSM| archive-date=2021-10-30|access-date=26 October 2018|publisher=[[ايجنسي فرانس-پريس]]}}{{cbignore}}</ref> آڪٽوبر 2017ع کان مارچ 2018ع تائين گرمائش واري موسم دوران ذرڙاتي مادي جي سطح 70 ڀيرا مقرر معيار کان وڌي وئي؛<ref name="SG1">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|title=Air pollution in Sofia, other Bulgarian cities hugely exceeded norms several times this winter|publisher=The Sofia Globe|date=4 April 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222412/https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|url-status=live}}</ref> 7 جنوري 2018ع تي PM10 جي سطح 632&nbsp;μg/m³ تائين پهتي،<ref name="SG2">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|title=Bulgaria: Bad air quality in Sofia on January 6 2018|publisher=The Sofia Globe|date=6 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222458/https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|archive-date=26 October 2018|url-status=dead}}</ref> جيڪا [[يورپي يونين]] جي 50&nbsp;μg/m³ واري معيار کان لڳ ڀڳ ٻارهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|title=Air Quality Standards|publisher=[[يورپي ڪميشن]]|access-date=26 October 2018|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022181400/http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|url-status=live}}</ref> فضائي آلودگيءَ جا ذريعا گهٽ هجڻ وارن علائقن، جهڙوڪ [[گورنا بانيا]]، ۾ به PM2.5 ۽ PM10 جون سطحون محفوظ حدن کان مٿي هيون.<ref name="SG2"/> فضائي آلودگيءَ ۾ خطرناڪ واڌ جي ردعمل ۾، ميونسپل ڪائونسل جنوري 2018ع ۾ ڪيترائي قدم لاڳو ڪيا، جن ۾ گهٽين کي وڌيڪ ڀيرا ڌوئڻ پڻ شامل هو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|title=Sofia Municipal Council Adopted Measures to Tackle Air Pollution|publisher=[[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]|date=25 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061521/https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، سيپٽمبر 2018ع ۾ جاري ڪيل [[يورپي آڊيٽرن جي عدالت]] جي هڪ رپورٽ مان ظاهر ٿيو ته صوفيا گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ فضائي آلودگي گهٽائڻ لاءِ ڪو به منصوبو تيار نه ڪيو هو. رپورٽ ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته صوفيا ۾ صنعتي آلودگيءَ جي نگراني ڪندڙ ڪا به اسٽيشن ڪم نه ٿي ڪري، جيتوڻيڪ شهر ۾ صنعتي سهولتون سرگرم آهن. [[ايگلز برج]] تي قائم هڪ نگراني اسٽيشن، جتي ذرڙاتي مادي جون ڪجهه بلند ترين سطحون ماپيون ويون هيون، اتان منتقل ڪئي وئي، ۽ ان کان پوءِ ان اسٽيشن تي ماپيل سطحون نمايان طور گهٽ رهيون آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|title=Brussels: Sofia has no projects targeting air pollutionКопирано от fidget.bg|newspaper=Standard|date=12 September 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061542/http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|archive-date=27 October 2018|url-status=dead}}</ref> هاڻي ذرڙاتي مادي جي ماپ گهڻو ڪري 300 سينسرن جي هڪ نيٽ ورڪ ذريعي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي سارسنڀال 2017ع کان رضاڪار ڪري رهيا آهن.<ref name="SG1"/> [[يورپي ڪميشن]] فضائي آلودگيءَ کي گهٽائڻ ۾ ناڪاميءَ تي بلغاريا خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي آهي.<ref name="AFP"/> == آبادي == [[File:Sofia population pyramid in 2021.svg|thumb|2021ع ۾ صوفيا جي آباديءَ جو هرم]] '''مختلف سالن ۾ آبادي (هزارن ۾):'''{{historical populations|1887|30501|1910|102812|1934|287095|1946|436623|1956|644727|1965|801111|1975|967214|1985|1114759|1992|1114925|2001|1091772|2011|1202761|2021|1221785|2022|1221172|align=right|cols=1|source=آدمشماريون<ref name="BAN">{{Cite web| url=http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | title=Урбанизацията в българия от освобождението до края на втората световна война | language=bg | trans-title=Urbanization in Bulgaria from Liberation to the End of World War II | access-date=2010-02-14 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706142758/http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | archive-date=2011-07-06}}</ref><ref>{{cite web|title=Cities of Bulgaria|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-cities.htm|date=2024-04-03}}</ref>{{cite web|title=National statistical institute|url=https://www.nsi.bg/bg/content/21551/bg001c-%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F|date=2024-10-31}}}}<timeline> ImageSize = width:750 height:280 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1500 ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:19 align:left bar:1700s from:0 till:70 bar:1870 from:0 till:19 bar:1880 from:0 till:20 bar:1887 from:0 till:30 bar:1892 from:0 till:46 bar:1900 from:0 till:68 bar:1905 from:0 till:82 bar:1910 from:0 till:102 bar:1920 from:0 till:154 bar:1926 from:0 till:213 bar:1934 from:0 till:287 bar:1939 from:0 till:401 bar:1946 from:0 till:435 bar:1956 from:0 till:639 bar:1965 from:0 till:802 bar:1975 from:0 till:965 bar:1985 from:0 till:1121 bar:1992 from:0 till:1114 bar:2001 from:0 till:1091 bar:2011 from:0 till:1202 bar:2015 from:0 till:1228 bar:2016 from:0 till:1236 bar:2018 from:0 till:1269 bar:2021 from:0 till:1248 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1700s at: 70 text: 70,0 shift:(-8,5) bar:1870 at: 19 text: 19,0 shift:(-8,5) bar:1880 at: 20 text: 20,5 shift:(-8,5) bar:1887 at: 30 text: 30,5 shift:(-11,5) bar:1892 at: 46 text: 46,6 shift:(-11,5) bar:1900 at: 68 text: 68,0 shift:(-11,5) bar:1905 at: 82 text: 82,6 shift:(-11,5) bar:1910 at: 102 text: 102,8 shift:(-14,5) bar:1920 at: 154 text: 154,0 shift:(-14,5) bar:1926 at: 213 text: 213,0 shift:(-11,5) bar:1934 at: 287 text: 287,1 shift:(-14,5) bar:1939 at: 401 text: 401,0 shift:(-14,5) bar:1946 at: 435 text: 435,0 shift:(-14,5) bar:1956 at: 639 text: 639,9 shift:(-14,5) bar:1965 at: 802 text: 802,4 shift:(-14,5) bar:1975 at: 965 text: 965,7 shift:(-14,5) bar:1985 at: 1121 text: 1122 shift:(-14,5) bar:1992 at: 1114 text: 1115 shift:(-14,5) bar:2001 at: 1091 text: 1092 shift:(-14,5) bar:2011 at: 1202 text: 1203 shift:(-14,5) bar:2015 at: 1228 text: 1228 shift:(-14,5) bar:2016 at: 1236 text: 1236 shift:(-14,5) bar:2018 at: 1269 text: 1269 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) </timeline> [[File:13.modelat bay Georgi i studenti ot akademiata.jpg|thumb|right|[[قومي فن اڪيڊمي]] جا شاگرد (تقريباً 1952–53ع). بلغاريا ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري عمل کان وٺي 20–25 سالن جي عمر وارا ماڻهو شهر جو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه رهيا آهن.]] 2018ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي آبادي 1,400,384 هئي، جڏهن ته سڄي [[صوفيا گاديءَ واري ميونسپلٽي]] جي آبادي 1,500,120 هئي.<ref>{{cite web |title=Population {{!}} National statistical institute |url=http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |website=www.nsi.bg |access-date=31 October 2018 |archive-date=26 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026220450/http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |url-status=live }}</ref> فيبروري 1878ع ۾ روسي فوج طرفان ڪرايل پهرين آدمشماريءَ ۾ 11,694 رهواسي رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ 6,560 [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 3,538 [[بلغاريا جا يهودي|يهودي]]، 839 [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ 737 [[روما ماڻهو|روما]] شامل هئا. هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ عورتن جو تناسب 1,102 هو. في 1,000 ماڻهن تي [[پيدائش جي شرح]] 12.3 هئي ۽ گذريل پنجن سالن کان لڳاتار وڌي رهي هئي، جڏهن ته [[موت جي شرح]] 12.1 تائين پهتي ۽ گهٽجي رهي هئي. 2009ع دوران قدرتي آباديءَ جي واڌ جي شرح 0.2 في هزار هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 20 سالن ۾ پهريون ڀيرو مثبت واڌ جي شرح هئي. ملڪ جي غريب علائقن مان گاديءَ واري شهر ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، گڏوگڏ شهريت ۾ واڌ، صوفيا جي آبادي وڌڻ جا ٻيا اهم سبب آهن. [[ٻارن جي موت جي شرح]] في 1,000 تي 5.6 هئي، جيڪا 1980ع ۾ 18.9 هئي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب 20–24 سالن جي عمر وارا ماڻهو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه هئا، جن جو انگ 133,170 هو ۽ اهي ڪل 1,202,761 ماڻهن جو 11 سيڪڙو هئا. جڏهن ته وچين عمر 38 سال هئي. آدمشماريءَ موجب 1,056,738 شهري (87.9 سيڪڙو) نسلي طور [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 17,550 (1.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ روما ماڻهو|روما]]، 6,149 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ ترڪ|ترڪ]]، 9,569 (0.8 سيڪڙو) ٻين نسلي گروهن سان واسطو رکندڙ هئا، 6,993 (0.6 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي ۽ 105,762 (8.8 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي وابستگي بابت ڪو جواب نه ڏنو.<ref>{{cite web|title=Population|url=http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|website=nsi.bg|publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]], 2011|access-date=12 February 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170703/http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|title=Ромите са изолирани от бума в заетостта на Балканите|website=Mediapool.bg|date=11 December 2007 |access-date=11 April 2018|archive-date=6 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706143153/http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|url-status=live}}</ref> 2011ع جي آدمشماريءَ موجب، سڄي ميونسپلٽيءَ ۾ لڳ ڀڳ 892,511 ماڻهو (69.1 سيڪڙو) [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائي]]، 10,256 (0.8 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]]، 6,767 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ اسلام|مسلمان]]، 5,572 (0.4 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ رومن ڪيٿولڪ ازم|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ 4,010 (0.3 سيڪڙو) ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 372,475 (28.8 سيڪڙو) ماڻهن پاڻ کي [[لامذهبيت|لامذهب]] قرار ڏنو يا ڪنهن مذهب جو ذڪر نه ڪيو. انگن اکرن موجب ڪل آباديءَ جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي يونيورسٽيءَ جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. 15–64 سالن جي آباديءَ مان ميونسپلٽيءَ اندر 265,248 ماڻهو (28.5 سيڪڙو) معاشي طور غيرفعال هئا، جڏهن ته 55,553 ماڻهو (6 سيڪڙو) بيروزگار هئا، جن مان وڏي حصي اعليٰ تعليم مڪمل ڪئي هئي. سڀ کان وڏو روزگار وارو گروهه واپار سان لاڳاپيل هو، جنهن کان پوءِ [[پيداواري صنعت]] سان لاڳاپيل ماڻهو هئا. ميونسپلٽيءَ اندر ٽي چوٿايون، يعني 965,328 ماڻهو، گهر ۾ ٽيليويزن تائين رسائي رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 836,435 ماڻهو (64.8 سيڪڙو) انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. 464,865 گهرن مان 432,847 گهر گڏيل [[گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو نظام|سيوريج نظام]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته 2,732 گهرن وٽ اهڙي سهولت نه هئي. انهن مان 864 گهرن وٽ ڪنهن به قسم جي [[پاڻيءَ جي فراهمي]] نه هئي ۽ 688 گهرن وٽ ميونسپل نظام کان سواءِ ٻي قسم جي پاڻيءَ جي فراهمي هئي. نون سالن کان مٿي عمر وارن مردن ۽ عورتن مان 99.6 سيڪڙو کان وڌيڪ [[خواندگي|پڙهيل لکيل]] رڪارڊ ڪيا ويا. 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو سڀ کان وڏو گروهه شادي شده زندگي گذاريندڙ هو (46.3 سيڪڙو)، جڏهن ته 43.8 سيڪڙو اڪيلو ۽ 9.9 سيڪڙو ڪنهن ٻئي قسم جي گڏيل رهائش يا ڀائيواريءَ ۾ رهندڙ رڪارڊ ڪيا ويا. مجموعي طور غيرشادي شده ماڻهو اڪثريت ۾ هئا، خاص طور 40 سالن تائين ۽ 70 سالن کان مٿي عمر وارن ۾. قانوني حيثيت موجب طلاق يافته يا [[بيوه|بيواهه]] ماڻهو يا ته عملي طور اڪيلا رهندڙن يا ڪنهن ٻي قسم جي ڀائيواريءَ ۾ رهندڙن ۾ شامل هئا؛ انهن ٻنهي گروهن مان هر هڪ 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو هو. قانوني طور شادي شده ماڻهن مان رڳو هڪ سيڪڙو کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو عملي طور ازدواجي زندگي نه گذاريندا هئا. ٻن ماڻهن تي ٻڌل خاندان 46.8 سيڪڙو هئا، 34.2 سيڪڙو خاندان ٽن ماڻهن تي ٻڌل هئا، جڏهن ته گهراڻن جو سڀ کان وڏو حصو (36.5 سيڪڙو) رڳو هڪ فرد تي ٻڌل هو.<ref name=book>{{cite book|title=2011 census, Sofia-capital |publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]] |location=صوفيا |page=37 40 43 68 71 74 99 117 132 190 193 196 |edition=23 |url=http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=/FullT/FulltOpen/P_22_2011_T3_KN23.pdf |year=2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215111319/http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=%2FFullT%2FFulltOpen%2FP_22_2011_T3_KN23.pdf |archive-date=15 February 2016 }}</ref> صوفيا کي 1879ع ۾ ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. هڪ سال پوءِ، 1880ع ۾، اهو [[پلووديو]]، [[وارنا، بلغاريا|وارنا]]، [[روسي، بلغاريا|روسي]] ۽ [[شومين]] کان پوءِ ملڪ جو پنجون نمبر وڏو شهر هو. پلووديو 1892ع تائين بلغاريا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر رهيو، جنهن کان پوءِ صوفيا پهريون نمبر حاصل ڪيو. شهر ملڪ اندروني لڏپلاڻ جو اهم ترين مرڪز آهي؛ گاديءَ واري شهر جي آبادي وڌندي رهي آهي ۽ اها ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/en/node/13035|title=Population and Demographic Processes in 2014 (Final data) – National statistical institute|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=15 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115165503/http://www.nsi.bg/en/node/13035|url-status=live}}</ref> ان ڪري اڄ شهر ۾ مقامي نسل جا ماڻهو نسبتاً ٿورا بچيا آهن؛ اهي ڀرپاسي جي [[صوفيا جا ضلعا|ڳوٺاڻن مضافات]] ۾ وڌيڪ رهن ٿا ۽ کين [[شوپي]] چيو وڃي ٿو. شوپي [[بلغاريائي ٻوليون|اولهندي بلغاريائي ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جون مذهبي عمارتون"> File:"St. Alexander Nevsky" Cathedral - Храм "Свети Александър Невски" - panoramio - kuchin ster.jpg|[[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] File:Bulgaria Bulgaria-0546 - Church of St Nicholas the Miracle-Maker (7390227698).jpg|[[روسي چرچ، صوفيا|روسي چرچ]] File:Catholic cathedral Sofia.jpg|[[سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل]] File:Софийска синагога (14113510160).jpg|[[صوفيا سيناگاگ]] File:05158-Banyabaşı Mosque, Sofia (8269331286).jpg|[[بانيا باشي مسجد]] </gallery> == معيشت == [[File:Bulgarian National Bank - panoramio.jpg|thumb|[[بلغاريائي قومي بئنڪ]] جو مرڪزي دفتر]] [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] صوفيا کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |website=GaWC - Research Network |publisher=Globalization and World Cities |access-date=31 August 2020 |archive-date=24 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live }}</ref> شهر بلغاريا جو اهم معاشي مرڪز آهي ۽ ملڪ ۾ ڪم ڪندڙ گهڻين وڏين بلغاريائي ۽ بين الاقوامي ڪمپنين جو مرڪزي هنڌ آهي. [[بلغاريائي قومي بئنڪ]] ۽ [[بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج – صوفيا|بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ هتي قائم آهن. دنيا جي مالي مرڪزن جي هڪ درجابنديءَ ۾ صوفيا کي 62هون نمبر ڏنو ويو.<ref name=GFCI>{{cite web|url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|title=The Global Financial Centres Index 27|date=March 2020|publisher=Long Finance|access-date=3 September 2020|archive-date=28 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328165551/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ روزگار ۽ في فرد حقيقي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي گڏيل واڌ جي لحاظ کان صوفيا 300 عالمي شهرن مان 30هين نمبر تي هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي شهرن مان سڀ کان مٿي مقام هو.<ref>{{cite web|url=http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|title=Sofia ranks 30th in GDP/capita, employment growth 2013–2014 global report|publisher=seenews.com|access-date=22 January 2015|archive-date=21 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621101427/http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|url-status=dead}}</ref> ان وقت في فرد حقيقي GDP (PPP) ۾ واڌ 2.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته روزگار 3.4 سيڪڙو وڌي 962,400 تائين پهتو.<ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|title=Global Metro Monitor An Uncertain recovery|website=brookings.edu|access-date=22 January 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142556/http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ [[فوربز]] صوفيا کي دنيا جي انهن ڏهن بهترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو، جتي [[شروعاتي ڪمپني|اسٽارٽ اپ]] شروع ڪرڻ لاءِ ماحول سازگار هو. ان جا سبب 10 سيڪڙو ڪارپوريٽ ٽيڪس، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ Eleven Startup Accelerator، LAUNCHub ۽ Neveq جهڙن سيڙپڪاري فنڊن جي موجودگي ٻڌايا ويا.<ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |title=10 Top Cities Around The World To Launch Your Startup |magazine=Forbes |date=29 November 2015 |access-date=13 March 2016 |archive-date=14 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314060404/http://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |url-status=live }}</ref> [[File:Business Park Sofia view 2.jpg|thumb|بزنس پارڪ صوفيا]] 2015ع ۾ شهر جو في فرد GDP (PPS) €29,600 ($33,760) هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ ۽ بلغاريا جي ٻين شهرن کان گهڻو مٿي هو.<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |title=Regional gross domestic product (PPS per inhabitant at current market prices), by NUTS 3 regions |publisher=Eurostat |access-date=12 March 2017 |archive-date=11 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411093728/http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |url-status=live }}</ref> 2018ع ۾ صوفيا جي ڪل نالي ماتر GDP 38.5&nbsp;ارب ليو ($22.4&nbsp;ارب) هئي، يا في فرد 33,437 ليو ($19,454).<ref name="nsi1">{{cite web|url=https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|title=GDP by Economic Sector and Region|publisher=National Statistical Institute|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716212039/https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Sofia|2016|page=64}} مارچ 2020ع ۾ سراسري ماهوار اجورو $1,071 هو، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite web |url=http://nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |title=Average monthly wages and salaries of the employees under labour contract by statistical regions and districts |publisher=National Statistical Institute |access-date=14 July 2020 |archive-date=7 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607204206/https://www.nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |url-status=live }}</ref> شهر جي معيشت ۾ خدمتن جو غلبو آهي، جيڪي [[مجموعي قدر ۾ واڌ]] جو 88.6 سيڪڙو پيدا ڪن ٿيون؛ صنعت جو حصو 11.3 سيڪڙو ۽ زراعت جو 0.1 سيڪڙو آهي.<ref name="nsi1"/>{{Sfn|Sofia|2016|page=72}} تاريخي طور، ٻي عالمي جنگ کان پوءِ سوشلسٽ صنعتي دور ۾ شهر ۽ ان جا ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي خطو بڻجي ويا. هتي فولاد، ڪچو لوهه، مشينري، صنعتي سامان، اليڪٽرانڪس، ٽرامون، ڪيميائي شيون، ڪپڙو ۽ خوراڪ تيار ڪندڙ ڪيترائي ڪارخانا قائم هئا.<ref name="Face">{{cite web|url=http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|title=Kapital Quarterly|website=Sofiaecho.com|access-date=11 April 2018|archive-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610061024/http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|url-status=live}}</ref> ملڪ جي ٻين حصن مان مزدورن جي وڏي آمد ايتري تيز ٿي جو رهائش تي پابندين واري پاليسي لاڳو ڪئي وئي، ۽ گاديءَ واري شهر ۾ مستقل رهڻ لاءِ صوفيا جي خاص شهريت حاصل ڪرڻ ضروري هئي.<ref name="Face"/> 1989ع جي سياسي تبديلين کان پوءِ اهڙي شهريت جو نظام ختم ڪيو ويو. شهر جا سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبا [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]] (IT) ۽ پيداواري صنعت آهن. صوفيا هڪ علائقائي آءِ ٽي مرڪز آهي ۽ فعال ٽيڪنالاجي ماهرن جي سالياني واڌ جي لحاظ کان يورپ جي تيزيءَ سان وڌندڙ ڏهن ٽيڪ مرڪزن مان ٻئي نمبر تي رکيو ويو آهي.<ref name="IS IT">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/it-industry/|title=IT Sector in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221146/https://investsofia.com/en/it-industry/|url-status=live}}</ref> هن شعبي ۾ لڳ ڀڳ 50,000 ماهر ڪم ڪن ٿا، جن مان 30 سيڪڙو پروگرامنگ سان لاڳاپيل آهن، ۽ هي شعبو شهر جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="IS IT"/> آءِ ٽي شعبو گهڻو متنوع آهي ۽ ان ۾ گهڻ قومي ڪارپوريشنون، مقامي ڪمپنيون ۽ اسٽارٽ اپ شامل آهن. صوفيا ۾ تحقيق، ترقي، جدت ۽ انجنيئرنگ جا وڏا مرڪز هلائيندڙ بين الاقوامي ڪمپنين ۾ [[ڪوڪا ڪولا]] جو دنيا جو ٻيو نمبر وڏو آءِ ٽي مرڪز،<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|title=Coca-Cola Opens Its 2nd Largest Globally IT Center in Sofia|date=9 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716191617/https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|url-status=live}}</ref> [[يوبي سافٽ صوفيا|يوبي سافٽ]],<ref>{{Cite web |title=Ubisoft Sofia |url=https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |access-date=2022-08-13 |website=www.ubisoft.com |archive-date=15 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815000035/https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |url-status=live }}</ref> [[هيولٽ پيڪارڊ]],<ref>{{cite web|url=https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|title=Hewlett-Packard Bulgaria|publisher=Business Park Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=17 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717051823/https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|url-status=live}}</ref> [[وي ايم ويئر]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|title=VMware to invest €23M and Grow the Site in Sofia to over 1500 People|date=7 May 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221206/https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|url-status=live}}</ref> [[رابرٽ بوش جي ايم بي ايڇ]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Bosch Group Officially Opened its New Office in Sofia|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فنانشل ٽائمز]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|title=Financial Times Expands Its Team in Sofia|date=2 July 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224947/https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|url-status=live}}</ref> ۽ [[ايڪسپيرين]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|title=The Software Company Experian Opened its New Office Building in Sofia|date=8 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221212/https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|url-status=live}}</ref> شهر جي مختلف حصن ۾ آفيس ۽ ٽيڪنالاجي جا ڪيترائي ڪلسٽر قائم ٿيا آهن، جن ۾ بزنس پارڪ صوفيا، صوفيا ٽيڪ پارڪ، [[ڪيپيٽل فورٽ]] ۽ ٻيا شامل آهن. پيداواري صنعت 2012ع کان پوءِ مضبوط بحالي ڏيکاري آهي؛ برآمدات ٽي ڀيرا وڌيون ۽ روزگار ۾ 52 سيڪڙو واڌ ٿي، جنهن سان 70,000 کان وڌيڪ روزگار جا موقعا پيدا ٿيا.<ref name="IS manufacturing">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/manufacturing/|title=IT Manufacturing in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224939/https://investsofia.com/en/manufacturing/|url-status=live}}</ref> شهر جي تحقيق ۽ ترقي واري صلاحيت جي سهڪار سان صوفيا اعليٰ قدر ۾ واڌ واري پيداوار ڏانهن وڌي رهيو آهي، جنهن ۾ برقي سامان، صحيح ميڪانيات ۽ دواسازي شامل آهن. صوفيا ۾ 16 صنعتي ۽ لاجسٽڪ پارڪ موجود آهن، جن مان ڪجهه ڀرپاسي واري [[صوفيا صوبو]] جي شهرن جهڙوڪ [[بوژوريشتي]]، [[ڪوسٽينبرود]] ۽ [[ايلن پيلن (شهر)|ايلن پيلن]] تائين پکڙيل آهن.<ref name="IS manufacturing"/> شهر ۾ ڪم ڪندڙ اهم پيداواري ڪمپنين ۾ [[ووڊورڊ، انڪ.]] شامل آهي، جيڪا هوائي ڍانچي ۽ صنعتي ٽربومشينري جا نظام تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|title=American Control System Solutions Manufacturer Woodward Opens Production in Sofia|date=27 February 2017 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221141/https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فيسٽو]]، جيڪا مائڪرو سينسر تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|title=Festo to Invest 25.6 mln. Euro in a New Production Unit in Sofia/|date=7 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714152005/https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[ويسٽيون]]، جيڪا اوزار پينل، LCD اسڪرين ۽ ڊومين ڪنٽرولرن جي ترقي ۽ انجنيئرنگ ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://visteon.bg/products/|title=Products|publisher=Visteon Electronics Bulgaria|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714140859/https://visteon.bg/products/|url-status=live}}</ref> ميليڪسس، جيڪا گاڏين جي شعبي لاءِ مائڪرو اليڪٽرانڪ سيميڪنڊڪٽر حل تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Melexis to Invest €75M to Expand Its Operations in Bulgaria|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> سوفرما، جيڪا دوائون تيار ڪري ٿي؛ ۽ جرمني کان ٻاهر [[لوفتهانزا ٽيڪنڪ]] جون سڀ کان وڏيون مرمت جون سهولتون پڻ صوفيا ۾ آهن.<ref>{{cite web|url=https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|title=Lufthansa Technik Sofia invests 30 mln euro to expand its facilities|publisher=SIPA Group|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716173620/https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|url-status=live}}</ref> == شهري ڏيک == [[File:Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997168458).jpg|thumb|left|مرڪزي صوفيا جو هڪ ڏيک، اڳئين حصي ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] ۽ پري [[ويتوشا]] نظر اچي رهيا آهن]] صوفيا ۾ 607,473 رهائشي جايون ۽ 101,696 عمارتون آهن. جديد انگن اکرن موجب، 1949ع تائين 39,551 رهائشي جايون تعمير ڪيون ويون، 1950ع کان 1969ع جي وچ ۾ 119,943، 1970ع کان 1989ع جي وچ ۾ 287,191، 1990ع واري ڏهاڪي ۾ 57,916 ۽ 2000ع کان 2011ع جي وچ ۾ 102,623 رهائشي جايون تعمير ٿيون. 1949ع تائين 13,114 عمارتون تعمير ٿيون، جڏهن ته ان کان پوءِ هر ڏهاڪي ۾ 10,000 کان 20,000 عمارتون تعمير ڪيون ويون.<ref name=book/> صوفيا جي اڏاوتي فن ۾ مختلف قسمن جا اڏاوتي انداز گڏيل آهن، جن مان ڪجهه جمالياتي لحاظ کان هڪٻئي سان هم آهنگ ناهن. انهن ۾ عيسائي رومي اڏاوتي فن ۽ وچئين دور جا بلغاريائي قلعا، نوڪلاسيڪيت ۽ اڳواٽ تيار ڪيل سوشلسٽ دور جا اپارٽمينٽ بلاڪ، گڏوگڏ جديد شيشي جون عمارتون ۽ بين الاقوامي اڏاوتي فن شامل آهن. شهر جي مرڪز ۾ قديم رومي، بازنطيني ۽ وچئين دور جون ڪيتريون ئي بلغاريائي عمارتون محفوظ آهن. انهن ۾ چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج جو روٽنڊا]]، سيرڊيڪا قلعي جون ڀتيون ۽ جزوي طور محفوظ ٿيل [[سيرڊيڪا جو ايمفيٿيٽر]] شامل آهن. آزاديءَ واري جنگ کان پوءِ، ڪنيز [[اليگزينڊر، بلغاريا جو شهزادو|اليگزينڊر بيٽنبرگ]] نئين گاديءَ واري شهر جي اڏاوتي صورت کي ترتيب ڏيڻ لاءِ [[آسٽريا-هنگري]] مان معمارن کي گهرايو.<ref name="Fig. Arts">{{cite book |last=Collective |title=Encyclopedia of Figurative Arts in Bulgaria, volume 1 |publisher=[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] |year=1980 |location=صوفيا |pages=209–210}}</ref> بلغاريا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ گهرايل معمارن ۾ [[فريڊرش گرونانگر]]، ايڊولف واتسلاف ڪولار ۽ [[وڪٽر رمپيلماير]] شامل هئا، جن نئين سر قائم ٿيل بلغاريائي حڪومت لاءِ گهربل اهم سرڪاري عمارتن سان گڏ ملڪ جي اشرافيه لاءِ ڪيترائي گهر پڻ ڊزائين ڪيا.<ref name="Fig. Arts"/> بعد ۾، پرڏيهه مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن بلغاريائي معمارن پڻ پنهنجو حصو وڌو. اهڙيءَ ريت صوفيا جي مرڪزي حصي جو اڏاوتي فن [[باروڪ بحالي اڏاوتي فن|نو-باروڪ]]، نو-[[روڪوڪو]]، [[رينيسانس بحالي اڏاوتي فن|نو-رينيسانس]] ۽ [[نوڪلاسيڪيت]] جو ميلاپ آهي، جڏهن ته بعد ۾ [[ويانا سيڪسيشن]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر مجموعي طور اهو مرڪزي يورپي اڏاوتي انداز جي وڌيڪ نمائندگي ڪري ٿو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ۽ 1944ع ۾ بلغاريا ۾ [[ڪميونسٽ رياست|ڪميونسٽ حڪومت]] قائم ٿيڻ کان پوءِ اڏاوتي انداز ۾ نمايان تبديلي آئي. [[اسٽالنسٽ اڏاوتي فن|اسٽالنسٽ گوٿڪ]] طرز جون سرڪاري عمارتون شهر جي مرڪز ۾ ظاهر ٿيون، جن ۾ خاص طور [[لارگو، صوفيا|لارگو]] جي چوڌاري پکڙيل سرڪاري عمارتن جو وسيع مجموعو، واسيل ليوسڪي اسٽيڊيم، سيرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري ۽ ٻيون عمارتون شامل آهن. جيئن جيئن شهر ٻاهرين طرف وڌندو ويو، ان وقت جا نوان پاڙا ڪيترن ئي ڪنڪريٽ جي [[ٽاور بلاڪ|اوچن بلاڪن]]، اڳواٽ تيار ڪيل پينل اپارٽمينٽ عمارتن ۽ [[بروٽلسٽ اڏاوتي فن]] جي نمونن سان ڀرجي ويا. 1989ع ۾ [[ڪميونزم]] جي خاتمي کان پوءِ صوفيا ۾ مڪمل ڪاروباري ضلعن ۽ پاڙن سان گڏ جديد، آسمان ڇهندڙ عمارتن جهڙيون شيشي جي مهاڙي واريون آفيس عمارتون ۽ اعليٰ درجي جا رهائشي پاڙا تعمير ٿيا. {{convert|126|m|ft|adj=on}} اوچي [[ڪيپيٽل فورٽ]] بزنس سينٽر پنهنجي 36 ماڙن سان بلغاريا جي پهرين آسمان ڇهندڙ عمارت آهي. تنهن هوندي به، پراڻي انتظامي ۽ مرڪزي رٿابندي واري نظام جي خاتمي بي ترتيب ۽ بي ضابطي تعمير لاءِ پڻ رستو کوليو، جيڪا اڄ تائين جاري آهي. === ساوا علائقا === [[File:Borisova gradina autumn.jpg|thumb|[[بوريسووا گرادينا]]]] شهر ۾ هڪ وسيع [[سائو پٽو]] موجود آهي. 2000ع کان پوءِ تعمير ٿيل ڪجهه پاڙا تمام گهڻا ڳتيل آهن ۽ انهن ۾ ساون علائقن جي کوٽ آهي. شهر ۾ چار مکيه پارڪ آهن — شهر جي مرڪز ۾ [[بوريسووا گرادينا]] ۽ ''ڏاکڻو''، ''اولهه وارو'' ۽ ''اتر وارو'' پارڪ. ڪيترائي ننڍا پارڪ، جن ۾ [[وازراژداني پارڪ]]، [[زائيموف پارڪ]]، [[شهري باغ (صوفيا)|شهري باغ]] ۽ [[ڊاڪٽرن جو باغ]] شامل آهن، مرڪزي صوفيا ۾ واقع آهن. [[ويتوشا]] قدرتي پارڪ ([[بلقان]] جو سڀ کان پراڻو [[قومي پارڪ]])<ref>{{cite web |url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |title=National parks in the world |publisher=journey.bg |access-date=24 May 2008 |language=bg |archive-date=23 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523163142/http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |url-status=live }}</ref> [[ويتوشا]] جبل جي اڪثر حصي تي پکڙيل آهي ۽ {{convert|266|km²|0|abbr=out}} ايراضي والاري ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.vitoshamount.hit.bg/ |title=Vitosha Mountain |publisher=vitoshamount.hit.bg |access-date=29 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20040620025050/http://www.vitoshamount.hit.bg/ |archive-date=20 June 2004 }}</ref> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو صوفيا ميونسپلٽي جي حدن اندر اچي ٿو. ويجهو هجڻ ۽ ڪار توڙي عوامي آمدرفت ذريعي آسانيءَ سان پهچڻ سبب ويتوشا جبل جابلو سير لاءِ مشهور منزل آهي. ٻه فعال ڪيبل ڪارون شهر جي ٻاهرين حصن کان سڄو سال جبل تائين رسائي مهيا ڪن ٿيون. سياري دوران جبل اسڪائينگ لاءِ سازگار حالتون فراهم ڪري ٿو. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڏکيائيءَ وارا ڪيترائي اسڪِي ڍلان تيار ڪيا ويا. اسڪائينگ جو سامان ڪرائي تي ملي سگهي ٿو ۽ اسڪائينگ جا سبق پڻ موجود آهن. تنهن هوندي به، تفريحي مرڪز هلائيندڙ نجي آف شور ڪمپني ۽ صوفيا ميونسپلٽي جي وچ ۾ ناقص رابطي سبب گذريل 10 سالن دوران اڪثر اسڪِي علائقا زوال جو شڪار ٿيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هاڻي رڳو هڪ چيئرلفٽ ۽ هڪ ڍلان ڪم ڪن ٿا. == حڪومت ۽ قانون == === مقامي حڪومت === {{bar box |title=[[صوفيا سٽي ڪائونسل|سٽي ڪائونسل]] جي جوڙجڪ |titlebar=#DDD |float =right |left1=پارٽي |right2=61 سيٽون |width=375px |bars= {{bar pixel|'''[[PP-DB]]'''|#4d00ff|23}} {{bar pixel|'''[[بلغاريا جي يورپي ترقي لاءِ شهري|GERB]]'''|lightblue|14}} {{bar pixel|'''[[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي]]'''|#FF0000|9}} {{bar pixel|'''[[ريوائول (بلغاريائي سياسي پارٽي)|ريوائول]]'''|#C09F62|7}} {{bar pixel|'''[[ساڄي ڌر جي قدامت پسند اتحاد|KOD]]'''|darkblue|3}} {{bar pixel|'''[[دير از سچ ا پيپل|ITN]]'''|#4BB9DE|3}} {{bar pixel|'''[[VMRO – بلغاريائي قومي تحريڪ|VMRO]]'''|black|1}} {{bar pixel|'''آزاد'''|gray|1}} |caption='''ڪل''' ووٽ: 329,027<br />[[2023ع بلغاريائي مقامي چونڊون]]<ref>{{Cite web|title=Sofia Council - Общински съветници 2023-2027|url=https://council.sofia.bg/web/guest/councilors2023-2027|access-date=2024-07-02|website=council.sofia.bg}}</ref> }} [[File:Sofia districts.svg|thumb|صوفيا جي 24 ضلعن جو نقشو]] [[صوفيا ڪيپيٽل ميونسپلٽي|صوفيا ميونسپلٽي]] ۽ [[صوفيا سٽي صوبو]] هڪ ئي انتظامي حد رکن ٿا، جڏهن ته [[صوفيا صوبو]] ان کان الڳ آهي ۽ گاديءَ واري شهر کي گهيرو ڪري ٿو پر ان کي پاڻ ۾ شامل نٿو ڪري. صوفيا ميونسپلٽي جا 24 ضلعا، شهر جي اصل آباديءَ کان سواءِ، ٽن ٻين شهرن ۽ 34 ڳوٺن تي پڻ مشتمل آهن.<ref name="District Mayors">{{cite web |url=http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |title=District Mayors |publisher=Sofia Municipality |access-date=26 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091220184844/http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |archive-date=20 December 2009 }}</ref> صوفيا ميونسپلٽي ۽ ان جي سڀني 38 آبادين جو گڏيل سربراهه [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|صوفيا جو ميئر]] آهي.<ref name="District Mayors"/> صوفيا جو پهريون سڌي ريت چونڊيل ميئر [[اليگزينڊر يانچوليف]] هو، جيڪو 13 آڪٽوبر 1991ع تي چونڊيو ويو ۽ 1991ع کان 1995ع تائين عهدي تي رهيو.<ref name=bna>{{cite news |first=Konstantin |last=Kostov |title=Почина проф. Александър Янчулев |url=https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |work=[[بلغاريائي نيوز ايجنسي]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-28 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611063336/https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |archive-date=2026-06-11 |url-status=live}}</ref><ref name=dnes>{{cite news |first=Lilia |last=Chaleva |title=Почина проф. Александър Янчулев – първият демократично избран кмет на София |url=https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614012713/https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |archive-date=2026-06-14 |url-status=live}}</ref> يانچوليف کان اڳ صوفيا جا سڀ ميئر يا ته مقرر ڪيا ويندا هئا يا شهر جي ميونسپل ڪائونسلن طرفان چونڊيا ويندا هئا.<ref name=dnes2>{{cite news |first=|last= |title=Как София ‘расте, но не старее’ 130 години |url=https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2009-04-02 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260610173903/https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |archive-date=2026-06-10 |url-status=live}}</ref> ضلعن ۽ آبادين جا پنهنجا ميئر هوندا آهن، جيڪي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اسيمبليءَ جا ميمبر هر چار سالن بعد چونڊيا وڃن ٿا. موجوده ميئر [[واسيل ترزيئف]] پنهنجي پهرين مدي تي ڪم ڪري رهيو آهي؛ هو [[PP-DB]] اتحاد ۽ مقامي [[اسپاسي صوفيا|سيو صوفيا]] پارٽي جي اميدوار طور [[2023ع صوفيا ميئر چونڊ|2023ع واري چونڊ]] کٽي آيو. پهرين مرحلي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪرڻ باوجود اڪثريت نه ملڻ سبب ترزيئف جو مقابلو ٻي مرحلي ۾ [[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي|BSP]] جي اميدوار [[وانيا گريگورووا]] سان ٿيو، جنهن ۾ ترزيئف 175,044 ووٽن سان ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گريگورووا 170,258 ووٽ حاصل ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur1/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur2/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! # ! ضلعو ! ڪلوميٽر² ! آبادي ! ڪثافت (/ڪلوميٽر²) ! دائرو ! ميئر |- | 1 || [[سريدتس، صوفيا|سريدتس]] || 3 || 32,423 || 10,807 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 2 || [[ڪراسنو سيلو]] || 7 || 83,552 || 11,936 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 3 || [[وازراژداني]] || 3 || 37,303 || 12,434 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 4 || [[اوبوريشتي، صوفيا|اوبوريشتي]] || 3 || 31,060 || 10,353 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 5 || [[سيرديڪا]] || 18 || 46,949 || 2,608 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 6 || [[پودوياني]] || 11 || 76,672 || 6,970 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 7 || [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] || 13 || 66,702 || 5,130 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 8 || [[ازگريف، صوفيا|ازگريف]] || 5 || 30,896 || 6,179 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 9 || [[لوزينيتس، صوفيا|لوزينيتس]] || 9 || 53,080 || 5,897 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 10 || [[ترياديٽسا، صوفيا|ترياديٽسا]] || 10 || 63,451 || 6,345 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 11 || [[ڪراسنا پوليانا]] || 9 || 58,234 || 6,470 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 12 || [[ايليندين، صوفيا|ايليندين]] || 3 || 33,236 || 11,078 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 13 || [[ناديژدا، صوفيا|ناديژدا]] || 19 || 67,905 || 3,573 || شهر ||[[GERB]] |- | 14 || [[اسڪر، صوفيا|اسڪر]] || 26 || 63,248 || 2,432 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 15 || [[ملادوست، صوفيا|ملادوست]] || 17 || 102,899 || 6,052 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 16 || [[اسٽوڊينٽسڪي گراد (صوفيا)|اسٽوڊينٽسڪي]] || 9 || 71,961 || 7,995 || شهر ||آزاد |- | 17 || [[ويتوشا، صوفيا|ويتوشا]] || 123 || 61,467 || 499 || شهر/سيٽلائيٽ || [[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 18 || [[اووچا ڪوپل]] || 42 || 54,320 || 1,293 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 19 || [[ليولين، صوفيا|ليولين]] || 22 || 114,910 || 5,223 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 20 || [[ورابنيتسا، صوفيا|ورابنيتسا]] || 44 || 47,969 || 1,090 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 21 || [[نووي اسڪر]] || 220 || 28,991 || 131 || سيٽلائيٽ ||آزاد |- | 22 || [[ڪريميڪووتسي]] || 256 || 23,641 || 92 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 23 || [[پانچاريوا]] || 407 || 28,586 || 70 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | 24 || [[بانڪيا]] || 53 || 12,136 || 228 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | || '''ڪل''' || 1342 || 1,291,591 || 962 || <ref>{{Cite web |date=6 November 2023 |title=bTV |url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/rezultatite-v-sofija-eto-koi-sa-vsichki-kmetove-na-rajonite-i-kmetstvata.html}}</ref> |} === قومي حڪومت === [[File:National Assembly main building, Sofia, October 2016 02.jpg|[[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي عمارت|thumb]] [[File:Party House, Sofia (by Pudelek).JPG|[[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]] (کاٻي)، [[بلغاريا جو صدر|صدارتي دفتر]] (ساڄي) ۽ اڳوڻو ڪميونسٽ پارٽي هائوس|thumb]] صوفيا بلغاريا جي انتظامي ([[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]])، [[قانون سازي|قانون ساز]] ([[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]]) ۽ [[عدليه|عدالتي]] ([[بلغاريا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[بلغاريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]]) ادارن جو مرڪز آهي. ان کان سواءِ سڀ سرڪاري ايجنسيون، وزارتون، [[بلغاريائي قومي بئنڪ|قومي بئنڪ]] ۽ [[يورپي ڪميشن]] جو وفد پڻ هتي قائم آهن. [[بلغاريا جو صدر|صدر]] ۽ وزيرن جي ڪائونسل [[لارگو، صوفيا|آزادي چوڪ]] تي واقع آهن، جنهن کي لارگو يا ''طاقت جو ٽڪنڊو'' پڻ چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|title="Триъгълникът на властта" или Ларгото: Как се е променял през годините|trans-title=طاقت جو ٽڪنڊو يا لارگو: سالن دوران اهو ڪيئن تبديل ٿيو|publisher=Bulgarian National Television|access-date=1 November 2018|archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606210152/https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|url-status=live}}</ref> هن اڏاوتي مجموعي جي ٽن عمارتن مان هڪ، اڳوڻي [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مرڪزي دفتر، پارليامينٽ جي عمارت بڻائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو. مرمت وارو منصوبو 2019ع جي وچ تائين مڪمل ٿيڻ لاءِ مقرر هو،<ref>{{cite web|url=https://news.bnt.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|title=Как ще изглежда новата пленарна зала на българските депутати?|trans-title=بلغاريائي نمائندن جو نئون پارلياماني هال ڪيئن نظر ايندو؟|publisher=Bulgarian National Television|date=2 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145527/https://bntnews.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[بلغاريا قومي اسيمبلي عمارت|پراڻي قومي اسيمبلي]] جي عمارت کي ميوزيم يا رڳو رسمي سياسي تقريبن لاءِ استعمال ڪرڻ جو منصوبو هو.<ref>{{cite web|url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|title=Народното събрание – музей?|trans-title=قومي اسيمبلي — هڪ ميوزيم؟|publisher=BTV Novinite|date=7 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008140007/https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|url-status=live}}</ref> بلغاريا جي مرڪزي نوعيت واري سياسي نظام تحت صوفيا ملڪ جي سياسي ۽ مالي وسيلن جو وڏو حصو پاڻ وٽ مرڪوز ڪري ٿو. اهو بلغاريا جو واحد شهر آهي، جنهن ۾ ٽي چونڊ تڪ آهن: [[23هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|23هون]]، [[24هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|24هون]] ۽ [[25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ]]؛ اهي گڏجي 240 ميمبرن واري قومي اسيمبليءَ ۾ 42 سيٽن لاءِ نمائندا چونڊين ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|title=РЕШЕНИЕ № 4149-НС София, 27.01.2017|trans-title=فيصلو نمبر 4149-NS صوفيا|publisher=Central Electoral Commission|date=27 January 2017|access-date=1 November 2018|archive-date=4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404155706/https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|url-status=live}}</ref> === ڏوھن جي شرح === 2009ع تائين 100,000 ماڻهن پٺيان 1.7 قتلن جي شرح سان صوفيا نسبتاً محفوظ گاديءَ وارو شهر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|title=Where are world's deadliest major cities?|first=Mona|last=Chalabi|date=30 November 2012|work=theguardian.com|access-date=25 September 2016|archive-date=23 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123211112/https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، 21هين صديءَ ۾ [[بلغاريائي مافيا]] سان لاڳاپيل قتلن سميت ڏوهن شهر لاءِ مسئلا پيدا ڪيا،<ref name="CoulbyCowen2013">{{cite book|author1=David Coulby|author2=Robert Cowen|author3=Crispin Jones|title=World Yearbook of Education 2000: Education in Times of Transition|url=https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|date=17 January 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-16603-7|page=10|quote=صوفيا ۾، ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرزبرگ وانگر، ڏوهن جون شرحون تيزيءَ سان وڌيون آهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021743/https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|url-status=live}}</ref> جڏهن ته اختيارين کي انهن ڏوهن ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيارڻ ۾ ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="Noutcheva2012">{{cite book|author=Gergana Noutcheva|title=European Foreign Policy and the Challenges of Balkan Accession: Conditionality, legitimacy and compliance|url=https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|date=26 July 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-30619-8|page=192|quote=يورپي يونين جي سڀ کان مضبوط مطالبي — عدالتي نظام ۾ ڍانچائي تبديليون — جو تعلق بلغاريا جي ڏوهن جي شرح ۽ صوفيا جي اختيارين جي ان ظاهري نااهلي سان هو ته اهي 2003–2005ع دوران ملڪ کي لوڏي ڇڏيندڙ نمايان مافيا قتلن مان ڪنهن جي قاتلن کي سزا ڏياري سگهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418012159/https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|url-status=live}}</ref> ان صورتحال سبب [[يورپي ڪميشن]] بلغاريائي حڪومت کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن ملڪ ڏوهن تي ضابطو نه آندو ته هو يورپي يونين ۾ شامل نه ٿي سگهندو،<ref name="Economist">{{cite news|newspaper=[[دي اڪانامسٽ]]|title=Bulgarian Crime – Where killing is a habit|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/europe/2005/10/27/where-killing-is-a-habit|access-date=21 October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629115824/http://www.economist.com/node/5090978|archive-date=29 June 2015}}</ref> جيتوڻيڪ بلغاريا آخرڪار 2007ع ۾ يورپي يونين جو ميمبر بڻجي ويو.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6220591.stm|title=BBC NEWS – Europe – Romania and Bulgaria join the EU|work=bbc.co.uk|access-date=25 September 2016|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145528/https://secure-uk.imrworldwide.com/cgi-bin/m?rnd=1622300127537&ci=bbc&cg=0&sr=1600x1000&ts=v51.js&cd=24&lg=en-US&je=n&ck=y&tz=0&ct=&hp=&tl=BBC%20NEWS%20%7C%20Europe%20%7C%20Romania%20and%20Bulgaria%20join%20the%20EU&si=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Feurope%2F6220591.stm&rp=|url-status=live}}</ref> گهڻا سنگين ڏوهه [[منظم ڏوهه]] سان لاڳاپيل [[پيسن عيوض قتل]] هئا، پر گينگ ميمبرن جي ڪيترين گرفتارين کان پوءِ اهڙن واقعن ۾ گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web|url=https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229002025/https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-date=29 December 2016|title=Bulgaria 2015 Crime and Safety Report|date=29 December 2016}}</ref> [[بلغاريا ۾ ڏوهه#بدعنواني|بلغاريا ۾ بدعنواني]] صوفيا جي اختيارين کي پڻ متاثر ڪري ٿي. صوفيا ضلعي پوليس ڊائريڪٽوريٽ جي سربراهه موجب، ڏوهن جو سڀ کان وڏو حصو چورين تي مشتمل هو، جيڪي گاديءَ واري شهر جي ڪل ڏوهن جو 62.4 سيڪڙو هئا. فراڊ، منشيات سان لاڳاپيل ڏوهن، [[ننڍي چوري]] ۽ [[ڀڃ ڊاهه]] ۾ پڻ واڌ ٿي رهي هئي.<ref>[http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria's+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf صوفيا ۾ ڏوهن جون شرحون وڌي رهيون آهن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522164239/http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria%27s+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf |date=22 May 2015 }} Novinite</ref> هڪ سروي موجب صوفيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي رهواسين چيو ته هو بلغاريا جي گاديءَ ۾ ڪڏهن به پاڻ کي محفوظ محسوس نٿا ڪن، جڏهن ته 20 سيڪڙو چيو ته هو هميشه پاڻ کي محفوظ محسوس ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=The Most Dangerous Cities in Europe|url=http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|publisher=Business Insider Inc.|access-date=23 October 2015|archive-date=2 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702211900/http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|url-status=live}}</ref> 2015ع تائين [[Numbeo]] ڊيٽابيس ۾ صارفن جي رپورٽن موجب چوري ۽ ڀڃ ڊاهه جو محسوس ڪيل خطرو ”مٿانهون“ ۽ تشدد وارن ڏوهن جو خطرو ”گهٽ“ هو؛ ڏينهن جو پنڌ ڪرڻ جي حفاظت کي ”تمام مٿانهون“ ۽ رات جو ”وچولو“ قرار ڏنو ويو.<ref name="Numbeo">{{cite web|url=http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|title=Crime in Sofia. Safety in Sofia.|access-date=21 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919075244/http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|archive-date=19 September 2015}}</ref> 1,600 قيدين سان [[قيد جي شرح]] 0.1 سيڪڙو کان مٿي هئي؛<ref>[http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html صوفيا جو جيل] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063024/http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html |date=4 March 2016 }}. Gdin</ref> جڏهن ته هڪ ماخذ موجب لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو قيدي [[بلغاريا ۾ روماني ماڻهو|روماني اقليت]] سان تعلق رکندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|title=Само 10 000 в затвора, 7000 от тях са цигани|website=24chasa.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124083636/http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{See also|صوفيا ۾ سياحتي ماڳ|صوفيا ۾ گرجا گهرن جي فهرست}} === فن ۽ وندر === {{see also|صوفيا ۾ آرٽ گيلريون}} [[File:Sofia '17 (24614289157) ver 2.jpg|thumb|[[نئين ڪلاسيڪي طرز تعمير]]، پوليگرافيا آفيس سينٽر]] بلغاريا جي نمايان پرفارمنگ آرٽس ٽولن جي اڪثريت صوفيا ۾ مرڪوز آهي. پرفارمنگ آرٽس ۾ ٿيٽر سڀ کان وڌيڪ مقبول صنف آهي ۽ ٿيٽر جا هنڌ، سئنيما گهرن کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ گهميا ويندڙ تفريحي هنڌ آهن. 2014ع ۾ 3,162 ٿيٽر پرفارمنسون ٿيون، جن ۾ 570,568 ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=159}} [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، جيڪو گهڻو ڪري ڪلاسيڪي ناٽڪ پيش ڪري ٿو ۽ شهر جي بلڪل مرڪز ۾ واقع آهي، صوفيا جو سڀ کان نمايان ٿيٽر آهي. [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]] اوپيرا ۽ بيلٽ جو گڏيل ادارو آهي، جيڪو 1891ع ۾ قائم ٿيو. باقاعده پرفارمنسون 1909ع ۾ شروع ٿيون. بلغاريا جي ڪجهه مشهور اوپيرا ڳائڻن، جهڙوڪ [[نيڪولائي گياوروف]] ۽ [[گينا ديميترووا]]، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ جي اسٽيج تي پنهنجون شروعاتي پرفارمنسون ڏنيون. سئنيما وندر جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي: 2014ع ۾ 141,000 کان وڌيڪ فلمي نمائشون ٿيون، جن ۾ مجموعي طور 2,700,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=160}} گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترائي آزاد سئنيما گهر بند ٿي چڪا آهن ۽ هاڻي گهڻيون فلمي نمائشون شاپنگ سينٽرن جي [[ملٽي پليڪس (سئنيما)|ملٽي پليڪسز]] ۾ ٿين ٿيون. ''اوڊيون'' ([[اوڊيون سئنيماز]] زنجير جو حصو ناهي) رڳو يورپي ۽ آزاد آمريڪي فلمون، گڏوگڏ 20هين صديءَ جون ڪلاسيڪي فلمون ڏيکاري ٿو. بويانا فلم اسٽوڊيوز ڪنهن زماني ۾ عروج تي پهتل ملڪي فلم صنعت جو مرڪز هو، پر 1990ع کان پوءِ اها صنعت نمايان طور زوال پذير ٿي. [[نيو اميج]] اسٽوڊيوز خريد ڪري انهن کي جديد بڻائي [[نيو بويانا فلم اسٽوڊيوز]] ۾ تبديل ڪيو، جتي ''[[دي ايڪسپينڊيبلز 2]]''، ''[[ريمبو: لاسٽ بلڊ]]'' ۽ ''[[لنڊن هئز فالن]]'' جهڙين ڪيترين ايڪشن فلمن جا منظر فلمايا ويا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|title=UPDATE: Stallone Returning to NU BOYANA Film Studios in Bulgaria for 'Rambo 5'|publisher=Novinite|date=30 August 2018|access-date=28 October 2018|archive-date=31 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831164251/https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|title=London Has Fallen: Company Credits|publisher=IMDb.com|access-date=28 October 2018|archive-date=27 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127202134/http://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|url-status=live}}</ref> [[File:Museum of Contemporary Art - Sofia Arsenal Front facade, Софийски арсенал - Музей за съвременно изкуство.jpg|thumb|left|همعصر آرٽ جو ميوزيم]] بلغاريا جا سڀ کان وڏا آرٽ ميوزيم شهر جي مرڪزي علائقن ۾ واقع آهن. 2015ع کان اڳوڻي [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] ۾ قائم [[بلغاريا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]]، [[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] (NGFA) ۽ [[همعصر آرٽ جو ميوزيم – صوفيا آرسنل]] کي گڏ ڪري قومي گيلري قائم ڪئي وئي. ان جي سڀ کان وڏي شاخ ڪوادرات 500 آهي، جيڪا NGFA جي احاطي ۾ واقع آهي، جتي 28 نمائشي هالن ۾ لڳ ڀڳ 2,000 فن پارا نمائش لاءِ رکيل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |title=(source) |access-date=16 July 2016 |archive-date=16 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816161734/http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |url-status=live }}</ref> انهن مجموعن ۾ مختلف ثقافتن سان واسطو رکندڙ شيون شامل آهن، جن ۾ [[اشانتي سلطنت]] جا مجسما ۽ [[ٻڌمت|ٻڌ ڌرم]] جو فن، [[ڊچ سونهري دور]] جون مصوريون، ۽ [[البرخت ڊيورر]]، [[ژان-بپتست گروز]] ۽ [[اوگست رودان]] جا فن پارا شامل آهن. اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل جو [[ڪرپٽ]] قومي گيلري جي هڪ ٻي شاخ آهي. هتي 9هين کان 19هين صديءَ تائين جا مشرقي آرٿوڊوڪس مذهبي آئڪن محفوظ آهن. [[بلغاريا جو قومي تاريخي ميوزيم|قومي تاريخي ميوزيم]] [[بويانا]] ۾ واقع آهي ۽ ان وٽ قبل از تاريخ کان جديد دور تائين جا 650,000 کان وڌيڪ تاريخي نوادرات جو وسيع مجموعو آهي، پر جڳهه جي کوٽ سبب انهن مان رڳو 10,000 شيون مستقل نمائش تي رکيل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.historymuseum.org/collection.php|title=Колекции – НИМ|website=Historymuseum.org|access-date=11 April 2018|archive-date=17 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217203853/http://www.historymuseum.org/collection.php|url-status=live}}</ref> تاريخي نوادرات جا ننڍا مجموعا [[بلغاريا جو قومي آثار قديمه ميوزيم|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن، جيڪو قومي بئنڪ ۽ صدارتي دفتر جي عمارتن جي وچ ۾ هڪ اڳوڻي مسجد ۾ قائم آهي. قدرتي سائنسن جا ٻه ميوزيم—[[بلغاريا جو قومي قدرتي تاريخ ميوزيم|قدرتي تاريخ ميوزيم]] ۽ [[ارٿ اينڊ مين قومي ميوزيم|ارٿ اينڊ مين]]—معدنيات، جانورن جون جنسون (زنده ۽ [[ٽيڪسيڊرمي|حنوط ڪيل]]) ۽ ناياب مواد نمائش لاءِ رکن ٿا. ايٿنوگرافڪ ميوزيم ۽ [[بلغاريا جو قومي فوجي تاريخ ميوزيم|فوجي تاريخ ميوزيم]] وٽ ترتيبوار بلغاريائي لوڪ لباسن ۽ هٿيارن جا وڏا مجموعا آهن. [[قومي پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم|پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم]] ۾ 1,000 کان وڌيڪ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل شيون نمائش لاءِ رکيل آهن. ملڪ جي سڀ کان اهم معلوماتي ذخيري [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] ۾ لڳ ڀڳ 1,800,000 ڪتاب ۽ 7,000,000 کان وڌيڪ دستاويز، مخطوطا، نقشا ۽ ٻيون شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|title=Funds and collections|publisher=SS. Cyril and Methodius National Library|access-date=28 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028151523/http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|url-status=live}}</ref> [[File:Boyana Church Mural Paintings.jpg|thumb|right|وچئين دور جي [[بويانا چرچ]] جو اندريون حصو]] [[File:Banya Bashi Mosque (37849692391).jpg|[[بانيا باشي مسجد]]، [[عثماني طرز تعمير]] جو هڪ مثال|thumb]] شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي ادارا قائم آهن، جهڙوڪ روسي ثقافتي ادارو، [[پولش ثقافتي ادارو]]، هنگريائي ادارو، چيڪ ۽ سلوواڪ ثقافتي ادارا، [[اطالوي ثقافتي ادارو]]، [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، [[انسٽيٽيوٽ فرانسي]]، [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]]، [[برٽش ڪائونسل]] ۽ [[انسٽيٽيوٽو سروانٽس]]، جيڪي باقاعدگيءَ سان پنهنجن ملڪن جي فنڪارن جي بصري، صوتي ۽ ادبي تخليقن جون عارضي نمائشون منعقد ڪن ٿا. ٽيليڪميونيڪيشن جون ڪجهه وڏيون ڪمپنيون، ٽي وي ۽ ريڊيو اسٽيشنون، اخبارون، رسالا ۽ ويب پورٽل صوفيا ۾ قائم آهن، جن ۾ [[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]، [[بي ٽي وي (بلغاريا)|بي ٽي وي]] ۽ [[نووا ٽيليويزن (بلغاريا)|نووا ٽي وي]] شامل آهن. سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ اخبارن ۾ ''[[24 چاسا]]'' ۽ ''[[دنيون ترود|ترود]]'' شامل آهن. [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثو ماڳ آهي، حقيقت پسندانه فريسڪوز تي مشتمل آهي، جن ۾ 240 کان وڌيڪ انساني شڪليون ۽ مجموعي طور 89 منظر ڏيکاريل آهن. پنهنجي جاندار ۽ انسان دوست حقيقت نگاريءَ سبب اهي عام يورپي فن جي تناظر ۾ [[نشاة ثانيه]] جي عروج واري مرحلي جو هڪ نمايان مظهر آهن.<ref name="ecker">{{cite book|title= Bulgarien. Kunstdenkmäler aus vier Jahrtausenden von den Thrakern bis zur Gegenwart.|url= https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|language= de|last= Ecker|first= Gerhard|publisher= DuMont Buchverlag|location= Köln|year= 1984|isbn= 9783406398667|access-date= 12 September 2017|archive-date= 20 August 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200820024306/https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|url-status= live}}</ref> === سياحت === صوفيا، سامونڊي ڪناري ۽ جبلن وارن تفريحي ماڳن سان گڏ، بلغاريا جي سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي منزلن مان هڪ آهي. ان جي نمايان ماڳن ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] شامل آهي، جيڪو بلغاريا جي علامتن مان هڪ آهي ۽ 19هين صديءَ جي آخر ۾ تعمير ڪيو ويو. اهو {{convert|3170|m2|0|abbr=off}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 10,000 ماڻهو سمائجي سگهن ٿا. شهر جي مرڪز ۾ قديم سيرديڪا جا ڪيترائي آثار موجود آهن، جن جي کوٽائي ڪئي وئي آهي ۽ جيڪي عوامي نمائش لاءِ کليل آهن. انهن ۾ ''قديم سيرديڪا ڪمپليڪس''، اڀرندو دروازو، اولهندو دروازو، شهر جون ڀتيون، گرم پاڻيءَ جا حمام، چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج روٽنڊا]]، [[سيرديڪا جو ايمفي ٿيٽر]]، ۽ [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا بيسليڪا]] هيٺان مقبرا ۽ بيسليڪائون شامل آهن. [[ويتوشا بوليوارڊ]]، جنهن کي ''ويتوشڪا'' پڻ چيو وڃي ٿو، پيادلن لاءِ مخصوص علائقو آهي، جتي ڪيترائي ڪيفي، ريسٽورنٽ، فيشن بوٽيڪ ۽ [[عيش عشرت جون شيون|عيش عشرت جي شين]] جا دڪان آهن. هفتي جي موڪل لاءِ مشهور [[ويتوشا]] جبل جي دامن ۾ صوفيا جي [[جاگرافيائي هم آهنگ نظام|جاگرافيائي بيهڪ]] پڻ شهر جي مخصوص ماحول ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جا ڪجهه سياحتي ماڳ"> File:Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG|[[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] File:Boulevard Vitosha (5) (37448099450).jpg|[[ويتوشا بوليوارڊ]]، شهر جي مکيه خريداري واري گهٽي File:Central Market Hall in Sofia 2012 PD 07.jpg|[[مرڪزي صوفيا مارڪيٽ هال]] File:St. George Rotunda, Sofia, Bulgaria (17680380465).jpg|[[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] File:Gallery for Foreign Art TodorBozhinov 041009.jpg|[[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] </gallery> === رانديون === [[File:Vasil Levski National Stadium 2022.jpg|thumb|[[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]]] صوفيا ۾ راندين جا ڪيترائي ڪلب قائم آهن. ڪميونسٽ دور ۾ گهڻا اسپورٽس ڪلب گهڻ رخي راندين جي ترقيءَ تي ڌيان ڏيندا هئا، تنهن ڪري [[يو ايس سي سي ايس ڪي اي صوفيا|سي ايس ڪي اي]]، [[ليوسڪي صوفيا (اسپورٽس ڪلب)|ليوسڪي]]، [[پي ايف سي لوڪوموتيو صوفيا|لوڪوموتيو]] ۽ [[پي ايف سي سلاويا صوفيا|سلاويا]] رڳو فٽبال ۾ نه، پر ٻين ڪيترين ٽيم راندين ۾ پڻ نمايان رهيا آهن. باسڪيٽ بال ۽ والي بال جون به صوفيا ۾ مضبوط روايتون آهن. مقامي [[باسڪيٽ بال]] جي مشهور ٽيمن مان [[پي بي سي لوڪوئل اڪيڊمڪ|لوڪوئل اڪيڊمڪ]] شامل آهي، جيڪا ٻه ڀيرا [[يورو ليگ#چيمپيئن 1958-2008|يورپي چيمپيئنز ڪپ]] جي فائنل تائين پهتي. [[بلغاريائي والي بال فيڊريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر پراڻي والي بال فيڊريشن آهي، ۽ صوفيا ۾ BVF طرفان منعقد ڪيل هڪ نمائشي ٽورنامينٽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] کي 1957ع ۾ والي بال کي [[اونهاري اولمپڪس ۾ والي بال#تاريخ|اولمپڪ راند]] طور شامل ڪرڻ تي قائل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |title=BVA-News |publisher=balkanvolleyball.org |access-date=11 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220025206/http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |archive-date=20 February 2008 |url-status=dead }}</ref> ٽينس پڻ شهر ۾ وڌندڙ مقبوليت رکي ٿي. صوفيا ۾ لڳ ڀڳ ڏهه<ref>{{cite web |url = http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7D&title=%D1%F2%EE%EB%E8%F7%E5%ED%20%EA%EE%EC%EF%E0%F1&pathtitle=sport&opis=%D1%EF%EE%F0%F2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20020422183020/http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7d&title=%d1%f2%ee%eb%e8%f7%e5%ed+%ea%ee%ec%ef%e0%f1&pathtitle=sport&opis=%d1%ef%ee%f0%f2 |url-status = dead |archive-date = 22 April 2002 |title = Sofia municipality&nbsp;— Tennis courts |publisher = sofia.bg |access-date = 11 May 2008 }}</ref> [[ٽينس ڪورٽ]] ڪمپليڪس آهن، جن ۾ اڳوڻي [[وومينز ٽينس ايسوسيئيشن|WTA]] ٽاپ-فائيو رانديگرياڻي [[مگدالينا ماليئوا]] طرفان قائم ڪيل ڪلب پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.maleevaclub.com/ | title=Тенис Клуб Малееви | publisher=maleevaclub.com | access-date=11 May 2008 | archive-date=14 March 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080314024228/http://maleevaclub.com/ | url-status=live }}</ref> صوفيا 1992ع ۽ 1994ع جي [[سياري اولمپڪ رانديون]] جي ميزباني لاءِ اميدوار ٿيو ۽ ترتيبوار ٻئي ۽ ٽئين نمبر تي رهيو. شهر [[2014ع سياري اولمپڪس]] جي ميزباني لاءِ به درخواست ڏني، پر ان کي اميدوار شهر طور چونڊيو نه ويو. ان کان سواءِ صوفيا [[يورو باسڪيٽ 1957]]، [[1961ع سمر يونيورسياڊ|1961ع]] ۽ [[1977ع سمر يونيورسياڊ]]، گڏوگڏ [[1983ع ونٽر يونيورسياڊ|1983ع]] ۽ [[1989ع ونٽر يونيورسياڊ|1989ع]] جي سياري وارن ايڊيشن جي ميزباني ڪئي. 2012ع ۾ شهر [[FIVB ورلڊ ليگ]] جي فائنلز جي ميزباني پڻ ڪئي. [[File:Garanti Koza Sofia Open - at Arena Armeets.jpg|thumb|right|[[ATP صوفيا اوپن]] دوران ارينا صوفيا]] شهر ۾ ڪيترائي وڏا راندين جا ميدان موجود آهن، جن ۾ 43,000 سيٽن وارو [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]] شامل آهي، جتي بين الاقوامي فٽبال ميچون ٿين ٿيون. ٻين اهم ميدانن ۾ [[اسٽيڊيون بلغارسڪا آرميا|بلغارسڪا آرميا اسٽيڊيم]]، [[گيورگي اسپاروهوف اسٽيڊيم]] ۽ [[لوڪوموتيو اسٽيڊيم (صوفيا)|لوڪوموتيو اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪي ٻاهرين موسيقي ڪنسرٽن لاءِ به اهم هنڌ آهن. [[ارينا صوفيا]] ۾ مختلف قسم جا اندروني پروگرام منعقد ٿين ٿا ۽ ان جي گنجائش استعمال جي نوعيت موجب وڌ ۾ وڌ 19,000 ماڻهن تائين ٿي سگهي ٿي. هي ميدان 30 جولاءِ 2011ع تي کوليو ويو، ۽ هتي پهريون پروگرام بلغاريا ۽ سربيا جي وچ ۾ دوستاڻو والي بال ميچ هو. شهر ۾ ٻه [[برف تي اسڪيٽنگ]] ڪمپليڪس پڻ آهن—[[ونٽر اسپورٽس پيلس]]، جنهن جي گنجائش 4,600 آهي، ۽ سلاويا ونٽر اسٽيڊيم، جنهن جي گنجائش 2,000 آهي؛ ٻنهي ۾ ٻه ٻه رِنڪ موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://kunki.org/page.php?9 |title=Skate rinks in Sofia |publisher=kunki.org |access-date=11 May 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417162144/http://kunki.org/page.php?9 |archive-date=17 April 2008 }}</ref> شهر جي [[بوريسووا گرادينا|مرڪزي پارڪ]] ۾ 5,000 سيٽن وارو هڪ [[ويلوڊروم]] پڻ موجود آهي، جيڪو مرمت هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | title=Journey.bg&nbsp;— History of the Sofia velodrome | publisher=journey.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=15 May 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050515060503/http://www.journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | url-status=live }}</ref> صوفيا ۾ فٽبال ڪلبن کان سواءِ ٻين ادارن جا به ڪيترائي راندين جا ڪمپليڪس آهن، جهڙوڪ [[واسيل ليوسڪي قومي راندين جي اڪيڊمي|قومي راندين جي اڪيڊمي]]، [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] ۽ مختلف يونيورسٽين جا مرڪز. شهر ۾ 15 کان وڌيڪ ترڻ جا ڪمپليڪس آهن، جن مان گهڻا کليل هوا وارا آهن.<ref>{{cite web | url=http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | title=Swimming pools in Sofia (including Spa centers) | publisher=tonus.tialoto.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=10 May 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080510070734/http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | url-status=live }}</ref> انهن مان لڳ ڀڳ سڀئي مقابلي لاءِ تعمير ڪيا ويا هئا، تنهن ڪري انهن ۾ ڪيترن سون ماڻهن لاءِ ويهڻ جون جايون پڻ موجود آهن. صوفيا جي اوڀر طرف ٻه [[گولف]] ڪورس آهن—[[ايلن پيلن]] ۾ سينٽ صوفيا ڪلب ۽ [[اختيمان]] ۾ ايئر صوفيا ڪلب—۽ سينٽ جارج نالي هڪ گهوڙيسواري ڪلب پڻ آهي. صوفيا کي 2018ع لاءِ يورپي ڪيپيٽل آف اسپورٽ قرار ڏنو ويو. اهو فيصلو نومبر 2014ع ۾ ACES Europe جي ايويليويشن ڪميٽي طرفان اعلان ڪيو ويو، جنهن جو جواز اهو ڏنو ويو ته ”شهر سڀني لاءِ راندين جو سٺو مثال آهي، جنهن کي صحتمند زندگي، سماجي انضمام ۽ تعليم کي بهتر ڪرڻ جي وسيلي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهي ئي هن شروعات جا بنيادي اصول آهن.“ == آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو == [[File:21.04.10 Sofia 31005 (6168607167).jpg|thumb|مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي بلغاريائي رياستي ريلويز جي [[سيمينس ڊيزيرو]] ريل گاڏي]] [[فائل:Tsar Boris III Metro Sofia 2.jpg|thumb|[[ڪراسنو سيلو ميٽرو اسٽيشن]]]] پنهنجي ترقي ڪندڙ بنيادي ڍانچي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، صوفيا بين الاقوامي ريلوي ۽ روڊ آمدرفت جو هڪ اهم مرڪز آهي. ڏهن [[پين-يورپي راهداريون|پين-يورپي آمدرفت راهداريُن]] مان ٽي شهر مان گذرن ٿيون: [[پين-يورپي راهداري IV|IV]]، [[پين-يورپي راهداري VIII|VIII]] ۽ [[پين-يورپي راهداري X|X]].<ref name="infrastructure">{{Cite web|url=http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080528144952/http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|url-status=dead|title=Sofia infrastructure from the official website of the Municipality|archivedate=28 May 2008}}</ref> شهر ۾ آمدرفت جا سڀ اهم قسم، [[سامونڊي آمدرفت|آبي آمدرفت]] کان سواءِ، موجود آهن. [[صوفيا مرڪزي اسٽيشن|مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ريل آمدرفت جو بنيادي مرڪز آهي، جيڪا شهر ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ قومي ريلوي ڪمپني [[بلغاريائي رياستي ريلويز]] (BDZ) هلائي ٿي. هي [[بي ڊي زيڊ لائين 1]] جي اهم اسٽيشنن مان هڪ ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 2|لائين 2]]، [[بي ڊي زيڊ لائين 5|لائين 5]] ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 13|لائين 13]] جو مرڪز آهي. لائين 1 بلغاريا جي ٻئي وڏي شهر [[پلووديو]] سان رابطو فراهم ڪري ٿي، جڏهن ته لائين 2 ملڪ جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي ۽ صوفيا کي سڀ کان وڏي سامونڊي ڪناري واري شهر [[وارنا، بلغاريا|وارنا]] سان ڳنڍي ٿي. لائينون 5 ۽ 13 نسبتاً ننڍيون آهن ۽ ترتيبوار [[ڪولاتا]] ۽ [[بانڪيا]] سان رابطو فراهم ڪن ٿيون. مجموعي طور صوفيا ۾ {{convert|186|km|mi|0|abbr=in}} ريلوي لائينون آهن.<ref name="NSI regional">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |title=Sofia (capital) |publisher=National Statistical Institute regional statistics |date=11 February 2013 |access-date=17 October 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114022155/http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |archive-date=14 November 2013 }}</ref> [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] 2024ع ۾ 7,922,702 مسافرن کي خدمتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite web |title=Air Traffic Statistics 2019-2024 |url=https://sofia-airport.eu/wp-content/uploads/2022/10/Statistics-ENG-2024-12-1.pdf |website=sofia-airport.eu |publisher=SOF Connect |access-date=20 February 2025}}</ref> [[صوفيا عوامي آمدرفت|عوامي آمدرفت]] جو نظام چڱيءَ طرح ترقي يافته آهي، جنهن ۾ [[صوفيا ۾ عوامي بسون|بس]] ({{convert|2380|km|0|abbr=on}})،<ref name="bus">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |title=History of the bus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827065839/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |url-status=live }}</ref> [[صوفيا ۾ ٽرامون|ٽرام]] ({{convert|308|km|0|abbr=on}})،<ref name="tramway">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |title=History of the tramway network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=30 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630001034/https://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |url-status=live }}</ref> ۽ [[صوفيا ۾ ٽرالي بسون|ٽرالي بس]] ({{convert|193|km|0|abbr=on}})<ref name="trolleybuses">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |title=History of the trolleybus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |date=14 February 1941 |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827032920/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |url-status=live }}</ref> جون لائينون شهر جي سڀني علائقن ۾ هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.sumc.bg/|title=Public transport Sofia&nbsp;— official website|publisher=sumc.bg|access-date=24 May 2008|language=bg|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145627/https://www.sofiatraffic.bg/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dak-transport.com/ |title=Transport Company Bulgaria— official website |publisher=dak-transport.com |access-date=21 August 2009 |language=bg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090907131419/http://www.dak-transport.com/|archive-date=7 September 2009 }}</ref> [[صوفيا ميٽرو]] جنوري 1998ع ۾ رڳو 5 اسٽيشنن سان ڪم شروع ڪيو، ۽ هن وقت ان جون چار لائينون ۽ 47 اسٽيشنون آهن.<ref name="subway2"> {{cite web|url = http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|title = Българска национална телевизия – Новини (Bulgarian National Television – News)|publisher = bnt.bg|access-date = 2 September 2012|language = bg|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20120903000901/http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|archive-date = 3 September 2012|df = dmy-all}}</ref>2022ع مطابق، نظام ۾ {{convert|52|km|0|abbr=on}} ريل پٽڙي آهي. 2009ع ۾ ڇهه نيون اسٽيشنون کوليون ويون، اپريل 2012ع ۾ ٻه وڌيڪ ۽ آگسٽ 2012ع ۾ وڌيڪ يارنهن اسٽيشنون کوليون ويون. 2015ع ۾ ست نيون اسٽيشنون کوليون ويون ۽ زير زمين ريلوي کي ان جي اترين شاخ تي [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] ۽ ڏاکڻي شاخ تي بزنس پارڪ صوفيا تائين وڌايو ويو. جولاءِ 2016ع ۾ M2 جي مکيه لائين تي [[ويتوشا ميٽرو اسٽيشن]] کولي وئي. آگسٽ 2020ع ۾ ٽين لائين کولي وئي ۽ اڳوڻين لائينن جي نئين سر ترتيب سبب چوٿين لائين قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |title=ОП Транспорт и разширение |publisher=Metropolitan.bg |access-date=2 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814060151/http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |archive-date=14 August 2011 |url-status=dead }}</ref> هي لائين ٽن لائينن ۽ لڳ ڀڳ {{convert|65|km|0|abbr=on}} ڊگهي رٿيل زير زمين ريلوي نظام کي مڪمل ڪندي.<ref name="subway">{{cite web|url = http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|title = Metropolitan Sofia Web Place|publisher = metropolitan.bg|access-date = 24 May 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20081001173420/http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|archive-date = 1 October 2008|url-status = dead|df = dmy-all}}</ref> صوفيا ميٽرو جي ماسٽر پلان ۾ مجموعي طور 63 اسٽيشنن تي ٻڌل ٽي لائينون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |title=General Scheme |publisher=Metropolitan.bg |access-date=12 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514222128/http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |archive-date=14 May 2013 |url-status=dead }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روٽ ٽيڪسيون ([[مارشروتڪا]]) عوامي آمدرفت جي ڀيٽ ۾ تيز ۽ عام ٽيڪسين کان سستيون هجڻ سبب آمدرفت جو هڪ ڪارائتو ۽ مشهور [[آمدرفت جو ذريعو|ذريعو]] هيون. ميٽرو جي توسيع سان انهن جو استعمال گهٽجندو ويو ۽ آهستي آهستي انهن کي ختم ڪيو ويو. شهر ۾ لڳ ڀڳ 13,000 [[ٽيڪسي]] گاڏيون هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://nftvb.com/sofia.htm|title=National Federation of the Taxi Drivers in Bulgaria. Regional Member Sofia|publisher=nftvb.com|access-date=24 May 2008|archive-date=2 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602152040/http://nftvb.com/sofia.htm|url-status=live}}</ref> ان کان سواءِ، ڪار شيئرنگ ڪمپني اسپارڪ ذريعي مڪمل [[برقي گاڏي|برقي گاڏيون]] پڻ دستياب آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|title=Shared Electric Vehicles Spark in Sofia Increase by 170|publisher=Novinite|date=13 March 2019|access-date=30 March 2019|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329234359/https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|url-status=live}}</ref> [[File:Sofia (37536243674).jpg|thumb|left|چرني وراه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ذاتي گاڏين جي مالڪي تيزيءَ سان وڌي؛ 2002ع کان پوءِ صوفيا ۾ 1,000,000 کان وڌيڪ گاڏيون رجسٽر ٿيون. شهر ۾ يورپي يونين اندر في فرد گاڏين جو چوٿون سڀ کان وڏو انگ آهي، جيڪو في 1,000 ماڻهن تي 546.4 گاڏين جي برابر آهي.<ref>Sofia in Figures, p.26</ref> ميونسپلٽي ننڍين ۽ ظاهري مرمتن لاءِ مشهور رهي آهي ۽ ڪيترائي رستا خراب حالت ۾ رهيا آهن، پر تازن سالن ۾ اها صورتحال نمايان طور تبديل ٿي رهي آهي. شهر ۾ ڪجهه بليوارڊ ۽ رستا ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٽريفڪ رکن ٿا. انهن ۾ تساريگرادسڪو شوسي، چرني وراه، بلغاريا، سليونيٽسا ۽ ٽوڊور اليگزاندروف بليوارڊ، گڏوگڏ شهر جو رنگ روڊ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|title=Fines for bad repair work – 'Dnevnik' newspaper|publisher=dnevnik.bg|access-date=24 May 2008|archive-date=13 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113181856/http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|url-status=live}}</ref> نتيجي طور، ٽريفڪ ۽ فضائي آلودگي جا مسئلا وڌيڪ سنگين ٿيا آهن ۽ مقامي ميڊيا ۾ انهن تي باقاعدي تنقيد ٿيندي رهي ٿي. اميد ڪئي وڃي ٿي ته زير زمين ريلوي نظام جي توسيع شهر جي وڏي ٽريفڪ واري مسئلي کي گهٽ ڪندي. صوفيا وٽ [[ٽوپلوفيڪٽسيا صوفيا|ضلعي مرڪزي گرمي فراهميءَ]] جو هڪ وسيع نظام آهي، جيڪو چار [[گڏيل گرمي ۽ بجلي جي پيداوار|گڏيل گرمي ۽ بجلي]] (CHP) پلانٽن ۽ [[گرمي پلانٽ|بوائلر اسٽيشنن]] مان گرمي حاصل ڪري ٿو. لڳ ڀڳ سڄو شهر، يعني 900,000 گهر ۽ 5,900 ڪمپنيون، مرڪزي نظام وسيلي گرم ڪيون وڃن ٿيون. ان لاءِ [[بجلي جي پيداوار]] (3,000 MW) مان بچيل گرمي ۽ گئس ۽ تيل سان هلندڙ گرمائش جون بٺيون استعمال ٿين ٿيون؛ مجموعي [[حرارتي گنجائش]] 4,640 MW آهي. گرمي ورهائڻ واري پائپن جو نيٽ ورڪ {{convert|900|km|0|abbr=on}} ڊگهو آهي ۽ ان ۾ 14,000 سب اسٽيشنون ۽ 10,000 گرمائش حاصل ڪندڙ عمارتون شامل آهن. == تعليم ۽ سائنس == [[File:St._Clement_of_Ohrid_University_of_Sofia,_founded_on_1_October_1888_(София,_17.01.2016)_-_panoramio.jpg|thumb|[[صوفيا يونيورسٽي]]]] [[File:Bulgarian-Academy-of-Sciences 4.jpg|thumb|[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]]]] بلغاريا جي تعليمي گنجائش جو وڏو حصو صوفيا ۾ مرڪوز آهي. شهر ۾ 221 عام اسڪول، 11 خاص اسڪول، ست فنون يا راندين جا اسڪول، 56 ووڪيشنل جمنازيم ۽ ڪاليج، ۽ چار آزاد ڪاليج آهن.{{Sfn|Sofia|2016|page=141}} صوفيا ۾ بلغاريا جي 51 اعليٰ تعليمي ادارن مان 23 موجود آهن، جڏهن ته شهر ۾ يونيورسٽي شاگردن جو انگ 105,000 کان وڌيڪ آهي.{{Sfn|Sofia|2016|page=148}}<ref>{{cite web |title=Register of Higher Schools in Bulgaria |url=http://rvu.mon.bg/ |work=Ministry of Education and Science |access-date=27 October 2018 |archive-date=27 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027021808/http://rvu.mon.bg/ |url-status=live }}</ref> [[آمريڪن ڪاليج آف صوفيا]]، هڪ خانگي ثانوي اسڪول، جنهن جون پاڙون 1860ع ۾ آمريڪي مشنرين طرفان قائم ڪيل اسڪول تائين پهچن ٿيون، آمريڪا کان ٻاهر قائم ٿيل قديم ترين آمريڪي تعليمي ادارن مان هڪ آهي.<ref name="ACS">{{cite web|url=http://www.acs.bg/Home/About_ACS/History.aspx|title=History|work=acs.bg|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171647/https://www.acs.bg/Home/About_ACS/History.aspx|archive-date=14 June 2018|url-status=dead}}</ref> ڪيترائي ثانوي ٻوليءَ جا اسڪول چونڊيل پرڏيهي ٻولين ۾ تعليم ڏين ٿا. انهن ۾ [[فرسٽ انگلش لئنگويج اسڪول]]، [[91هون جرمن لئنگويج اسڪول]]، [[164 GPIE "Miguel de Cervantes"|164هون اسپيني لئنگويج اسڪول]] ۽ [[ليسئي فرانسيس ڊي صوفيا|ليسئي فرانسيس]] شامل آهن. اهي [[ولاديسلاف دي گراميرين 73هون سيڪنڊري اسڪول]] ۽ [[صوفيا هاءِ اسڪول آف ميٿميٽڪس|هاءِ اسڪول آف ميٿميٽڪس]] سان گڏ شهر جي سڀ کان گهڻا پسند ڪيل ثانوي اسڪولن مان آهن؛ 2018ع ۾ هاءِ اسڪول اميدوارن جي ترجيحن واري فهرست ۾ اهي مٿين ادارن ۾ شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://offnews.bg/obshtestvo/koi-sa-naj-zhelanite-gimnazii-v-sofia-i-koi-paralelki-ostanaha-prazni-683714.html|title=Кои са най-желаните гимназии в София и кои паралелки останаха празни|trans-title=صوفيا ۾ ڪهڙا هاءِ اسڪول سڀ کان وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا|publisher=Offnews|date=3 July 2018|access-date=27 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027143230/https://offnews.bg/obshtestvo/koi-sa-naj-zhelanite-gimnazii-v-sofia-i-koi-paralelki-ostanaha-prazni-683714.html|url-status=live}}</ref> اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ ملڪ جي پنجن اعليٰ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان چار صوفيا ۾ آهن — [[صوفيا يونيورسٽي]]، [[صوفيا ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]]، [[نيو بلغاريائي يونيورسٽي]] ۽ [[صوفيا ميڊيڪل يونيورسٽي]].<ref name="Webometrics">{{cite web|url=http://www.webometrics.info/en/Europe/Bulgaria%20|title=Bulgarian universities|publisher=Webometrics Ranking of World Universities|access-date=17 February 2019|archive-date=12 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112161804/http://www.webometrics.info/en/Europe/Bulgaria|url-status=live}}</ref> صوفيا يونيورسٽي 1888ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/history/founding|title=Official website of the Sofia university&nbsp;— History|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225413/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/history/founding|url-status=live}}</ref> ان جي 16 فيڪلٽين ۾ 20,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref>{{cite news|url=http://akademika.bg/2013/06/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%BB/|title=Sofia University aims to attract more foreign students|newspaper=Академика &#124; Образование, Наука И Култура |publisher=Akademika|date=14 June 2013|access-date=19 October 2013|language=bg|archive-date=20 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020070933/http://akademika.bg/2013/06/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%BB/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties|title=University Faculties|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225427/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties|url-status=live}}</ref> يونيورسٽي اندر ڪيترائي تحقيقي ۽ ثقافتي شعبا ڪم ڪن ٿا، جن ۾ ان جو پنهنجو اشاعتي ادارو، [[ٻوٽن جو باغ|بوٽانيڪل باغ]]،<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/independent_structures|title=Independent structures of SU|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225421/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/independent_structures|url-status=live}}</ref> خلائي تحقيق جو مرڪز، [[ڪوانٽم اليڪٽرانڪس]] جو شعبو،<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties/faculty_of_physics2/structure|title=Faculty of Physics structure|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225408/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties/faculty_of_physics2/structure|url-status=live}}</ref> ۽ [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/centres|title=University Centres|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225417/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/centres|url-status=live}}</ref> [[راڪووَسڪي ڊفينس اينڊ اسٽاف ڪاليج]]، [[قومي فن اڪيڊمي]]، [[يونيورسٽي آف آرڪيٽيڪچر، سول انجنيئرنگ اينڊ جيوڊيسي]]، [[يونيورسٽي آف نيشنل اينڊ ورلڊ اڪانامي]] ۽ [[يونيورسٽي آف مائننگ اينڊ جيالاجي]] شهر جا ٻيا اهم اعليٰ تعليمي ادارا آهن.<ref name="Webometrics"/> قومي اهميت وارا ٻيا ادارا، جهڙوڪ [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] (BAS) ۽ [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] پڻ صوفيا ۾ واقع آهن. BAS بلغاريا ۾ سائنسي تحقيق جو مرڪزي ادارو آهي ۽ ان جي مختلف ادارن ۾ 4,500 کان وڌيڪ سائنسدان ڪم ڪن ٿا. ان جو انسٽيٽيوٽ آف نيوڪليئر ريسرچ اينڊ نيوڪليئر انرجي ملڪ جو سڀ کان وڏو [[سائڪلوٽرون]] هلائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.novinite.com/articles/177075/Bulgaria%27s+Nuclear+Institute%3A+New+Cyclotron+To+Become+Operational+in+2+Years|title=Bulgaria's Nuclear Institute: New Cyclotron To Become Operational in 2 Years|newspaper=[[Novinite]]|date=27 October 2016|access-date=27 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027232043/https://www.novinite.com/articles/177075/Bulgaria%27s+Nuclear+Institute%3A+New+Cyclotron+To+Become+Operational+in+2+Years|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.msb.bg/en/projects/|title=MSB – Projects|website=www.msb.bg|access-date=27 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028033729/http://www.msb.bg/en/projects/|url-status=live}}</ref> بلغاريا جا سڀ پنج [[سپر ڪمپيوٽر]] ۽ سپر ڪمپيوٽنگ ڪلسٽر پڻ صوفيا ۾ موجود آهن. انهن مان ٽي بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي هلائي ٿي، هڪ [[صوفيا ٽيڪ پارڪ]] ۽ هڪ صوفيا يونيورسٽي جي فزڪس فيڪلٽي هلائي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/|title=Малката изчислителна армия на България|trans-title=بلغاريا جي ننڍڙي ڪمپيوٽنگ فوج|publisher=Kapital Daily|first=Yoan|last=Zapryanov|date=22 June 2018|access-date=15 July 2018|language=bg|archive-date=17 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117174209/https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/|url-status=live}}</ref> == بين الاقوامي لاڳاپا == === جاڙا شهر – ڀينر شهر === {{See also|بلغاريا جي جاڙن شهرن ۽ ڀينر شهرن جي فهرست}} صوفيا جا هيٺين شهرن سان [[ڀينر شهر|جاڙن شهرن]] وارا لاڳاپا آهن: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|ALG}} [[الجيئرز]]، الجزائر<ref>{{cite web|title=Градина "Алжир" – София|url=https://opoznai.bg/view/gradina-aljir-sofiia|website=opoznai.bg|language=bg|date=2015-06-19|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519063528/https://opoznai.bg/view/gradina-aljir-sofiia|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|JOR}} [[عمان]]، اردن<ref>{{cite web|title=Н. пр. д-р Хасан Бармауи, почетен консул на кралство Йордания в България, пред "Труд": Йордания е врата за България към Близкия Изток|url=https://trud.bg/%D0%BD-%D0%BF%D1%80-%D0%B4-%D1%80-%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB-%D0%BD/|website=trud.bg|publisher=Trud|language=bg|date=2020-02-25|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519063535/https://trud.bg/%D0%BD-%D0%BF%D1%80-%D0%B4-%D1%80-%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB-%D0%BD/|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|TUR}} [[انقرا]]، ترڪي<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Ankara|url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara|website=ankara.bel.tr|publisher=Ankara|access-date=27 December 2019|archive-date=28 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130428004055/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|ROU}} [[بخارسٽ]]، رومانيا<ref>{{cite web |url=https://adevarul.ro/news/bucuresti/cu-infratit-bucurestiult-1_50bdf86b7c42d5a663d0ec3e/index.html |title=Cu cine este înfrățit Bucureștiul? |work=[[Adevărul]] |date=21 February 2011 |language=ro |access-date=18 November 2019 |archive-date=18 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118035638/https://adevarul.ro/news/bucuresti/cu-infratit-bucurestiult-1_50bdf86b7c42d5a663d0ec3e/index.html |url-status=live }}</ref> *{{flagicon|QAT}} [[دوحا]]، قطر<ref>{{cite web|title=HE Prime Minister Presides Over Cabinet Regular Meeting|url=https://pressarabia.qa/2012/11/28/he-prime-minister-presides-over-cabinet-regular-meeting/|website=pressarabia.qa|publisher=Press Arabia|date=2012-11-28|access-date=2021-05-19|archive-date=18 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018220305/https://pressarabia.qa/2012/11/28/he-prime-minister-presides-over-cabinet-regular-meeting/|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|UKR}} [[ڪِيئِف]]، يوڪرين<ref>{{cite web|title=Перелік міст, з якими Києвом підписані документи про поріднення, дружбу, співробітництво, партнерство|url=https://old.kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf|website=kyivcity.gov.ua|publisher=Kyiv|language=uk|date=2018-02-15|access-date=2021-05-19|archive-date=28 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128062444/https://old.kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|USA}} [[پٽسبرگ]]، آمريڪا<ref>{{cite web|title=Our Sister Cities|url=https://www.sistercitiespgh.org/sister-cities|website=sistercitiespgh.org|publisher=Sister Cities Association of Pittsburgh|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519061309/https://www.sistercitiespgh.org/sister-cities|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|OMA}} [[صلاله]]، عمان{{citation needed|date=May 2021}} *{{flagicon|CHN}} [[شنگھائي]]، چين<ref>{{cite web|title=Sofia, Shanghai to become sister cities|url=https://www.bnr.bg/en/post/100629260/sofia-shanghai-to-become-twin-cities|website=bnr.bg|publisher=BNR Radio Bulgaria|date=23 November 2015|access-date=27 December 2019|archive-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227193331/https://www.bnr.bg/en/post/100629260/sofia-shanghai-to-become-twin-cities|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|LBN}} [[صيدا]]، لبنان{{citation needed|date=May 2021}} *{{flagicon|ISR}} [[تل ابيب]]، اسرائيل<ref>{{cite web|title=ערים שותפות|url=https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|website=tel-aviv.gov.il|publisher=Tel Aviv|language=he|access-date=2021-05-19|archive-date=18 November 2017|archive-url=https://archive.today/20171118182155/https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|GEO}} [[تبليسي]]، جارجيا{{citation needed|date=June 2023}} {{div col end}} === سهڪار جا معاهدا === ان کان علاوه صوفيا هيٺين شهرن سان سهڪار ڪري ٿو: {{div col|colwidth=20em}} * {{flagicon|HUN}} [[بڊاپيسٽ]]، هنگري<ref>{{Cite news|url=http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1561702|title=Sofia, Budapest to Cooperate in Culture, Tourism, Economy|access-date=11 May 2018|language=en-EN|archive-date=11 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511214903/http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1561702|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|FRA}} [[پيرس]]، فرانس<ref>{{cite web|url=http://www.paris.fr/english/paris-a-city-with-an-international-profile/international-action-cooperation/friendship-and-cooperation-agreements/rub_8139_stand_29940_port_18784|title=Friendship and cooperation agreements|publisher=Paris.fr|access-date=12 October 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015042144/http://www.paris.fr/english/paris-a-city-with-an-international-profile/international-action-cooperation/friendship-and-cooperation-agreements/rub_8139_stand_29940_port_18784|archive-date=15 October 2013}}</ref> * {{flagicon|POR}} [[لزبن]]، پرتگال<ref name=lisbon>{{cite web|title=Acordos de geminação, de cooperação e de amizade|url=http://www.cm-lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais|website=cm-lisboa.pt|publisher=Lisboa|language=pt|access-date=27 December 2019|archive-date=31 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031202617/http://www.cm-lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|SPA}} [[ميڊرڊ]]، اسپين<ref>{{cite web|title=Agreements with cities|url=https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437|website=madrid.es|publisher=Madrid|access-date=27 December 2019|archive-date=10 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610162129/https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|ARM}} [[يريوان]]، آرمينيا<ref>{{cite web|title=Partner cities|url=https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|website=yerevan.am|publisher=Yerevan|access-date=27 December 2019|archive-date=19 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819225714/https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|url-status=live}}</ref> {{div col end}} == ميڊيا == === سرڪاري === *[[بلغاريا جي خبر ايجنسي]] (1898) *[[بلغاريا جو قومي ريڊيو]] (1935) *[[بلغاريا جي قومي ٽيليويزن]] (1959) === خانگي === *[[نووا براڊڪاسٽنگ گروپ]] (1994) *[[بي ٽي وي ميڊيا گروپ]] (2000) == مشهور شخصيتون == * [[ٽوڊور ڪوباڪوف]] (پيدائش 1978)، ٽورانٽو، اونٽاريو، ڪئناڊا ۾ رهندڙ موسيقار، پروڊيوسر، موسيقي ترتيبڪار ۽ پيانو وڄائيندڙ == پڻ ڏسو == {{Portal|يورپ|يورپي يونين|بلغاريا}} * [[صوفيا جي گرجا گهرن جي فهرست]] * [[صوفيا جي شاپنگ مالن جي فهرست]] * [[صوفيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[صوفيا صوبو]] * [[زار آزادي ڏياريندڙ جو يادگار]] {{clear right}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite journal|last=Gigova|first=Irina|title=The City and the Nation: Sofia's Trajectory from Glory to Rubble in WWII|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-urban-history_2011-03_37_2/page/155|journal=Journal of Urban History|date=March 2011 |volume=37 |issue=2|pages=155–175|doi=10.1177/0096144210391612|s2cid=144022049}} هن ۾ ڏنل 110 حوالا شهر بابت موجود ادب لاءِ هڪ رهنمائي مهيا ڪن ٿا. * {{cite web|url=http://sofia.bg/en/Sofia_in_Figures2009.pdf |title=Sofia in Figures 2009 |publisher=Regional Statistical Office of Sofia |year=2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011205615/http://sofia.bg/en/Sofia_in_Figures2009.pdf |archive-date=11 October 2011 }} * {{cite web|url=http://www.alphabank.bg/130 |title=Sofia&nbsp;— 130 Years Capital |language=bg |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20110128155857/http://www.alphabank.bg/130/ |archive-date=28 January 2011 }} == حوالا == {{Reflist}} === ڪتابيات === *{{cite web |ref={{harvid|NSI|2016}}|url=https://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/SOFIA_2015.pdf|title=Sofia in Figures|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria|access-date=26 October 2018|language=bg, en|date=2016}} * {{cite book | title = История на средновековна България VII–XIV век | trans-title = ستين کان چوڏهين صديءَ تائين وچئين دور جي بلغاريا جي تاريخ | last1 = Bozhilov | first1 = Ivan | first2 = Vasil | last2 = Gyuzelev | author-link2=واسِل گيوزيليف | year = 1999 | language = bg | publisher = Анубис | location =صوفيا | isbn = 954-426-204-0 }} * {{cite book | title = София – от древността до нови времена | trans-title = صوفيا – قديم دور کان جديد دور تائين | last = Stancheva | first = Magdalina | year = 2010 | language = bg | publisher = New Bulgarian University | location =صوفيا | isbn = 978-954-535-579-0 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sofia}} *{{Official website|https://www.sofia.bg/en/web/sofia-municipality/}} * [https://www.inyourpocket.com/Bulgaria/Sofia/ صوفيا لاءِ آن لائين رهنمائي] * [http://www.sumc.bg/en/ صوفيا جي عوامي ٽرانسپورٽ جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525132226/http://www.sumc.bg/en/ |date=25 May 2010 }} * [http://www.stara-sofia.com/ صوفيا جون تاريخي تصويرون] * [https://web.archive.org/web/20160304064732/http://www.slideshare.net/fullscreen/johnpaull/sofia-by-night-light-a-photographic-exhibition-by-john-paull صوفيا رات جي روشنيءَ ۾: جان پال جي فوٽوگرافي نمائش] * [https://weather-webcam.eu/all-cams-from-sofia-vsicki-online-kameri-ot-sofia-bg-karta صوفيا مان 25 کان وڌيڪ سڌيون ويب ڪيمرا] * [https://web.archive.org/web/20120712182039/http://www.world-nomad.com/vitosha-peak/ وِتوشا جبل جون تصويرون] {{Cities in Bulgaria}} {{Capitals of Bulgaria}} {{Provinces of Bulgaria}} {{List of European capitals by region}} {{European Capital of Sport}} {{Authority control}} [[Category:صوفيا| ]]<!--مهرباني ڪري معياري طريقي موجب خالي جاءِ برقرار رکو--> [[Category:صوفيا شهر صوبي جا آباد هنڌ]] [[Category:يورپ جا گاديءَ وارا شهر]] [[Category:بلغاريا جا رومي ڳوٺ ۽ شهر]] [[Category:ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] [[Category:ستين هزار سال قبل مسيح ۾ قائم ٿيل آباد هنڌ]] [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] <references group="lower-alpha"/> 4m8tabvsowaplos7c2t6va5i5w0319h 415050 415049 2026-09-26T15:25:19Z Conduct9191 22908 update 415050 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر² جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر² ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر² ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر² تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} === ماحول === [[صوفيا وادي]] جي جاگرافيائي بيهڪ هوا جي ذخيرن جي وهڪري کي محدود ڪري ٿي، جنهن سبب [[ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]] جي ڪري فضائي آلودگيءَ جا امڪان وڌي وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|title="Дружба", "Надежда" и "Павлово" са с най-мръсен въздух в София – Mediapool.bg|work=mediapool.bg|date=16 March 2012 |access-date=13 August 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121659/http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|url-status=live}}</ref> گرمائش لاءِ استعمال ٿيندڙ ٺوس ٻارڻ ۽ موٽر گاڏين جي آمدرفت آلودگي پيدا ڪندڙ اهم ذريعا آهن. اهڙيءَ ريت [[گرمي پد جو ابتو تهه|گرمي پد جي ابتڙ حالت]] ۽ شهر جي چوڌاري موجود جبل هوا جي ذخيرن جي گردش کي روڪين ٿا، جنهن ڪري شهر مٿان ڌنڌلو دونهون (سموگ) برقرار رهي ٿو.<ref name="SG1"/><ref name="AFP"/> نتيجي طور، صوفيا ۾ فضائي آلودگيءَ جي سطح يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.<ref name="NYT1">{{cite news|first=Danny|last=Hakim|title=Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=15 October 2013|access-date=15 October 2013|archive-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723155416/http://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|url-status=live}}</ref> [[ذرڙاتي مادو|ذرڙاتي مادي]] جي مقدار لاڳيتو مقرر معيار کان مٿي رهي ٿي.<ref name="AFP">{{cite AV media |date=20 December 2015 |title=Environment: Sofia, most polluted capital of Europe |medium=News report |url=https://www.youtube.com/watch?v=HCQPxk8uBSM | archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/HCQPxk8uBSM| archive-date=2021-10-30|access-date=26 October 2018|publisher=[[ايجنسي فرانس-پريس]]}}{{cbignore}}</ref> آڪٽوبر 2017ع کان مارچ 2018ع تائين گرمائش واري موسم دوران ذرڙاتي مادي جي سطح 70 ڀيرا مقرر معيار کان وڌي وئي؛<ref name="SG1">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|title=Air pollution in Sofia, other Bulgarian cities hugely exceeded norms several times this winter|publisher=The Sofia Globe|date=4 April 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222412/https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|url-status=live}}</ref> 7 جنوري 2018ع تي PM10 جي سطح 632&nbsp;μg/m³ تائين پهتي،<ref name="SG2">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|title=Bulgaria: Bad air quality in Sofia on January 6 2018|publisher=The Sofia Globe|date=6 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222458/https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|archive-date=26 October 2018|url-status=dead}}</ref> جيڪا [[يورپي يونين]] جي 50&nbsp;μg/m³ واري معيار کان لڳ ڀڳ ٻارهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|title=Air Quality Standards|publisher=[[يورپي ڪميشن]]|access-date=26 October 2018|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022181400/http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|url-status=live}}</ref> فضائي آلودگيءَ جا ذريعا گهٽ هجڻ وارن علائقن، جهڙوڪ [[گورنا بانيا]]، ۾ به PM2.5 ۽ PM10 جون سطحون محفوظ حدن کان مٿي هيون.<ref name="SG2"/> فضائي آلودگيءَ ۾ خطرناڪ واڌ جي ردعمل ۾، ميونسپل ڪائونسل جنوري 2018ع ۾ ڪيترائي قدم لاڳو ڪيا، جن ۾ گهٽين کي وڌيڪ ڀيرا ڌوئڻ پڻ شامل هو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|title=Sofia Municipal Council Adopted Measures to Tackle Air Pollution|publisher=[[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]|date=25 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061521/https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، سيپٽمبر 2018ع ۾ جاري ڪيل [[يورپي آڊيٽرن جي عدالت]] جي هڪ رپورٽ مان ظاهر ٿيو ته صوفيا گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ فضائي آلودگي گهٽائڻ لاءِ ڪو به منصوبو تيار نه ڪيو هو. رپورٽ ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته صوفيا ۾ صنعتي آلودگيءَ جي نگراني ڪندڙ ڪا به اسٽيشن ڪم نه ٿي ڪري، جيتوڻيڪ شهر ۾ صنعتي سهولتون سرگرم آهن. [[ايگلز برج]] تي قائم هڪ نگراني اسٽيشن، جتي ذرڙاتي مادي جون ڪجهه بلند ترين سطحون ماپيون ويون هيون، اتان منتقل ڪئي وئي، ۽ ان کان پوءِ ان اسٽيشن تي ماپيل سطحون نمايان طور گهٽ رهيون آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|title=Brussels: Sofia has no projects targeting air pollutionКопирано от fidget.bg|newspaper=Standard|date=12 September 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061542/http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|archive-date=27 October 2018|url-status=dead}}</ref> هاڻي ذرڙاتي مادي جي ماپ گهڻو ڪري 300 سينسرن جي هڪ نيٽ ورڪ ذريعي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي سارسنڀال 2017ع کان رضاڪار ڪري رهيا آهن.<ref name="SG1"/> [[يورپي ڪميشن]] فضائي آلودگيءَ کي گهٽائڻ ۾ ناڪاميءَ تي بلغاريا خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي آهي.<ref name="AFP"/> == آبادي == [[File:Sofia population pyramid in 2021.svg|thumb|2021ع ۾ صوفيا جي آباديءَ جو هرم]] '''مختلف سالن ۾ آبادي (هزارن ۾):'''{{historical populations|1887|30501|1910|102812|1934|287095|1946|436623|1956|644727|1965|801111|1975|967214|1985|1114759|1992|1114925|2001|1091772|2011|1202761|2021|1221785|2022|1221172|align=right|cols=1|source=آدمشماريون<ref name="BAN">{{Cite web| url=http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | title=Урбанизацията в българия от освобождението до края на втората световна война | language=bg | trans-title=Urbanization in Bulgaria from Liberation to the End of World War II | access-date=2010-02-14 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706142758/http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | archive-date=2011-07-06}}</ref><ref>{{cite web|title=Cities of Bulgaria|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-cities.htm|date=2024-04-03}}</ref>{{cite web|title=National statistical institute|url=https://www.nsi.bg/bg/content/21551/bg001c-%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F|date=2024-10-31}}}}<timeline> ImageSize = width:750 height:280 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1500 ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:19 align:left bar:1700s from:0 till:70 bar:1870 from:0 till:19 bar:1880 from:0 till:20 bar:1887 from:0 till:30 bar:1892 from:0 till:46 bar:1900 from:0 till:68 bar:1905 from:0 till:82 bar:1910 from:0 till:102 bar:1920 from:0 till:154 bar:1926 from:0 till:213 bar:1934 from:0 till:287 bar:1939 from:0 till:401 bar:1946 from:0 till:435 bar:1956 from:0 till:639 bar:1965 from:0 till:802 bar:1975 from:0 till:965 bar:1985 from:0 till:1121 bar:1992 from:0 till:1114 bar:2001 from:0 till:1091 bar:2011 from:0 till:1202 bar:2015 from:0 till:1228 bar:2016 from:0 till:1236 bar:2018 from:0 till:1269 bar:2021 from:0 till:1248 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1700s at: 70 text: 70,0 shift:(-8,5) bar:1870 at: 19 text: 19,0 shift:(-8,5) bar:1880 at: 20 text: 20,5 shift:(-8,5) bar:1887 at: 30 text: 30,5 shift:(-11,5) bar:1892 at: 46 text: 46,6 shift:(-11,5) bar:1900 at: 68 text: 68,0 shift:(-11,5) bar:1905 at: 82 text: 82,6 shift:(-11,5) bar:1910 at: 102 text: 102,8 shift:(-14,5) bar:1920 at: 154 text: 154,0 shift:(-14,5) bar:1926 at: 213 text: 213,0 shift:(-11,5) bar:1934 at: 287 text: 287,1 shift:(-14,5) bar:1939 at: 401 text: 401,0 shift:(-14,5) bar:1946 at: 435 text: 435,0 shift:(-14,5) bar:1956 at: 639 text: 639,9 shift:(-14,5) bar:1965 at: 802 text: 802,4 shift:(-14,5) bar:1975 at: 965 text: 965,7 shift:(-14,5) bar:1985 at: 1121 text: 1122 shift:(-14,5) bar:1992 at: 1114 text: 1115 shift:(-14,5) bar:2001 at: 1091 text: 1092 shift:(-14,5) bar:2011 at: 1202 text: 1203 shift:(-14,5) bar:2015 at: 1228 text: 1228 shift:(-14,5) bar:2016 at: 1236 text: 1236 shift:(-14,5) bar:2018 at: 1269 text: 1269 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) </timeline> [[File:13.modelat bay Georgi i studenti ot akademiata.jpg|thumb|right|[[قومي فن اڪيڊمي]] جا شاگرد (تقريباً 1952–53ع). بلغاريا ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري عمل کان وٺي 20–25 سالن جي عمر وارا ماڻهو شهر جو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه رهيا آهن.]] 2018ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي آبادي 1,400,384 هئي، جڏهن ته سڄي [[صوفيا گاديءَ واري ميونسپلٽي]] جي آبادي 1,500,120 هئي.<ref>{{cite web |title=Population {{!}} National statistical institute |url=http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |website=www.nsi.bg |access-date=31 October 2018 |archive-date=26 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026220450/http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |url-status=live }}</ref> فيبروري 1878ع ۾ روسي فوج طرفان ڪرايل پهرين آدمشماريءَ ۾ 11,694 رهواسي رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ 6,560 [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 3,538 [[بلغاريا جا يهودي|يهودي]]، 839 [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ 737 [[روما ماڻهو|روما]] شامل هئا. هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ عورتن جو تناسب 1,102 هو. في 1,000 ماڻهن تي [[پيدائش جي شرح]] 12.3 هئي ۽ گذريل پنجن سالن کان لڳاتار وڌي رهي هئي، جڏهن ته [[موت جي شرح]] 12.1 تائين پهتي ۽ گهٽجي رهي هئي. 2009ع دوران قدرتي آباديءَ جي واڌ جي شرح 0.2 في هزار هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 20 سالن ۾ پهريون ڀيرو مثبت واڌ جي شرح هئي. ملڪ جي غريب علائقن مان گاديءَ واري شهر ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، گڏوگڏ شهريت ۾ واڌ، صوفيا جي آبادي وڌڻ جا ٻيا اهم سبب آهن. [[ٻارن جي موت جي شرح]] في 1,000 تي 5.6 هئي، جيڪا 1980ع ۾ 18.9 هئي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب 20–24 سالن جي عمر وارا ماڻهو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه هئا، جن جو انگ 133,170 هو ۽ اهي ڪل 1,202,761 ماڻهن جو 11 سيڪڙو هئا. جڏهن ته وچين عمر 38 سال هئي. آدمشماريءَ موجب 1,056,738 شهري (87.9 سيڪڙو) نسلي طور [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 17,550 (1.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ روما ماڻهو|روما]]، 6,149 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ ترڪ|ترڪ]]، 9,569 (0.8 سيڪڙو) ٻين نسلي گروهن سان واسطو رکندڙ هئا، 6,993 (0.6 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي ۽ 105,762 (8.8 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي وابستگي بابت ڪو جواب نه ڏنو.<ref>{{cite web|title=Population|url=http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|website=nsi.bg|publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]], 2011|access-date=12 February 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170703/http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|title=Ромите са изолирани от бума в заетостта на Балканите|website=Mediapool.bg|date=11 December 2007 |access-date=11 April 2018|archive-date=6 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706143153/http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|url-status=live}}</ref> 2011ع جي آدمشماريءَ موجب، سڄي ميونسپلٽيءَ ۾ لڳ ڀڳ 892,511 ماڻهو (69.1 سيڪڙو) [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائي]]، 10,256 (0.8 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]]، 6,767 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ اسلام|مسلمان]]، 5,572 (0.4 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ رومن ڪيٿولڪ ازم|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ 4,010 (0.3 سيڪڙو) ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 372,475 (28.8 سيڪڙو) ماڻهن پاڻ کي [[لامذهبيت|لامذهب]] قرار ڏنو يا ڪنهن مذهب جو ذڪر نه ڪيو. انگن اکرن موجب ڪل آباديءَ جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي يونيورسٽيءَ جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. 15–64 سالن جي آباديءَ مان ميونسپلٽيءَ اندر 265,248 ماڻهو (28.5 سيڪڙو) معاشي طور غيرفعال هئا، جڏهن ته 55,553 ماڻهو (6 سيڪڙو) بيروزگار هئا، جن مان وڏي حصي اعليٰ تعليم مڪمل ڪئي هئي. سڀ کان وڏو روزگار وارو گروهه واپار سان لاڳاپيل هو، جنهن کان پوءِ [[پيداواري صنعت]] سان لاڳاپيل ماڻهو هئا. ميونسپلٽيءَ اندر ٽي چوٿايون، يعني 965,328 ماڻهو، گهر ۾ ٽيليويزن تائين رسائي رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 836,435 ماڻهو (64.8 سيڪڙو) انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. 464,865 گهرن مان 432,847 گهر گڏيل [[گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو نظام|سيوريج نظام]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته 2,732 گهرن وٽ اهڙي سهولت نه هئي. انهن مان 864 گهرن وٽ ڪنهن به قسم جي [[پاڻيءَ جي فراهمي]] نه هئي ۽ 688 گهرن وٽ ميونسپل نظام کان سواءِ ٻي قسم جي پاڻيءَ جي فراهمي هئي. نون سالن کان مٿي عمر وارن مردن ۽ عورتن مان 99.6 سيڪڙو کان وڌيڪ [[خواندگي|پڙهيل لکيل]] رڪارڊ ڪيا ويا. 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو سڀ کان وڏو گروهه شادي شده زندگي گذاريندڙ هو (46.3 سيڪڙو)، جڏهن ته 43.8 سيڪڙو اڪيلو ۽ 9.9 سيڪڙو ڪنهن ٻئي قسم جي گڏيل رهائش يا ڀائيواريءَ ۾ رهندڙ رڪارڊ ڪيا ويا. مجموعي طور غيرشادي شده ماڻهو اڪثريت ۾ هئا، خاص طور 40 سالن تائين ۽ 70 سالن کان مٿي عمر وارن ۾. قانوني حيثيت موجب طلاق يافته يا [[بيوه|بيواهه]] ماڻهو يا ته عملي طور اڪيلا رهندڙن يا ڪنهن ٻي قسم جي ڀائيواريءَ ۾ رهندڙن ۾ شامل هئا؛ انهن ٻنهي گروهن مان هر هڪ 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو هو. قانوني طور شادي شده ماڻهن مان رڳو هڪ سيڪڙو کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو عملي طور ازدواجي زندگي نه گذاريندا هئا. ٻن ماڻهن تي ٻڌل خاندان 46.8 سيڪڙو هئا، 34.2 سيڪڙو خاندان ٽن ماڻهن تي ٻڌل هئا، جڏهن ته گهراڻن جو سڀ کان وڏو حصو (36.5 سيڪڙو) رڳو هڪ فرد تي ٻڌل هو.<ref name=book>{{cite book|title=2011 census, Sofia-capital |publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]] |location=صوفيا |page=37 40 43 68 71 74 99 117 132 190 193 196 |edition=23 |url=http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=/FullT/FulltOpen/P_22_2011_T3_KN23.pdf |year=2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215111319/http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=%2FFullT%2FFulltOpen%2FP_22_2011_T3_KN23.pdf |archive-date=15 February 2016 }}</ref> صوفيا کي 1879ع ۾ ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. هڪ سال پوءِ، 1880ع ۾، اهو [[پلووديو]]، [[وارنا، بلغاريا|وارنا]]، [[روسي، بلغاريا|روسي]] ۽ [[شومين]] کان پوءِ ملڪ جو پنجون نمبر وڏو شهر هو. پلووديو 1892ع تائين بلغاريا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر رهيو، جنهن کان پوءِ صوفيا پهريون نمبر حاصل ڪيو. شهر ملڪ اندروني لڏپلاڻ جو اهم ترين مرڪز آهي؛ گاديءَ واري شهر جي آبادي وڌندي رهي آهي ۽ اها ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/en/node/13035|title=Population and Demographic Processes in 2014 (Final data) – National statistical institute|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=15 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115165503/http://www.nsi.bg/en/node/13035|url-status=live}}</ref> ان ڪري اڄ شهر ۾ مقامي نسل جا ماڻهو نسبتاً ٿورا بچيا آهن؛ اهي ڀرپاسي جي [[صوفيا جا ضلعا|ڳوٺاڻن مضافات]] ۾ وڌيڪ رهن ٿا ۽ کين [[شوپي]] چيو وڃي ٿو. شوپي [[بلغاريائي ٻوليون|اولهندي بلغاريائي ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جون مذهبي عمارتون"> File:"St. Alexander Nevsky" Cathedral - Храм "Свети Александър Невски" - panoramio - kuchin ster.jpg|[[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] File:Bulgaria Bulgaria-0546 - Church of St Nicholas the Miracle-Maker (7390227698).jpg|[[روسي چرچ، صوفيا|روسي چرچ]] File:Catholic cathedral Sofia.jpg|[[سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل]] File:Софийска синагога (14113510160).jpg|[[صوفيا سيناگاگ]] File:05158-Banyabaşı Mosque, Sofia (8269331286).jpg|[[بانيا باشي مسجد]] </gallery> == معيشت == [[File:Bulgarian National Bank - panoramio.jpg|thumb|[[بلغاريائي قومي بئنڪ]] جو مرڪزي دفتر]] [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] صوفيا کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |website=GaWC - Research Network |publisher=Globalization and World Cities |access-date=31 August 2020 |archive-date=24 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live }}</ref> شهر بلغاريا جو اهم معاشي مرڪز آهي ۽ ملڪ ۾ ڪم ڪندڙ گهڻين وڏين بلغاريائي ۽ بين الاقوامي ڪمپنين جو مرڪزي هنڌ آهي. [[بلغاريائي قومي بئنڪ]] ۽ [[بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج – صوفيا|بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ هتي قائم آهن. دنيا جي مالي مرڪزن جي هڪ درجابنديءَ ۾ صوفيا کي 62هون نمبر ڏنو ويو.<ref name=GFCI>{{cite web|url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|title=The Global Financial Centres Index 27|date=March 2020|publisher=Long Finance|access-date=3 September 2020|archive-date=28 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328165551/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ روزگار ۽ في فرد حقيقي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي گڏيل واڌ جي لحاظ کان صوفيا 300 عالمي شهرن مان 30هين نمبر تي هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي شهرن مان سڀ کان مٿي مقام هو.<ref>{{cite web|url=http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|title=Sofia ranks 30th in GDP/capita, employment growth 2013–2014 global report|publisher=seenews.com|access-date=22 January 2015|archive-date=21 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621101427/http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|url-status=dead}}</ref> ان وقت في فرد حقيقي GDP (PPP) ۾ واڌ 2.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته روزگار 3.4 سيڪڙو وڌي 962,400 تائين پهتو.<ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|title=Global Metro Monitor An Uncertain recovery|website=brookings.edu|access-date=22 January 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142556/http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ [[فوربز]] صوفيا کي دنيا جي انهن ڏهن بهترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو، جتي [[شروعاتي ڪمپني|اسٽارٽ اپ]] شروع ڪرڻ لاءِ ماحول سازگار هو. ان جا سبب 10 سيڪڙو ڪارپوريٽ ٽيڪس، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ Eleven Startup Accelerator، LAUNCHub ۽ Neveq جهڙن سيڙپڪاري فنڊن جي موجودگي ٻڌايا ويا.<ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |title=10 Top Cities Around The World To Launch Your Startup |magazine=Forbes |date=29 November 2015 |access-date=13 March 2016 |archive-date=14 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314060404/http://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |url-status=live }}</ref> [[File:Business Park Sofia view 2.jpg|thumb|بزنس پارڪ صوفيا]] 2015ع ۾ شهر جو في فرد GDP (PPS) €29,600 ($33,760) هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ ۽ بلغاريا جي ٻين شهرن کان گهڻو مٿي هو.<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |title=Regional gross domestic product (PPS per inhabitant at current market prices), by NUTS 3 regions |publisher=Eurostat |access-date=12 March 2017 |archive-date=11 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411093728/http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |url-status=live }}</ref> 2018ع ۾ صوفيا جي ڪل نالي ماتر GDP 38.5&nbsp;ارب ليو ($22.4&nbsp;ارب) هئي، يا في فرد 33,437 ليو ($19,454).<ref name="nsi1">{{cite web|url=https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|title=GDP by Economic Sector and Region|publisher=National Statistical Institute|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716212039/https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Sofia|2016|page=64}} مارچ 2020ع ۾ سراسري ماهوار اجورو $1,071 هو، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite web |url=http://nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |title=Average monthly wages and salaries of the employees under labour contract by statistical regions and districts |publisher=National Statistical Institute |access-date=14 July 2020 |archive-date=7 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607204206/https://www.nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |url-status=live }}</ref> شهر جي معيشت ۾ خدمتن جو غلبو آهي، جيڪي [[مجموعي قدر ۾ واڌ]] جو 88.6 سيڪڙو پيدا ڪن ٿيون؛ صنعت جو حصو 11.3 سيڪڙو ۽ زراعت جو 0.1 سيڪڙو آهي.<ref name="nsi1"/>{{Sfn|Sofia|2016|page=72}} تاريخي طور، ٻي عالمي جنگ کان پوءِ سوشلسٽ صنعتي دور ۾ شهر ۽ ان جا ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي خطو بڻجي ويا. هتي فولاد، ڪچو لوهه، مشينري، صنعتي سامان، اليڪٽرانڪس، ٽرامون، ڪيميائي شيون، ڪپڙو ۽ خوراڪ تيار ڪندڙ ڪيترائي ڪارخانا قائم هئا.<ref name="Face">{{cite web|url=http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|title=Kapital Quarterly|website=Sofiaecho.com|access-date=11 April 2018|archive-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610061024/http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|url-status=live}}</ref> ملڪ جي ٻين حصن مان مزدورن جي وڏي آمد ايتري تيز ٿي جو رهائش تي پابندين واري پاليسي لاڳو ڪئي وئي، ۽ گاديءَ واري شهر ۾ مستقل رهڻ لاءِ صوفيا جي خاص شهريت حاصل ڪرڻ ضروري هئي.<ref name="Face"/> 1989ع جي سياسي تبديلين کان پوءِ اهڙي شهريت جو نظام ختم ڪيو ويو. شهر جا سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبا [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]] (IT) ۽ پيداواري صنعت آهن. صوفيا هڪ علائقائي آءِ ٽي مرڪز آهي ۽ فعال ٽيڪنالاجي ماهرن جي سالياني واڌ جي لحاظ کان يورپ جي تيزيءَ سان وڌندڙ ڏهن ٽيڪ مرڪزن مان ٻئي نمبر تي رکيو ويو آهي.<ref name="IS IT">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/it-industry/|title=IT Sector in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221146/https://investsofia.com/en/it-industry/|url-status=live}}</ref> هن شعبي ۾ لڳ ڀڳ 50,000 ماهر ڪم ڪن ٿا، جن مان 30 سيڪڙو پروگرامنگ سان لاڳاپيل آهن، ۽ هي شعبو شهر جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="IS IT"/> آءِ ٽي شعبو گهڻو متنوع آهي ۽ ان ۾ گهڻ قومي ڪارپوريشنون، مقامي ڪمپنيون ۽ اسٽارٽ اپ شامل آهن. صوفيا ۾ تحقيق، ترقي، جدت ۽ انجنيئرنگ جا وڏا مرڪز هلائيندڙ بين الاقوامي ڪمپنين ۾ [[ڪوڪا ڪولا]] جو دنيا جو ٻيو نمبر وڏو آءِ ٽي مرڪز،<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|title=Coca-Cola Opens Its 2nd Largest Globally IT Center in Sofia|date=9 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716191617/https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|url-status=live}}</ref> [[يوبي سافٽ صوفيا|يوبي سافٽ]],<ref>{{Cite web |title=Ubisoft Sofia |url=https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |access-date=2022-08-13 |website=www.ubisoft.com |archive-date=15 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815000035/https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |url-status=live }}</ref> [[هيولٽ پيڪارڊ]],<ref>{{cite web|url=https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|title=Hewlett-Packard Bulgaria|publisher=Business Park Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=17 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717051823/https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|url-status=live}}</ref> [[وي ايم ويئر]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|title=VMware to invest €23M and Grow the Site in Sofia to over 1500 People|date=7 May 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221206/https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|url-status=live}}</ref> [[رابرٽ بوش جي ايم بي ايڇ]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Bosch Group Officially Opened its New Office in Sofia|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فنانشل ٽائمز]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|title=Financial Times Expands Its Team in Sofia|date=2 July 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224947/https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|url-status=live}}</ref> ۽ [[ايڪسپيرين]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|title=The Software Company Experian Opened its New Office Building in Sofia|date=8 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221212/https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|url-status=live}}</ref> شهر جي مختلف حصن ۾ آفيس ۽ ٽيڪنالاجي جا ڪيترائي ڪلسٽر قائم ٿيا آهن، جن ۾ بزنس پارڪ صوفيا، صوفيا ٽيڪ پارڪ، [[ڪيپيٽل فورٽ]] ۽ ٻيا شامل آهن. پيداواري صنعت 2012ع کان پوءِ مضبوط بحالي ڏيکاري آهي؛ برآمدات ٽي ڀيرا وڌيون ۽ روزگار ۾ 52 سيڪڙو واڌ ٿي، جنهن سان 70,000 کان وڌيڪ روزگار جا موقعا پيدا ٿيا.<ref name="IS manufacturing">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/manufacturing/|title=IT Manufacturing in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224939/https://investsofia.com/en/manufacturing/|url-status=live}}</ref> شهر جي تحقيق ۽ ترقي واري صلاحيت جي سهڪار سان صوفيا اعليٰ قدر ۾ واڌ واري پيداوار ڏانهن وڌي رهيو آهي، جنهن ۾ برقي سامان، صحيح ميڪانيات ۽ دواسازي شامل آهن. صوفيا ۾ 16 صنعتي ۽ لاجسٽڪ پارڪ موجود آهن، جن مان ڪجهه ڀرپاسي واري [[صوفيا صوبو]] جي شهرن جهڙوڪ [[بوژوريشتي]]، [[ڪوسٽينبرود]] ۽ [[ايلن پيلن (شهر)|ايلن پيلن]] تائين پکڙيل آهن.<ref name="IS manufacturing"/> شهر ۾ ڪم ڪندڙ اهم پيداواري ڪمپنين ۾ [[ووڊورڊ، انڪ.]] شامل آهي، جيڪا هوائي ڍانچي ۽ صنعتي ٽربومشينري جا نظام تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|title=American Control System Solutions Manufacturer Woodward Opens Production in Sofia|date=27 February 2017 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221141/https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فيسٽو]]، جيڪا مائڪرو سينسر تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|title=Festo to Invest 25.6 mln. Euro in a New Production Unit in Sofia/|date=7 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714152005/https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[ويسٽيون]]، جيڪا اوزار پينل، LCD اسڪرين ۽ ڊومين ڪنٽرولرن جي ترقي ۽ انجنيئرنگ ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://visteon.bg/products/|title=Products|publisher=Visteon Electronics Bulgaria|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714140859/https://visteon.bg/products/|url-status=live}}</ref> ميليڪسس، جيڪا گاڏين جي شعبي لاءِ مائڪرو اليڪٽرانڪ سيميڪنڊڪٽر حل تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Melexis to Invest €75M to Expand Its Operations in Bulgaria|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> سوفرما، جيڪا دوائون تيار ڪري ٿي؛ ۽ جرمني کان ٻاهر [[لوفتهانزا ٽيڪنڪ]] جون سڀ کان وڏيون مرمت جون سهولتون پڻ صوفيا ۾ آهن.<ref>{{cite web|url=https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|title=Lufthansa Technik Sofia invests 30 mln euro to expand its facilities|publisher=SIPA Group|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716173620/https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|url-status=live}}</ref> == شهري ڏيک == [[File:Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997168458).jpg|thumb|left|مرڪزي صوفيا جو هڪ ڏيک، اڳئين حصي ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] ۽ پري [[ويتوشا]] نظر اچي رهيا آهن]] صوفيا ۾ 607,473 رهائشي جايون ۽ 101,696 عمارتون آهن. جديد انگن اکرن موجب، 1949ع تائين 39,551 رهائشي جايون تعمير ڪيون ويون، 1950ع کان 1969ع جي وچ ۾ 119,943، 1970ع کان 1989ع جي وچ ۾ 287,191، 1990ع واري ڏهاڪي ۾ 57,916 ۽ 2000ع کان 2011ع جي وچ ۾ 102,623 رهائشي جايون تعمير ٿيون. 1949ع تائين 13,114 عمارتون تعمير ٿيون، جڏهن ته ان کان پوءِ هر ڏهاڪي ۾ 10,000 کان 20,000 عمارتون تعمير ڪيون ويون.<ref name=book/> صوفيا جي اڏاوتي فن ۾ مختلف قسمن جا اڏاوتي انداز گڏيل آهن، جن مان ڪجهه جمالياتي لحاظ کان هڪٻئي سان هم آهنگ ناهن. انهن ۾ عيسائي رومي اڏاوتي فن ۽ وچئين دور جا بلغاريائي قلعا، نوڪلاسيڪيت ۽ اڳواٽ تيار ڪيل سوشلسٽ دور جا اپارٽمينٽ بلاڪ، گڏوگڏ جديد شيشي جون عمارتون ۽ بين الاقوامي اڏاوتي فن شامل آهن. شهر جي مرڪز ۾ قديم رومي، بازنطيني ۽ وچئين دور جون ڪيتريون ئي بلغاريائي عمارتون محفوظ آهن. انهن ۾ چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج جو روٽنڊا]]، سيرڊيڪا قلعي جون ڀتيون ۽ جزوي طور محفوظ ٿيل [[سيرڊيڪا جو ايمفيٿيٽر]] شامل آهن. آزاديءَ واري جنگ کان پوءِ، ڪنيز [[اليگزينڊر، بلغاريا جو شهزادو|اليگزينڊر بيٽنبرگ]] نئين گاديءَ واري شهر جي اڏاوتي صورت کي ترتيب ڏيڻ لاءِ [[آسٽريا-هنگري]] مان معمارن کي گهرايو.<ref name="Fig. Arts">{{cite book |last=Collective |title=Encyclopedia of Figurative Arts in Bulgaria, volume 1 |publisher=[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] |year=1980 |location=صوفيا |pages=209–210}}</ref> بلغاريا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ گهرايل معمارن ۾ [[فريڊرش گرونانگر]]، ايڊولف واتسلاف ڪولار ۽ [[وڪٽر رمپيلماير]] شامل هئا، جن نئين سر قائم ٿيل بلغاريائي حڪومت لاءِ گهربل اهم سرڪاري عمارتن سان گڏ ملڪ جي اشرافيه لاءِ ڪيترائي گهر پڻ ڊزائين ڪيا.<ref name="Fig. Arts"/> بعد ۾، پرڏيهه مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن بلغاريائي معمارن پڻ پنهنجو حصو وڌو. اهڙيءَ ريت صوفيا جي مرڪزي حصي جو اڏاوتي فن [[باروڪ بحالي اڏاوتي فن|نو-باروڪ]]، نو-[[روڪوڪو]]، [[رينيسانس بحالي اڏاوتي فن|نو-رينيسانس]] ۽ [[نوڪلاسيڪيت]] جو ميلاپ آهي، جڏهن ته بعد ۾ [[ويانا سيڪسيشن]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر مجموعي طور اهو مرڪزي يورپي اڏاوتي انداز جي وڌيڪ نمائندگي ڪري ٿو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ۽ 1944ع ۾ بلغاريا ۾ [[ڪميونسٽ رياست|ڪميونسٽ حڪومت]] قائم ٿيڻ کان پوءِ اڏاوتي انداز ۾ نمايان تبديلي آئي. [[اسٽالنسٽ اڏاوتي فن|اسٽالنسٽ گوٿڪ]] طرز جون سرڪاري عمارتون شهر جي مرڪز ۾ ظاهر ٿيون، جن ۾ خاص طور [[لارگو، صوفيا|لارگو]] جي چوڌاري پکڙيل سرڪاري عمارتن جو وسيع مجموعو، واسيل ليوسڪي اسٽيڊيم، سيرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري ۽ ٻيون عمارتون شامل آهن. جيئن جيئن شهر ٻاهرين طرف وڌندو ويو، ان وقت جا نوان پاڙا ڪيترن ئي ڪنڪريٽ جي [[ٽاور بلاڪ|اوچن بلاڪن]]، اڳواٽ تيار ڪيل پينل اپارٽمينٽ عمارتن ۽ [[بروٽلسٽ اڏاوتي فن]] جي نمونن سان ڀرجي ويا. 1989ع ۾ [[ڪميونزم]] جي خاتمي کان پوءِ صوفيا ۾ مڪمل ڪاروباري ضلعن ۽ پاڙن سان گڏ جديد، آسمان ڇهندڙ عمارتن جهڙيون شيشي جي مهاڙي واريون آفيس عمارتون ۽ اعليٰ درجي جا رهائشي پاڙا تعمير ٿيا. {{convert|126|m|ft|adj=on}} اوچي [[ڪيپيٽل فورٽ]] بزنس سينٽر پنهنجي 36 ماڙن سان بلغاريا جي پهرين آسمان ڇهندڙ عمارت آهي. تنهن هوندي به، پراڻي انتظامي ۽ مرڪزي رٿابندي واري نظام جي خاتمي بي ترتيب ۽ بي ضابطي تعمير لاءِ پڻ رستو کوليو، جيڪا اڄ تائين جاري آهي. === ساوا علائقا === [[File:Borisova gradina autumn.jpg|thumb|[[بوريسووا گرادينا]]]] شهر ۾ هڪ وسيع [[سائو پٽو]] موجود آهي. 2000ع کان پوءِ تعمير ٿيل ڪجهه پاڙا تمام گهڻا ڳتيل آهن ۽ انهن ۾ ساون علائقن جي کوٽ آهي. شهر ۾ چار مکيه پارڪ آهن — شهر جي مرڪز ۾ [[بوريسووا گرادينا]] ۽ ''ڏاکڻو''، ''اولهه وارو'' ۽ ''اتر وارو'' پارڪ. ڪيترائي ننڍا پارڪ، جن ۾ [[وازراژداني پارڪ]]، [[زائيموف پارڪ]]، [[شهري باغ (صوفيا)|شهري باغ]] ۽ [[ڊاڪٽرن جو باغ]] شامل آهن، مرڪزي صوفيا ۾ واقع آهن. [[ويتوشا]] قدرتي پارڪ ([[بلقان]] جو سڀ کان پراڻو [[قومي پارڪ]])<ref>{{cite web |url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |title=National parks in the world |publisher=journey.bg |access-date=24 May 2008 |language=bg |archive-date=23 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523163142/http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |url-status=live }}</ref> [[ويتوشا]] جبل جي اڪثر حصي تي پکڙيل آهي ۽ {{convert|266|km²|0|abbr=out}} ايراضي والاري ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.vitoshamount.hit.bg/ |title=Vitosha Mountain |publisher=vitoshamount.hit.bg |access-date=29 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20040620025050/http://www.vitoshamount.hit.bg/ |archive-date=20 June 2004 }}</ref> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو صوفيا ميونسپلٽي جي حدن اندر اچي ٿو. ويجهو هجڻ ۽ ڪار توڙي عوامي آمدرفت ذريعي آسانيءَ سان پهچڻ سبب ويتوشا جبل جابلو سير لاءِ مشهور منزل آهي. ٻه فعال ڪيبل ڪارون شهر جي ٻاهرين حصن کان سڄو سال جبل تائين رسائي مهيا ڪن ٿيون. سياري دوران جبل اسڪائينگ لاءِ سازگار حالتون فراهم ڪري ٿو. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڏکيائيءَ وارا ڪيترائي اسڪِي ڍلان تيار ڪيا ويا. اسڪائينگ جو سامان ڪرائي تي ملي سگهي ٿو ۽ اسڪائينگ جا سبق پڻ موجود آهن. تنهن هوندي به، تفريحي مرڪز هلائيندڙ نجي آف شور ڪمپني ۽ صوفيا ميونسپلٽي جي وچ ۾ ناقص رابطي سبب گذريل 10 سالن دوران اڪثر اسڪِي علائقا زوال جو شڪار ٿيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هاڻي رڳو هڪ چيئرلفٽ ۽ هڪ ڍلان ڪم ڪن ٿا. == حڪومت ۽ قانون == === مقامي حڪومت === {{bar box |title=[[صوفيا سٽي ڪائونسل|سٽي ڪائونسل]] جي جوڙجڪ |titlebar=#DDD |float =right |left1=پارٽي |right2=61 سيٽون |width=375px |bars= {{bar pixel|'''[[PP-DB]]'''|#4d00ff|23}} {{bar pixel|'''[[بلغاريا جي يورپي ترقي لاءِ شهري|GERB]]'''|lightblue|14}} {{bar pixel|'''[[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي]]'''|#FF0000|9}} {{bar pixel|'''[[ريوائول (بلغاريائي سياسي پارٽي)|ريوائول]]'''|#C09F62|7}} {{bar pixel|'''[[ساڄي ڌر جي قدامت پسند اتحاد|KOD]]'''|darkblue|3}} {{bar pixel|'''[[دير از سچ ا پيپل|ITN]]'''|#4BB9DE|3}} {{bar pixel|'''[[VMRO – بلغاريائي قومي تحريڪ|VMRO]]'''|black|1}} {{bar pixel|'''آزاد'''|gray|1}} |caption='''ڪل''' ووٽ: 329,027<br />[[2023ع بلغاريائي مقامي چونڊون]]<ref>{{Cite web|title=Sofia Council - Общински съветници 2023-2027|url=https://council.sofia.bg/web/guest/councilors2023-2027|access-date=2024-07-02|website=council.sofia.bg}}</ref> }} [[File:Sofia districts.svg|thumb|صوفيا جي 24 ضلعن جو نقشو]] [[صوفيا ڪيپيٽل ميونسپلٽي|صوفيا ميونسپلٽي]] ۽ [[صوفيا سٽي صوبو]] هڪ ئي انتظامي حد رکن ٿا، جڏهن ته [[صوفيا صوبو]] ان کان الڳ آهي ۽ گاديءَ واري شهر کي گهيرو ڪري ٿو پر ان کي پاڻ ۾ شامل نٿو ڪري. صوفيا ميونسپلٽي جا 24 ضلعا، شهر جي اصل آباديءَ کان سواءِ، ٽن ٻين شهرن ۽ 34 ڳوٺن تي پڻ مشتمل آهن.<ref name="District Mayors">{{cite web |url=http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |title=District Mayors |publisher=Sofia Municipality |access-date=26 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091220184844/http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |archive-date=20 December 2009 }}</ref> صوفيا ميونسپلٽي ۽ ان جي سڀني 38 آبادين جو گڏيل سربراهه [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|صوفيا جو ميئر]] آهي.<ref name="District Mayors"/> صوفيا جو پهريون سڌي ريت چونڊيل ميئر [[اليگزينڊر يانچوليف]] هو، جيڪو 13 آڪٽوبر 1991ع تي چونڊيو ويو ۽ 1991ع کان 1995ع تائين عهدي تي رهيو.<ref name=bna>{{cite news |first=Konstantin |last=Kostov |title=Почина проф. Александър Янчулев |url=https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |work=[[بلغاريائي نيوز ايجنسي]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-28 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611063336/https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |archive-date=2026-06-11 |url-status=live}}</ref><ref name=dnes>{{cite news |first=Lilia |last=Chaleva |title=Почина проф. Александър Янчулев – първият демократично избран кмет на София |url=https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614012713/https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |archive-date=2026-06-14 |url-status=live}}</ref> يانچوليف کان اڳ صوفيا جا سڀ ميئر يا ته مقرر ڪيا ويندا هئا يا شهر جي ميونسپل ڪائونسلن طرفان چونڊيا ويندا هئا.<ref name=dnes2>{{cite news |first=|last= |title=Как София ‘расте, но не старее’ 130 години |url=https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2009-04-02 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260610173903/https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |archive-date=2026-06-10 |url-status=live}}</ref> ضلعن ۽ آبادين جا پنهنجا ميئر هوندا آهن، جيڪي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اسيمبليءَ جا ميمبر هر چار سالن بعد چونڊيا وڃن ٿا. موجوده ميئر [[واسيل ترزيئف]] پنهنجي پهرين مدي تي ڪم ڪري رهيو آهي؛ هو [[PP-DB]] اتحاد ۽ مقامي [[اسپاسي صوفيا|سيو صوفيا]] پارٽي جي اميدوار طور [[2023ع صوفيا ميئر چونڊ|2023ع واري چونڊ]] کٽي آيو. پهرين مرحلي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪرڻ باوجود اڪثريت نه ملڻ سبب ترزيئف جو مقابلو ٻي مرحلي ۾ [[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي|BSP]] جي اميدوار [[وانيا گريگورووا]] سان ٿيو، جنهن ۾ ترزيئف 175,044 ووٽن سان ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گريگورووا 170,258 ووٽ حاصل ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur1/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur2/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! # ! ضلعو ! ڪلوميٽر² ! آبادي ! ڪثافت (/ڪلوميٽر²) ! دائرو ! ميئر |- | 1 || [[سريدتس، صوفيا|سريدتس]] || 3 || 32,423 || 10,807 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 2 || [[ڪراسنو سيلو]] || 7 || 83,552 || 11,936 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 3 || [[وازراژداني]] || 3 || 37,303 || 12,434 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 4 || [[اوبوريشتي، صوفيا|اوبوريشتي]] || 3 || 31,060 || 10,353 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 5 || [[سيرديڪا]] || 18 || 46,949 || 2,608 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 6 || [[پودوياني]] || 11 || 76,672 || 6,970 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 7 || [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] || 13 || 66,702 || 5,130 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 8 || [[ازگريف، صوفيا|ازگريف]] || 5 || 30,896 || 6,179 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 9 || [[لوزينيتس، صوفيا|لوزينيتس]] || 9 || 53,080 || 5,897 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 10 || [[ترياديٽسا، صوفيا|ترياديٽسا]] || 10 || 63,451 || 6,345 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 11 || [[ڪراسنا پوليانا]] || 9 || 58,234 || 6,470 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 12 || [[ايليندين، صوفيا|ايليندين]] || 3 || 33,236 || 11,078 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 13 || [[ناديژدا، صوفيا|ناديژدا]] || 19 || 67,905 || 3,573 || شهر ||[[GERB]] |- | 14 || [[اسڪر، صوفيا|اسڪر]] || 26 || 63,248 || 2,432 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 15 || [[ملادوست، صوفيا|ملادوست]] || 17 || 102,899 || 6,052 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 16 || [[اسٽوڊينٽسڪي گراد (صوفيا)|اسٽوڊينٽسڪي]] || 9 || 71,961 || 7,995 || شهر ||آزاد |- | 17 || [[ويتوشا، صوفيا|ويتوشا]] || 123 || 61,467 || 499 || شهر/سيٽلائيٽ || [[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 18 || [[اووچا ڪوپل]] || 42 || 54,320 || 1,293 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 19 || [[ليولين، صوفيا|ليولين]] || 22 || 114,910 || 5,223 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 20 || [[ورابنيتسا، صوفيا|ورابنيتسا]] || 44 || 47,969 || 1,090 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 21 || [[نووي اسڪر]] || 220 || 28,991 || 131 || سيٽلائيٽ ||آزاد |- | 22 || [[ڪريميڪووتسي]] || 256 || 23,641 || 92 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 23 || [[پانچاريوا]] || 407 || 28,586 || 70 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | 24 || [[بانڪيا]] || 53 || 12,136 || 228 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | || '''ڪل''' || 1342 || 1,291,591 || 962 || <ref>{{Cite web |date=6 November 2023 |title=bTV |url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/rezultatite-v-sofija-eto-koi-sa-vsichki-kmetove-na-rajonite-i-kmetstvata.html}}</ref> |} === قومي حڪومت === [[File:National Assembly main building, Sofia, October 2016 02.jpg|[[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي عمارت|thumb]] [[File:Party House, Sofia (by Pudelek).JPG|[[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]] (کاٻي)، [[بلغاريا جو صدر|صدارتي دفتر]] (ساڄي) ۽ اڳوڻو ڪميونسٽ پارٽي هائوس|thumb]] صوفيا بلغاريا جي انتظامي ([[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]])، [[قانون سازي|قانون ساز]] ([[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]]) ۽ [[عدليه|عدالتي]] ([[بلغاريا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[بلغاريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]]) ادارن جو مرڪز آهي. ان کان سواءِ سڀ سرڪاري ايجنسيون، وزارتون، [[بلغاريائي قومي بئنڪ|قومي بئنڪ]] ۽ [[يورپي ڪميشن]] جو وفد پڻ هتي قائم آهن. [[بلغاريا جو صدر|صدر]] ۽ وزيرن جي ڪائونسل [[لارگو، صوفيا|آزادي چوڪ]] تي واقع آهن، جنهن کي لارگو يا ''طاقت جو ٽڪنڊو'' پڻ چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|title="Триъгълникът на властта" или Ларгото: Как се е променял през годините|trans-title=طاقت جو ٽڪنڊو يا لارگو: سالن دوران اهو ڪيئن تبديل ٿيو|publisher=Bulgarian National Television|access-date=1 November 2018|archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606210152/https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|url-status=live}}</ref> هن اڏاوتي مجموعي جي ٽن عمارتن مان هڪ، اڳوڻي [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مرڪزي دفتر، پارليامينٽ جي عمارت بڻائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو. مرمت وارو منصوبو 2019ع جي وچ تائين مڪمل ٿيڻ لاءِ مقرر هو،<ref>{{cite web|url=https://news.bnt.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|title=Как ще изглежда новата пленарна зала на българските депутати?|trans-title=بلغاريائي نمائندن جو نئون پارلياماني هال ڪيئن نظر ايندو؟|publisher=Bulgarian National Television|date=2 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145527/https://bntnews.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[بلغاريا قومي اسيمبلي عمارت|پراڻي قومي اسيمبلي]] جي عمارت کي ميوزيم يا رڳو رسمي سياسي تقريبن لاءِ استعمال ڪرڻ جو منصوبو هو.<ref>{{cite web|url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|title=Народното събрание – музей?|trans-title=قومي اسيمبلي — هڪ ميوزيم؟|publisher=BTV Novinite|date=7 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008140007/https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|url-status=live}}</ref> بلغاريا جي مرڪزي نوعيت واري سياسي نظام تحت صوفيا ملڪ جي سياسي ۽ مالي وسيلن جو وڏو حصو پاڻ وٽ مرڪوز ڪري ٿو. اهو بلغاريا جو واحد شهر آهي، جنهن ۾ ٽي چونڊ تڪ آهن: [[23هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|23هون]]، [[24هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|24هون]] ۽ [[25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ]]؛ اهي گڏجي 240 ميمبرن واري قومي اسيمبليءَ ۾ 42 سيٽن لاءِ نمائندا چونڊين ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|title=РЕШЕНИЕ № 4149-НС София, 27.01.2017|trans-title=فيصلو نمبر 4149-NS صوفيا|publisher=Central Electoral Commission|date=27 January 2017|access-date=1 November 2018|archive-date=4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404155706/https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|url-status=live}}</ref> === ڏوھن جي شرح === 2009ع تائين 100,000 ماڻهن پٺيان 1.7 قتلن جي شرح سان صوفيا نسبتاً محفوظ گاديءَ وارو شهر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|title=Where are world's deadliest major cities?|first=Mona|last=Chalabi|date=30 November 2012|work=theguardian.com|access-date=25 September 2016|archive-date=23 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123211112/https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، 21هين صديءَ ۾ [[بلغاريائي مافيا]] سان لاڳاپيل قتلن سميت ڏوهن شهر لاءِ مسئلا پيدا ڪيا،<ref name="CoulbyCowen2013">{{cite book|author1=David Coulby|author2=Robert Cowen|author3=Crispin Jones|title=World Yearbook of Education 2000: Education in Times of Transition|url=https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|date=17 January 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-16603-7|page=10|quote=صوفيا ۾، ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرزبرگ وانگر، ڏوهن جون شرحون تيزيءَ سان وڌيون آهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021743/https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|url-status=live}}</ref> جڏهن ته اختيارين کي انهن ڏوهن ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيارڻ ۾ ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="Noutcheva2012">{{cite book|author=Gergana Noutcheva|title=European Foreign Policy and the Challenges of Balkan Accession: Conditionality, legitimacy and compliance|url=https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|date=26 July 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-30619-8|page=192|quote=يورپي يونين جي سڀ کان مضبوط مطالبي — عدالتي نظام ۾ ڍانچائي تبديليون — جو تعلق بلغاريا جي ڏوهن جي شرح ۽ صوفيا جي اختيارين جي ان ظاهري نااهلي سان هو ته اهي 2003–2005ع دوران ملڪ کي لوڏي ڇڏيندڙ نمايان مافيا قتلن مان ڪنهن جي قاتلن کي سزا ڏياري سگهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418012159/https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|url-status=live}}</ref> ان صورتحال سبب [[يورپي ڪميشن]] بلغاريائي حڪومت کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن ملڪ ڏوهن تي ضابطو نه آندو ته هو يورپي يونين ۾ شامل نه ٿي سگهندو،<ref name="Economist">{{cite news|newspaper=[[دي اڪانامسٽ]]|title=Bulgarian Crime – Where killing is a habit|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/europe/2005/10/27/where-killing-is-a-habit|access-date=21 October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629115824/http://www.economist.com/node/5090978|archive-date=29 June 2015}}</ref> جيتوڻيڪ بلغاريا آخرڪار 2007ع ۾ يورپي يونين جو ميمبر بڻجي ويو.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6220591.stm|title=BBC NEWS – Europe – Romania and Bulgaria join the EU|work=bbc.co.uk|access-date=25 September 2016|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145528/https://secure-uk.imrworldwide.com/cgi-bin/m?rnd=1622300127537&ci=bbc&cg=0&sr=1600x1000&ts=v51.js&cd=24&lg=en-US&je=n&ck=y&tz=0&ct=&hp=&tl=BBC%20NEWS%20%7C%20Europe%20%7C%20Romania%20and%20Bulgaria%20join%20the%20EU&si=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Feurope%2F6220591.stm&rp=|url-status=live}}</ref> گهڻا سنگين ڏوهه [[منظم ڏوهه]] سان لاڳاپيل [[پيسن عيوض قتل]] هئا، پر گينگ ميمبرن جي ڪيترين گرفتارين کان پوءِ اهڙن واقعن ۾ گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web|url=https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229002025/https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-date=29 December 2016|title=Bulgaria 2015 Crime and Safety Report|date=29 December 2016}}</ref> [[بلغاريا ۾ ڏوهه#بدعنواني|بلغاريا ۾ بدعنواني]] صوفيا جي اختيارين کي پڻ متاثر ڪري ٿي. صوفيا ضلعي پوليس ڊائريڪٽوريٽ جي سربراهه موجب، ڏوهن جو سڀ کان وڏو حصو چورين تي مشتمل هو، جيڪي گاديءَ واري شهر جي ڪل ڏوهن جو 62.4 سيڪڙو هئا. فراڊ، منشيات سان لاڳاپيل ڏوهن، [[ننڍي چوري]] ۽ [[ڀڃ ڊاهه]] ۾ پڻ واڌ ٿي رهي هئي.<ref>[http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria's+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf صوفيا ۾ ڏوهن جون شرحون وڌي رهيون آهن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522164239/http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria%27s+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf |date=22 May 2015 }} Novinite</ref> هڪ سروي موجب صوفيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي رهواسين چيو ته هو بلغاريا جي گاديءَ ۾ ڪڏهن به پاڻ کي محفوظ محسوس نٿا ڪن، جڏهن ته 20 سيڪڙو چيو ته هو هميشه پاڻ کي محفوظ محسوس ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=The Most Dangerous Cities in Europe|url=http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|publisher=Business Insider Inc.|access-date=23 October 2015|archive-date=2 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702211900/http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|url-status=live}}</ref> 2015ع تائين [[Numbeo]] ڊيٽابيس ۾ صارفن جي رپورٽن موجب چوري ۽ ڀڃ ڊاهه جو محسوس ڪيل خطرو ”مٿانهون“ ۽ تشدد وارن ڏوهن جو خطرو ”گهٽ“ هو؛ ڏينهن جو پنڌ ڪرڻ جي حفاظت کي ”تمام مٿانهون“ ۽ رات جو ”وچولو“ قرار ڏنو ويو.<ref name="Numbeo">{{cite web|url=http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|title=Crime in Sofia. Safety in Sofia.|access-date=21 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919075244/http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|archive-date=19 September 2015}}</ref> 1,600 قيدين سان [[قيد جي شرح]] 0.1 سيڪڙو کان مٿي هئي؛<ref>[http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html صوفيا جو جيل] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063024/http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html |date=4 March 2016 }}. Gdin</ref> جڏهن ته هڪ ماخذ موجب لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو قيدي [[بلغاريا ۾ روماني ماڻهو|روماني اقليت]] سان تعلق رکندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|title=Само 10 000 в затвора, 7000 от тях са цигани|website=24chasa.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124083636/http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{See also|صوفيا ۾ سياحتي ماڳ|صوفيا ۾ گرجا گهرن جي فهرست}} === فن ۽ وندر === {{see also|صوفيا ۾ آرٽ گيلريون}} [[File:Sofia '17 (24614289157) ver 2.jpg|thumb|[[نئين ڪلاسيڪي طرز تعمير]]، پوليگرافيا آفيس سينٽر]] بلغاريا جي نمايان پرفارمنگ آرٽس ٽولن جي اڪثريت صوفيا ۾ مرڪوز آهي. پرفارمنگ آرٽس ۾ ٿيٽر سڀ کان وڌيڪ مقبول صنف آهي ۽ ٿيٽر جا هنڌ، سئنيما گهرن کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ گهميا ويندڙ تفريحي هنڌ آهن. 2014ع ۾ 3,162 ٿيٽر پرفارمنسون ٿيون، جن ۾ 570,568 ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=159}} [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، جيڪو گهڻو ڪري ڪلاسيڪي ناٽڪ پيش ڪري ٿو ۽ شهر جي بلڪل مرڪز ۾ واقع آهي، صوفيا جو سڀ کان نمايان ٿيٽر آهي. [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]] اوپيرا ۽ بيلٽ جو گڏيل ادارو آهي، جيڪو 1891ع ۾ قائم ٿيو. باقاعده پرفارمنسون 1909ع ۾ شروع ٿيون. بلغاريا جي ڪجهه مشهور اوپيرا ڳائڻن، جهڙوڪ [[نيڪولائي گياوروف]] ۽ [[گينا ديميترووا]]، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ جي اسٽيج تي پنهنجون شروعاتي پرفارمنسون ڏنيون. سئنيما وندر جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي: 2014ع ۾ 141,000 کان وڌيڪ فلمي نمائشون ٿيون، جن ۾ مجموعي طور 2,700,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=160}} گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترائي آزاد سئنيما گهر بند ٿي چڪا آهن ۽ هاڻي گهڻيون فلمي نمائشون شاپنگ سينٽرن جي [[ملٽي پليڪس (سئنيما)|ملٽي پليڪسز]] ۾ ٿين ٿيون. ''اوڊيون'' ([[اوڊيون سئنيماز]] زنجير جو حصو ناهي) رڳو يورپي ۽ آزاد آمريڪي فلمون، گڏوگڏ 20هين صديءَ جون ڪلاسيڪي فلمون ڏيکاري ٿو. بويانا فلم اسٽوڊيوز ڪنهن زماني ۾ عروج تي پهتل ملڪي فلم صنعت جو مرڪز هو، پر 1990ع کان پوءِ اها صنعت نمايان طور زوال پذير ٿي. [[نيو اميج]] اسٽوڊيوز خريد ڪري انهن کي جديد بڻائي [[نيو بويانا فلم اسٽوڊيوز]] ۾ تبديل ڪيو، جتي ''[[دي ايڪسپينڊيبلز 2]]''، ''[[ريمبو: لاسٽ بلڊ]]'' ۽ ''[[لنڊن هئز فالن]]'' جهڙين ڪيترين ايڪشن فلمن جا منظر فلمايا ويا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|title=UPDATE: Stallone Returning to NU BOYANA Film Studios in Bulgaria for 'Rambo 5'|publisher=Novinite|date=30 August 2018|access-date=28 October 2018|archive-date=31 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831164251/https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|title=London Has Fallen: Company Credits|publisher=IMDb.com|access-date=28 October 2018|archive-date=27 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127202134/http://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|url-status=live}}</ref> [[File:Museum of Contemporary Art - Sofia Arsenal Front facade, Софийски арсенал - Музей за съвременно изкуство.jpg|thumb|left|همعصر آرٽ جو ميوزيم]] بلغاريا جا سڀ کان وڏا آرٽ ميوزيم شهر جي مرڪزي علائقن ۾ واقع آهن. 2015ع کان اڳوڻي [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] ۾ قائم [[بلغاريا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]]، [[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] (NGFA) ۽ [[همعصر آرٽ جو ميوزيم – صوفيا آرسنل]] کي گڏ ڪري قومي گيلري قائم ڪئي وئي. ان جي سڀ کان وڏي شاخ ڪوادرات 500 آهي، جيڪا NGFA جي احاطي ۾ واقع آهي، جتي 28 نمائشي هالن ۾ لڳ ڀڳ 2,000 فن پارا نمائش لاءِ رکيل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |title=(source) |access-date=16 July 2016 |archive-date=16 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816161734/http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |url-status=live }}</ref> انهن مجموعن ۾ مختلف ثقافتن سان واسطو رکندڙ شيون شامل آهن، جن ۾ [[اشانتي سلطنت]] جا مجسما ۽ [[ٻڌمت|ٻڌ ڌرم]] جو فن، [[ڊچ سونهري دور]] جون مصوريون، ۽ [[البرخت ڊيورر]]، [[ژان-بپتست گروز]] ۽ [[اوگست رودان]] جا فن پارا شامل آهن. اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل جو [[ڪرپٽ]] قومي گيلري جي هڪ ٻي شاخ آهي. هتي 9هين کان 19هين صديءَ تائين جا مشرقي آرٿوڊوڪس مذهبي آئڪن محفوظ آهن. [[بلغاريا جو قومي تاريخي ميوزيم|قومي تاريخي ميوزيم]] [[بويانا]] ۾ واقع آهي ۽ ان وٽ قبل از تاريخ کان جديد دور تائين جا 650,000 کان وڌيڪ تاريخي نوادرات جو وسيع مجموعو آهي، پر جڳهه جي کوٽ سبب انهن مان رڳو 10,000 شيون مستقل نمائش تي رکيل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.historymuseum.org/collection.php|title=Колекции – НИМ|website=Historymuseum.org|access-date=11 April 2018|archive-date=17 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217203853/http://www.historymuseum.org/collection.php|url-status=live}}</ref> تاريخي نوادرات جا ننڍا مجموعا [[بلغاريا جو قومي آثار قديمه ميوزيم|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن، جيڪو قومي بئنڪ ۽ صدارتي دفتر جي عمارتن جي وچ ۾ هڪ اڳوڻي مسجد ۾ قائم آهي. قدرتي سائنسن جا ٻه ميوزيم—[[بلغاريا جو قومي قدرتي تاريخ ميوزيم|قدرتي تاريخ ميوزيم]] ۽ [[ارٿ اينڊ مين قومي ميوزيم|ارٿ اينڊ مين]]—معدنيات، جانورن جون جنسون (زنده ۽ [[ٽيڪسيڊرمي|حنوط ڪيل]]) ۽ ناياب مواد نمائش لاءِ رکن ٿا. ايٿنوگرافڪ ميوزيم ۽ [[بلغاريا جو قومي فوجي تاريخ ميوزيم|فوجي تاريخ ميوزيم]] وٽ ترتيبوار بلغاريائي لوڪ لباسن ۽ هٿيارن جا وڏا مجموعا آهن. [[قومي پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم|پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم]] ۾ 1,000 کان وڌيڪ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل شيون نمائش لاءِ رکيل آهن. ملڪ جي سڀ کان اهم معلوماتي ذخيري [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] ۾ لڳ ڀڳ 1,800,000 ڪتاب ۽ 7,000,000 کان وڌيڪ دستاويز، مخطوطا، نقشا ۽ ٻيون شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|title=Funds and collections|publisher=SS. Cyril and Methodius National Library|access-date=28 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028151523/http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|url-status=live}}</ref> [[File:Boyana Church Mural Paintings.jpg|thumb|right|وچئين دور جي [[بويانا چرچ]] جو اندريون حصو]] [[File:Banya Bashi Mosque (37849692391).jpg|[[بانيا باشي مسجد]]، [[عثماني طرز تعمير]] جو هڪ مثال|thumb]] شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي ادارا قائم آهن، جهڙوڪ روسي ثقافتي ادارو، [[پولش ثقافتي ادارو]]، هنگريائي ادارو، چيڪ ۽ سلوواڪ ثقافتي ادارا، [[اطالوي ثقافتي ادارو]]، [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، [[انسٽيٽيوٽ فرانسي]]، [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]]، [[برٽش ڪائونسل]] ۽ [[انسٽيٽيوٽو سروانٽس]]، جيڪي باقاعدگيءَ سان پنهنجن ملڪن جي فنڪارن جي بصري، صوتي ۽ ادبي تخليقن جون عارضي نمائشون منعقد ڪن ٿا. ٽيليڪميونيڪيشن جون ڪجهه وڏيون ڪمپنيون، ٽي وي ۽ ريڊيو اسٽيشنون، اخبارون، رسالا ۽ ويب پورٽل صوفيا ۾ قائم آهن، جن ۾ [[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]، [[بي ٽي وي (بلغاريا)|بي ٽي وي]] ۽ [[نووا ٽيليويزن (بلغاريا)|نووا ٽي وي]] شامل آهن. سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ اخبارن ۾ ''[[24 چاسا]]'' ۽ ''[[دنيون ترود|ترود]]'' شامل آهن. [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثو ماڳ آهي، حقيقت پسندانه فريسڪوز تي مشتمل آهي، جن ۾ 240 کان وڌيڪ انساني شڪليون ۽ مجموعي طور 89 منظر ڏيکاريل آهن. پنهنجي جاندار ۽ انسان دوست حقيقت نگاريءَ سبب اهي عام يورپي فن جي تناظر ۾ [[نشاة ثانيه]] جي عروج واري مرحلي جو هڪ نمايان مظهر آهن.<ref name="ecker">{{cite book|title= Bulgarien. Kunstdenkmäler aus vier Jahrtausenden von den Thrakern bis zur Gegenwart.|url= https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|language= de|last= Ecker|first= Gerhard|publisher= DuMont Buchverlag|location= Köln|year= 1984|isbn= 9783406398667|access-date= 12 September 2017|archive-date= 20 August 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200820024306/https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|url-status= live}}</ref> === سياحت === صوفيا، سامونڊي ڪناري ۽ جبلن وارن تفريحي ماڳن سان گڏ، بلغاريا جي سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي منزلن مان هڪ آهي. ان جي نمايان ماڳن ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] شامل آهي، جيڪو بلغاريا جي علامتن مان هڪ آهي ۽ 19هين صديءَ جي آخر ۾ تعمير ڪيو ويو. اهو {{convert|3170|m2|0|abbr=off}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 10,000 ماڻهو سمائجي سگهن ٿا. شهر جي مرڪز ۾ قديم سيرديڪا جا ڪيترائي آثار موجود آهن، جن جي کوٽائي ڪئي وئي آهي ۽ جيڪي عوامي نمائش لاءِ کليل آهن. انهن ۾ ''قديم سيرديڪا ڪمپليڪس''، اڀرندو دروازو، اولهندو دروازو، شهر جون ڀتيون، گرم پاڻيءَ جا حمام، چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج روٽنڊا]]، [[سيرديڪا جو ايمفي ٿيٽر]]، ۽ [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا بيسليڪا]] هيٺان مقبرا ۽ بيسليڪائون شامل آهن. [[ويتوشا بوليوارڊ]]، جنهن کي ''ويتوشڪا'' پڻ چيو وڃي ٿو، پيادلن لاءِ مخصوص علائقو آهي، جتي ڪيترائي ڪيفي، ريسٽورنٽ، فيشن بوٽيڪ ۽ [[عيش عشرت جون شيون|عيش عشرت جي شين]] جا دڪان آهن. هفتي جي موڪل لاءِ مشهور [[ويتوشا]] جبل جي دامن ۾ صوفيا جي [[جاگرافيائي هم آهنگ نظام|جاگرافيائي بيهڪ]] پڻ شهر جي مخصوص ماحول ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جا ڪجهه سياحتي ماڳ"> File:Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG|[[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] File:Boulevard Vitosha (5) (37448099450).jpg|[[ويتوشا بوليوارڊ]]، شهر جي مکيه خريداري واري گهٽي File:Central Market Hall in Sofia 2012 PD 07.jpg|[[مرڪزي صوفيا مارڪيٽ هال]] File:St. George Rotunda, Sofia, Bulgaria (17680380465).jpg|[[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] File:Gallery for Foreign Art TodorBozhinov 041009.jpg|[[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] </gallery> === رانديون === [[File:Vasil Levski National Stadium 2022.jpg|thumb|[[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]]] صوفيا ۾ راندين جا ڪيترائي ڪلب قائم آهن. ڪميونسٽ دور ۾ گهڻا اسپورٽس ڪلب گهڻ رخي راندين جي ترقيءَ تي ڌيان ڏيندا هئا، تنهن ڪري [[يو ايس سي سي ايس ڪي اي صوفيا|سي ايس ڪي اي]]، [[ليوسڪي صوفيا (اسپورٽس ڪلب)|ليوسڪي]]، [[پي ايف سي لوڪوموتيو صوفيا|لوڪوموتيو]] ۽ [[پي ايف سي سلاويا صوفيا|سلاويا]] رڳو فٽبال ۾ نه، پر ٻين ڪيترين ٽيم راندين ۾ پڻ نمايان رهيا آهن. باسڪيٽ بال ۽ والي بال جون به صوفيا ۾ مضبوط روايتون آهن. مقامي [[باسڪيٽ بال]] جي مشهور ٽيمن مان [[پي بي سي لوڪوئل اڪيڊمڪ|لوڪوئل اڪيڊمڪ]] شامل آهي، جيڪا ٻه ڀيرا [[يورو ليگ#چيمپيئن 1958-2008|يورپي چيمپيئنز ڪپ]] جي فائنل تائين پهتي. [[بلغاريائي والي بال فيڊريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر پراڻي والي بال فيڊريشن آهي، ۽ صوفيا ۾ BVF طرفان منعقد ڪيل هڪ نمائشي ٽورنامينٽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] کي 1957ع ۾ والي بال کي [[اونهاري اولمپڪس ۾ والي بال#تاريخ|اولمپڪ راند]] طور شامل ڪرڻ تي قائل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |title=BVA-News |publisher=balkanvolleyball.org |access-date=11 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220025206/http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |archive-date=20 February 2008 |url-status=dead }}</ref> ٽينس پڻ شهر ۾ وڌندڙ مقبوليت رکي ٿي. صوفيا ۾ لڳ ڀڳ ڏهه<ref>{{cite web |url = http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7D&title=%D1%F2%EE%EB%E8%F7%E5%ED%20%EA%EE%EC%EF%E0%F1&pathtitle=sport&opis=%D1%EF%EE%F0%F2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20020422183020/http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7d&title=%d1%f2%ee%eb%e8%f7%e5%ed+%ea%ee%ec%ef%e0%f1&pathtitle=sport&opis=%d1%ef%ee%f0%f2 |url-status = dead |archive-date = 22 April 2002 |title = Sofia municipality&nbsp;— Tennis courts |publisher = sofia.bg |access-date = 11 May 2008 }}</ref> [[ٽينس ڪورٽ]] ڪمپليڪس آهن، جن ۾ اڳوڻي [[وومينز ٽينس ايسوسيئيشن|WTA]] ٽاپ-فائيو رانديگرياڻي [[مگدالينا ماليئوا]] طرفان قائم ڪيل ڪلب پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.maleevaclub.com/ | title=Тенис Клуб Малееви | publisher=maleevaclub.com | access-date=11 May 2008 | archive-date=14 March 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080314024228/http://maleevaclub.com/ | url-status=live }}</ref> صوفيا 1992ع ۽ 1994ع جي [[سياري اولمپڪ رانديون]] جي ميزباني لاءِ اميدوار ٿيو ۽ ترتيبوار ٻئي ۽ ٽئين نمبر تي رهيو. شهر [[2014ع سياري اولمپڪس]] جي ميزباني لاءِ به درخواست ڏني، پر ان کي اميدوار شهر طور چونڊيو نه ويو. ان کان سواءِ صوفيا [[يورو باسڪيٽ 1957]]، [[1961ع سمر يونيورسياڊ|1961ع]] ۽ [[1977ع سمر يونيورسياڊ]]، گڏوگڏ [[1983ع ونٽر يونيورسياڊ|1983ع]] ۽ [[1989ع ونٽر يونيورسياڊ|1989ع]] جي سياري وارن ايڊيشن جي ميزباني ڪئي. 2012ع ۾ شهر [[FIVB ورلڊ ليگ]] جي فائنلز جي ميزباني پڻ ڪئي. [[File:Garanti Koza Sofia Open - at Arena Armeets.jpg|thumb|right|[[ATP صوفيا اوپن]] دوران ارينا صوفيا]] شهر ۾ ڪيترائي وڏا راندين جا ميدان موجود آهن، جن ۾ 43,000 سيٽن وارو [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]] شامل آهي، جتي بين الاقوامي فٽبال ميچون ٿين ٿيون. ٻين اهم ميدانن ۾ [[اسٽيڊيون بلغارسڪا آرميا|بلغارسڪا آرميا اسٽيڊيم]]، [[گيورگي اسپاروهوف اسٽيڊيم]] ۽ [[لوڪوموتيو اسٽيڊيم (صوفيا)|لوڪوموتيو اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪي ٻاهرين موسيقي ڪنسرٽن لاءِ به اهم هنڌ آهن. [[ارينا صوفيا]] ۾ مختلف قسم جا اندروني پروگرام منعقد ٿين ٿا ۽ ان جي گنجائش استعمال جي نوعيت موجب وڌ ۾ وڌ 19,000 ماڻهن تائين ٿي سگهي ٿي. هي ميدان 30 جولاءِ 2011ع تي کوليو ويو، ۽ هتي پهريون پروگرام بلغاريا ۽ سربيا جي وچ ۾ دوستاڻو والي بال ميچ هو. شهر ۾ ٻه [[برف تي اسڪيٽنگ]] ڪمپليڪس پڻ آهن—[[ونٽر اسپورٽس پيلس]]، جنهن جي گنجائش 4,600 آهي، ۽ سلاويا ونٽر اسٽيڊيم، جنهن جي گنجائش 2,000 آهي؛ ٻنهي ۾ ٻه ٻه رِنڪ موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://kunki.org/page.php?9 |title=Skate rinks in Sofia |publisher=kunki.org |access-date=11 May 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417162144/http://kunki.org/page.php?9 |archive-date=17 April 2008 }}</ref> شهر جي [[بوريسووا گرادينا|مرڪزي پارڪ]] ۾ 5,000 سيٽن وارو هڪ [[ويلوڊروم]] پڻ موجود آهي، جيڪو مرمت هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | title=Journey.bg&nbsp;— History of the Sofia velodrome | publisher=journey.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=15 May 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050515060503/http://www.journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | url-status=live }}</ref> صوفيا ۾ فٽبال ڪلبن کان سواءِ ٻين ادارن جا به ڪيترائي راندين جا ڪمپليڪس آهن، جهڙوڪ [[واسيل ليوسڪي قومي راندين جي اڪيڊمي|قومي راندين جي اڪيڊمي]]، [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] ۽ مختلف يونيورسٽين جا مرڪز. شهر ۾ 15 کان وڌيڪ ترڻ جا ڪمپليڪس آهن، جن مان گهڻا کليل هوا وارا آهن.<ref>{{cite web | url=http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | title=Swimming pools in Sofia (including Spa centers) | publisher=tonus.tialoto.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=10 May 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080510070734/http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | url-status=live }}</ref> انهن مان لڳ ڀڳ سڀئي مقابلي لاءِ تعمير ڪيا ويا هئا، تنهن ڪري انهن ۾ ڪيترن سون ماڻهن لاءِ ويهڻ جون جايون پڻ موجود آهن. صوفيا جي اوڀر طرف ٻه [[گولف]] ڪورس آهن—[[ايلن پيلن]] ۾ سينٽ صوفيا ڪلب ۽ [[اختيمان]] ۾ ايئر صوفيا ڪلب—۽ سينٽ جارج نالي هڪ گهوڙيسواري ڪلب پڻ آهي. صوفيا کي 2018ع لاءِ يورپي ڪيپيٽل آف اسپورٽ قرار ڏنو ويو. اهو فيصلو نومبر 2014ع ۾ ACES Europe جي ايويليويشن ڪميٽي طرفان اعلان ڪيو ويو، جنهن جو جواز اهو ڏنو ويو ته ”شهر سڀني لاءِ راندين جو سٺو مثال آهي، جنهن کي صحتمند زندگي، سماجي انضمام ۽ تعليم کي بهتر ڪرڻ جي وسيلي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهي ئي هن شروعات جا بنيادي اصول آهن.“ == آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو == [[File:21.04.10 Sofia 31005 (6168607167).jpg|thumb|مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي بلغاريائي رياستي ريلويز جي [[سيمينس ڊيزيرو]] ريل گاڏي]] [[فائل:Tsar Boris III Metro Sofia 2.jpg|thumb|[[ڪراسنو سيلو ميٽرو اسٽيشن]].]] پنهنجي ترقي ڪندڙ بنيادي ڍانچي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، صوفيا بين الاقوامي ريلوي ۽ روڊ آمدرفت جو هڪ اهم مرڪز آهي. ڏهن [[پين-يورپي راهداريون|پين-يورپي آمدرفت راهداريُن]] مان ٽي شهر مان گذرن ٿيون: [[پين-يورپي راهداري IV|IV]]، [[پين-يورپي راهداري VIII|VIII]] ۽ [[پين-يورپي راهداري X|X]].<ref name="infrastructure">{{Cite web|url=http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080528144952/http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|url-status=dead|title=Sofia infrastructure from the official website of the Municipality|archivedate=28 May 2008}}</ref> شهر ۾ آمدرفت جا سڀ اهم قسم، [[سامونڊي آمدرفت|آبي آمدرفت]] کان سواءِ، موجود آهن. [[صوفيا مرڪزي اسٽيشن|مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ريل آمدرفت جو بنيادي مرڪز آهي، جيڪا شهر ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ قومي ريلوي ڪمپني [[بلغاريائي رياستي ريلويز]] (BDZ) هلائي ٿي. هي [[بي ڊي زيڊ لائين 1]] جي اهم اسٽيشنن مان هڪ ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 2|لائين 2]]، [[بي ڊي زيڊ لائين 5|لائين 5]] ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 13|لائين 13]] جو مرڪز آهي. لائين 1 بلغاريا جي ٻئي وڏي شهر [[پلووديو]] سان رابطو فراهم ڪري ٿي، جڏهن ته لائين 2 ملڪ جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي ۽ صوفيا کي سڀ کان وڏي سامونڊي ڪناري واري شهر [[وارنا، بلغاريا|وارنا]] سان ڳنڍي ٿي. لائينون 5 ۽ 13 نسبتاً ننڍيون آهن ۽ ترتيبوار [[ڪولاتا]] ۽ [[بانڪيا]] سان رابطو فراهم ڪن ٿيون. مجموعي طور صوفيا ۾ {{convert|186|km|mi|0|abbr=in}} ريلوي لائينون آهن.<ref name="NSI regional">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |title=Sofia (capital) |publisher=National Statistical Institute regional statistics |date=11 February 2013 |access-date=17 October 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114022155/http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |archive-date=14 November 2013 }}</ref> [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] 2024ع ۾ 7,922,702 مسافرن کي خدمتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite web |title=Air Traffic Statistics 2019-2024 |url=https://sofia-airport.eu/wp-content/uploads/2022/10/Statistics-ENG-2024-12-1.pdf |website=sofia-airport.eu |publisher=SOF Connect |access-date=20 February 2025}}</ref> [[صوفيا عوامي آمدرفت|عوامي آمدرفت]] جو نظام چڱيءَ طرح ترقي يافته آهي، جنهن ۾ [[صوفيا ۾ عوامي بسون|بس]] ({{convert|2380|km|0|abbr=on}})،<ref name="bus">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |title=History of the bus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827065839/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |url-status=live }}</ref> [[صوفيا ۾ ٽرامون|ٽرام]] ({{convert|308|km|0|abbr=on}})،<ref name="tramway">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |title=History of the tramway network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=30 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630001034/https://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |url-status=live }}</ref> ۽ [[صوفيا ۾ ٽرالي بسون|ٽرالي بس]] ({{convert|193|km|0|abbr=on}})<ref name="trolleybuses">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |title=History of the trolleybus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |date=14 February 1941 |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827032920/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |url-status=live }}</ref> جون لائينون شهر جي سڀني علائقن ۾ هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.sumc.bg/|title=Public transport Sofia&nbsp;— official website|publisher=sumc.bg|access-date=24 May 2008|language=bg|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145627/https://www.sofiatraffic.bg/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dak-transport.com/ |title=Transport Company Bulgaria— official website |publisher=dak-transport.com |access-date=21 August 2009 |language=bg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090907131419/http://www.dak-transport.com/|archive-date=7 September 2009 }}</ref> [[صوفيا ميٽرو]] جنوري 1998ع ۾ رڳو 5 اسٽيشنن سان ڪم شروع ڪيو، ۽ هن وقت ان جون چار لائينون ۽ 47 اسٽيشنون آهن.<ref name="subway2"> {{cite web|url = http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|title = Българска национална телевизия – Новини (Bulgarian National Television – News)|publisher = bnt.bg|access-date = 2 September 2012|language = bg|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20120903000901/http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|archive-date = 3 September 2012|df = dmy-all}}</ref>2022ع مطابق، نظام ۾ {{convert|52|km|0|abbr=on}} ريل پٽڙي آهي. 2009ع ۾ ڇهه نيون اسٽيشنون کوليون ويون، اپريل 2012ع ۾ ٻه وڌيڪ ۽ آگسٽ 2012ع ۾ وڌيڪ يارنهن اسٽيشنون کوليون ويون. 2015ع ۾ ست نيون اسٽيشنون کوليون ويون ۽ زير زمين ريلوي کي ان جي اترين شاخ تي [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] ۽ ڏاکڻي شاخ تي بزنس پارڪ صوفيا تائين وڌايو ويو. جولاءِ 2016ع ۾ M2 جي مکيه لائين تي [[ويتوشا ميٽرو اسٽيشن]] کولي وئي. آگسٽ 2020ع ۾ ٽين لائين کولي وئي ۽ اڳوڻين لائينن جي نئين سر ترتيب سبب چوٿين لائين قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |title=ОП Транспорт и разширение |publisher=Metropolitan.bg |access-date=2 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814060151/http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |archive-date=14 August 2011 |url-status=dead }}</ref> هي لائين ٽن لائينن ۽ لڳ ڀڳ {{convert|65|km|0|abbr=on}} ڊگهي رٿيل زير زمين ريلوي نظام کي مڪمل ڪندي.<ref name="subway">{{cite web|url = http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|title = Metropolitan Sofia Web Place|publisher = metropolitan.bg|access-date = 24 May 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20081001173420/http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|archive-date = 1 October 2008|url-status = dead|df = dmy-all}}</ref> صوفيا ميٽرو جي ماسٽر پلان ۾ مجموعي طور 63 اسٽيشنن تي ٻڌل ٽي لائينون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |title=General Scheme |publisher=Metropolitan.bg |access-date=12 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514222128/http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |archive-date=14 May 2013 |url-status=dead }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روٽ ٽيڪسيون ([[مارشروتڪا]]) عوامي آمدرفت جي ڀيٽ ۾ تيز ۽ عام ٽيڪسين کان سستيون هجڻ سبب آمدرفت جو هڪ ڪارائتو ۽ مشهور [[آمدرفت جو ذريعو|ذريعو]] هيون. ميٽرو جي توسيع سان انهن جو استعمال گهٽجندو ويو ۽ آهستي آهستي انهن کي ختم ڪيو ويو. شهر ۾ لڳ ڀڳ 13,000 [[ٽيڪسي]] گاڏيون هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://nftvb.com/sofia.htm|title=National Federation of the Taxi Drivers in Bulgaria. Regional Member Sofia|publisher=nftvb.com|access-date=24 May 2008|archive-date=2 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602152040/http://nftvb.com/sofia.htm|url-status=live}}</ref> ان کان سواءِ، ڪار شيئرنگ ڪمپني اسپارڪ ذريعي مڪمل [[برقي گاڏي|برقي گاڏيون]] پڻ دستياب آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|title=Shared Electric Vehicles Spark in Sofia Increase by 170|publisher=Novinite|date=13 March 2019|access-date=30 March 2019|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329234359/https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|url-status=live}}</ref> [[File:Sofia (37536243674).jpg|thumb|left|چرني وراه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ذاتي گاڏين جي مالڪي تيزيءَ سان وڌي؛ 2002ع کان پوءِ صوفيا ۾ 1,000,000 کان وڌيڪ گاڏيون رجسٽر ٿيون. شهر ۾ يورپي يونين اندر في فرد گاڏين جو چوٿون سڀ کان وڏو انگ آهي، جيڪو في 1,000 ماڻهن تي 546.4 گاڏين جي برابر آهي.<ref>Sofia in Figures, p.26</ref> ميونسپلٽي ننڍين ۽ ظاهري مرمتن لاءِ مشهور رهي آهي ۽ ڪيترائي رستا خراب حالت ۾ رهيا آهن، پر تازن سالن ۾ اها صورتحال نمايان طور تبديل ٿي رهي آهي. شهر ۾ ڪجهه بليوارڊ ۽ رستا ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٽريفڪ رکن ٿا. انهن ۾ تساريگرادسڪو شوسي، چرني وراه، بلغاريا، سليونيٽسا ۽ ٽوڊور اليگزاندروف بليوارڊ، گڏوگڏ شهر جو رنگ روڊ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|title=Fines for bad repair work – 'Dnevnik' newspaper|publisher=dnevnik.bg|access-date=24 May 2008|archive-date=13 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113181856/http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|url-status=live}}</ref> نتيجي طور، ٽريفڪ ۽ فضائي آلودگي جا مسئلا وڌيڪ سنگين ٿيا آهن ۽ مقامي ميڊيا ۾ انهن تي باقاعدي تنقيد ٿيندي رهي ٿي. اميد ڪئي وڃي ٿي ته زير زمين ريلوي نظام جي توسيع شهر جي وڏي ٽريفڪ واري مسئلي کي گهٽ ڪندي. صوفيا وٽ [[ٽوپلوفيڪٽسيا صوفيا|ضلعي مرڪزي گرمي فراهميءَ]] جو هڪ وسيع نظام آهي، جيڪو چار [[گڏيل گرمي ۽ بجلي جي پيداوار|گڏيل گرمي ۽ بجلي]] (CHP) پلانٽن ۽ [[گرمي پلانٽ|بوائلر اسٽيشنن]] مان گرمي حاصل ڪري ٿو. لڳ ڀڳ سڄو شهر، يعني 900,000 گهر ۽ 5,900 ڪمپنيون، مرڪزي نظام وسيلي گرم ڪيون وڃن ٿيون. ان لاءِ [[بجلي جي پيداوار]] (3,000 MW) مان بچيل گرمي ۽ گئس ۽ تيل سان هلندڙ گرمائش جون بٺيون استعمال ٿين ٿيون؛ مجموعي [[حرارتي گنجائش]] 4,640 MW آهي. گرمي ورهائڻ واري پائپن جو نيٽ ورڪ {{convert|900|km|0|abbr=on}} ڊگهو آهي ۽ ان ۾ 14,000 سب اسٽيشنون ۽ 10,000 گرمائش حاصل ڪندڙ عمارتون شامل آهن. == تعليم ۽ سائنس == [[File:St._Clement_of_Ohrid_University_of_Sofia,_founded_on_1_October_1888_(София,_17.01.2016)_-_panoramio.jpg|thumb|[[صوفيا يونيورسٽي]]]] [[File:Bulgarian-Academy-of-Sciences 4.jpg|thumb|[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]]]] بلغاريا جي تعليمي گنجائش جو وڏو حصو صوفيا ۾ مرڪوز آهي. شهر ۾ 221 عام اسڪول، 11 خاص اسڪول، ست فنون يا راندين جا اسڪول، 56 ووڪيشنل جمنازيم ۽ ڪاليج، ۽ چار آزاد ڪاليج آهن.{{Sfn|Sofia|2016|page=141}} صوفيا ۾ بلغاريا جي 51 اعليٰ تعليمي ادارن مان 23 موجود آهن، جڏهن ته شهر ۾ يونيورسٽي شاگردن جو انگ 105,000 کان وڌيڪ آهي.{{Sfn|Sofia|2016|page=148}}<ref>{{cite web |title=Register of Higher Schools in Bulgaria |url=http://rvu.mon.bg/ |work=Ministry of Education and Science |access-date=27 October 2018 |archive-date=27 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027021808/http://rvu.mon.bg/ |url-status=live }}</ref> [[آمريڪن ڪاليج آف صوفيا]]، هڪ خانگي ثانوي اسڪول، جنهن جون پاڙون 1860ع ۾ آمريڪي مشنرين طرفان قائم ڪيل اسڪول تائين پهچن ٿيون، آمريڪا کان ٻاهر قائم ٿيل قديم ترين آمريڪي تعليمي ادارن مان هڪ آهي.<ref name="ACS">{{cite web|url=http://www.acs.bg/Home/About_ACS/History.aspx|title=History|work=acs.bg|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171647/https://www.acs.bg/Home/About_ACS/History.aspx|archive-date=14 June 2018|url-status=dead}}</ref> ڪيترائي ثانوي ٻوليءَ جا اسڪول چونڊيل پرڏيهي ٻولين ۾ تعليم ڏين ٿا. انهن ۾ [[فرسٽ انگلش لئنگويج اسڪول]]، [[91هون جرمن لئنگويج اسڪول]]، [[164 GPIE "Miguel de Cervantes"|164هون اسپيني لئنگويج اسڪول]] ۽ [[ليسئي فرانسيس ڊي صوفيا|ليسئي فرانسيس]] شامل آهن. اهي [[ولاديسلاف دي گراميرين 73هون سيڪنڊري اسڪول]] ۽ [[صوفيا هاءِ اسڪول آف ميٿميٽڪس|هاءِ اسڪول آف ميٿميٽڪس]] سان گڏ شهر جي سڀ کان گهڻا پسند ڪيل ثانوي اسڪولن مان آهن؛ 2018ع ۾ هاءِ اسڪول اميدوارن جي ترجيحن واري فهرست ۾ اهي مٿين ادارن ۾ شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://offnews.bg/obshtestvo/koi-sa-naj-zhelanite-gimnazii-v-sofia-i-koi-paralelki-ostanaha-prazni-683714.html|title=Кои са най-желаните гимназии в София и кои паралелки останаха празни|trans-title=صوفيا ۾ ڪهڙا هاءِ اسڪول سڀ کان وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا|publisher=Offnews|date=3 July 2018|access-date=27 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027143230/https://offnews.bg/obshtestvo/koi-sa-naj-zhelanite-gimnazii-v-sofia-i-koi-paralelki-ostanaha-prazni-683714.html|url-status=live}}</ref> اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ ملڪ جي پنجن اعليٰ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان چار صوفيا ۾ آهن — [[صوفيا يونيورسٽي]]، [[صوفيا ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]]، [[نيو بلغاريائي يونيورسٽي]] ۽ [[صوفيا ميڊيڪل يونيورسٽي]].<ref name="Webometrics">{{cite web|url=http://www.webometrics.info/en/Europe/Bulgaria%20|title=Bulgarian universities|publisher=Webometrics Ranking of World Universities|access-date=17 February 2019|archive-date=12 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112161804/http://www.webometrics.info/en/Europe/Bulgaria|url-status=live}}</ref> صوفيا يونيورسٽي 1888ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/history/founding|title=Official website of the Sofia university&nbsp;— History|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225413/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/history/founding|url-status=live}}</ref> ان جي 16 فيڪلٽين ۾ 20,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref>{{cite news|url=http://akademika.bg/2013/06/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%BB/|title=Sofia University aims to attract more foreign students|newspaper=Академика &#124; Образование, Наука И Култура |publisher=Akademika|date=14 June 2013|access-date=19 October 2013|language=bg|archive-date=20 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020070933/http://akademika.bg/2013/06/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%BB/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties|title=University Faculties|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225427/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties|url-status=live}}</ref> يونيورسٽي اندر ڪيترائي تحقيقي ۽ ثقافتي شعبا ڪم ڪن ٿا، جن ۾ ان جو پنهنجو اشاعتي ادارو، [[ٻوٽن جو باغ|بوٽانيڪل باغ]]،<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/independent_structures|title=Independent structures of SU|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225421/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/independent_structures|url-status=live}}</ref> خلائي تحقيق جو مرڪز، [[ڪوانٽم اليڪٽرانڪس]] جو شعبو،<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties/faculty_of_physics2/structure|title=Faculty of Physics structure|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225408/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties/faculty_of_physics2/structure|url-status=live}}</ref> ۽ [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/centres|title=University Centres|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225417/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/centres|url-status=live}}</ref> [[راڪووَسڪي ڊفينس اينڊ اسٽاف ڪاليج]]، [[قومي فن اڪيڊمي]]، [[يونيورسٽي آف آرڪيٽيڪچر، سول انجنيئرنگ اينڊ جيوڊيسي]]، [[يونيورسٽي آف نيشنل اينڊ ورلڊ اڪانامي]] ۽ [[يونيورسٽي آف مائننگ اينڊ جيالاجي]] شهر جا ٻيا اهم اعليٰ تعليمي ادارا آهن.<ref name="Webometrics"/> قومي اهميت وارا ٻيا ادارا، جهڙوڪ [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] (BAS) ۽ [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] پڻ صوفيا ۾ واقع آهن. BAS بلغاريا ۾ سائنسي تحقيق جو مرڪزي ادارو آهي ۽ ان جي مختلف ادارن ۾ 4,500 کان وڌيڪ سائنسدان ڪم ڪن ٿا. ان جو انسٽيٽيوٽ آف نيوڪليئر ريسرچ اينڊ نيوڪليئر انرجي ملڪ جو سڀ کان وڏو [[سائڪلوٽرون]] هلائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.novinite.com/articles/177075/Bulgaria%27s+Nuclear+Institute%3A+New+Cyclotron+To+Become+Operational+in+2+Years|title=Bulgaria's Nuclear Institute: New Cyclotron To Become Operational in 2 Years|newspaper=[[Novinite]]|date=27 October 2016|access-date=27 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027232043/https://www.novinite.com/articles/177075/Bulgaria%27s+Nuclear+Institute%3A+New+Cyclotron+To+Become+Operational+in+2+Years|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.msb.bg/en/projects/|title=MSB – Projects|website=www.msb.bg|access-date=27 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028033729/http://www.msb.bg/en/projects/|url-status=live}}</ref> بلغاريا جا سڀ پنج [[سپر ڪمپيوٽر]] ۽ سپر ڪمپيوٽنگ ڪلسٽر پڻ صوفيا ۾ موجود آهن. انهن مان ٽي بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي هلائي ٿي، هڪ [[صوفيا ٽيڪ پارڪ]] ۽ هڪ صوفيا يونيورسٽي جي فزڪس فيڪلٽي هلائي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/|title=Малката изчислителна армия на България|trans-title=بلغاريا جي ننڍڙي ڪمپيوٽنگ فوج|publisher=Kapital Daily|first=Yoan|last=Zapryanov|date=22 June 2018|access-date=15 July 2018|language=bg|archive-date=17 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117174209/https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/|url-status=live}}</ref> == بين الاقوامي لاڳاپا == === جاڙا شهر – ڀينر شهر === {{See also|بلغاريا جي جاڙن شهرن ۽ ڀينر شهرن جي فهرست}} صوفيا جا هيٺين شهرن سان [[ڀينر شهر|جاڙن شهرن]] وارا لاڳاپا آهن: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|ALG}} [[الجيئرز]]، الجزائر<ref>{{cite web|title=Градина "Алжир" – София|url=https://opoznai.bg/view/gradina-aljir-sofiia|website=opoznai.bg|language=bg|date=2015-06-19|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519063528/https://opoznai.bg/view/gradina-aljir-sofiia|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|JOR}} [[عمان]]، اردن<ref>{{cite web|title=Н. пр. д-р Хасан Бармауи, почетен консул на кралство Йордания в България, пред "Труд": Йордания е врата за България към Близкия Изток|url=https://trud.bg/%D0%BD-%D0%BF%D1%80-%D0%B4-%D1%80-%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB-%D0%BD/|website=trud.bg|publisher=Trud|language=bg|date=2020-02-25|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519063535/https://trud.bg/%D0%BD-%D0%BF%D1%80-%D0%B4-%D1%80-%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB-%D0%BD/|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|TUR}} [[انقرا]]، ترڪي<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Ankara|url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara|website=ankara.bel.tr|publisher=Ankara|access-date=27 December 2019|archive-date=28 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130428004055/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|ROU}} [[بخارسٽ]]، رومانيا<ref>{{cite web |url=https://adevarul.ro/news/bucuresti/cu-infratit-bucurestiult-1_50bdf86b7c42d5a663d0ec3e/index.html |title=Cu cine este înfrățit Bucureștiul? |work=[[Adevărul]] |date=21 February 2011 |language=ro |access-date=18 November 2019 |archive-date=18 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118035638/https://adevarul.ro/news/bucuresti/cu-infratit-bucurestiult-1_50bdf86b7c42d5a663d0ec3e/index.html |url-status=live }}</ref> *{{flagicon|QAT}} [[دوحا]]، قطر<ref>{{cite web|title=HE Prime Minister Presides Over Cabinet Regular Meeting|url=https://pressarabia.qa/2012/11/28/he-prime-minister-presides-over-cabinet-regular-meeting/|website=pressarabia.qa|publisher=Press Arabia|date=2012-11-28|access-date=2021-05-19|archive-date=18 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018220305/https://pressarabia.qa/2012/11/28/he-prime-minister-presides-over-cabinet-regular-meeting/|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|UKR}} [[ڪِيئِف]]، يوڪرين<ref>{{cite web|title=Перелік міст, з якими Києвом підписані документи про поріднення, дружбу, співробітництво, партнерство|url=https://old.kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf|website=kyivcity.gov.ua|publisher=Kyiv|language=uk|date=2018-02-15|access-date=2021-05-19|archive-date=28 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128062444/https://old.kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|USA}} [[پٽسبرگ]]، آمريڪا<ref>{{cite web|title=Our Sister Cities|url=https://www.sistercitiespgh.org/sister-cities|website=sistercitiespgh.org|publisher=Sister Cities Association of Pittsburgh|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519061309/https://www.sistercitiespgh.org/sister-cities|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|OMA}} [[صلاله]]، عمان{{citation needed|date=May 2021}} *{{flagicon|CHN}} [[شنگھائي]]، چين<ref>{{cite web|title=Sofia, Shanghai to become sister cities|url=https://www.bnr.bg/en/post/100629260/sofia-shanghai-to-become-twin-cities|website=bnr.bg|publisher=BNR Radio Bulgaria|date=23 November 2015|access-date=27 December 2019|archive-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227193331/https://www.bnr.bg/en/post/100629260/sofia-shanghai-to-become-twin-cities|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|LBN}} [[صيدا]]، لبنان{{citation needed|date=May 2021}} *{{flagicon|ISR}} [[تل ابيب]]، اسرائيل<ref>{{cite web|title=ערים שותפות|url=https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|website=tel-aviv.gov.il|publisher=Tel Aviv|language=he|access-date=2021-05-19|archive-date=18 November 2017|archive-url=https://archive.today/20171118182155/https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|GEO}} [[تبليسي]]، جارجيا{{citation needed|date=June 2023}} {{div col end}} === سهڪار جا معاهدا === ان کان علاوه صوفيا هيٺين شهرن سان سهڪار ڪري ٿو: {{div col|colwidth=20em}} * {{flagicon|HUN}} [[بڊاپيسٽ]]، هنگري<ref>{{Cite news|url=http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1561702|title=Sofia, Budapest to Cooperate in Culture, Tourism, Economy|access-date=11 May 2018|language=en-EN|archive-date=11 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511214903/http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1561702|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|FRA}} [[پيرس]]، فرانس<ref>{{cite web|url=http://www.paris.fr/english/paris-a-city-with-an-international-profile/international-action-cooperation/friendship-and-cooperation-agreements/rub_8139_stand_29940_port_18784|title=Friendship and cooperation agreements|publisher=Paris.fr|access-date=12 October 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015042144/http://www.paris.fr/english/paris-a-city-with-an-international-profile/international-action-cooperation/friendship-and-cooperation-agreements/rub_8139_stand_29940_port_18784|archive-date=15 October 2013}}</ref> * {{flagicon|POR}} [[لزبن]]، پرتگال<ref name=lisbon>{{cite web|title=Acordos de geminação, de cooperação e de amizade|url=http://www.cm-lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais|website=cm-lisboa.pt|publisher=Lisboa|language=pt|access-date=27 December 2019|archive-date=31 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031202617/http://www.cm-lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|SPA}} [[ميڊرڊ]]، اسپين<ref>{{cite web|title=Agreements with cities|url=https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437|website=madrid.es|publisher=Madrid|access-date=27 December 2019|archive-date=10 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610162129/https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|ARM}} [[يريوان]]، آرمينيا<ref>{{cite web|title=Partner cities|url=https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|website=yerevan.am|publisher=Yerevan|access-date=27 December 2019|archive-date=19 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819225714/https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|url-status=live}}</ref> {{div col end}} == ميڊيا == === سرڪاري === *[[بلغاريا جي خبر ايجنسي]] (1898) *[[بلغاريا جو قومي ريڊيو]] (1935) *[[بلغاريا جي قومي ٽيليويزن]] (1959) === خانگي === *[[نووا براڊڪاسٽنگ گروپ]] (1994) *[[بي ٽي وي ميڊيا گروپ]] (2000) == مشهور شخصيتون == * [[ٽوڊور ڪوباڪوف]] (پيدائش 1978)، ٽورانٽو، اونٽاريو، ڪئناڊا ۾ رهندڙ موسيقار، پروڊيوسر، موسيقي ترتيبڪار ۽ پيانو وڄائيندڙ == پڻ ڏسو == {{Portal|يورپ|يورپي يونين|بلغاريا}} * [[صوفيا جي گرجا گهرن جي فهرست]] * [[صوفيا جي شاپنگ مالن جي فهرست]] * [[صوفيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[صوفيا صوبو]] * [[زار آزادي ڏياريندڙ جو يادگار]] {{clear right}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite journal|last=Gigova|first=Irina|title=The City and the Nation: Sofia's Trajectory from Glory to Rubble in WWII|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-urban-history_2011-03_37_2/page/155|journal=Journal of Urban History|date=March 2011 |volume=37 |issue=2|pages=155–175|doi=10.1177/0096144210391612|s2cid=144022049}} هن ۾ ڏنل 110 حوالا شهر بابت موجود ادب لاءِ هڪ رهنمائي مهيا ڪن ٿا. * {{cite web|url=http://sofia.bg/en/Sofia_in_Figures2009.pdf |title=Sofia in Figures 2009 |publisher=Regional Statistical Office of Sofia |year=2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011205615/http://sofia.bg/en/Sofia_in_Figures2009.pdf |archive-date=11 October 2011 }} * {{cite web|url=http://www.alphabank.bg/130 |title=Sofia&nbsp;— 130 Years Capital |language=bg |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20110128155857/http://www.alphabank.bg/130/ |archive-date=28 January 2011 }} == حوالا == {{Reflist}} === ڪتابيات === *{{cite web |ref={{harvid|NSI|2016}}|url=https://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/SOFIA_2015.pdf|title=Sofia in Figures|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria|access-date=26 October 2018|language=bg, en|date=2016}} * {{cite book | title = История на средновековна България VII–XIV век | trans-title = ستين کان چوڏهين صديءَ تائين وچئين دور جي بلغاريا جي تاريخ | last1 = Bozhilov | first1 = Ivan | first2 = Vasil | last2 = Gyuzelev | author-link2=واسِل گيوزيليف | year = 1999 | language = bg | publisher = Анубис | location =صوفيا | isbn = 954-426-204-0 }} * {{cite book | title = София – от древността до нови времена | trans-title = صوفيا – قديم دور کان جديد دور تائين | last = Stancheva | first = Magdalina | year = 2010 | language = bg | publisher = New Bulgarian University | location =صوفيا | isbn = 978-954-535-579-0 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sofia}} *{{Official website|https://www.sofia.bg/en/web/sofia-municipality/}} * [https://www.inyourpocket.com/Bulgaria/Sofia/ صوفيا لاءِ آن لائين رهنمائي] * [http://www.sumc.bg/en/ صوفيا جي عوامي ٽرانسپورٽ جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525132226/http://www.sumc.bg/en/ |date=25 May 2010 }} * [http://www.stara-sofia.com/ صوفيا جون تاريخي تصويرون] * [https://web.archive.org/web/20160304064732/http://www.slideshare.net/fullscreen/johnpaull/sofia-by-night-light-a-photographic-exhibition-by-john-paull صوفيا رات جي روشنيءَ ۾: جان پال جي فوٽوگرافي نمائش] * [https://weather-webcam.eu/all-cams-from-sofia-vsicki-online-kameri-ot-sofia-bg-karta صوفيا مان 25 کان وڌيڪ سڌيون ويب ڪيمرا] * [https://web.archive.org/web/20120712182039/http://www.world-nomad.com/vitosha-peak/ وِتوشا جبل جون تصويرون] {{Cities in Bulgaria}} {{Capitals of Bulgaria}} {{Provinces of Bulgaria}} {{List of European capitals by region}} {{European Capital of Sport}} {{Authority control}} [[Category:صوفيا| ]]<!--مهرباني ڪري معياري طريقي موجب خالي جاءِ برقرار رکو--> [[Category:صوفيا شهر صوبي جا آباد هنڌ]] [[Category:يورپ جا گاديءَ وارا شهر]] [[Category:بلغاريا جا رومي ڳوٺ ۽ شهر]] [[Category:ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] [[Category:ستين هزار سال قبل مسيح ۾ قائم ٿيل آباد هنڌ]] [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] <references group="lower-alpha"/> m5cy98v9ye3sz5rw0qrh6nglox2vsl6 4 58008 415143 414733 2026-09-27T08:33:15Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Melo_Mafali.jpg|Melo_Mafali.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Ziv|Ziv]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: From Facebook (see metadata).. 415143 wikitext text/x-wiki {{WikiProject COVID-19 tabs}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P509 wd:Q84263196 } |section= |sort=P39/Q15124404/P570 |sort_order=desc |columns=label:مضمون,وضاحت,P27:ڏيھُ,P39/Q15124404/P569:تاريخ پيدائش,P39/Q15124404/P570:تاريخ وفات,P18:فوٽو |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! مضمون ! وضاحت ! ڏيھُ ! تاريخ پيدائش ! تاريخ وفات ! فوٽو |- | ''[[:d:Q2124|Valéry Giscard d'Estaing]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Valéry Giscard d'Estaing (1975).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26776|Momčilo Krajišnik]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q44752|Angelo Sodano]]'' | | [[اٽلي]]<br/>[[ويٽيڪن سٽي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Angelo Cardinal Sodano in 2016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45495|Elmar Fischer]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q57343|Pierre Nkurunziza]]'' | | [[برونڊي]] | | | [[فائل:Pierre Nkurunziza - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57446|Pranab Mukherjee]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Secretary Tim Geithner and Finance Minister Pranab Mukherjee 2010 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q71823|George Bălan]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q75019|Aleksandr (Ishein)]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Александр (Ищеин).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q81758|Jan Niemiec]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Niemiec.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88876|Klaus Emmerich]]'' | | [[آسٽريا]] | | | [[فائل:2014 Klaus Emmerich (14274003686).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92819|Edmund M. Clarke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edmund Clarke FLoC 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94333|Michael Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95926|Wilhelm Knabe]]'' | | [[جرمني]]<br/>''[[:d:Q713750|West Germany]]'' | | | [[فائل:Wilhelm Knabe (15782113727).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97616|Dan van Husen]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:DanvanHusenMar2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100419|Stefan Lippe]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Stefan Lippe - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107319|Ferdinand Kinsky]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q110986|Maggie Mae]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q117141|Marc-André Bédard]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Marc-André Bédard01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117439|Ioannis Zizioulas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:John Zizioulas at IOCS Westcott House.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117448|Luigi Snozzi]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Snozzi 01m.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118199|Flavio Cotti]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Dodis-P25146-F4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118915|Isao Suzuki]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Isao Suzuki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q120621|César Ramón Ortega Herrera]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q127219|Casimir Oyé-Mba]]'' | | [[گيبون]] | | | |- | ''[[:d:Q132193|Jožef Smej]]'' | | [[سلووينیا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] | | | [[فائل:Smej.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q150851|Colin Powell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Colin Powell official Secretary of State photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q152929|Meat Loaf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Meatloaf 1971 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q173923|Ilija Petković]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[سربيا]] | | | [[فائل:Ilija Petković in 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q200015|Vladimir Zhirinovsky]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Zhirinovsky - Ldpr.ru (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q202807|Henrique Soares da Costa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Por Suas Chagas fomos Curados, D. Henrique Soares (Repare, SH Aju - Abril de 2014), cropped.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q204369|Zindzi Mandela]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Zindzi Mandela (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q212990|Kim Ki-duk]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | [[فائل:Kim Ki-duk at the 69th Venice International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q213793|Phil Spector]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phil Spector 2000.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q215351|Fidel Ramos]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Fidel Valdez Ramos Official Photo as President of the Philippines (1995).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q226030|Irena Veisaitė]]'' | | [[لٿوينيا]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Irena Veisaite 2009 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q249251|Sándor Puhl]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Plaque of association football referee Sándor Puhl, Eger.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q259722|Yuichiro Hata]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Yūichirō Hata 20190516.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q268961|John Horton Conway]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John H Conway 2005 (cropped) (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q269014|Milkha Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Milkha Singh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q283351|Selma Gürbüz]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Selma Gürbüz01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q296724|Mahmoud Jibril]]'' | | [[لبيا]] | | | [[فائل:Mahmoud Jibril - World Economic Forum Special Meeting on Economic Growth and Job Creation in the Arab World cropped GNC.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q299161|Javier Marías]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Javier Marías (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q303293|Aarón Padilla Gutiérrez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Aarón Padilla Gutiérrez.jpg|center|128px]] |- | [[عبدالقدیر خان|عبدالقدير خان]] | | ''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Abdul Qadeer Khan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q310886|Hissène Habré]]'' | | [[چاڊ]] | | | [[فائل:President Hissène Habré of Chad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q314338|Stanislaw Shushkievich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Šuškievič bchd.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q316413|Ricardo Bofill]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Ricardo bofill levi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q318424|Abel Gabuza]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q319350|Enzo Mari]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Enzo Mari 1974b.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q323501|Adalberto Álvarez]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q324831|Dick Rutan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:DickRutan.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q326508|Matheus Shikongo]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q329644|Giuseppe Ros]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giuseppe Ros 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q334126|Luis Sepúlveda]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Luis Sepúlveda 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q336711|Irinej]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Патриарх Сербский Ириней 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q342045|Đorđe Balašević]]'' | | [[سربيا]]<br/>''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Djordje Balasevic DSC8494.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q343378|Wallace Roney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wallace Roney Pori Jazz 2012.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q348565|Mile Bogović]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Bogovic mile biskup.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q349212|Adam Dyczkowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Biskup Adam Dyczkowski (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q350075|Jan Nowicki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Nowicki2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q351732|Sonny Chiba]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Sonny Chiba 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q352030|Jiří Menzel]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Jiří Menzel III (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q353036|Henry Orenstein]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q360348|Toots Hibbert]]'' | | [[جميڪا]] | | | [[فائل:Toots Hibbert (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q367017|Kenneth Colley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Kenneth Colley Gen SW 2010 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q370560|David Crosby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:CrosbyDavid1983 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q372086|Leopoldo Luque]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Leopoldo Luque 1978.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q373408|Raymond Cauchetier]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Raymond Cauchetier.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q375290|Robert Hossein]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Robert Hossein Cannes 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q380916|Pierre Buyoya]]'' | | [[برونڊي]] | | | [[فائل:Pierre Buyoya at Chatham House 2013 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q384616|Petar Fajfrić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q386235|Dante Crippa]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Juventus FC (1962) - Salvadore, Crippa, Catella, Giordanetti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q386550|Fausta Morganti]]'' | | [[سان مارينو|سان مرينو]] | | | |- | ''[[:d:Q387953|Sadiq al-Mahdi]]'' | | [[سوڊان]] | | | [[فائل:Sadiq AlMahdi 12-06-2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q389831|Aga Mikolaj]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q401433|Ahmad Radhi]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:احمد راضي (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q403471|Muhammad Mustafa Mero]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q428966|Muharrem Fejzo]]'' | | [[البانيا]] | | | [[فائل:Dede Ahmeti (Baba Madhi).jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q430746|Norman Hunter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Norman Hunter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q432274|Robert L. Carroll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q432916|Zoran Simjanović]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Zoran Simjanovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q434588|Gerardo Vera]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q436664|Ben Bova]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ben Bova at Minicon 8(1974).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q436869|Philip Tartaglia]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Philip Tartaglia1 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q442768|Reanna Solomon]]'' | | [[نائورو]] | | | |- | ''[[:d:Q443823|Antonio Sabàto]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Antonio Sabàto.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q445829|Manu Dibango]]'' | | [[ڪيمرون]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:LesEscales2019ManuDibango 03 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q447509|Hal Willner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Hal Willner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q450643|Ernest Vinberg]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:VinbergEB-wiki-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q451302|Nur Hassan Hussein]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Nur Hassan Hussein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q452606|Irina Antonova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Irina Antonova 02 (mos.ru) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q453393|Lee Konitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lee Konitz Bad Mergentheim.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q454927|Kenzō Takada]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Kenzo Takada cropped 2 Kenzo Takada 20170310.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q455728|Charles Konan Banny]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | [[فائل:Visit by Charles Konan Banny, Ivorian Prime Minister, to the EC 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q458290|Barbara Shelley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Rasputin the Mad Monk (1966) trailer - Barbara Shelley 3.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q459130|Ali Bozer]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ali Bozer (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q460071|Hayko]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:ESC 2007 Armenia - Hayko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q462276|Tahani al-Gebali]]'' | | [[مصر]] | | | [[فائل:تهاني الجبالي - مستشارة مصرية 2014.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q462990|Ion Mihai Pacepa]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ion Mihai Pacepa 1975cr.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q464186|Fatma Girik]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q469523|Samantha Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q470007|Dawn Wells]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dawn Wells Gilligan's Island 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q470463|Amfilohije Radović]]'' | | [[مونٽي نيگرو]] | | | [[فائل:Amfilohije Radovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q481801|Ambrosius of Dorostol]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Доростолски митрополит Амвросий.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q487043|Ellis Marsalis Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ellis Marsalis (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q487927|Anatoly Alyabyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q491019|Herman Cain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Herman Cain by Gage Skidmore 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q498025|Segismundo Martínez Álvarez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q499944|João Alves Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:João Alves Filho governador Sergipe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q508497|Fernando Solanas]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Fernando Solanas, 1985.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q508658|Mauro Bellugi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Mauro Bellugi 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q509775|Kadir Topbaş]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Kadir Topbas at 38th Istanbul Vodafone Marathon (2) cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q520296|John Prine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Prine by Ron Baker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q520761|Florentín Giménez]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | |- | ''[[:d:Q523020|Peter Sutcliffe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q525806|Eric Wagner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eric Wagner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q527026|Vincent Malone]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q528421|Nelly Kaplan]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Nelly Kaplan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q530205|Oscar Cruz]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q532632|Jorge Liberato Urosa Savino]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Jorge Liberato Urosa Savino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q536199|Angelo Moreschi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q540134|Trini Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Aankomst Trini Lopez op Schiphol voor bijwonen Grand Gala du Disque Aankomst T, Bestanddeelnr 915-6212 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q542162|Johnny Crawford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Chuck Connors Johnny Crawford The Rifleman 1960.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q546817|José Freire Falcão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Freire Falcão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q546904|Eusébio Scheid]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q553410|Romell Broom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q556533|Mauro Aparecido dos Santos]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Mauro Aparecido cropped 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q558837|Lars Norén]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Lars Norén 2012-10-24 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q567965|Abdul Rehman Malik]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Foreign Secretary in Pakistan (4727720266) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q572992|Anthony Casso]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:AnthonyCassoNJmugshot.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q577242|Alfred Leslie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q579253|Jaime Murrell]]'' | | [[پاناما]] | | | |- | ''[[:d:Q582727|Uruguay Graffigna]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q587249|Lee McNeill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q592160|Antonio Ángel Algora Hernando]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Ángel Algora Hernando.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q596515|János Kóbor]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Kóbor János (Stekovics Gáspár).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q606354|Szilveszter Csollány]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q607219|Franco Marini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Franco Marini 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q609559|Líviusz Gyulai]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Gyulai Líviusz 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q610544|Antón García Abril]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q642708|Giulio Giorello]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giorello4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q658507|Jan Gałecki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Galecki 1987.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q659494|Boris Chochiev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ڏکڻ اوسيتيا]] | | | |- | ''[[:d:Q665951|J. R. Richard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:JR Richard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q676051|Corey Yuen]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q679049|Vittorio Gregotti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Vittorio Gregotti - Festival Economia 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q679377|Joseph Benz]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q693875|Arnie Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arnie Robinson 1972.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q699412|Otto Barić]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[ڪروشيا]]<br/>[[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q706629|Marko Radosavljević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Артемије Радосављевић.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q710123|Arthur Keaveney]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q712058|Christian Wiyghan Tumi]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | [[فائل:Wiyghan Tumi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q713358|Lewis Wolpert]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Lewis Wolpert.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715328|Arturo Lona Reyes]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Mons. Arturo Lona Reyes en la Parroquia del Espinal Orizaba 2019 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715633|Yevhen Marchuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Yevhen Marchuk.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q716656|Alfredo Lim]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Alfredo Lim at Mendiola.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q719759|Henry Grimes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry grimes 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q720068|Allen Daviau]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Deyellspielbergdaviau (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q726105|Vladimir Menshov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Владимир Меньшов 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q726615|Alex Kurzem]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q728029|Harold Budd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Harold Budd (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q729048|Olavo de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Olavo de Carvalho em 2019 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q732062|Ali Mahdi Muhammad]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Али Махди Мохамед 08 (2020).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q732608|Michel Kilo]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[شام]] | | | [[فائل:Michel Kilo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q740411|Joachim Yhombi-Opango]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q750714|Sandor Zicherman]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Zicherman Sandor Robert.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q758097|Attila Horváth]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q768776|Phyllis Eisenstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phyllis.eisenstein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q778094|Fred Dean]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q782651|Michel Parisse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Michel Parisse.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q789843|Ferenc Balázs]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Balázs Fecó fortepan 125621.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q798810|Badal Roy]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q809046|Barry Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Barry Harris 1981.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q809978|Bashkim Fino]]'' | | [[البانيا]] | | | [[فائل:Bashkim Fino (2014).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q810460|Bassam Saba]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q826422|Chris Karrer]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q838648|Diána Igaly]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Igaly Diána 2017 RTG 3213.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q852791|György Bálint]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Bálint György.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q862274|Bill Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q888222|Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:King Goodwill Zwelithini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q889224|John Y. Brown Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Y. Brown Jr. (KY).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q890445|Bogdan Wojtuś]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Bogdan Wojtuś.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q893179|Bootsie Barnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q893817|Borisav Jović]]'' | | [[يوگوسلاويا]] | | | [[فائل:Borisav Jović.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q897432|Géza Szőcs]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Geza Szőcs (poet) - Transylvanian Hungarian politician.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q904365|Daniel S. Kemp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q909047|Dorce Gamalama]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dorce Gamalama on Interview Halo Selebriti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q914201|Tim Brooke-Taylor]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tim Brooke-Taylor 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q923365|Khosrow Sinai]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Khosro Sinaei 1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q927269|Yukhym Zvyahilskyi]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Yukhym Zvyahilsky 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q927918|Stephen Sulyk]]'' | | [[يوڪرين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q928356|Miroslav Tuđman]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q928446|Reynaert]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q932204|Allen Garfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q932779|Donald Machholz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Donald Machholz.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q943520|Karel Loprais]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Karel Loprais.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q944421|Dmitri Smirnov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Dmitri N Smirnov ©Kompozitor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q948295|Daviz Simango]]'' | | [[موزمبيق]] | | | [[فائل:Daviz Simango.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q957463|Peter M. Neumann]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Peter-Neumann.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q959434|Victoria Kovalchuk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Wirawika.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q964474|Philippe Nahon]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Philippe Nahon, Porto, 1999.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q965475|John Richardson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John Richardson (actor).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q969048|Yehoshua Kenaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q970706|Saeb Erekat]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Saeb Erekat December 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q973020|Víctor Víctor]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | [[فائل:Victor Victor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q974836|Henryk Hoser]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Henryk Hoser 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q983418|Kamala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:KamalaWrestler2009Cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q987791|Egbert Mulder]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Scheidsrechter Mulder met gele kaart, Bestanddeelnr 932-4211 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q996436|Dénes Farkasfalvy]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q999960|Jean-Laurent Cochet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:IMG 20180508 154623 edit1 edit.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1000366|Bucky Pizzarelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bucky Pizzarelli (14925973538) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1001162|Buddy Deppenschmidt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Buddy Deppenschmidt.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1008502|Josep Maria Benet i Jornet]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:BenetiJornet MAE 313002-2.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1029381|Dobby Dobson]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1033478|György Handel]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1040340|Paul Nihill]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Paul Nihill.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1043133|Carlos Pedro Zilli]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1062335|Leonid Potapov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Potapov in 2004.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1066772|Charley Pride]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charley-Pride 1981.JPEG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1067412|Lorenzo Sanz]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:LorenzoSanz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1086279|Christophe]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Festival des Vieilles Charrues 2014 - Christophe - 027.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1088901|Abdullahi Ibrahim]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Abdullahi Ibrahim (died 24 January 2021).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1089108|Chuck Deardorf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1093350|Germano Celant]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1106138|Csaba Kelemen]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1124093|Mehrdad Minavand]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Mehrdad Minavand 139410121224417216831434.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1133900|Benito Boldi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1135233|Corrado Olmi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Corrado Olmi 74.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1139415|André Leon Talley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Andre Leon Talley at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1149821|Cástor Oswaldo Azuaje Pérez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q1165610|Gábor Maros]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Maros Gábor egy Seress Rezső-emlékkoncerten, a slágerszerző szerepében.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1172509|Giovanni Sacco]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Juventus FC 1967-1968 Giovanni Sacco.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1174220|David Dias Pimentel]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q1193243|John Houghton]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John Houghton High Wycombe 20050226.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1196262|Fou Ts'ong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[چين]]<br/>[[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]] | | | [[فائل:Fou Ts'ong 1965b.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1216185|Michel Host]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1218992|Reginald Foster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Reginald Foster in Arpinum (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1232708|Dmitry Kovtun]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q1237349|Jiří Toman]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1240022|Donald Kennedy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Donald Kennedy photo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1240701|Donato Bilancia]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Donato Bilancia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1240726|Donato Sabia]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Donato Sabia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1241220|Juan Francisco Sarasti Jaramillo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1248209|Harvey Goldstein]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1249194|Juan del Río Martín]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Mons. del Rio (30279527124).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1249774|Ivan Klajn]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Ivan Klajn.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1250218|Ismael Ivo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:AW BU TAN 4690-9 1609.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1260657|Aldo Giordano]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Aldo Giordano par Claude Truong-Ngoc juin 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1261293|Tarcísio Meira]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Tarcísio Meira, sem data.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1267921|Igor Zhelezovski]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Igor Zjelezovski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1285622|József Sas]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Sas Jozsef 2007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1287084|Tom Seaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tom Seaver 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1287976|Júlia Sigmond]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q1291091|Eduardo Mirás]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:EVM.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1295235|Edén Pastora]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:Edén Pastora en 2020.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1320080|Ken Shimura]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q1327911|Elena Pulcini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1337533|Emilio S. Allué]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q1338254|Emmanuel Félémou]]'' | | [[گني]] | | | [[فائل:Emmanuel Félémou.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1340521|Henri Weber]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Henri Weber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1344922|Yvon Douis]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Yvon Douis (1966).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1349129|Robert Opron]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1355980|Alijan Ibragimov]]'' | | [[بيلجيم]]<br/>[[قازقستان]]<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1356172|Ernemann Sander]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:ErnemannSANDER.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1360086|Rafael Albrecht]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Rafael Albrecht.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1361912|Viačasław Kiebič]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Вячеслав Францевич Кебич.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1362757|Alber Elbaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1363756|Paul Goma]]'' | | ''[[:d:Q842794|Socialist Republic of Romania]]''<br/>''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]'' | | | [[فائل:Placa memorială Paul Goma din s.Mana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1370390|Alfredo Bosi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1372228|Marc Ferro]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Historian Marc Ferro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1373340|Eugenio Scarpellini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1379110|Tulio Manuel Chirivella Varela]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q1379351|Eva Maria Pracht]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:EPseoul1988.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1380592|Krzysztof Krawczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Krawczyk 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1381158|Gustavo Peña]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Gustavo Peña.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1381809|Hamed Karoui]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:Hamed karoui (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1382152|Joël Robert]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:MX Spanish GP 250cc 19730408 Joel Robert (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1382825|Fausto Gresini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Fausto Gresini 1992 Japanese GP.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1383590|Patrick Devedjian]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:UMP regional elections IlM 2010-02-18 n04.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1392426|Philaret]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Mitrapalit Filaret 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1393978|Mohamed El Ouafa]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Mohamed Louafa (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1398571|Luis Eduardo Aute]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Aute recogida premio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1401982|Anikó Varsányi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1402238|Gábor Vass]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Vass Gábor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1406740|Fernando Mario Chávez Ruvalcaba]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Fernando Chávez Ruvalcaba (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1411944|Jaroslav Mostecký]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1423970|Juan Guillermo López Soto]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Monseñor Juan Guillermo López Soto en la Catedral de Cuauhtémoc, Chihuahua.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1426480|Manuel Felguérez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:EL MAESTRO FELGUEREZ Y SANTIAGO POLVOS..jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1427902|Frank Klötzli]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:ETH-BIB-Klötzli, Frank (1934-2020)-Portr 16637.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1433175|Giovanni D’Alise]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1441576|Francis Rapp]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Francis Rapp par Claude Truong-Ngoc février 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1441997|Francisco Haghenbeck]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Haghenbeckfoto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1442590|Franco Giraldi]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1453045|Armando Manzanero]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Bustos de Armando Manzanero (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1475741|Juraj Filas]]'' | | [[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1485817|Tarcísio Padilha]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Tarcísio Padilha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1509146|Georgi Ananiev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Georgi Ananiev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1528752|Giuseppi Logan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Giuseppi Logan 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1531997|Marco Dino Brogi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1545256|Goyo Benito]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Goyo Benito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3749916|Francesco Di Carlo]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Francesco di carlo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3750130|Francesco La Rosa]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3751683|Raghunath Mohapatra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raghunath Mohapatra.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3753357|Carlos Seco Serrano]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3757094|Gaetano Rampin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Gaetano Rampin 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3758095|Gangchen Tulku Rinpoche]]'' | | [[چين]]<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Lama Tulku Gangchen Rimpoche.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3761230|Geronimo Meynier]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Totò, Fabrizi e i giovani d'oggi 05.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3762524|Giampiero Grevi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3762585|Gian Battista Odone]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3762710|Gian Mario Bravo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3764085|Gigi Dall'Aglio]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3766838|Giovanni Blandino]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3772436|Gloria Piedimonte]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3788117|Héctor Luis Silva]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Hector silva pumas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3798974|Innocenzo Donina]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3804395|Italo De Zan]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Italo de Zan 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3810475|José Luis Capón]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3816656|Rodolfo González Rissotto]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q3817497|Kurt Stettler]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Kurt-stettler.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3829209|Lea Vergine]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Lea Vergine 1974.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3832043|Lidia Menapace]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Lidia Menapace (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3836866|Lorenzo Acquarone]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Lorenzo Acquarone.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3837545|Lou A. Kouvaris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3838576|Luciano Federici]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3845680|Federico Roncoroni]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Federico Roncoroni 1989.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3845853|Marcio Veloz Maggiolo]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | [[فائل:MARCIO vELOZ mAGGIOLO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3846460|Marco Santagata]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3848217|Marino Quaresimin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Marino Quaresimin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3848323|Mario Benedetti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3849205|Mario Valdemarin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Nata di marzo 5 (Mario Valdemarin).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3852649|Maurizio Mattei]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3852820|Mauro Favilla]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Mauro Favilla datisenato 1987.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3854273|Melo Mafali]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3857269|Miguel Jones]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3858870|Mirko Pavinato]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bologna FC - 1961 Mitropa Cup - Renato Dall'Ara, Mirko Pavinato.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3892458|Ron Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:1985 Nashville Ron Johnson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3894504|Paolo Taggi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3903362|Piero Schlesinger]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3905292|Pino Scaccia]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3920003|Roman Viktiuk]]'' | | ''[[:d:Q207272|Second Polish Republic]]''<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Roman Viktuk 2-1 by Alexey Nikishin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3929115|Raffaele Masto]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3930163|Raoul Casadei]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Raoul Casadei.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938207|Robert Beck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Lee Beck 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938263|Robert Durst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Alan Durst.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938637|Roberto Brivio]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3938885|Roberto Lavorenti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3939577|Rocco Filippini]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Rocco Filippini ©Cosimo Filippini 2009.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3941597|Rossana Di Bello]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3956022|Sergio Bassi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:SergioBassi2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3956296|Sergio Staino]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Sergio Staino - Lucca Comics & Games 2016 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3960891|Silvio Lega]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Silvio Lega daticamera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3972445|Stefano D'Orazio]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Stefano (primo priano).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3981101|Tarcisio Stramare]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3993232|Tony Fuochi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q4006322|Urano Navarrini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q4059734|Hakob Hakobyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4067585|Nikolay Antoshkin]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:2019 Nikolay Antoshkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4069097|Gregory Areshian]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:GEA istanbul.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4072594|Anatoly Afanasyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q4073544|Baloğlan Əşrəfov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q4074396|Valeriy Babych]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:НДУ 3 Бабич Валерій Георгійович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4084007|Maurice Berger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Maurice Berger PR (centré).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4095066|Patricia Bosworth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4095606|Douglas Bravo]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Douglas Bravo 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4098970|Sergej Aleksandrovič Bulyga]]'' | | [[بيلاروس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Sergey Bulyha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4100792|Bhakti Charu Swami]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Bhakti Charu Swami at Santiago de Compostela.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4104601|Dmitry Vasilyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4107168|Beniamin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4112721|Anatoly Vishnevsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Anatoly Vishnevsky.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4114833|Anastasia Voznesenskaya]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4121380|Sol Tolchinsky]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q4128446|Alexander Vustin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vustin2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4135231|Vladimir Gendlin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4148136|Boris Grachevsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Boris Grachevskiy 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4152147|Sven Gundlakh]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4152247|Seyfaddin Gurbanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q4162412|Sixto Brillantes]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Sixto Brillantes (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4167363|Yury Dokhoian]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Yury Dokhoian 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4173011|Eulogius (Smirnov)]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Eulogius (Smirnov).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4173593|Gurgen Yeghiazaryan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Gurgen Yeghiazaryan 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4183618|Yevgeniy Zagorulko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4195359|Aydin Ibrahimov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q4197538|Mikhail Ignatyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Mikhail Ignatyev (2013-10-30).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4219061|Gulnazar Keldi]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[تاجڪستان]] | | | [[فائل:Gulnazar Keldi 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4219653|Hennadiy Kernes]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Кернес Геннадий.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4221830|Vladimir Kirsanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Kirsanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4232862|Vladimir Korenev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Владимир Коренев 01 (13-04-2019) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4233774|Caesar Korolenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Короленко Цезарь Петрович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4234678|Irina Koryukina]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Корюкина Ирина Петровна.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4236363|Ryszard Kotys]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Ryszard Kotys 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4249854|Gennady Kutsev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4262971|Farida Pasha]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4264242|Viktor Likhonosov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Viktor Likhonosov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4264879|Martin Lovett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:AmadeusQuartet1.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4267240|Vladimir Loskot]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4269192|Anatoly Lukyanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Anatoly Evgenievich Lukyanov.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4272534|Lyudmila Lyadova]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Lyudmila Lyadova.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4273958|Arif Musa oğlu Məhərrəmov]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q4276406|Nikolay Maksyuta]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Nikolay Maksyuta 007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4281196|Vitaly Margelov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vitaliy Margelov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3173769|Jean Obeid]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Jean Obeid - 1988.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3173832|Jean Panisse]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3179571|Joan Dougherty]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q3180252|Joel M. Reed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joel M. Reed at his apartment December 2018.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3180277|Joeli Vidiri]]'' | | [[فجي]]<br/>[[نيوزيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q3180917|Ebrahim Amini]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ebrahim Amini in Ministry of Interior 1394.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3187822|Juan de Dios Castro Lozano]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q3189161|Julie Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Julie Bennett.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3191682|Kabran Appiah]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | |- | ''[[:d:Q3192352|Kambuzia Partovi]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Kamboziya Partovi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3216625|Lambert Amon Tanoh]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | |- | ''[[:d:Q3219186|Laurent Dona Fologo]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | [[فائل:Fologo1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3229123|Lehlohonolo Ledwaba]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3265068|Waldir Lucas Pereira]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q3265525|Lucien Gourong]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Lucien Gourong.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3265723|Lucien Sève]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3282984|Koos van den Berg]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Koos van den Berg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3285700|Mangala Samaraweera]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:Mangala Samaraweera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3288102|Marc Hamilton]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q3289453|Marcel Uderzo]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Marcel Uderzo - Salon du livre de Paris 2010 bis.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3289573|Marcelle Ranson-Hervé]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3290692|Marguerite Aucouturier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3297752|Massimo Cuttitta]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:MausCuttitta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3300367|Maurice Barrier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3303356|Franciszek Kokot]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q3306991|Messaoud Nedjahi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Messaoud Nedjahi et le groupe Iwal (espoire) 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3308616|Mikhail Studenetsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q3310166|Michel Lelong]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3310736|Michel Robin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Michel Robin - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329519j.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3312928|Miguel Angel Castellini]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Castellini-Perez-Galindez-10DIC1976.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3313368|Mike Huckaby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3318485|Mohand Cherif Hannachi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3326196|Moussa Benhamadi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3339641|Hassan Firouzabadi]]'' | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Hassan Firouzabadi 20191.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3340026|Nicolas Alfonsi]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3348270|Obren Joksimović]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3349343|Tarun Gogoi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Tarun Gogoi - Kolkata 2013-02-10 4885.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3355833|Adam Alsing]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Adam Alsing 2015-09-17 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3356966|Oscar Castro]]'' | | [[چلي]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Óscar Castro Ramírez (25966264435) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3362625|Paolo Giordano]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3362634|Paolo Graziosi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Paolo Graziosi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3362788|Pape Diouf]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q3379373|Philippe Bodson]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q3380286|Philippe Malaurie]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3386032|Pierre Lumbi Okongo]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | [[فائل:MONUSCO Headquarters, Kinshasa, RD Congo- president of the G7, Pierre Lumbi. (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3386113|Pierre Marcotte]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Les Tannants Brossard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3390432|Benito Joanet]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3399496|Justo Jorge Padrón]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3421020|Raymond Lévesque]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Raymond Lévesque, Laurent Gascon, 2011. (50808482641).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3427126|Renée Claude]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Renée Claude.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3430000|Riad Ismat]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | [[فائل:Riad Ismat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3433512|Joe Long]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Long musician (1966) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3434303|Tommy DeVito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tommy DeVito (musician) (1966) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3434789|Robert Chaudenson]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3435833|Roviros Manthoulis]]'' | | [[يونان]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3436216|Robert Saint-Cricq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3443079|Jens Erik Fenstad]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q3453638|Ruth Roberta de Souza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q3471309|Samvel Gasparov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q3473390|Sarah Maldoror]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Sarah Maldoror.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3479678|Sergio Onofre Jarpa]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Sergio Onofre Jarpa (1965) cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491740|Soumaïla Cissé]]'' | | [[مالي]] | | | [[فائل:Soumaïla Cissé 2013 Portrait.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3498879|Steve Carver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3513750|Marina Tucaković]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3515979|Tasso Adamopoulos]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Tasso Adamopoulos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3532513|K. V. Anand]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:KV Anand at MovieBuff First Clap Awards Function (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3533955|Touriya Jabrane]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Touriya Jabrane.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3547896|Ezio Vendrame]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ezio Vendrame.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3551677|Victor Wood]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q3569608|Abraham J. Twerski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Twerski (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3570660|Xavier Dor]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Dr Xavier Dor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3572419|Santiago Lanzuela]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:(Santiago Lanzuela) José María Aznar recibe al presidente de la Diputación General de Aragón. Pool Moncloa. 16 de mayo de 1996 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575702|Zoltan Sabo]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3592141|Étienne Draber]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3593648|Óscar Chávez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Óscar Chávez en el Zócalo 2016 - 6.JPG|center|128px]] |- | [[وحيدالدين خان|مولانا وحيدالدين]] | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Maulanawahiduddin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3608395|Alberto Malavasi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Alberto Malavasi Palermo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3615732|Andrea Galasso]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Andrea Galasso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3615807|Andrea Lo Vecchio]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3618360|Ansley Truitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3622555|Juan Carlos Copes]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Carlos Copes Día del Tango.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3634905|Raghuvansh Prasad Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raghuvansh Prasad Singh briefing the press about various achievements of Total Sanitation Campaign highlighting the revised unit cost norms under TSC, in New Delhi on August 22, 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3645774|Bruno Ghedina]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bruno Ghedina 1970.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3645814|Bruno Longhi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3651544|Camillo Milli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Amore in 4 dimensioni - Giuffré Milli.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3656048|Leonid Bujor]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | [[فائل:Leonid Bujor (crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3659617|Carlo Meliciani]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Carlo Meliciani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3659902|Carlo Tognoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Carlo Tognoli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3664107|Cecilia Fusco]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Cecilia Fusco - collezione Tino Barindelli.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3680239|Claudio Sorrentino]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3694250|Corrado Lamberti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:CorradoLamberti.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3700324|Piotr Machalica]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Piotr Machalica2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3703087|David Anthony Kraft]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3706229|Detto Mariano]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Detto Mariano.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3731997|Ermes Polli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3732244|Ernesto Galli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3732324|Ernesto Ros]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3737689|Fabio Enzo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3743804|Ferruccio Pisoni]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ferruccio Pisoni daticamera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3745178|Umbu Landu Paranggi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4284352|Ben Masters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ben masters.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4290811|Viktor Merezhko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Viktor Merezhko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4302604|Nicette Bruno]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Nicette Bruno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4319727|Viktor Nikitin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4322836|Vyacheslav Novitsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4334832|Chylgychy Ondar]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Chylgychy Ondar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4355718|Maria Piątkowska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:MariaPiatkowska.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4356594|Scott Erskine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Scott T. Erskine 2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4357649|Raghunandan Lal Bhatia]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:R. L. Bhatia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4365356|Boris Plotnikov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Борис Плотников 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4382246|Tatyana Protsenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4404372|Kenzhegaly A. Sagadiyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[قازقستان]] | | | |- | ''[[:d:Q4416595|Seraphim (Glushakov)]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4420621|Sergey Sinyakin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4422543|Anatoly Skripkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4442473|Alexander Stefanovich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4443470|Gennady Strakhov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q4464627|Anatoly Trushkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Trushkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4468157|Billie Lee Turner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4477044|Andreï Ouritski]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Andrey Uritsky.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4517602|Marietta Chudakova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Mariehtta Chudakova 2017 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4525695|William Schmidt]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Шмидт В. В.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4525925|Larisa Flamenbaum]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Shoygu Larisa.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4527351|Viktor Shudegov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Viktor Shudegov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4528002|Valentin Shurchanov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Valentin Shurchanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4540413|Abd as-Sattar Qasm]]'' | | [[اردن]]<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q4662382|Aaron Rubashkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4669126|Abraham Palatnik]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Abraham palatnik cni.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4669133|Avrohom Pinter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Rabbi Avrohom Pinter Z’L.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4681741|Adelaide João]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q4683852|Adnan Abdallat]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q4684841|Adrian Barber]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4687771|Aeneas Chigwedere]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q4695942|Ahmed Mumin Warfa]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Ahmed Mumin Warfa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4699805|Ajit Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Ajit Singh at press conference.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4703486|Al Angrisani]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4710395|Albert Hale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1783171|Navajo Nation]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4713827|Aldir Blanc]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q4720226|Alexander Thynn, 7th Marquess of Bath]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4722019|Alfonso Cortina]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q4724658|Ali Ansarian]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ali Ansarian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4738568|Aly Zaker]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Aly-Zaker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4746478|Aminu Isa Kontagora]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q4757445|Andrew Jack]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Andrew Jack, Dialect Coach.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4760733|Andy Gray]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Andy Gray, Perth born Actor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4764670|Anil Panachooran]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4765474|Anisuzzaman]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:আনিসুজ্জামান ২০১০.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4768323|Anne Feeney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4769295|Annie Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Annie Glenn in 1965.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4770680|Anshuman Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4776555|Antonio Cuenco]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Rep. Antonio V. Cuenco (8th Congress).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4776662|Antonio Giménez-Rico]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q4776961|Antonio Sanchez]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Antonio Sanchez Politician 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4792170|Arlene Saunders]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4794109|S. I. Padmavati]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Si-padmavati.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4795016|Arnold Demain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4804549|Ashalata Wabgaonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4808284|Hasan Muratović]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:HasanMuratovic.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4822123|Haydar Baş]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Prof. Dr. Haydar Baş.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4831235|Ayhan Ulubelen]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ayhan Ulubelen during her 60 years.pdf|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4832169|Azam Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q4838863|Bachi Singh Rawat]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4841138|Badruddin Shaikh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4889708|J. Bennett Johnston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Bennett Johnston.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4893517|Bernard P. Randolph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bernard P Randolph.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4900648|Bhagirathi Majhi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4900699|Bhagwati Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4900762|Nirmal Singh Khalsa]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Nirmal Singh Khalsa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4907449|Bikramjeet Kanwarpal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Kanwarpal Bikramjit.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4910396|Bill Olner]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4910565|Bill Pursell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4928876|Frank Mdlalose]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4932376|Bob Enyart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bob Enyart in radio studio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4934739|Bobby Ball]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Bobby Ball.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4941401|Ingamay Bylund]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q4949186|Rosita Sokou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q4960104|Annette Kullenberg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q4966749|Bridget Rowe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4977068|Rita Sargsyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Rita Sargsyan nimg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5000739|Burt Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Burt Wilson 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5015068|C M Chang]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5026605|Camilla Wicks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:25806 Camilla Wicks.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5043614|Carmen Vázquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Carmen Vasquez.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5057941|Celestino Bonifacio Bacale]]'' | | [[ايڪوئٽوريل گني|استوائي جيني]] | | | |- | ''[[:d:Q5067804|Chaim Dov Keller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5069439|Chaman Lal Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5071333|Robert M. Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5071476|Chandrawati]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5082746|Charles Stuart Bowyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5103384|Cho Se-hui]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | |- | ''[[:d:Q5104483|Abla al-Kahlawi]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q5105543|Chowdhury Kamal Ibne Yusuf]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q5112720|Christopher Lee]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5121945|Ciro Pessoa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Ciro Pessoa 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5128707|Claude Beauchamp]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q5128778|Claude Crabb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5162670|Conrado Miranda]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q5171422|Cornelius Mwalwanda]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q5172694|Corra Dirksen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5173979|Cosmas Magaya]]'' | | [[زمبابوي]] | | | [[فائل:Cosmas-Magaya-Zim2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1558046|Atanasije Jevtić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Bishop Atanasije (Jevtić) crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1559010|Gérard Mulumba Kalemba]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q1562744|Milutin Knežević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Bishop Milutin (Knežević) photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1565285|Predrag Živković Tozovac]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Predrag Zivkovic Tozovac crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1565966|Gordon Forbes]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1566335|Terrence McNally]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Terrence McNally.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1576705|Vlastimil Zábranský]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1585971|Haroldo Rodas]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | [[فائل:Haroldo Rodas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1603952|Helmut Nanz]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q1610862|Juventino Kestering]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1625817|James Cross]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1634290|Walter Hooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1653757|Moses M. Costa]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q1665644|Ryszard Ronczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Ryszard Ronczewski.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1667744|Oscar Rizzato]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Oscar Rizzato (cropped, 2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1680315|James E. Humphreys]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1680463|James Gordon, Baron Gordon of Strathblane]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Official portrait of Lord Gordon of Strathblane crop 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1682267|Jan Szarek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Szarek (ur. 1936).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1688700|Marcus Lamb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1691384|Joe Diffie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Diffie 10-14-17 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1699253|John Baptist Kaggwa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | [[فائل:John Baptist Kaggwa Bischof Uganda Masaka Besuch Pfarrei Hannberg Deutschland 2018 Foto Stefan Reinmann.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1700895|John Lutz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lutz, John (WGA).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1701415|John Pfahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1703488|Vadim Abdrashitov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Вадим Абдрашитов (19-09-2020) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1709139|José Daniel Falla Robles]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1709264|José Isidro Guerrero Macías]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1709475|Suhaila Seddiqi]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Sohaila sediq.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1709485|José María de la Torre Martín]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1709519|José Murilo de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Josemurilo tvbrasil.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1710489|Juan Giménez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Giménez, dibuixant de còmic (2006).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1730056|Karl-Josef Neukirchen]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q1733939|Rémy Julienne]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Rémy Julienne 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1738072|Keith Nichols]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1738970|Michel Murr]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q1753869|Silas Silvius Njiru]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1770882|Ali Akbar Mohtashamipur]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Ali Akbar Mohtashamipur.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1771679|Vadim Kapranov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q1787758|Onésimo Cepeda]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Onésimo Cepeda Silva.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1789955|Carlos Lessa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Carlos Lessa economist.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1791614|Duda Mendonça]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:DudaMendonca117188.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1805539|Marc Meneau]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1814289|Martin Ros]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Martin Ros.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1818693|Leo Panitch]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Leo Panitch.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1824877|Cléber Arado]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1850695|Ahmed Patel]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shri Ahmed Patel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1860698|Sergei Shmatko]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Sergei Shmatko.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1868688|Mark Blum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1869884|Khalil el-Moumni]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''<br/>[[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q1872988|Zaccaria Cometti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1874119|Pierluigi Consonni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1876296|Luis Adriano Piedrahita Sandoval]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1876339|Luis Armando Bambarén Gastelumendi]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q1876397|Luis Feito]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q1890518|Aldo Moser]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Aldo Moser 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1893368|Marcelo Angiolo Melani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1898700|Mario Cecchini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1903976|Willy Kuijpers]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q1933279|Mike Longo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1937666|Ricardo Brennand]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Ricardo Brennand, Armando Monteiro e Jarbas Vasconcelos (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1968297|Soumitra Chatterjee]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Soumitra Chatterjee - Kolkata 2011-05-09 2856.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1973622|Necdet Üruğ]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q1975824|Danilo Lim]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:D LIM.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1985869|Joe Williams]]'' | | [[نيوزيلينڊ]] | | | [[فائل:Joe Williams 7 April 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2016538|José Luis Cruz]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q2034293|Osman Öcalan]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Osman Öcalan (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2035589|Sven Wollter]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Sven Wollter (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2045019|Alexander Vedernikov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Alexander Vedernikov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2049688|S. P. Balasubrahmanyam]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:S. P. Balasubrahmanyam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2061560|Paul Oscher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2068950|Guy N. Smith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2069522|Bart de Vries]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2092123|Harmoko]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Harmoko, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2093605|Pierre Lacroix]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q2147327|Reşit Karabacak]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q2154782|Marijke Harberts]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2157518|Robert Hellwarth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2212292|Ot Louw]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Ot louw-1676624202 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2221582|Sanford Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2243275|Dirk Mudge]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2252474|Frits Flinkevleugel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Frits Flinkevleugel (1965).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2268878|Bob Lazier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bob-Lazier-SVRA-IMS-2018-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2328723|Anto Kovačević]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2332562|Tatyana Lolova]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Tatyana-Lolova-20101208-cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2343159|Loris Dominissini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q2348185|Renê Weber]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q2360635|Anatoly Kvashnin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kvashnin (2007-05-15).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2369235|Pyotr Mamonov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Pyotr Mamonov, April 2019-6.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2371573|Milenko Savović]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q37024|Serbia and Montenegro]]''<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2376704|Olexander Omelchenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Олександр Омельченко.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2378031|Bram van der Vlugt]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Bram van der Vlugt (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2386112|Marcel Moreau]]'' | | [[بيلجيم]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Portrait Moreau brouillons wik.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2394296|Tarek El-Bishry]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q2405235|Marc Wilmore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2421842|Marco Maciel]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Marco Maciel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2427354|Gennady Yukhtin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q2434130|Tim Lester]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2439627|Tom Dempsey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tom Dempsey 1975.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2441262|Tomás Osvaldo González Morales]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Monseñor Tomás González.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2444480|Vlasta Velisavljević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Vlasta Velisavljević (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2450102|Dave Greenfield]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Dave-Greenfield (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5181398|Craig Ruddy]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | [[فائل:Craig Ruddy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5181443|Craig Shergold]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5212769|Damodar Barku Shingada]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5213280|Dan Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5213508|Dan Foster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5219264|Daniele Cioni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5228272|Dave Bacuzzi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5231508|David Boe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5231741|David Bright]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q5232007|David Driskell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:David C. Driskell.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5233307|David Egerton]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5234349|David Green]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:David Greenwiki 1983.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5237631|David Mixner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:15.DavidMixner.NEM.Rally.USC.WDC.11October2009 (53581387587) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5239194|David Romero Ellner]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q5248630|Debu Chaudhuri]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Pandit debu chaudhuri 2014-06-24 10-36.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5253272|Henk Overgoor]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Henk Overgoor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5273153|Dick Lucas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5274838|Diego Verdaguer]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Diego Verdaguer en junio de 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5276823|Dilipkumar Mansukhlal Gandhi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5294991|Donald Perry Polsky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5295091|Donald Rowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dee Rowe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5300456|Doug Ericksen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Doug Ericksen in 2021.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5300613|Doug Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Doug Jones Indians.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5304908|Dragan Vučić]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5305018|Dragoljub Đuričić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Dragoljub Đuričić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5336214|Eddie Large]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Eddie Large.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5336223|Eddie Lee Jackson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5350512|Eknath Gaikwad]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5362050|Eliyahu Bakshi-Doron]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Eliyahu Bakshi-Doron.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5362067|Eliyantha White]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:Dr-eliyantha-white-treats-sachin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5367651|Elsimar Coutinho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Dr.Elsimar Coutinho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5379762|Enrique Molina]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Enrique Molina4 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5386649|Eric Hall]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5435227|Fariborz Raisdana]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q5441062|Federico Salas]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q5444074|Fereshteh Taerpour]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Fereshteh Taerpour.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5470446|Forrest Compton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Forrest Compton "The Edge of Night" (1977 ABC press photo).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5476150|Luisa Molina]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q5484875|Frank A. Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Frank Howard 1956.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5485058|Frank Arok]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q5493306|Mohammad Shahabuddin]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Mohammad shahabuddin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5495767|Fred Levin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Fred Levin - Pensacola, Florida - 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5496221|Fred Sasakamoose]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q5497310|Frederick B. Chary]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5498180|Frederick K. C. Price]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5512123|G. Anand]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5531217|Gene Fraise]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gene Fraise - Official Portrait - 84th GA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5531445|Gene Shay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5531517|Gene Ward Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5534035|Geoff Barnett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:GeoffBarnett1972.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5540004|George H. Carley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5542916|George Nock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5543953|George Robertson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:GeoRobertson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5549047|Daniel Velázquez]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Daniel Velázquez (1975).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5549344|Gerald Locklin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5561073|Gilbert Centina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Authorgilbertluisrcentinaiii.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5562310|Gillian Wise]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5569175|Glenn Wheatley]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q5569181|Erik Belfrage]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5574061|Isael Villa Villa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5576708|Ramón Martínez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:RAMON MARTINEZ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5586441|Hassan Brijany]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5596280|Grant Jackson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Grant Jackson Orioles.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5618246|Heherson Alvarez]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Heherson Alvarez.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5628238|H. G. Carrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5628624|H. Vasanthakumar]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:H. Vasanthakumar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5644603|Hamid Jasemian]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Hamid Jasemian 139209021934598431597814.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5650308|Hans Knudsen]]'' | | ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5657289|Haribhau Jawale]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5662859|Alberto Canapino]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Alberto Canapino (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5663596|Alberto Szpunberg]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q5665087|Alejandro Guzmán Brito]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5670811|Harry M. Rosenfeld]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5679000|Riay Tatary]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:(Riay Tatary) El Arzobispado de Valencia y la Comisión Islámica colaboran en la atención de refugiados (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5697713|Antonio Alcántara]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5702560|Helen Jones Woods]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5703827|Helène Aylon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Helene Aylon (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5710392|Kioumars Derambakhsh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Kioumars Derambakhsh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5710665|Khosrow Seif]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Khosrow Seif 2006-09-13 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5711988|Aurelio Iragorri Hormaza]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Aurelio Iragorri Hormaza.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5717242|Balfre Vargas Cortéz]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5728387|Henry Slaughter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5728685|Henry Stephen]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q5736171|Herbin Hoyos]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Herbin Hoyos ceremony.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5744458|Hershel Shanks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5749726|Carlos Armando Biebrich]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5750208|Carlos Eduardo Enríquez Maya]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5757661|Csaba Szabó]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Szabó Csaba.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5760107|Higinio Vélez]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q5760952|Hilary Dwyer]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Hilary Dwyer.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5791581|Cristián Cuturrufo]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristián Cuturrufo - 2247945022 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5798779|Daniel Vélez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5799587|Darío Vivas]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Darío Vivas, Vicepresidente de la Asamblea Legislativa de Venezuela y miembro del Grupo Geopolítico de Latinoamérica y el Caribe (GRULAC), en compañía de José Gavidia, diputado de Venezuela e (8486684250) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5808715|Manuel Dammert]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Manuel Dammert Ego Aguirre.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5830829|Emilia Currás]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5833760|Enrique Rodríguez Galindo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5836757|Ernesto Contreras]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Ernesto Contreras - El Gráfico 1942.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5846421|Rinat Ibragimov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q5848817|Estanislao de Grandes]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Estanislao de Grandes Pascual (13423607215).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5865148|Francisco Aritmendi]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5865636|Ezzatollah Mehravaran]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ezzat-mehravaran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5879998|Gino Renni]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Gino Renni (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5886305|Esmail Shangaleh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Esmaeil Shengeleh 3476646.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5888565|Guillermo Galeote Jiménez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5896166|Hernán Grüber Odremán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q5896244|Hernán Pinto]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Hernán Pinto (2009) 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5902375|Horacio González]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Horacio gonzález.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5904665|Hugo Stuven Cangas de Onís]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[چلي]] | | | [[فائل:Hugostuven2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5906851|Abbas Saffari]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:عباس صفاری.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5908946|Hossam Mohammed Amin]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q5918706|Houshang Seddigh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Houshang Seddigh-Official photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5922098|Howie Pyro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5922865|Israel Beltrán Montes]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5930117|Jesús Fichamba]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | [[فائل:Jesús Fichamba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5932104|Hugh Newell Jacobsen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Hugh Newell Jacobsen.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5937444|Gunnar Larsson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5938530|Changiz Jalilvand]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Changiz Jalilvand 13920408.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5939731|José Folgado]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:José Folgado 2015 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5939778|José Francisco Gallardo Rodríguez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5940793|José Joaquín Puig de la Bellacasa]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5941462|Siamak Atlasi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Siamak Atlasi (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5942704|José María Calleja]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Presentación del libro ‘Cómo informar sobre violencia machista’.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5943690|Parviz PoorHosseini]]'' | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:1828481-parviz pour hoseini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5945510|Badr al-Zaman Gharib]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Badrzaman Gharib 139610041445358512884434.jpg|center|128px]] |- | [[فاطما رهبر]] | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Fatemeh Rahbar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5950619|Kambiz Derambakhsh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:کامبیز درمبخش - Kambiz Derambakhsh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5955737|Hassan Zare Dehnavi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q5966302|Mats Lundegård]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5971996|Lazarus Takawira]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q5973562|Stig Malm]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5976814|Sigvard Marjasin]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5979729|Roger Matthews]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5997337|Ildegarda Taffra]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5999378|Marissa Garrido]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Marisa Garrido 2011 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6001514|Ilya Shtemler]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q6009560|Allan Nilsson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q6019655|Olle Nygren]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Olle Nygren.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6026759|Ayla Karaca]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6027175|Indu Jain]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Indu-jain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6042168|İrfan Gürpınar]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6044824|Norberto Oyarbide]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Norberto Oyarbide.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6051778|Yılmaz Atadeniz]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6055650|Ayten Erman]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6059131|Tuncay Mataracı]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6063093|Haydar Dümen]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6065858|Ülkü Azrak]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6068274|Pedro Bastidas]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Pedro Bastidas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6070306|Iris M. Zavala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Iris Zavala.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6073889|Luran Ahmeti]]'' | | [[اتر مقدونيا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6074227|Irvin Baxter Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6089269|Aytaç Yalman]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6096528|Iván Izquierdo]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[برازيل]] | | | [[فائل:IvanIzquierdo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6097742|Rafael Navarro González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q6097749|Burhanettin Uysal]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6104592|J. Anbazhagan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6105727|René Juárez Cisneros]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Rene Juarez Cisneros 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6117269|Jackson Mthembu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6120010|Sandro Cohen]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6120818|Jacques Puisais]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q6120996|Santiago Manuin Valera]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Santiago Manuín Valera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6122347|Jagdish Singh Rana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6140367|Yukio Okamoto]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Yukio Okamoto 2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6148664|Tomás Vidiella]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Tomás Vidiella 2000.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6150166|Jan Waszkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q6165767|Víctor Valencia de los Santos]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Victorvalenciadelossantos.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6166387|Jay Benedict]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6166776|Jay Johnstone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jay Johnstone Dodgers.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6169679|Jean-Michel Bokamba-Yangouma]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q6182507|Jerold Ottley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6183301|Jerry Brandt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6195534|Jim Henderson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6197321|Jim Pace]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6210297|Joe Hernandez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6214060|Thorleif Torstensson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q6220532|John Bangsund]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q6240700|Kay Wiestål]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Kay Wiestål, IFK Holmsund 1960 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6243015|John Keston]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6244212|John Laws]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Lord Justice Laws 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6246730|Jhon Mario Ramírez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6248589|John Meyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6251147|John Ogilvie]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6267108|Johnny Leeze]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6268369|Johnson Mlambo]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6278435|Jorge Oñate]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Jorge Oñate.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6285854|Joseph Nyagah]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6293085|José Maranhão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Maranhão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6297452|Joyce Davidson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6300926|Juan Roldán]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Domingo Roldán.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6324079|K. T. Oslin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:K.T. Oslin 1987 Promo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6324114|K. Thangavel]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6344324|Kabori Sarwar]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Sarah Begum Kabori Receives Lifetime Achievement Award National Film Awards Dhaka 2015-04-04 (PID-0060031) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6356800|Kamen Tchanev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Kamen Chanev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6373666|Karuna Shukla]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6388519|Ken Snow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6389975|Kenneth Church]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6390090|Ken Farnum]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6396195|Kevin Duffy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kevin Duffy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6408465|Kim Chernin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kimchernin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6414812|Kiran Maheshwari]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6416282|Kirunda Kivejinja]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6416528|Kishan Rungta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6419024|Kiyoko Ono]]'' | | ''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''<br/>[[جاپان]] | | | [[فائل:Kiyoko Ono 1964d.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6444091|Kumutha Rahman]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6445132|Kunwar Bechain]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr Kunwar Bechain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6455079|Kōbō Kenichi]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q6474309|Lajim Ukin]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6480359|Lalit Behl]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6480683|Lam Quang Thi]]'' | | [[ويٽنام]] | | | [[فائل:General Lâm Quang Thi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6490204|Larry Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6491294|Larry Willoughby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6517024|Lefteris Hapsiadis]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:LefterisHapsiadisNew.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6520721|Leland Christensen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6524568|Leon Claire Metz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6550228|Linah Mohohlo]]'' | | [[بوٽسوانا]] | | | [[فائل:Linah Mohohlo - Closing Plenary- Africa's Next Chapter - World Economic Forum on Africa 2011 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6552990|Lindy McDaniel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lindy McDaniel Yankees.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6555796|Hashem Bathaie Golpayegani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Hashem Bathaie Golpayegani 2160728.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6557470|Rahnaward Zaryab]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Rahnaward Zaryab (2016, cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6587520|Yitzchok Scheiner]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:הרב יצחק שיינר.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6711768|Lệ Thu]]'' | | [[ويٽنام]] | | | [[فائل:Lệ Thu.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6733203|Maharaj Krishan Kaushik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6733563|Mahaveer Bhagora]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6733859|Mahesh Kumar Kanodia]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6752754|Manuel Morato]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q6756606|Marcelo Peralta]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q6757838|Marcos Cruz Molina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6762954|Hassan Abdullah al-Sharafi]]'' | | [[يمن]] | | | [[فائل:الشاعر حسن عبدالله الشرفي- من اليمن.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6766164|Marjan Lazovski]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6769832|Mark Steiner]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6771327|Shamsur Rahman Faruqi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Shamsur Rahman Farooqi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6776522|Martin Sandoval]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6778086|Marv Luster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marv Luster - Southern Campus 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6781944|María Colombo de Acevedo]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:María Colombo de Acevedo - Diputados.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6791209|Matthew Seligman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Matthew Seligman, Alexandra Arms, Cambridge, UK (April 2018).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6814633|Abdul Hadi Majali]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q6817775|Meor Aziddin Yusof]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6830619|Michael Gilkes]]'' | | [[گيانا]] | | | |- | ''[[:d:Q6831484|David Refael ben Ami]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:דדי בן עמי 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6832740|Michael McKinnell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6834517|Michael Sorkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael Sorkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6835123|Elias Rahbani]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Elias Rahbani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6844641|Miguel Lifschitz]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Miguel Lifschitz en conferencia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6845046|Mihai Cotorobai]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q6851247|Milena Jelinek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Milena Jelinek on Cinema Then, Cinema Now (1986).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6853968|Muhammad Tariq Al-Khadra]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q6885751|Mluleki George]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6893246|Mohammed Nasim]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Mohammed Nasim in New Delhi on April 13, 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6893292|Mohammed Sabila]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q6909686|Mordechai Yissachar Ber Leifer]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Mordechai Yissachar Ber Leifer.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6917707|Motilal Vora]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Motilal Vora.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6939760|Murtoza Bashir]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Mortaza Bashir.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6944629|Mwalimu Masudi Mwahima]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6947701|Itzhak Ilan]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:יצחק אילן.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6957551|Nader Dastneshan]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Nader Dastneshan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6963057|Nancy Walker Bush]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6963293|Nandi Yellaiah]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6965785|Narendra Kohli]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Narendra Kohli (Dec. 2008).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6965830|Naresh Kanodia]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6980389|Natty Hollmann]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q6986729|Neela Satyanarayanan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7000421|Omar Pirrera]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Omar-Maria.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7035671|Nikola Spasov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Nikola spasov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7044225|Itzhak Jacky Edry]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:גקי אדרי.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7045291|Noach Dear]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7046976|Noel Guzmán Boffil Rojas]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Noel Guzmán Boffil Rojas.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7063903|Noureddine Saâdi]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q7070307|Nurul Islam Babul]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Nurul Islam Babul, Jamuna Group.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7085856|Olle Holmquist]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q7106297|Oscar W. McConkie, Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7121484|Paatje Phefferkorn]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Paatje Phefferkorn.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7143415|Pat Dye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Pat Dye on His Homestead Before Christmas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7151698|Paul Karslake]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7154144|Paul Varelans]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7155119|Paulinho Paiakan]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q7167845|Perence Shiri]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q7173124|Peter C. Clapman]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q7173657|Peter DiFronzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:DiFronzo Pete.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7173914|Peter F. Secchia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Peter F. Secchia & Gerald Ford.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7174885|Peter J. N. Sinclair]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7174966|Peter Jenkins]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q7177692|Peter Whiteside]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7181551|Phi Nhung]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ويٽنام]] | | | [[فائل:Phi Nhung (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7182506|Phil Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phil Valentine in 2019.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7184198|Philip Paul]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Philip Paul at The Cincinnatian Hotel in Cincinnati, Ohio, USA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7184510|Philip Voss]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7193787|Pilar Pellicer]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Pilar Pellicer in the 1960s (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7225858|Pollycarpus Priyanto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7228895|Poovachal Khader]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Poovachal-Khader.jpg.image.845.440.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7262061|Kakhi Kavsadze]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | [[فائل:Kakhi Kavsadze in R. Harwood's "Quartet" 2003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7277337|Aleksandr Dubyansky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Dubyansky1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7279488|Rachhpal Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7282307|Rafael Roncagliolo]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Rafael roncagliolo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7283319|Rahat Indori]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Rahat Saab At Ahmedabad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7287844|Ralph McGehee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7292463|Randy Tate]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Randy Tate Mets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7294844|Rasheed Masood]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7295860|Ratnakar Matkari]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:A still of Shri Ratnakar Ramakrishna Matkari Rest.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7302790|Abdul Ghani Gilong]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7322819|Ricardo Silva Elizondo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Ricardo Silva en 2014.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7324359|Richard L. Brodsky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7325646|Richard Fenno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7331216|Rick Baldwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Rick Baldwin 1978.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7333210|Rifat Chadirji]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:Rifaat-jaderji.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7347307|Robert Mandell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Mandell American Conductor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7352565|Robin Jackman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7364094|Ron Lurie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7369214|Ross Browner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7373072|Roy Lester]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Roy Lester 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7373430|Roy Torrens]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7395978|Sabbam Hari]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7399497|Sahara Khatun]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Ms. Sahara Khatun in New Delhi on 24 February 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7403307|Sal Rocca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sal Rocca.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7404974|Salleh Abas]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7406368|Shivajirao Patil Nilangekar]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7407423|Sam Domoni]]'' | | [[فجي]] | | | [[فائل:PNC2010 (40).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7408775|Samar Banerjee]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Samar Badru Banerjee.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7423706|Sardar Muhammad Aslam]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q7423826|Sardool Sikander]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7426286|Satish Kaul]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7426298|Satish Prasad Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7438419|Siti Sarah]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7442806|Sebouh Chouldjian]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:BishopSebouh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7446652|Seif Sharif Hamad]]'' | | [[تنزانيا]] | | | [[فائل:Seif Sharif Hamad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7461426|Shahadat Hossain Khan]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7462294|Shahrum Kashani]]'' | | [[ايران]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Shahrum Kashani.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7488743|Shankha Ghosh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sankha Ghosh - Kolkata 2011-05-09 2833.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7505951|Shyama Charan Gupta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7508832|Sidik Mia]]'' | | [[ملاوي]] | | | [[فائل:Sidik Mia 2010 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7518233|Simon Barrington-Ward]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Simon Barrington-Ward 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7557756|Soli Sorabjee]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Soli Sorabjee lecture (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7562042|Sonny Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sonny-fox.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7599168|Stanisław Kogut]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Stanisław Kogut Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7609172|Stephen F. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Stephen Fain Williams.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7612166|Steve Carter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7612907|Steve Ingle]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7613158|Steve Lightle]]'' | | | | | |- | [[اسٽيو ولھائيٽ]] | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7635072|Sugathakumari]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sugathakumari.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7635151|Sugrib Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7635912|Sukumar Hansda]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7645674|Surendra Prakash Goyal]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7645718|Suresh Angadi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Ambigara chouwdayya jayanti procession mp suresh angadi.jpg|center|128px]] |- | [[سید منور حسن]] | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7660970|Sylvia Murphy]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q7666107|Sérgio Sant'Anna]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Feira de Frankfurt 2013 (10276676994).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7679487|Talib Jauhari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7804179|Tim Robinson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tim Robinson photo by John Drever.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7814981|Tom Blackwell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7816000|Tom Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7816917|Tom Moody]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7822149|Tony Curcillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Football player Tony Curcillo, no. 99 Le joueur de football Tony Curcillo, no 99.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7822625|Tony Ingle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7824296|Tootie Robbins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7827796|Toshiro Kandagawa]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Toshiro Kandagawa famous Japanese Cook 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7916745|Vasilis Botinos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q7924918|Vic Stelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Vic Stelly (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7931761|Vincent Di Maio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7932723|Vinod Dua]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vinod Dua.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7938377|Vladimir Ivanov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q7945731|W. J. M. Lokubandara]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:WJM Lokubandara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7966917|Wambali Mkandawire]]'' | | [[ملاوي]] | | | [[فائل:Wambali Mkandawire in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7970391|Warren Mitchell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Warren Mitchell basketball.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8003575|Willem Konjore]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q8009341|William Frankland]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Dr Bill Frankland.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8018795|William Stern]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q8040173|Tupac Amaru.. La Victoria]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wynn Handman Studio photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8046301|Yaakov Perlow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:הרב מנובומינסק.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8053832|Yisa Sofoluwe]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q8059945|Yu Lihua]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q8061948|Yusuf Grillo]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Yusuf Grillo, 'Yoruba Bride'.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8066134|Zanele kaMagwaza-Msibi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Zanele KaMagwaza Msibi (NFP President).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8201895|Antonio Álvarez Solís]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Alvarez Solis 2012an.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8353446|Daisy Lúcidi]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Daisy Lucidi cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9012220|Joaquín Carbonell]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Joaquín Carbonell cantando en el acto de recogida medalla de oro de los amantes CITT Teruel 2020 -primer plano (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9012935|Jorge Trías Sagnier]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q9015433|Juan Cotino]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Juan Cotino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9025128|Luis Ibero]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q9026939|Maguito Vilela]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:ELEIÇÕES- MAGUITO VILELA FALA SOBRE PLANO DE GOVERNO.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9055167|Papaléo Paes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Papaléo Paes em 2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9066796|Raymundo Capetilo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Raymundo Capetillo (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9139800|Adam Kopczyński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9147802|Alfred Rzegocki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9152862|Andrzej Maryniarczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9179979|Bronisława Kowalska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Bronisława Kowalska w swoim biurze poselskim 1997.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9200218|Célio Taveira Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9202000|Dariusz Gnatowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Dariusz Gnatowski 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9250881|Edward Gnat]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9319012|Yaghoub Zoroofchi]]'' | | [[ايران]]<br/>[[آذربائيجان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q9324836|Ryszard Miazek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9341835|Stanisław Dulias]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9375799|Witold Paszt]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Witold paszt.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9376370|Wojciech Borowik]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9388447|Zbigniew Zysk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9621049|Antônio Bivar]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Antonio Bivar (Antônio Bivar) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9630040|Arolde de Oliveira]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Arolde de Oliveira em abril de 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9631197|Artenir Werner]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9674168|Calane da Silva]]'' | | [[موزمبيق]] | | | |- | ''[[:d:Q9697014|Carlos Eduardo Cadoca]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9697147|Carlos José Ramos dos Santos]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10263911|Daniel Azulay]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Lançamento da cartilha do artista Daniel Azulay “Juntos, dizemos não ao crack e outras drogas”.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10267669|Djalma Bastos de Morais]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Placa Correio (Altos).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2458606|Nadhum Shaker]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q2462506|Ty]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2470863|Porfirio Betancourt]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | [[فائل:Armando betancourt iu 1981 750.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2484956|Vincent Logan]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2512048|Howard Finkel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Howard Finkel WrestleMania 28.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2521512|Alfons Verplaetse]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Fons verplaetse-1602852523.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2524068|Vigolvino Wanderley Mariz]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q2524635|Elsa Joubert]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2530501|Nadeem-Shravan]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shravan Kumar at the special screening of 'Bol Bachchan' 20.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2567189|James Forbes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2570032|Viktor Zimin]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Viktor Zimin.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2579054|William H. Gerdts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2580286|William R. Fey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2586848|Wittko Francke]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Wittko Francke.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2587259|Vladimir Fortov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Science talk (2016-04-27) 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2602273|Yves Ramousse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Mgr Yves Ramousse 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2609597|Charles Siebert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charles Siebert, 2006 (b&w).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2626298|Vasily Lanovoy]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:LanovoiV2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2629787|Yevgeny Shaposhnikov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Shaposhnikov170.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640005|Yevgeny Nesterenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:EENesterenko.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640500|Aldo Andretti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Andretti pre-flight 070713-F-1234N-003 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2655701|Harry Aarts]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Tweede Kamer, CV ontwikkelingssamenwerking, voorzitter Aarts, Bestanddeelnr 933-2539 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2658232|Cristina Calderón]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristina Calderón (8639878993) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2682651|Claes Borgström]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Claes Borgström 2012-06-05 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2705740|Suleiman Mahmoud]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2717789|Dzyanis Kowba]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Denis Kovba 2007.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2727991|Luc Versteylen]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q2746785|Claude Goasguen]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Claude Goasguen, gymnase Japy 2008 02 27 n7.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2750504|Linda de Suza]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Linda De Suza en 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2756943|Chetan Chauhan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:The Union Minister for Textiles, Smt. Smriti Irani lighting the lamp at the convocation ceremony of the National Institute of Fashion Technology (NIFT), in New Delhi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2777120|Hasu Yajnik]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Hasu Yagnik.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2784407|Hans Prade]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Hans Prade (1981).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2784436|Hasan al-Lawzi]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q2798280|Ing Yoe Tan]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2821111|Abdelkhalek Louzani]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q2821348|Abdoul Aziz Mbaye]]'' | | [[سينيگال]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2824007|Adam Schlesinger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Adam-Schlesinger-(in-Tinted-Windows).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2830175|Alain Pluchet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2830569|Alan Pastrana]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Pastrana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2831441|Alberto Carpani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q2848905|Andréa Guiot]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2850116|Anis al-Naqqash]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Anis Al-Naqash.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2862088|Armando Romero Manríquez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q2863379|Arnold Sowinski]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2871915|Aurlus Mabélé]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2886724|Baselios Mar Thoma Paulose II]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Catholicos Patriarch H.H. Baselius MarThoma Paulose II.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2894948|Leib Groner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ahron Daum Schneerson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2896274|Meshulam Dovid Soloveitchik]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:רבי משולם דוד הלוי סולובייצ'יק.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2898193|Carlos Escudé]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[اسپين]] | | | [[فائل:Carlos escude.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2907092|Nawaf Massalha]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Nawaf Massalha, 1993 Dan Hadani Archive.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2909679|Yehuda Barkan]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Dan Hadani collection (990044478710205171).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915906|Teruyuki Okazaki]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Teruyuki Okazaki 2006 07 17.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915985|Denis MacEoin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2918270|Alan Merrill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Merrill 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2919712|Víctor Crisólogo]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q2920357|Otar Patsatsia]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2926450|Bruce Myers]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2929679|Béchir Ben Yahmed]]'' | | [[فرانس]]<br/>''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:PortraitBechirBenYahmedAvril1984.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2949959|Lev Shcheglov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q2961945|Chedly Ayari]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:Chadly ayari.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2964883|Chris Trousdale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2977352|Claude Evrard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Identite-ClaudeEvrard-1974-Sacem.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3002872|Cristina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3013834|Daniel Cauchy]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Daniel Cauchy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3015089|Danilo Barozzi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3032232|Paul Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Johnson 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032943|Djibril Tamsir Niane]]'' | | [[گني]]<br/>[[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q3047247|Eddie Borysewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Eddie "Eddie B" Borysewicz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3048569|Edward Jay Epstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edward Jay Epstein (32802723452) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050992|Elijah Moshinsky]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q3051483|Ellinah Wamukoya]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | [[فائل:Ellinah Wamukoya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3054705|Enrique Múgica]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Enrique Múgica en la rueda de prensa posterior al Consejo de Ministros.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3081861|Francisco Hernando Contreras]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Francisco Hernando en Alcalá de Henares.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3084441|Steve Dalkowski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3093517|Gabi Luncă]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q3100743|Genival Lacerda]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Genival Lacerda (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3104996|Ghyslain Tremblay]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Ghyslain Tremblay.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3111408|Gosaku Ota]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q3121597|Guy Brice Parfait Kolélas]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q3121620|Guy Camberabero]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Guy Camberabero (1971).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3121642|Guy Chaty]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Guy-chaty.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3124154|Gérard Mannoni]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Gerard Mannoni.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3124366|Gérard Voulouzan]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Voulouzan.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126373|Hamdi Benani]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3131533|Henri Madelin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Henri Madelin-FIG 2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3131915|Henri Richelet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:RicheletAutoportrait.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3132075|Henri Tincq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3144732|Hélène Châtelain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3157537|Jacob Desvarieux]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacob DESVARIEUX 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3158941|Jacques Frémontier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3159292|Jacques Le Brun]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3159696|Jacques Oudin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques Oudin-IMG 3689.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3159726|Jacques Pellen]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques Pellen - Festival de Cornouaille 2018 - 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3159913|Jacques Rosny]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3165934|Jean-François Voguet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-François Voguet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3166986|Jean-Louis Servan-Schreiber]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-louis Servan-Schreiber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3167959|Jean-Michel Boris]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3169816|Jean-Pierre Vincent]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-Pierre Vincent - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329544j.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3172048|Jean Fontaine]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3173461|Jean Matouk]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q10270686|Eduardo Galvão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Eduardo Galvão cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10278098|Euclides Scalco]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Aécio Neves - Caminhada em Curitiba - 02 08 2014 (14625368348).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10278404|Evaldo Gouveia]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:00 evaldo gouvea bsb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10280059|Farid Abrahão David]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Neguinho da Beija-Flor and Farid Abrahão David.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10285766|Frederico Campos]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Frederico Campos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10286851|Fábio Campana]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10287856|Gabriel Donato de Andrade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10289133|Gerardo Juraci Campelo Leite]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10293304|Gésio Amadeu]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10293637|Hamilton Carvalhido]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Hamilton carvalhido.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10293964|Haroldo Lima]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Haroldo Lima ANP.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10294485|Helenês Cândido]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Crédito Obrigatório-Carlos Costa da ALEGO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10294895|Henrique do Rego Almeida]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10303554|Irani Barbosa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Iranibarbosa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10304355|Ivair Nogueira do Pinho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10306865|Jesús Martín-Barbero]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Jesús Martín Barbero & Manuel Ángel Vázquez Medel (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10306940|Jimy Raw]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10308683|José Adauto Bezerra]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Adauto Bezerra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10310137|José Mentor]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Mentor141122.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10310270|José Paulo de Andrade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10312042|João Peixoto]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Dom João Câncio Peixoto.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10320776|Luiz Humberto Carneiro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10321916|Irmão Lázaro]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Cantor evangélico Lazáro.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10321989|Líber Gadelha]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10325015|Marcelino da Mata]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Marcelino da Mata.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10325178|Marcelo Veiga]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Marcelo Veiga (2019).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10326164|Maria de Sousa]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Maria de Sousa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10326942|Martinho Lutero Galati]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Luther kingw.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10336064|Nelson Bornier]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Nelson Bornier 2016.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10336108|Nelson Proença]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10336785|Nicolau dos Santos Neto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10340557|Olga Savary]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10341534|Orlando Duarte]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10346369|Paulinho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Paulinho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346618|Paulo Gustavo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Paulo Gustavo em novembro de 2019 no Humor Multishow (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346700|Paulo Medina]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:João Paulo Medina, presidente do conselho e fundador da Universidade do Futebol.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346832|Paulo Stein]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10347522|Pedro Ivo Ferreira Caminhas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10349697|Pietro Mário]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10358966|Reinaldo Rayol]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10359396|Renato de Jesus]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10361058|Ricardo Akinobu Yamauti]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10361074|Ricardo Archer]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10363213|Robert de Almendra Freitas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10363935|Rodrigo Rodrigues]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10364607|Roseli Machado]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10365459|Ruy Scarpino]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10370805|Severiano Mário Porto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10371761|Simão Sessim]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Simão Sessim em novembro de 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10390246|Vicente Fialho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10393782|Wilson Braga]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10395021|Zenóbio Toscano]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10515493|Ian Palmer]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q10554334|John Rowlands]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q10857537|Zdeněk Hoření]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Horení foto z pohrbu (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10920570|Zhou Qingjun]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[چين]]<br/>[[تائيوان]] | | | [[فائل:周慶峻.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10951750|Sunnam Rajaiah]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q10964510|Myoma Myint Kywe]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:Myoma Myint Kywe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10999909|Dalal Abdel Aziz]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q11101097|Yang Xiaobo]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q11154007|Ragaa Al Geddawy]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Ragaa El Geddawy 1960s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11299490|Gurbanmuhammet Kasymow]]'' | | [[ترڪمانستان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q11417946|Shū Wada]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11423265|Takashi Tsuchiya]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11437791|Fujio Ōmaki]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11451301|Sanechika Andō]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11460203|Hideo Kojima]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11467981|Tsutomu Yamazaki]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Yamazaki Tsutomu (Parliamentary Secretary).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11473366|Kumiko Okae]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q11605203|Yukio Beniyama]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11632964|Tomoichi Tanimura]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11685350|Alfred Kucharczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q11685938|Andrzej Koprowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Andrzej Koprowski SJ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11686026|Andrzej Owczarek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Andrzej Owczarek 2015.08.24.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11699820|Gildardo García]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Gildardo Garcia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11720447|Janusz Sanocki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Janusz Sanocki Sejm 2016.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11724981|Jerzy Limon]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jerzy Limon.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11765368|Maciej Grubski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Maciej Grubski VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11779890|Mieczysław Morański]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q11865551|Jaakko Syrjä]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | [[فائل:Jaakko Syrjä (1958) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11912441|Carles Trullols i Clemente]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q11915238|Vlastimil Marek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:AutoportretWiki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11928824|Josep Mussons i Mata]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:JosepMussons.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11952113|Toni Coromina]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q11954665|Vicenç Capdevila]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q12017014|František Filip]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12017274|František Lízna]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Frantisek Lizna 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12022755|Jan Křen]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Jan-Křen-(2014).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12023229|Jan Vodňanský]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Jan Vodnansky 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12023238|Jan Vrba]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12023387|Jana Andresíková]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12024163|Jaroslav Šaroun]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12026421|Josef Nekl]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12032649|Ladislav Štaidl]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:L.Štaidl.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12036766|Michal Mejstřík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Michal Mejstřík (1952-2021).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12036789|Michal Polák]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Brno, Šelepka, Synkopy 61 (02).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12040463|Naďa Urbánková]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Nada Urbankova 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12044941|Petr Kužel]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12073214|Vladislav Yegin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q12098532|Vitaliy Hurnak]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q13050762|Aharon Adibekjan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13054711|Sergo Karapetyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Sergo-Karapetyan-Armenia-Minister.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13055374|Ranjit Sinha]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q13057474|Kamal Lohani]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Kamal Lohani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13058789|Badar Uddin Ahmed Kamran]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q13059317|Mahbubey Alam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Mahbube alam 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13071314|Min Yu Wai]]'' | | [[ميانمار]] | | | |- | ''[[:d:Q13110295|Alleppey Ranganath]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Alleppey ranganath DSC 0671.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13112872|Narayan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Narayan DSW.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13159219|Chennaveera Kanavi]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr Chennaveera Kanavi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13207856|Fäyrüzä Möslimevä]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13512620|Hamish Wilson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q13560249|Lucille Times]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lucille Times & Historical Marker.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13570123|Lalli Partinen]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | [[فائل:Lalli-Partinen-1965.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13742419|Kees Bakker]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q14492130|Leo Goodman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q14857056|Wout Holverda]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Wout Holverda (1984).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14949590|Augustine Mahiga]]'' | | [[تنزانيا]] | | | [[فائل:Augustine Mahiga (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14950917|Jim Fraser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jim Fraser - Germantown Academy 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14981932|Patrick Hanks]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q15077049|Sergej Sokolkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q15077313|Blas Camacho Zancada]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q15131268|Michel Tibon-Cornillot]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q15141208|Marco Ferrari]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:MarcoVirgilioFerrari.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15260378|Carlos Casamiquela]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Casamiquela.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15379160|Beatriz Yamamoto Cázarez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q15429090|Joel Shatzky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15442290|Joel J. Kupperman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15443253|Swapan Kumar Chakravorty]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Swapan Kumar Chakravorty - Kolkata 2011-08-02 4503.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15445520|Judy Irola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15455926|Manuel Juárez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Manolo Juárez at Biblioteca Nacional 2014 (15701603999).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15485954|Nicholas Rinaldi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15531146|Roza Sabiryankyzy Akkuchukova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q15618745|Manglesh Dabral]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Manglesh Dabral. Dec 1993. New Delhi. By Amarjit Chandan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15636630|Marek Pivovar]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Marek Pivovar 2015.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15711854|Jan Veentjer]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:HockeyNL-HDM1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15723603|Ajit Das]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15723647|Amarendra Mohanty]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Amarendra Mohanty Odia Film Music Director.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15724226|Tapu Mishra]]'' | | [[اوڙيسا|اوڙيسيا]] | | | [[فائل:Tapu Mishra Bengaluru Odia Ganesa Puja1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15725319|Shantiraj Khosla]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15730390|Kamal Rani]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15731459|Turi Simeti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Turi Simeti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15819842|Ibrahim Mbombo Njoya]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | [[فائل:Ibrahim Mbombo Njoya KdfsultanIb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15835700|Moses Hamungole]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q15876044|Jarmila Rýznarová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q15883033|Yauhien Anischanka]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q15896972|Ho Chau-chu]]'' | | [[تائيوان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q15921673|Franz Marx]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15942109|Eugenio Minasso]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Eugenio Minasso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15943581|Bartolomeo Pepe]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bartolomeo Pepe datisenato 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15994807|Michael Wakelam]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16046136|Houshang Mansourkhaki]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q16052047|Karim Akbari Mobarakeh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Karim akbari mobarake 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16052285|Mohammad Mirmohammadi]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Seyyed Mohammad Mirmohammadi 2018-06-23.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16053060|Hossein Sheikholeslam]]'' | | [[ايران]]<br/>''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]'' | | | [[فائل:Hossein Sheikholeslam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16090540|M. Narasimham]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16091761|Aurora Cornu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16093542|Anthony Bailey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:AnthonyBailey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16093633|Stanley Chera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16104508|Janos Mohoss]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16104930|Shyam Bihari Misra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16104964|Renzo Gattegna]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16105298|Roger Chappot]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16105431|Basil Pesambili Mramba]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105794|Stephen Susman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105925|Robert H. Garff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16106394|John Palmer]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q16106734|Aubrey Mokoape]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16116741|Željko Mavrović]]'' | | [[ڪروشيا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Zeljko Mavrovic Sarastro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16117386|David Shepard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:David Shepard (13860572183) (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16118380|Abdelkader Jerbi]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q16119295|Ahmed Halawa]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:أحمد حلاوة.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16121789|Mahmoud El Idrissi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q16123725|Kamal Amer]]'' | | [[مصر]]<br/>''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16124469|Marwan Mahfouz]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Marouan Mahfouz, Damascus Opera House - Aug 13, 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16124968|Saleh Abdullah Ali Al-Sanabani]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q16128982|Oleg Zalotnev]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q16138667|Thanwa Raseetanu]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16138911|Somsak Jaikaew]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16143657|Agnaldo Timóteo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Agnaldo Timóteo (8488377495).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16144880|Abdul Hamid Sebba]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16145812|Ferenc Tóth]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q16151657|Nand Kumar Singh Chauhan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16151874|Benny Napoleon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Benny Napoleon.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16162589|Mohamed Nejib Berriche]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q16166855|Yaakov Schwei]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16184437|Jeanne PMR Winaktu]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q16185240|Miša Aleksić]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[سربيا]] | | | [[فائل:Misa Aleksic 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16191015|Isidro Pedraza Chávez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16195218|Olan Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16197612|Gerry Cottle]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16200336|Eve Branson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Eve Branson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16202862|Lance Carson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16204248|José Alberto Ciurana]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16205288|David Cook]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16207131|Little Walter DeVenne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Little Walter Devenne.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16215977|Lee Nurse]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16263095|André Manaranche]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16269511|Howard Schoenfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16297882|Heikki Aarva]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q12104430|Viktor Zhenchenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Viktor Zhenchenko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12111312|Oleksandr Kozarenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Oleksandr Kozarenko in Krushelnytska museum 02.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12118151|Timur Litovchenko]]'' | | | | | [[فائل:Forum vydavtsiv 2017.235.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12120757|Vitalii Malakhov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Віталій Малахов.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12122416|Anatolii Melnyk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12124173|Anatolii Mokrousov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:НДУ 4 Мокроусов Анатолій Олексійович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12130376|Mykola Moshyk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12140136|Mykola Petrenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12146863|Vasyl Raichynets]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Райчинець В.Ф..jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12153381|Ihor Skochylias]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12165467|Vasyl Fedoryuk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12178780|Ahmed bin Yahya Al-Bahkali]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12178851|Ahmed Khalil]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Ahmed Khalil 1.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12199735|Bahjat Suleiman]]'' | | [[شام]] | | | [[فائل:السفير د- بهجت سليمان في مكتبه 2013-10-25 23-05.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12205315|جريس سماوي]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q12205653|Galal El-Sharkawy]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12205887|Jamal Salameh]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12208000|Hassan Alwan]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q12211513|Dakhil Allah bin Shilwan]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12215887|Saad Al Tmami]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12216684|Souleymen Bakhelili]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q12217290|Sawsan Rabie]]'' | | [[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12218187|Shākir ʻAbd al-Ḥamīd]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12219578|Saleh al-Shehi]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12219707|Sabah Abdul-Jalil]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q12220206|Salah Abdel-Fattah Al-Khalidi]]'' | | [[اردن]] | | | [[فائل:صورة شخصية صلاح عبد الفتاح الخالدي.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12222428|ʻAbbas Tarabili]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12222559|عبد الحكيم الطاهر]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q12223917|Abdul Wahab Al-Dailami]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q12224294|Abeer Al Khader]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q12224793|Eizzaldin al-Manasrah]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | [[فائل:عز الدين المناصرة.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12228063|Ali Hasan al-Halabi]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q12240387|Muhammad Hasan al-Amin]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Mhmdhassanamine02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12240900|Mohammed Atassi]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q12241232|Mahmoud Khedri]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q12242111|مرزوق سعيد]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q12243038|Mashari Al-Ballam]]'' | | [[ڪويت]] | | | [[فائل:Mashari Al-Ballam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12247638|Nadia Al-Iraqia]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q12249124|Noureddine Saïl]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Noureddine Saïl, Al Jasra Cultural and Social Club - Apr 10, 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12249589|Hady El Gayar]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:هادي الجيار - مسلسل شطرنج.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12250383|Wael el-Ebrashy]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Wael El-Ebrashy.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12252122|Youssef Chaban]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12276288|Georgi Belev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q12276521|Georgi Koritarov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Georgi koritarov.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12282041|Ioannis Tassias]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Metropolitan Bishop of Lagada Ioannis.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12293596|Seraphim Papakostas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Serafeim Papakostas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12297558|Fidel Beev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Fidel Beev (40NS).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12344974|Anatoly Goncharov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Анатолий Гончаров.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12355047|Sen Rodin]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q12383193|Araceli Herrero Figueroa]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Araceli Herrero Figueroa (AELG)-3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12447464|Mridula Sinha]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Governor Mridula Sinha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12470547|Abdul Gafur]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Abdul Gafur, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12472162|Anicetus Bongsu Antonius Sinaga]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Mgr Anicetus Bongsu Antonius Sinaga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12472429|Aria Baron]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12480859|Dani Anwar]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dani Anwar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12487277|Jane Shalimar]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jane Shalimar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12496129|Mahyuddin N.S]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Vice Governor of South Sumatra Mahyuddin NS.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12499829|Naek Lumban Tobing]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12507600|Rachmawati Sukarnoputri]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Rachmawati Soekarnoputri, 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12508669|Rina Gunawan]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12511451|Saefullah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Saefullah as the Administrative Mayor of Central Jakarta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12512106|Santosa Doellah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12515951|Soraya Abdullah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12520062|Tasiman]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Pati 2001 - 2011 H. Tasiman SH.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12572362|Gaziza Abdinabiyeva]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[قازقستان]] | | | |- | ''[[:d:Q12636953|Milka Babović]]'' | | ''[[:d:Q15102440|Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes]]''<br/>[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Milka Babović 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12647422|Albinas Stankus]]'' | | | | | [[فائل:Albinas Stankus.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12687567|Harussani Zakaria]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12720803|Anton Gămurari]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q12722975|Bruce Williamson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q12723353|Camil Marinescu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12725593|Constantin Simirad]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12736493|Nelu Ploieșteanu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12737850|Petrică Mîțu Stoian]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Petrică Mâțu Stoian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12746078|Miloš Šobajić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Miloš Šobajić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12748222|Sanja Ilic]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Aleksandar Sanja Ilić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12755511|Miodrag Lazić]]'' | | | | | [[فائل:Mural dedicated to dr Lazić in Inđija.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12755659|Mićo Mićić]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:Mićo Mićić (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12803861|Tadej Hrušovar]]'' | | [[سلووينیا]] | | | [[فائل:Tadej Hrušovar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12808962|Burhan Kuzu]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Burhankuzu.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12835999|Arif Ali Guliyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12840776|Kamil Ibrahimov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12842530|Məcnun Hacıbəyov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12844831|Rafael Cəbrayılov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12845273|Rasmi Dzhabrailov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q12846537|Teymur Əhmədov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12848564|Çingiz Briya]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q12850214|Amiraslan xan Avsar]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q12861745|Anzor Erkomaishvili]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Anzor Erkomaishvili 2025 stamp of Georgia.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12875379|Giorgos Tragas]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q12877939|Theodoros Katsanevas]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q12880973|Metropolitan Aetolia και Acarnania Cosmas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Μακαριστός Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12906548|Zafir Hadžimanov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12906617|Zoran Dzhorlev]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | [[فائل:С.Спасовска и З.Џорлев во вториот блок на концертот.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12960757|Đurđa Ivezić]]'' | | [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]<br/>''[[:d:Q153128|Independent State of Croatia]]''<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12963488|Douglas Cagas]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q12969927|Reynaldo Umali]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q13024946|Sergio Víctor Palma]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Victor palma en 1983 cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13028014|Ivan Pratasenya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13028248|Aleh Makušnikaŭ]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q18129450|Daniel Yuste]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q18162113|Vekuii Rukoro]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q18209595|Oyewusi Ibidapo Obe]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q18217421|Rao Dharampal]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18236146|Yulyen Balmusov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18246554|Enio Mainardi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q18249366|Theodore Bugas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18249465|Othón Cuevas Córdova]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18275399|Gláucio Ary Dillon Soares]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q18280349|Vladimir Shnitke]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18327523|György Snell]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:SnellGyorgyFotoThalerTamas.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18350877|Alberto Amador Leal]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18390781|Roberto Leitão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Roberto Leitão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18391983|Sekhar Basu]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Sekhar Basu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18405881|Nikiforos]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q18421453|Subiakto Tjakrawerdaya]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Subiakto Tjakrawerdaya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18538499|Adrian Bărar]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Adi Barar (Cargo) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18539289|Cornelia Catangă]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q18546585|Hilary S. Chapman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18549704|Nicolae Sabău]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q18618827|Igor Bogdanoff]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Igor Bogdanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18618829|Grichka Bogdanoff]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Grichka B, Présentation équipe DMBC, 10 septembre 2016 - 6.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18634038|Anfim (Tudos)]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q18649004|Avelino Méndez Rangel]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Avelino Mendez Rangel 1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18683826|Krishan Kumar Aggarwal]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q18685775|Jim Dornan]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18685824|Ayatullah Durrani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q18687827|Morris Hood III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18688035|Jitendra Nath Pande]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18738911|Mack Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18747673|Reynaldo Salazar]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18750351|Maulana Ameer Zaman]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q18750460|Ram Lal Rahi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q18752973|Tiit Lilleorg]]'' | | [[اسٽونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q18764064|Martin S. Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18810088|Elidio Espinoza]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Elidio Espinoza Quispe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18811939|Terry Doran]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18921500|Felicia F. Campbell]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19271880|Sami Hasan Al Nash]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q19281555|Manzoor Ahtesham]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19301055|María Araujo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q19361829|Giovanni Battista Rabino]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giovanni Battista Rabino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19432890|Abelardo Díaz]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q19517945|Pir Noor Muhammad Shah Jillani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q19518853|Luis Enrique Mercado]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19547762|Munirathna Anandakrishnan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Anandakrishnan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19547902|கோ. இளவழகன்]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19561531|Nolan Mettetal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19564424|Dietmar Seyferth]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19605243|Ashok Kumar Walia]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19608131|Caio Narcio]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Caio Narcio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19609869|Chandro Tomar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19611679|Yusuf Kenan Sönmez]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q19635577|Dimitris Kremastinos]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:KremastinosDimitris.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19665021|Helen Damico]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19667174|Shingoose]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q19667683|Kim H. Veltman]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Kim Veltman at EVA London 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19668626|Rajkumar Keswani]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19710290|José Carlos Schiavinato]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q19725072|Dadang Wigiarto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Situbondo Dadang Wigiarto periode kedua.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19787577|Rubén Anguiano]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19871563|Frank Brew]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q19872432|Ken Colvin]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q19880661|Miguel Ángel Gutiérrez Machado]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19895787|Brijendra Singh Rathore]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19915711|Abdulmanap Nurmagomedov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Abdulmanap Nurmagomedov in 2021.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19942870|Dadang Hawari]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q19953017|Abd ar-Rahman ibn Khalifa]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q19974584|Lukman Niode]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20004583|Josep Ferrer Peris]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20004758|Josep Sala i Mañé]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Primera actuacio castellers de barcelona.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20016600|Alberto Sonsol]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q20045601|Antônio de Jesus Dias]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q20048117|José Júlio Venâncio Antunes]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:José Júlio VFXira 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20049141|Mário Coelho]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Monumento a Mário Coelho, Vila Franca de Xira 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20054063|John M. Squire]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q20064152|Kuo Nan-hung]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20069206|Vasyl Pisnyi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20090063|Vakha Agaev]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Vaha Agaev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20403285|Tony Moussa]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q20418100|Riyāḍ Najīb Al-Rayyis]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q20420208|Al-Qadi Barhoun]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Barhoun.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20426392|Bens Leo]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20426512|Hilmi Aminuddin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20479636|Venelin Mitev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q20480938|István Kozma]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Kozma István NB.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20501917|Avraham Yeshayahu Heber]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:הרב הבר.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20507884|Karen Babayan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20509962|Grigor Brutyan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20513641|Harutyun Topikyan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20525356|Benjamin Tolić]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Benjamin Tolić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20528490|Tõivo Sarmet]]'' | | [[اسٽونيا]] | | | [[فائل:Toivo sarmet2.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20533125|Dositeo Rodríguez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20559646|A. Yunus Kunju]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:A younus kunju x mla.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20560624|Mehman Aghayev]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q20560807|Naini Narshimha Reddy]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Nayini Narsimha Reddy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20565316|Alasgar Gurbanaliyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q20605416|Bakari Mwapachu]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20610736|Tasoltan Mamsurov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q20665651|Pydikondala Manikyala Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16301834|Eugenio Rojas Apaza]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Eugenio Rojas Apaza en 2019.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16307459|Boonruen Choonhavan]]'' | | [[ٿائيلينڊ]]<br/>''[[:d:Q1081620|Siam]]'' | | | [[فائل:บุญเรือน ชุณหะวัณ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16327525|Dimitris Talaganis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q16328064|Sakēs Totlēs]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q16336402|Almeida Henriques]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16336608|André Zacharow]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16336792|Arnaldo Faria de Sá]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Arnaldo Faria de Sá ABr.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16336946|Bonifácio José Tamm de Andrada]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Federal Bonifácio Andrada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337113|Cecília Guimarães]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16337360|Domingos de Freitas Diniz Neto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16337378|Dulce Nunes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16337681|José de Oliveira Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Museu da Cidade de Manaus - 15.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337792|Lúcia Braga]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Plenário do Congresso (39777958125).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337889|Maria José Valério]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Maria José Valério, 1968 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16366590|Elbrus Abbasov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q16371865|Nizameddin Quliyev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16376838|Zöhrab Alıyev]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16377555|Ingilab Nasirov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q16382689|Leon Adyan]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16466511|Laxman Giluwa]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16485758|Antonio González Pacheco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q16490286|Carlos Holmes Trujillo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Holmes Trujillo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16493623|Aritana Yawalapiti]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16494414|Artur Portela Filho]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16498472|Kerstin Behrendtz]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q16518797|Sabina de la Cruz]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Sabina de la Cruz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16526878|André Osi]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Andre Osi 20100207 Bagnols-sur-Ceze 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16530501|Aslanbek Fidarov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q16534529|Aron Atabek]]'' | | [[قازقستان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Aron Atabek imprisoned poet Kazakhstan Astana 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16538862|Danil Khalimov]]'' | | [[قازقستان]] | | | |- | ''[[:d:Q16559534|Giorgio Gatti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16562408|Guido Stagnaro]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16595738|Marianne Lundquist]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Marianne Lundquist SOK.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16624314|Ramón Romero Roa]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | [[فائل:RamonRomeroRoa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16625708|Roberto Valcárcel]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Roberto Valcarcel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16631776|Vladimir Voronov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Vladimir Voronov i Aleksandr Michkov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16632989|Kjell Grane]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q16647536|Arthur Whistler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16656949|Mishik Kazaryan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kazaryan Mishik, cutted.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16670158|Pino van Lamsweerde]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Pino van Lamsweerde 3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16672105|Vladimir Lopukhin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Lopukhin Vladimir.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16701731|Roy Horn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q713750|West Germany]]'' | | | [[فائل:Las Vegas, Nevada's headlining illusionists Siegfried & Roy (Roy Horn cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16727899|Ben Chafin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16728415|Bill C. Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16728630|R. Doraikkannu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16728723|Nasir Durrani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q16729376|Gordon Van Wylen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16729793|Marlene Herrera Díaz]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16729954|Hudeidi]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q16730231|Omar Jazouli]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q16730710|Brandis Kemp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16732661|José Babel Mireles Valverde]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:José Manuel Mireles Valverde.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16732956|Alia Muhammad Baker]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q16744309|Butana Komphela]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16746913|Mykola Myatlitski]]'' | | ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[بيلاروس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16842006|Corky Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Corky Lee at the Chinese American Museum DC in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16847056|Nick Cordero]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q16865759|Enrico Comba]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16885966|Suresh Kumar Srivastava]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16910068|Florentino Domínguez Ordoñez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16910076|Gilberto Ensástiga]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16912496|Philippe Lécrivain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16939853|Cláudio Petraglia]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940061|Dinaldo Medeiros Wanderley]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940336|Nelson Meurer]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:NELSON MEURER.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16940411|José Itamar de Freitas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940797|Sérgio Olímpio Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Major Olimpio no Senado 2 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16977833|Syed Muhammad Fazal Agha]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q16979865|Azmeera Chandulal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Chandulal Ajmeera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16979978|Neil D. Jones]]'' | | ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Neil D. Jones.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16999679|Rafel Tur i Costa]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q17032692|África Lorente Castillo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Africa Malaga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17034981|Trần Ngọc Châu]]'' | | [[ويٽنام]]<br/>''[[:d:Q180573|South Vietnam]]'' | | | [[فائل:Dân-biểu đơn-vị Kiến-Hòa Trần Ngọc Châu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17123751|Ismail Bhamjee]]'' | | [[بوٽسوانا]] | | | |- | ''[[:d:Q17126490|Tullio Abbate]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Tullio Abbate and Ayrton Senna.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17154848|Паращенко Владимир Михайлович]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Паращенко Владимир Михайлович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17198221|Dennis Johnson]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q17279336|Robert Martin Gumbura]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q17285375|Luigi Reitani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q17305968|Henry Graff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry F. Graff.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17322473|Iris Love]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q17370650|Jean-Pierre Jossua]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q17388929|Dinesh Chandra Yadav]]'' | | [[نيپال]] | | | |- | ''[[:d:Q17395359|Arianna W. Rosenbluth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arianna W Rosenbluth.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17410598|Imam Suroso]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR RI Komisi IX, Imam Suroso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17410704|Masud Yunus]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Mojokerto Mas'ud Yunus.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17411404|Soegiharto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:KIB Sugiharto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17453217|Vinicio Bernardini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Vinicio Bernardini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17486036|Henri Kichka]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Henri Kichka au Ciné-Club Educatif et Culturel le 11 mars 2010 à Mons (Crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17489803|Nipper Read]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q17505073|Amaranth Ehrenhalt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Étienne Hajdu et Amaranth Ehrenhalt photo Olivier DUMAY.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17505980|Muhammad Amin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wagub NTB Muhammad Amin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17622463|Miguel Ángel Furones]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Miguel angel furones.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17632923|William Izarra]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:William Izarra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17661487|Unnikrishnan Namboothiri]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Unnikrishnan Namboothiri.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17746498|Kanybek Isakov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | [[فائل:Kanybek Abduvasitovich Isakov. 14.05.2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17859863|Kalsoom Perveen]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q18037895|Chrístos Sikánis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q18043515|Evgeny Mikrin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18057030|Bennie G. Adkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Medal of Honor (15257829652).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20670029|Dalenda Abdou]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q20685591|Troy Sneed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q20751292|Mostafa Khorramdel]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:دوستان دکتر خرمدل، کمال مولودپوری و سایر دانشجویان مهاباد.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20856252|Giorgio Mondino]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giorgio Mondino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20871871|José Ramón Fernández Gordo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20873631|Kanstancin Sieviaryniec]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q20888651|Mikhail Vinogradov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q20891855|Elena Hrenova]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | [[فائل:Elena Hrenova (2015-01-19).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20985282|Aqel Biltaji]]'' | | [[اردن]] | | | [[فائل:Hayder Murad Death anniversary 75 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21002307|Abba Kyari]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q21035340|Rick May]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q21039937|Anatoli Bondarenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q21064276|Gertrude Rwakatare]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q21074108|Jaugen Bialassin]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Jaugen Bialassin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21104193|Achyut Madhav Gokhale]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q21338525|Pakshirajan Lakshminarasimhan]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:6472-Image-32531-1-17-20200727.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21339879|Zlatko Kvaček]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q21341636|Nina I. Strelnikova]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q21391159|Amnon Freidberg]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:אמנון פרידברג, סירה.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21400588|Hafez Abu Seada]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:HafezAbuSeada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21405631|Hamid Kahram]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q21440948|Jerzy Zacharko]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q21463610|Walter Spitzer]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q21464665|Philip Morsberger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q21467243|David Leverett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q21480753|Juanjo Rocafort]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q21513748|Edayathumangalam Kandaswamy Ganesan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21515658|Edman Ayvazyan]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Edman Ayvazyan 1(Cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21572745|Firsat Sofi]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:فرسەت سۆفی.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21597734|Georges Trussart]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q21651710|Nomula Narsimhaiah]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21663093|Musa Yerniyazov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q21663972|Alexander Vasserman]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q21674648|Mohammad Kiavash]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:سید محمد علوی تبار.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21682616|కె.కె.రంగనాథాచార్యులు]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21685126|Narendra Kumar Swain]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:NKS2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21747070|Dan Tătaru]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q21827250|Sarat Kumar Kar]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sarat Kumar Kar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21833015|Gaetano Rebecchini]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q21933841|Suresh Gore]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21974445|Charan Ramdas]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22003024|Riyaz Ahmad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22004843|Nate Hawkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q22006946|Mita Haque]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Mita haque cropped from the image of Sheikh Hasina presents Ekushey Padak 2020, Osmani Memorial Auditorium, Dhaka, 2020-02-20 (PID-0034166) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22087194|Baddegama Samitha Thero]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q22095691|Thandika Mkandawire]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q22277578|Rajendra Devlekar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22690302|Michel Tabet]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q22812069|Θανάσης Αγγέλου]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q22921036|Sergio Rossi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q22926728|Cristopher Mansilla]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristopher Mansilla (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22947427|Abdul Hameed Abu Al-Naeem]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q23062821|Mahamane Jean Padonou]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q23302699|Yosiwo George]]'' | | [[مائڪرونيشيا جون فيڊريٽيڊ اسٽيٽس]] | | | [[فائل:Federated States of Micronesia Opening Ceremony 150622-N-MK341-013 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23304286|P. R. Krishna Kumar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q23561648|Bernd Grimmer]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:2015 Bernd Grimmer (Landesparteitag AfD Baden-Württemberg) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23674715|Edward Sienkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q23753137|Salvador Vives]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q23815604|Carol Sutton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q23837608|Rubén Tierrablanca González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q23887677|Dhanare Paskal Janya]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q23893571|Angelo Perugini]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Perugini.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23908916|K. V. Vijayadas]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:K.V. Vijayadas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23914052|Nelu Bălășoiu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q23920645|Ömer Döngeloğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ömer Döngeloğlu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23927424|Želimir Altarac Čičak]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:Želimir Altarac Čičak .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23927812|Claudio Zupo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q23930665|Daniel-Ștefan Drăgulin]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24009927|Yuri Ponomarev]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Пономарёв Юрий Иванович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24021020|Ion D. Aliman]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24083233|Ionel M. Michiu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24230776|Lyavon Hryshuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q24248306|Orlando McDaniel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q24251127|Joel Otim]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q24294484|Ducange Sylvain]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q24351545|Abrek Ayupov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Abrek Ayupov 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24431331|Andrzej Jan Noras]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q24525349|Vasile Gherasim]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24565738|Joe Hand Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Hand, Sr. at Joe Hand Promotions, Inc. 40th Anniversary Party.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572394|Appaji M. J.]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24572544|Tanveer Akhtar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24809974|Vladimir Gerdt]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q24852023|A. M. M. Safiullah]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q24877346|Jiří Ventruba]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:JiriVentruba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24940009|Miguel Ángel Troitiño]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Miguel Angel Troitiño.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24941932|Michele Serio]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Michele Serio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24949382|Asit Bandopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q25111059|Anusuya Prasad Maikhuri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q25136946|Kamel Lemoui]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q25189922|Colin Jones]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q25423626|Ali Soleimani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ali Soleimani at the Eighth Ammar Film Festival (01).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25438009|Danilo Pertsov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Д. Перцов.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25463188|Neta S. Pane]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25463883|Edy Oglek]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25466692|Ade Firman Hakim]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25468009|Frederik Batti Sorring]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Frederik Batti Sorring, Bupati Toraja Utara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25468371|Nadjmi Adhani]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Nadjmi Adhani, Wali Kota Banjarbaru.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25468378|Sudjati]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Sudjati Bupati Bulungan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25469512|Kuryana Azis]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Drs. H. Kuryana Azis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25471296|Muharram]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Muharram berau.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25471771|Shazni Munir Mohd Ithnin]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25473657|Irena Alijošiūtė]]'' | | [[لٿوينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25542625|Knyaz Hacıyev]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q25588647|P. Gopinathan Nair]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q25640123|Guus Smeets]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Guus Smeets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25998965|Marius Dinulescu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q26251738|Shamsuzzaman Khan]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Shamsuzzaman Khan Dhaka 2019 (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26256181|Sálvio Dino]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q26466079|Onkar Nath Srivastava]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q26677234|David Stypka]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q26856800|Muhammad Hamza]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q26923140|Emil J. Freireich Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q26924548|Rohit Sardana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q26971502|Jan Žižka]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q27022448|Adlin Mair-Clarke]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27044994|Hooshang Mirzaee]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q27062983|Muhammad Mohaiminul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q27063489|MA Hashem]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q27063631|B.J. Marsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27195991|Valeria Gagealov]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Valeria Gagealov 2014 Romania stamp.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27207944|Najma Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Najma Chowdhury speaking.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27514682|Samuel Wembé]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q27525876|Gyula Horvath]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q27589327|Pablo Cámbar]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | [[فائل:Pablo José Cámbar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27662830|Ann Katharine Mitchell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q27664982|Carlos Falcó, 5th Marquess of Griñón]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Carlos Falcó.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27690287|Ruth Lewis]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q27734548|Bill Bullard, Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27804545|Maqbul Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q27835309|Félix Mendonça]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:BA10200 div Felix Mendonça 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27862807|Walmir Oliveira da Costa]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q27950616|Munir Al-Aboushi]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]<br/>[[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q27975003|Alícia Guri i Canivell]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q28001421|Jerry Relph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Minnesota State Senator Jerry Relph.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28007795|Hella Brock]]'' | | [[جرمني]]<br/>''[[:d:Q16957|East Germany]]'' | | | |- | ''[[:d:Q28039797|Nicolaie-Sebastian-Valentin Radu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q28086077|Kebby Maphatsoe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q28121682|Arpik Hasratyan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Arpik Asratyan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28122480|Brian Arrowsmith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q28370205|Surendra Singh Jeena]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Jeena Bhaiya.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28370231|Gopal Singh Rawat]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Gopal Singh Rawat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28403467|Jaybee Sebastian]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q28420151|Buruji Kashamu]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Buruji Kashamu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28485065|Aptripel Tumimomor]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Aptripel Tumimomor.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28498255|David Brooks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Elmer Wayne Henley and David Owen Brook (by Jerry Click) – Bolivar Peninsula, August 10, 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28555913|José Carlos da Silva Júnior]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q28664898|Mikhail Plotkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q28708192|Llorenç Cassi i Morató]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q28716759|حمد الريح]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q28843094|Luís Macedo]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q28867793|Jacques Thobie]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q28911753|Branislav Blažić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q28962630|Gladys Beckwith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29078601|Nedal Abu Tabaq]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Nedal Abu Tabaq portret 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29079958|Bogusław Cygler]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q29358941|Vladimir Zuykov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q29370558|Ujwal Thapa]]'' | | [[نيپال]] | | | |- | ''[[:d:Q29452463|Pradeep Maharathy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Pradeep Maharathy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29462882|Alan Abel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Abel of The Philadelphia Orchestra (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29505408|Lew Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29525790|Marc Engels]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q29527515|Abdul Mahdi Hadi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q29568123|Tohami Khaled]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q29639760|Luis Arias Graziani]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q29640879|Surat Mathur]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q29727768|Francesco Perrone]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Francesco perrone Olimpiadi Roma 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29887876|Israel Zelitch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29944026|Richard Mendani]]'' | | [[پاپوا نيو گني]] | | | |- | ''[[:d:Q30081749|Hadi Khosroshahi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:هادي خسروشاهي.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30231744|Piotr Wowry]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q30320385|Walter Robb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q30404445|José Évrard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Saint-Laurent-Blangy - Congrès fondateur des Patriotes le 18 février 2018 (061).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30687590|Vijay Kumar Kashyap]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vijay Kashyap BJP Minister.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30687834|G. P. Venkidu]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:GPV Gobi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30728097|Yves Vander Cruysen]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q30729040|Jean-Marc Manducher]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q30789633|Huba Rozsnyai]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q30930334|Gil Vianna]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q30934103|Ibsen Henrique de Castro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q30935116|Herzem Gusmão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Herzem Gusmão em 23 de julho de 2019 (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q31199474|Baldo Podić]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q31201089|Subhadra Sen Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q31296778|Anvar Nahmadov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q31451910|Mukar Cholponbayev]]'' | | [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | |- | ''[[:d:Q31724199|Sadek Bachchu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q31724856|Mirza Mazharul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q31741007|Pearson Jordan]]'' | | [[بارباڊوس]] | | | |- | ''[[:d:Q32291770|Thomas H. Kunz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q32362040|Olga Domuladzhanova]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q33236658|Jean-Philippe Ruggieri]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q33239234|Fábio Hissa Vieira Hazin]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q34113948|Giovanni Pretorius]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q34970774|Olga Levko]]'' | | ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q35342309|Tawfiq al-Yasiri]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q36489247|Muhammad Jadam Mangrio]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q36514477|Brian J. Axsmith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q36657949|R.Y. Anderson]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q38002088|Cesare Leonardi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q38583129|N. Appaji Gowda]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q39058126|Anand Mohan Zutshi Gulzar Dehlvi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Gulzar dehlvi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56393467|Jalaludin Rakhmat]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jalaludin Rakhmat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56399697|Yopie Latul]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q56399754|Burhan Abdurahman]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Ternate Burhan Abdurahman.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56410339|Camille Bonnet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:L'équipe du SU Agen finaliste du championnat de France de rugby, en mars 1943 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56600042|Younus Soomro]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56630743|Vincent Mhlanga]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q56641288|László Gróf]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q56651269|Waqar Ahmed Seth]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56678261|Bernie Juskiewicz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56678450|Dick Hinch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56743555|Martha Sánchez Néstor]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q56841045|Mongameli Bobani]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56862871|Brian Crowe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q57037216|Marcello Brunelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Brunelli Marcello.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57342370|Nikhil Nandy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs & Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57617645|Fernand Turcotte]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q57829968|Faith Alupo]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q57903860|Elmer Pato]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q57973856|Ambrose Mandvulo Dlamini]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | [[فائل:10.08 總統接見「史瓦帝尼王國總理戴安伯伉儷」 (48863175906).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57986405|Ndifor Afanwi Franklin]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q58004322|Ulfat Mustafin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q58175439|Ajay Kumar Tripathi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Justice Ajay Kumar Tripathi.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59226203|Cabo Almi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q59245275|Silvio Favero]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q59327278|Raj Mohan Vohra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raj Mohan Vohra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59387154|Dennis G. Peters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dennis G. Peters (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59594563|Shin So-gol]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | [[فائل:신소걸.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59822632|David Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:David Corrêa na Tradição 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60048453|Carlos Burga]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q60428775|Ron Wright]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ron Wright, official portrait, 116th Congress.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60578644|Khaled Al Amir]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q60676275|Anthony Mwamba]]'' | | [[زيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q60676348|István Turu]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q60682885|Nikolay Petrunin]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Петрунин Н.Ю.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60684463|Hussain Ahmed]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs & Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60734385|Jim Cross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q60734833|Danny Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q60735860|Jack Page]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q60829798|Rebeca Guber]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q60944987|Roger Maes]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q61029386|Gérard Gire]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q61080701|Abu Hena]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q61080791|Sheikh Md Abdullah]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:State Minister for Religious Affairs Alhaj Advocate Sheikh Md Abdullah delivers speech at Hajj management meeting 2019-05-16 (PID-0038640) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61101983|מנחם מנדל]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q61161331|Stephen Schwartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61221263|Jean Luc Rosat]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q61229497|SM Mohsin]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:S. M. Mohsin cropped Prime Minister Sheikh Hasina awards Ekushey Padak 2020 at Osmani Memorial Auditorium Dhaka 2020-02-20 (PID-0034165) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61283036|Azmi Mohamed Megahed]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:عزمي مجاهد.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61314646|Kartikeswar Patra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61355370|Godfrey Grima]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q61375379|Skariah Thomas]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Scariah Thomas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61481724|Luigi Roni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q61556012|Bikram Keshari Barma]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61625027|Mac Jack]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61670448|Leanid Dziejka]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Пасведчанне дэпутата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12 склікання на імя Леаніда Дзейкі.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61707992|Stephen C. de St. Jeor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61746483|Pierre Housieaux]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q61781035|Hans Grotz]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q61893591|Ravi Shankar Patnaik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61945598|Marc Pilcher]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q62072676|Adebayo Osinowo]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q62081852|José Daniel Guccione]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:José Guccione.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62126551|Roberto Rivas Reyes]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:Roberto Rivas 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62381879|Nick Mourouzis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q62570988|John Obiero Nyagarama]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q62691119|Mutko Tsvetkov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q62713325|Viktor Kelner]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q63004552|Wilberforce Kisamba Mugerwa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q63197527|Florence Ridley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q63198327|Dora Werzberg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q63342260|Miguel Ángel Giubergia]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Miguel Giubergia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q63381257|Pascal Monkam]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q63457716|Mohammed Oreibi Majid al Khalifa]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q63999140|Sangram Keshari Jena]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64019473|Ludwig Wiedenmann]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q64095652|Фелікс Уладзіміравіч Шкірманкоў]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q64097038|Jos De Man]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q64141250|Balli Durga Prasad Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64149281|Bernard Grégoire]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q64348965|Nitsa Tsitra]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q64399281|Zamuxolo Joseph Peter]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399294|Pumza Patricia Dyantyi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399328|Jacqueline Mofokeng]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399347|Dorah Dunana Dlamini]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399408|Tandi Gloria Mpambo-Sibhukwana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q64681381|Rayyān, Aḥmad ʻAlī Ṭāhā]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q64855254|Alexandros Isaris]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q64859158|Gouri Sankar Dutta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64860750|Anish Deb]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Anish Deb - Kolkata 2015-10-10 5402.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q64918366|Zdeněk Preclík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q64929872|Joseph Ferris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64949184|Aminul Islam Mintu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q65030790|Richard Laird]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q65038140|Svatopluk Kasalý]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Svatopluk Kasalý 28. 3. 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65166902|Joselito Falcão de Amorim]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Joselito Falcao de Amorim.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65174387|Flaviola]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q65199622|Saeid Tashakkori]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:تشکری.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65275379|Zaur Kantemirov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q65428531|Chavalit Soemprungsuk]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q65444883|Prakash Damodar Padgaonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Prakash padgaonkar-Konkani Vishwakosh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65548621|Suresh Amonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q65561109|Satya Deo Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q65587383|Jacques Lajeanne]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65587693|François Lantz]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65590587|Alain Lescouet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Hazan Lescouet Quénard Pinon 743 (M Lescouet).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65592292|Gérard Marulier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65600672|Muslihan DS]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q65602099|Claude Schoettel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65602496|Patrick Simon]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Patrick Simon 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65602566|Fernande Singer]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65606835|Jean-Marie Zoellé]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-Marie Zoellé 18122010.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65925031|Karim Salman]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q65945406|Miguel Ángel Tábet]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Miguel Angel Tabet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66087270|Lakhdar Bouregaa]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:لخضر بورڤعة.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66124526|Ubong King]]'' | | | | | [[فائل:Ubong King in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66144602|István Bérczi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q66765131|Ramesh Tikaram]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q66777086|Ma. Bernardita Ramos]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q67100745|Myron J. Echenberg]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q67930607|Giovanni Gastel]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:2017 02 03 Pizzarotti Ferraris mostra le 100 facce della musica italiana Giovanni Gastel-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q68213462|Quarto Pianesi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q68696106|Samsuddin Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q68797025|Ada Bello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ada C. Bello-LSU-1961.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q69802933|Ziaur Rahman Khan]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q69908032|Charles Bukeko]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q70250846|Felix Malyarenko]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Felix Malyarenko (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q70278592|William B. Helmreich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q70554553|Amzad Hossain Sarker]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q70991299|Marcel Meys]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Marcel Meys1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q71965647|Vassilis Sevastis]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Sevastis long-jump.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q74477144|Meyer Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q74751689|René Sylvestre]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q75313948|Jocelyn Feilding]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q75388941|Princess Diana of Bourbon-Parma]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q75390661|Lord David Douglas-Hamilton]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75599416|Michael Conybeare Sender]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q75620301|Clotilda Douglas-Yakimchuk]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q75661811|Alexander Brunton Badenoch]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75866189|Sally Yolanda England]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75904125|Maria-Alice de Marsillac Plunkett]]'' | | [[برازيل]]<br/>[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q75936458|Melanie Forestier-Walker]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76044131|Raja Kollure]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q76079057|Andrew Moncreiff]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76120799|Morgan Rees-Williams, 3rd Baron Ogmore]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q76170613|Christopher Sanders]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76367719|Ostap Lozynsky]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q76429596|Kostas Kleftogiannis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q76433189|Farid Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76814385|AKM Amanul Islam Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76836042|Mockbul Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76945602|Theo Jubitana]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Theo Jubitana.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q76947388|Osvaldo Cochrane Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q77058159|Fernando Sandoval]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q77254925|Jean-Charles Nègre]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q77324578|Geoff Makhubo]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Geoff Makhubo, Mayor of Johannesburg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q77353829|Mohamed Melehi]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Mohamed Melehi, Le360 - May 4, 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q78575739|Bhekizizwe Peterson]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q78626233|Ana Magdalena]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q78933325|Charles Ehlinger]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q79275451|Ricardo Valderrama Fernández]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q79666066|Kiing Shooter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q80253264|Carlos Marincovich]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Marincovich 1970s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80308776|Marc Daniëls]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Marc daniels-1720510798 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80505957|Horacio Luis López]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q82504773|Mohammed Yaseen Mohammed]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q82925403|Pino Grimaldi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q83135813|Morris J. Viljoen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q83214686|San'yūtei Takasuke]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q83618559|Jean-Claude Menand]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q83630761|Francisco Daniel Rivera Sánchez]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q84138873|Caterina Emili]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q84174794|Lorna Irungu]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q84497471|Li Wenliang]]'' | | [[چين]] | | | [[فائل:LiWengliang.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q84596019|Michel Rosenblatt]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q84737258|Hong Ling]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q84975812|Yoshio Tateishi]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q85005219|Lin Zhengbin]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85098459|Mohammad-Reza Rahchamani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:MohammadReza RahChamani 1397-08-23.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85245727|Liang Wudong]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85332141|Liu Shouxiang]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85354114|Wang Xianliang]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85504174|Liu Zhiming]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85755827|Roy Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q85770058|Isaac Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q85853174|Liu Xiaoxian]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853305|Xu Defu]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853522|Xiao Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853556|Peng Yinhua]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85861427|Grzegorz Guziński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q85867731|Robert Znajomski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Robert Znajomski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85873158|José Gentil Rosa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q85877322|Simão Almeida]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q85881430|Liu Fan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85967536|Azizur Rahman]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q85969531|Habibullah Peiravi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q85991636|Ibnu Saleh]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Ibnu Saleh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85991691|Imran]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR Imran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85994920|Tengku Zulkarnain]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Tengku Zulkarnain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q86206276|Xia Sisi]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q86206710|Huang Wenjun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q39070358|Habib ur Rahman]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q40038189|Naoteru Nabeshima]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q40232921|Hasna Begum]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Hasna Begum 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q40331041|Rajan Mishra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q41596279|Johan van Zyl]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Johan Van Zyl 1 (Toyota Motors Europe) at Toyota Press Conference IAA 2017 by Nicolas Völcker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q41791790|Debashis Panigrahi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr. Debasis Panigrahi (Author).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q42303508|Marius van Heerden]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q42331566|Hamid Rashid Ma`ala]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q42389822|Waldemar Silva]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q42428973|Jamshed Uddin Kakakhel]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q42429343|Waldemar Post]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q42571276|Gita Ramjee]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q42800040|Elizabeth Muyovwe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q43106474|Henri-Thomas Lokondo]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q43180489|Sibusiso Moyo]]'' | | [[زمبابوي]] | | | [[فائل:Sibusiso Moyo, Minister of Foreign Affairs and International Trade, Republic of Zimbabwe (28014487638) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q43210860|Farida Mansurova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[تاجڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q43274270|Rodela]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Rodela (Luiz Carlos Ribeiro).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q43377246|Joshua Kyeremeh]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q45781300|James Kamwambi]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45781379|John Chikalimba]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45781626|Lingson Belekanyama]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45843259|Leïla Menchari]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q45996744|Kwadwo Owusu Afriyie]]'' | | [[گھانا]] | | | [[فائل:Kwadwo Owusu Afriyie - 2019 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q46250843|Danial Jahić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q46644655|Konstantin L. Ivanov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q46995325|Hans Cohen]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q47011474|Asdrubal Bentes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Asdrubal Bentes 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47011506|Roberto Torres]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q47030659|Narinder Bragta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47357805|Ole Hansen-Løve]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q47387297|Sardar Dur Muhammad Nasar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47389631|Ghulam Murtaza Baloch]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47389945|Jam Madad Ali Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47392395|Muhammad Adil Siddiqui]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47402338|Lea Harpaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:לאה הרפז.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47411298|Shaukat Manzoor Cheema]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47465350|Shani Mahadevappa]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47507023|Tamás Böröndi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q47528906|Carl Tighe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q47529646|Priscilla Tozama Mantashe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q47529773|Martha Mmola]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q47529782|Esteban Bocaranda]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q47537495|Amdi Bajram]]'' | | | | | [[فائل:Амди Бајрам.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47544874|Sabbaruddin Chik]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q47639046|Antonín Nedbal]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q47668952|Duan Zhengcheng]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q48167728|Indra Mohan Rajbongshi]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q48315912|Bernard Stalter]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Bernard Stalter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48719857|Ramu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q48872746|Naomi Munakata]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Naomi Munakata (2011).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48951979|Viktor Koval]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:2007-01-26 kovalskie 1010450 .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49250207|Muladi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Menteri Sekretaris Negara Muladi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49254213|Adang Sudrajat]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Adang Sudrajat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49561853|Anwarul Kabir Talukdar]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q50049590|A. K. M. Mosharraf Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q50396635|Sindisiwe van Zyl]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Dr Doreen Sindisiwe van Zyl.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q50660601|AKM Jahangir Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q50828767|Moisés Mamani Colquehuanca]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Moisés Mamani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q51048751|Angela Salazar]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q51120523|Christine McHorse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q51336938|Fiona Denison]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q51461749|El Príncipe Gitano]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q51670534|Teimuraz Tsiklauri]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q51670771|Vladimir Kharchenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Kharchenko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q51881137|Katalin Korinthus]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q52274178|Dave Nalle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Davenalle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52315000|Md. Israfil Alam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q52369511|Lorina Kamburova]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Lorina Kamburova in Bulgaria promotional video.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52723219|SK. Md. Nurul Haque]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q53086459|Ugo Tessitore]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q53544897|Antonio Beneyto]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Beneyto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54861257|Nizar al-Haraki]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q54862182|Fayeq Azab]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q54875090|Kamal Ballan]]'' | | [[شام]]<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kamal Ballan in Durova Theater.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54932411|Sandra Nyaira]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q55020621|François de Gaulle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q55178473|Tauba Katzenstein]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q55459951|Alí Humar González]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q55585267|Lefteris Mytilineos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q55622382|Massoud Achkar]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q55624059|Muhammad Afzal]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q55628232|P. Vetrivel]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q55641249|Neville Fernando]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q55688673|Manuel Domecq Zurita]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q55694390|Ziauddin Ahmed Bablu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Ziauddin Ahmed Bablu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55694406|Abdul Matin Khasru]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Abdul Matin Khasru.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55694715|Mahmud Us Samad Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q55943735|Mario Roberto Morales]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q55971501|Adolf Lüchinger]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q55998474|Princess María Teresa of Parma]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[اسپين]] | | | [[فائل:María Teresa of Bourbon Parma (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55999120|Antonio García-Moreno]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:AGMoreno2003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56000305|Jacqueline Rubellin-Devichi]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q56065281|Munira Yamin Satti]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56065399|Shaheen Raza]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56173541|Margarita Lambrinou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q56195647|Vitor Sapienza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q56223573|Milan Hurtala]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q56248458|Cyril Lawrence]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q56257287|Fabio Restrepo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Fabio Restrepo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56299115|Nomvuzo Francisca Shabalala]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q86426444|Sami Shousha]]'' | | [[مصر]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q86550970|Carlos Tapia García]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Carlos Tapia en LaMula.pe 2-38 screenshot.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q86709709|Mohammad Ali Ramazani Dastak]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87066622|Ahmad Songi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87072653|Gonzalo Cerezo Barredo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q87186121|Buchanan Sharp]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q87205979|Dukha Bhagat]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q87219910|Valerio Moro]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87451176|Benon Magezi]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q87495680|Ikenwoli Godfrey Emiko]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:The Olu of Warri, Ogiame Ikenwoli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87511491|Lee Cha-su]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | |- | ''[[:d:Q87558710|Roberto Stella]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87652750|Nasser Shabani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Nasser Shabani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87697765|Wen Zengxian]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q87830378|Francesco Saverio Pavone]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87849018|Jiang Xueqing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q87967184|Aris Dijksman]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q87975501|Narjes Khanalizadeh]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87975990|Reza Mohammadi Langroudi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87976706|Esmail Yazdi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Esmaeil Yazdi 2017-09-04.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87999700|Hipólito Chaiña]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q88036515|Ashutosh Mohanta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q88094808|Antonio Michele Stanca]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88179804|Joan Cuadrench i Aragonès]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88181154|Aileen Baviera]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Aileen Baviera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88196412|António Vieira Monteiro]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q88206609|Jean Leber]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88209709|Larry Edgeworth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88223813|Admir Džubur]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q88326495|Jean-Jacques Razafindranazy]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[مڊگاسڪر]] | | | |- | ''[[:d:Q88332749|Sérgio Trindade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q88364089|José María Loizaga Viguri]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88373250|Sylvain Welling]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88373576|Jean-Marie Boegle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88376163|María José Rubio Fuentes]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88382284|Calogero Rizzuto]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88386281|Nashom Wooden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88387865|Hassan Milani]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88387896|Peter Myles]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88394294|Zororo Makamba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q88420752|Olivier Schneller]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88430796|Borja Domecq Solís]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88461558|Maroof Afzal]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q88465219|Dez-Ann Romain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q88465409|David Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88465891|Lee Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88471669|Qiu Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q88505446|Orlando Staton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Orlando Staton with the Fabulous Flemtones on February 28, 2020 at Tierney's Tavern in Montclair, New Jersey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88529356|Abraham Levy Bressler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88552871|Black N Mild]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88553411|Floyd Cardoz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Floyd Cardoz demonstrating Indian cuisine (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88564303|Lillo Venezia]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88592566|Jenny Polanco]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q88602759|Giuseppe Berardelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88605041|Steven Dick]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88660090|Mohamed Farah]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q88696349|Vasile Ouatu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q88719792|John F. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88720437|Kious Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88720923|Rose Marie Compaoré]]'' | | [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]] | | | |- | ''[[:d:Q88788580|Alan Finder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88799719|Usama Riaz]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q88862963|Ruben Melogno]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q88866458|Jésus Gayoso Rey]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88876722|Narciso Arranz Cerezo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88919704|Jörn Kubicki]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q88928087|Jacob Plange-Rhule]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q88946519|Romi Cohn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q88948586|Freddy Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88960423|Chato Galante]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Chato Galante Premios Goya 2019 - Mejor Película Documental (cropped) (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88961624|Daniel Davisse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Daniel Davisse, Journée mémoire Holocauste, Esch-sur-Alzette-103.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88963159|Angelo Rottoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88974861|Amged S. El-Hawrani]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88975447|Adil El Tayar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88978483|Maria Mercader]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88979371|Javier Docampo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89018986|Denise Millet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89034303|Manuel Adolfo Varas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89043679|Peregrine Broadbent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89044367|Lorena Borjas]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89047239|David Hodgkiss]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89058562|James T. Goodrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89090767|Viktar Dashkevich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Viktar daszkievicz 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89107781|Tomas Oneborg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q89108362|Ángel Sánchez Mendoza]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89118435|Rafael Gómez Nieto]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Inauguración del Jardín de los Combatientes de la Nueve en Madrid 14.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89126458|Pat Midgley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89127551|Antonio Nonato Lima Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q89190157|John Hartwall]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q89193385|José Antonio Martínez Bayo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Jose Antonio Martinez Bayo en Villel de Mesa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89250938|April Dunn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89251950|Bernardita Catalla]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Ambassador Bernardita Catalla (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89266944|Cemil Taşcıoğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q89271759|Bob Glanzer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89272139|Reggie Bagala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89277337|Miquel Àngel Vaquer]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89278617|José Luis González Novalín]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89284961|Jacques F. Acar]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques-F-Acar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89290024|Constantino Juri]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q89300558|William Wolf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89328137|Chang Kai]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89336547|Liu Li]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89336556|Mei Zhongming]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89337077|Zhu Heping]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89355538|Avram Goia]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q89358641|Bernard Epin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89388448|Omar Quintana]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89388934|Rodrigo Pesántez Rodas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89392342|Carlo Colombara]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89412554|Florindo Corral]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q89416505|Ismail Mohamed Abdulwahab]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89417365|Montserrat Sabater Bacigalupi]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89444493|Yang Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89445395|Carlos González-Artigas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89452309|Jorge Orlando Semería]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89455052|Muhammad Sirajul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q89465759|Ito Curata]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Ito Curata in his Mansion (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89469646|Silvio Devoto]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89472100|Sa'ad Galadiman Patigi]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q89477474|Mel Boyaner]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89477590|Arlene Stringer-Cuevas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89499451|Anick Jesdanun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89499594|Shona Ferguson]]'' | | [[بوٽسوانا]]<br/>[[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Shona Ferguson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89499996|Cyril Boulanger]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89500010|Fernando Labra Hidalgo]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89501894|Ahmad Taheri]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89502052|Fuad Nahdi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89502662|Kalil Haché]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q89503586|Mary Roman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89514702|Feriha Öz]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q89520802|Giovanni Coppiano]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89526192|Wilhelm Burmann]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q89532539|Patrick Gibson]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Gibson Brothers - 2018082190008 2018-03-23 Radio Regenbogen Award 2018 - Sven - 1D X MK II - 0178 - AK8I9908.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89552274|Abhay Bhardwaj]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Abhay Bharadwaj.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89559728|Wilson Villa]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89562034|Jorge Chica]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89564475|Lee Fierro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89573517|Ahmad Tuyserkani]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89575597|Hervé de Buyer]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89579907|Seyed Mohsen Habibi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580542|Ali Khalafi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580736|Farzad Tazari]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580754|Jean-Jacques Gressier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89580995|Shahriar Sharifi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582186|Ezzat Khamoshi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582543|Seyed Abdullah Zavieh]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582558|Plato Sohrabi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582564|Reza Neghaban]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582569|Frida Wattenberg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89584157|Jean-Jacques Siegel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89584521|Terry Cutmore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89584637|Brian Lambert]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89588532|Henri Ecochard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Ecochard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89589522|Laurent Gruson]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89590162|Ron Rich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89592254|Israel Carrera]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q89599147|Jitendra Rathod]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89620524|Michael Yun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89637292|Dolors Sala Carrió]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89656990|Juan Martín Velasco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89666393|Ruben Burks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89669404|Vincent Lionti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89679283|Vicente Villagrá Blanco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89690342|Eli Velder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89697563|Anton Sebastianpillai]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89703537|Anita Fial]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89703948|Patrick Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89768813|Charlotte Figi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89795205|Marguerite Lescop]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89799501|Art Paleczny]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89819791|Joaquim Tosas i Mir]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89819849|Conrad Buchanan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89826765|Rebecca Mack]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89860442|Marcelino García Pérez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89888640|Christophe Pras]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89898390|Alex Layne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89912075|Eddy Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eddy Davis Lisbon 2006.JPEG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89918324|Abdul Mabud Chowdhury]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89918929|Manolo Navarro]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89919082|Laneeka Barksdale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89919363|Ricardo Castaneda]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q89919484|Roberto Román Valencia]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89924623|Liliane Marchais]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89932032|Sam McGhee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89933671|Lee Bossom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89934267|Ronnie A. Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89936212|Kiminobu Okada]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q89938688|Giorgio Valoti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89939488|Raimondo Balicco]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89952002|Leila Benitez-McCollum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q89957906|Ronald William Lewis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89986954|Sento Masià]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:SentoMasia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89998424|Ben Hirschmann]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90025534|TM Giasuddin Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q90025619|Ugo Rozzo]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90027431|Hannes Schopf]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q90030093|Edoardo Valli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90046004|L. Douglas James]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90060899|Santiago Llorente Fernández]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90078508|Gonzalo Dasilva]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90121082|Ho Kam Ming]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q90136425|Frank Gabrin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90143887|Burt Ballanfant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90153083|Abdurakhman Martazanov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q90162943|Richard Richardson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90250643|Hamid Manouchehri]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q90251510|Ali Behzad]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q90274240|Elio Armas Nahón]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90278503|Kapil Deo Kamat]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Kapil Deo Kamat during his term as Panchayati Raj minister (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90314365|Syed Haider]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90324980|Azar Ahrabi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90324982|Fayaz Ayache]]'' | | [[شام]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90324987|Habib Zaidi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90347409|Gustavo Orellana]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90404814|Eulàlia Amorós Solà]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90405588|Kishen Bholasing]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Kishen Bholasing 2015 - 3.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90409657|Lionel Longueville]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q90412083|Bas Mulder]]'' | | [[سورينام]]<br/>''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q90415987|Leilani Jordan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90416143|Zafar Sarfraz]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q90419272|Lila Fenwick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90419878|Baldiri Alavedra]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90424601|Victor Batista Falla]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q90433310|Valeria Viveros]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90435726|Maria Krier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90457604|J. Ronald Verrier]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q90463320|Jaime Ruiz Sacristán]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q90465882|Fevzi Aksoy]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q90478547|Alby Kass]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90479494|Ann Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90482625|Jason Hargrove]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90509901|Marylou Armer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90515325|Jacqueline Cruz]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90531405|Gerald O. Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90561312|Tom Moore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tom Moore (soldier) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90605392|Robby Browne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90642033|John Driscoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90683696|David Katzenstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90701193|Jorge Sebá]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q90723872|Jerzy Eligiusz Główczewski]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Witkacy - Jerzy Główczewski - 1931-12.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90732093|Clida Martinez Ellison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90792247|Gabriele Baldassini]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90812370|David Méresse]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q90849569|Glider Ushñahua]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q90852078|Gil Bailey]]'' | | [[جميڪا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gil Bailey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90855527|Richard Passman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90878164|Julio Andrade Malde]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90902581|Elio Peretto]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90909454|Ernesto Gutiérrez Vera]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90925826|Rajesh Jayaseelan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q90959889|Alexander Ivan Bedini Guthrie]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90961853|Margit Feldman]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90963525|Anjanette Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91017527|Gian Carlo Ceruti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q91023351|Brian R. Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91023739|Deon M. Crowell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91024228|James Norvell Flowers Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91024238|Annis Creese]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]] | | | |- | ''[[:d:Q91024446|Dave Roland]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91024806|Kenneth J. Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025303|Sterling Matthews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025490|Jerry Manley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025565|Gary Holmberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gary Holmberg - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91025695|John-Sebastian Laird-Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91027383|Marie-France Chabanel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91033075|Chad Capule]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91036102|Augusto Itúrburu]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q91073092|Louis Wilsenach]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91075109|Eastern Stewart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91077024|Terrance Burke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91077402|Noel Sinkiat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91079038|Maria Linda Villanueva Sun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91079360|George Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91079952|Keith Redding]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91079959|Susan Rokus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91080484|Sterling Maddox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sterling Ruffin Maddox, Jr. - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91083307|Krishan Arora]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91085228|Jane Murphy]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91087157|Gladys Mujajati]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91087664|Mary Agyeiwaa Agyapong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91088331|Gérard Willocq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91088373|Amrik Bamotra]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91088921|René Rosset]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91089299|Peter Tun]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089367|Maureen Ellington]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089388|Cheryl Williams]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089696|Josiane Zauma Ebonja Ekoli]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91090296|Melujean Ballesteros]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91090318|Yves Latour]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91090338|Sara Trollope]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91090369|Julie Omar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91102468|Gareth Roberts]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91106049|Edmond Adedeji]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91110677|ATM Alamgir]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q91115657|Louis Jeannin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91116120|Joseph Djivélékian]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91118642|Elsie Sazuze]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91120080|Alice Kit Tak Ong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91120760|Leilani Dayrit]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121189|Janice Graham]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121613|Syed Zishan Haider]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121930|Aimee O'Rourke]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91122088|Areema Nasreen]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91122861|Lynsay Coventry]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91146921|Ted Monette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:FEMA - 40478 - Ted Monette, FEMA's Director of the Office of Federal Coordinati.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91151546|John Percy Leon Lewis]]'' | | [[گيانا]] | | | |- | ''[[:d:Q91159963|Jerry Givens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91167491|Claude Lafortune]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Claude Lafortune - 04 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91231278|Hamza Pacheeri]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231280|Fayez Ayache]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231284|Eric Labeja-Acellam]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231288|Alfa Saadu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231290|Liz Glanister]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231294|Rahima Bibi Sidhanee]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q91231299|Barbara Sage]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231302|Linda Clarke]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231306|Liz Shale]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231311|Mandy Siddorn]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231314|Glen Corbin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231316|Thomas Harvey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231319|Andrew Treble]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231321|Michael Allieu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231325|Barbara Moore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231330|Donna Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231333|Abdul Gellaledin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q91231338|Donald Suelto]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231341|Stephen Pearson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231346|Linnette Cruz]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231351|Elvira Bucu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231354|Amor Padilla Gatinao]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231356|Andy Howe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231361|Ade Raymond]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231364|Leilani Medel]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231368|Pooja Sharma]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231371|Emily Rose Perugia]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231375|John Alagos]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231379|Jenelyn Carter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231384|Joan Grimshaw]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231386|Amanda Forde]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231391|Elbert Rico]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231394|Oscar King Jr.]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231398|Gilbert Barnedo]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231399|Charles Kwame Tanor]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q91231403|Kevin Smith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231406|Gladys Nyemba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91231408|Amarante Dias]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231411|Lourdes Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231414|Barry England]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231416|Ruben Muñoz Jr.]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231420|Brian Mfula]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231424|Simon Guest]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231426|Brian Darlington]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231430|Rajesh Kalraiya]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231432|Wilma Banaag]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231435|Nick Joseph]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231774|Jayne Harvey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91245547|Martin Loveday]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91250620|Guri Melleby]]'' | | [[ناروي]] | | | [[فائل:Guri Melleby - Skytterprinsesse (1967) (14495766559).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91252955|Manjeet Singh Riyat]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91262852|José Marroquín Yerovi]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q91290519|Mahen Ramloll]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91308531|Skylar Herbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91332046|André Charon]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91332579|Pierre Gilet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91333378|Jean Pouaha]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91333451|Ali Djemoui]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91334108|Sami Reda]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91336641|Gerallt Davies]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91381549|Saburō Matsushita]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q91383699|Philippe Lerche]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91384778|Kabkéo Souvanlasy]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91388450|Guy Pfister]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91389053|Serge Bokobza]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91428965|Benjamin Levin]]'' | | [[لٿوينيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91437271|Beryl Bernay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91449519|Rino Clerici]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q91461341|Alain Le Garrec]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91503406|Ella King Russell Torrey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91584337|Sudhir Sharma]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91595066|Keith MacVicar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91595238|Jean MacVicar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91621670|Belco Bah]]'' | | [[مالي]] | | | |- | ''[[:d:Q91655944|Shahin Shahablou]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q91665169|Joel Rogosin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91669146|Khalif Mumin Tohow]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q91670963|Jérôme Valette]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91672058|James Hakim]]'' | | [[زمبابوي]]<br/>[[ڏکڻ سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q91672124|Patrick Delalaing]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91672457|Mohammad Hassen Hossenbux]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91686786|Sékou Kourouma]]'' | | [[گني]] | | | |- | ''[[:d:Q91693470|Donald Reed Herring]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91707058|Danny Delaney]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91717351|Éric Loupiac]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91719339|Ton van den Heuvel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q91756690|Fred the Godson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Fred the Godson, late 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91756983|Jean-Paul Michel]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91767492|Emeterio Gómez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q91769815|Shree Vishna Rasiah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q91776753|Tom Scully]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91783720|Annette Blier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91789659|Hannes Schedel]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q91824964|Anthony Tsai Brooks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91840218|Ceybil Jefferies]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91861707|Julian Perry Robinson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91892839|Melonie Mitchell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91893996|Angie Cunningham]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91911557|Mario César Romero]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91962972|Burton Rose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91964956|Carole Brookins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976803|Philip Kahn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976807|Bertha LaForest]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976809|Kenneth Saunders III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92022576|Mark Appelbaum]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q92037433|Ronald Newman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92041406|Marco DiFranco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92045123|Clifford Martin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92054378|Noureddine Zidouni]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q92059713|Gunnar Seijbold]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q92079066|Valentina Blackhorse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92104585|Joyce Pacubas-Le Blanc]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92106989|Thomas Wetzen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92110448|Kenneth Roseman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92152403|Princy Xavier]]'' | | [[اٽلي]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q92157950|Milan Stevanovich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q240592|Socialist Republic of Macedonia]]'' | | | |- | ''[[:d:Q92158826|Robert Francisco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92159374|Mohamed Ben Omar]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q92168119|Martine Crefcoeur]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Martine Crefcoeur 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92174131|Fernando Miteff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q92179738|Peter Gill]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92196478|Jonathan Coelho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92197171|Jack Lotz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jack Lotz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92199833|Sher Enriquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92202893|Nicholas Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92203480|Leslie Pieroni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92204901|Jeffrey Pendleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92205981|Katy Davis]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92205988|Emma Davis]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92206621|Zafar Rasheed Bhatti]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q92208184|Édith Arnoult-Brill]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Édith Arnoult-Brill-FIG 2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92212507|Celia Yap-Banago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q92215337|Zoe Mungin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92216910|Jacques Fribourg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92219835|Gonzalo Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92262595|Alicia Cruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92264934|Celia Lardizabal Marco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q92279689|Richard Charles Canazzi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92304326|Corliss Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92307070|Francisco Méndez]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92310023|Janissa Delacruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92359243|Claude Barouch]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92378558|Madhvi Aya]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92391135|Robert E. Proell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92394499|Joseph M. Assyd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92409837|Syahrul]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Syahrul Wali Kota.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92419043|Wilford Kepler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92419274|Mary Kepler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92455638|Andrea Circle Bear]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92464475|Edgar Heidorn]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q92472344|Conrad Buckley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92474565|Barbara Gaines]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92476562|Wayne Haskell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92480593|Cherie La Pelusa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92495796|Dieter Hofmann]]'' | | ''[[:d:Q16957|East Germany]]''<br/>[[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q92518002|Henry Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92539116|Daniel S. Paletko]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92541835|Luis Modesto Páez]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q92542838|Deborah Gatewood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92545047|Matthew Stehr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92548855|Antonio Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92594539|Louise Coles]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92606215|Juan Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92611638|Louise Endel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92620791|William Nguyen]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92624775|Pamela Orlando]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92635842|Jun Maeda]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92637621|Sławomir Sokół]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q92649435|Gulshan Ewing]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q92715252|T. Norman Van Cott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92732453|Daniel Demetrius Newell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92750722|Mark Barisonek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92751809|Francis Boccabella III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92766758|Victor Chung]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768859|Dian Phipps]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768870|Alberto Camacho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768893|Ketty Herawati Sultana]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q92771548|Joseph Feingold]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92774800|José Torres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92774810|Orlando Moncada]]'' | | [[پيرو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92776593|Idris Bey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92777833|Matteo De Cosmo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q92780896|Brittany Bruner-Ringo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92790696|Bill Gladstone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92791254|Sylvie Vincent]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q92798976|Miguel Marte]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q92800215|Alfonso Salazar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92800742|B. Narayan. Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q92801627|Paul Cary]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92805303|Randall French]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92826239|Samuel Hargress II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92843284|Yang Chongqi]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92849109|Ke Huibing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92861205|Don DiPetrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92864552|Don Osceola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92865607|Calvin Harrison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92867489|David Goulette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92878926|Madeline Kripke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92891982|Ed Schilling]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92896391|Li Yangbo]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92901064|Allah Yar Ansari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q92920768|Boualem Benkhelouf]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92934641|Robert Suit]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92949314|David Beyl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92957910|Josephine Seier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92967426|Marie June Skender]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92968758|Annelda Holtkamp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92972473|Bernadette Kelter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92974044|Mary Francele Sherburne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92974147|Mary Regine Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92977116|David Berg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92985221|Irvin Herman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92987708|Dan Spano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93075844|Rien Smits]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93076125|Rina Smits]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93088160|Kyle Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93096025|Jim Kearnan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93115047|Venko Kanev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q93120505|Cornelius Watkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93122022|Muhammad Ahmad Asha]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93129383|Adamu Suleiman]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93130940|Mary Hackett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93130944|Jessie Ancona]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93142529|Lamoyne King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93146061|Tadashi Tsufura]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93146187|Justa Barrios]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93160858|Sérgio Bueno de Camargo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93169354|Altamiro Moyses Zimerfogel]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93171213|Philip Foglia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93211513|Kareem Haji]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93222035|Daniel Thomas Carr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93233292|Beppe Del Colle]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q93242709|Nyla Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93244599|Willem Balke]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93245406|Cosimo Semeraro]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q93267085|Preston Olive]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93270562|Glenn Wefel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93270951|Beverly Wefel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93275468|Jesse Willard Hathorne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93278657|Joan Cunnane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93295914|Gary Washington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93296429|Rafael Cargill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93297721|Priscilla Carrow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93298301|Edward Becote]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93299047|Wayne Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93300107|Derik Braswell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93303617|Anita Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93309744|Mehmet Şah Demirhan]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q93338240|Eduardo Robles-Holguin]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q93340743|Leonard Auerbach]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93341845|Stephen Cino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345570|Rex Damon Begay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345895|Bradley James Ghilarducci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345899|Michael Fleming]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93351605|André Egri]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93377076|Suleiman Adamu]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93377516|Rory Price]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93380491|Clifford Childs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93394215|August Pauger]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93395406|Roman Stadelmann]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93421326|Jack Taylor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93427505|Pedro Tenorio Matanzo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Pedro Tenorio Matanzo 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93431342|Antonio Rodríguez de las Heras]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:RH en Zafra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93431362|Johnny Copeland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93436209|Fryni Arvaniti]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q93443209|Raquela Mesa-Acosta]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q93449034|Barry Webber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93453945|Conrad Razidlo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93473479|Carlos Ernesto Escobar Mejía]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q93488824|Gerald Glisson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93494556|Mohamed Hamud Omar]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q93498853|Gerald Slater]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93506856|Gerson Peres]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Federal Gerson Peres.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93512574|Maureen Ciolek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93512807|Aharon Walkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93514005|Jorge Ortiz-Garay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93521975|Anthony Szczygielski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93525826|Helen Molina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93530184|Eli Klausner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93584226|Jimmy Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93587125|Maria Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93593932|Wendy Bishop]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93598095|William Dean Brame]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93607966|Raymond Scholwinski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93614577|Yoshio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93615558|Nancy Bisschop]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q93630916|Kim Blanchar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93633102|Willie Levi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93636186|Raymond Mitchell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93641586|Eric Frazier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93643731|Antonia Leon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93683887|Tam Mai]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93698550|Abdelmajid Ben Aicha]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93705140|Jacques Reymond]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q93707459|Paul Alloun]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93768263|Sushil Kumar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93774007|Daniel Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93776347|Raymond Geraci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93784704|Murat Dilmener]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q93838244|Vicente André Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93860270|Sue Gargett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93868410|Jesus Chediak]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93875993|Sandy Pratt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93876058|Johannes Beck]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q93881569|Abdelfattah Abdrabbo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q93898822|Unique Clay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93903544|Guadalupe Ramos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93929514|Noel Walsh]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q93939001|Hari Vasudevan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93943136|Michael Clegg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93943796|Joan Neudecker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93956977|Paul Vasquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Bear Vasquez by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93957499|Rose Liberto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93962279|Celso Mendoza]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93967506|Gérard Cocrelle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q94016601|James Andres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94018988|Tiffany Mofield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94019590|Tom Omaña Luna Jr.]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94043719|Anna Mohr]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q94061081|Jack Berg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q94070745|Alan Ortiz]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q94073090|Charles Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94087538|Belly Mujinga]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q94096258|Dorothy Pearl Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94128948|Motoko Fujishiro Huthwaite]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Monuments Men Honored - Heroes protected art work in WWII-(2015) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94217572|Magomed Aliomarov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q94249876|Shōbushi Kanji]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Shokiri-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94311480|Denith Deason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94349561|Marion Goldetsky Klein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94353812|Maurice Dotson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94365464|Clayton Snare]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94412286|Óscar López Acosta]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q94434142|Edward Crogan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94440981|Munir Mangal]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Defense.gov News Photo 100707-F-7552L-006 - Commander of the International Security Assistance Force Gen. David H. Petraeus 3rd from left U.S. Army speaks with Afghan Minister of Security.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94477252|Marie Pino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94477711|Abdikani Mohamed Wa’ays]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q94511714|Richard Cramer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94523479|John Paul Eberhard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94524203|Marcus Pino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94528806|Hellyn Moore Pawula]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94530576|Genyte Dirse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94531325|Billy Farrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94547938|Mary Santiago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94550864|Nino Cassanello]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q94567016|Gloria Jameson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94572548|Alex Ruperto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94573130|Bobby McCoskey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94574829|Halil Karabulut]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q94575477|Paul Odighizuwa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94579153|Douglas Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Douglas Roberts - 1968.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94579402|Henry Camacho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94579891|Ruth Median]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94580968|Tendol Gyalzur]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q94583822|Hans Bär]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q94613962|Jim Pruett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94616677|Ernesto Guzman Lara]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94643983|unnamed medical worker]]'' | | [[مڊگاسڪر]] | | | |- | ''[[:d:Q94648405|Benjamin Smalls]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94657640|James Mahoney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94690321|Mojibur Rahman Talukder]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q94694236|Georgia Litwack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94699977|Tin Aye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94700336|Randy Narvaez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94700689|Joseph Santaguida]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94709855|Berisford Anthony Morse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94713622|Peggy Ndubisi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94799520|Donnell Kirchner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94864655|Joey Giambra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94924250|Frankline Ndifor]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q94941476|Patricia Forster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94944470|Esteban Yáñez Pazos]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q94945959|Hatsy Yasukochi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94966479|Lenora Garfinkel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94972710|Wilson Roosevelt Jerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wilson Roosevelt Jerman (crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94973282|William Crain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94981721|Vanessa Mackey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94987056|Mark Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94994278|Miquéias Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994310|João Kabeção]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994337|Lourdes Catão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Foto de Lourdes..png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94994347|Mário Chermont]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994352|Rafael Fragoso]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994691|Joshua Yasuo Suzuki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q94995489|Rommel Bernarte]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q94995575|Ralphy Campos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94997568|Rachel Verbaan]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q94997852|Hernán Alemán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q94997878|Alberto Tejedor]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q94998033|Reber Zandi]]'' | | [[سويڊن]]<br/>[[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q95128547|Ken Nightingall]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95147136|Alyce Chenault Gullattee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95151336|Petr Šmaha]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Petr-Šmaha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95152882|Trevor Belle]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95153930|Keith Wade]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95155945|Jaromír Joo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95175836|Vladimír Řehořek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95176753|Jiřina Kumstátová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95190573|Carlos Arturo Garcia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95207707|Charlie Burrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95216366|Sorin Iftimi]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q95232940|Eugene J. Sayfie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95250542|Donna M. Morrissey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95345195|Emilio DiPalma]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95377523|Daniel Kopál]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95381440|Libuše Holečková]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95381819|Miroslav Jirounek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95390382|Sally Rowley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sally Rowley - freedom rider arrest 1961 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95391797|Lydia Baštecká]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95393540|Marie Mudrová]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95399285|Edith Irvine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95416463|Hussain Ahmad Kanjo]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95423359|Kamrun Nahar Putul]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q95434619|Wegene Debele]]'' | | [[ايٿوپيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95446434|Stephen P. A. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95491073|Fred Westbrook]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95502391|Santiago Baten-Oxlaj]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q95507915|Jose Ayala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95573131|Judith Bemis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95577004|Wang Bing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95577281|Feng Xiaolin]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95577358|Zhang Kangmei]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95578805|Douglas Linn Hickok]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95579452|Elizabeth Fulop]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q95613600|Salvatore Pica]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95629701|Pepe Tapia]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95638573|Jeffrey Ronald Henry Muzljakovich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95645973|James Leach Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95650616|Samuel Joseph Lococo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95660168|Paul McCurrie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95670840|Hugo Ryckeboer]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q95676290|Fakhruddin Syed]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95692819|David Ford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95694247|Yehudah Jacobs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95701122|Brahm Kanchibhotla]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Brahm Kanchibhotla.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95702276|Zubair Ahmed]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95727053|Barbara Ossenkopp]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q95737055|Mário Veríssimo]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q95747603|Flossie Lee Bournes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880217|Alan Michael Twofoot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880218|Ronald R. Erdman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880219|Charles Robert Keal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880220|Shirley Crute]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880221|Kenneth Richard Coombs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880222|Bobby Joseph Hebert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880229|Robert N. Winsor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880231|Andrew Kowalczyk]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880233|David F. Savitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880234|Thomas William Campbell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880239|Lawrence Littig]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880243|Antoinette Tosco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880244|Marvin L. Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marvin Thomas - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880245|Dalma Holloway Torres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880246|Ethel R. Fonti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880247|Michael Giangrande Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880248|Philip Braverman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880255|Ralph Plaisance]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880258|Pierina D. Borsoi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880259|Willard John Hoyt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880260|Timothy J. Liszewski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880265|Barbara J. Norris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880269|Donald Raymond Haws]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880270|Mattie F. Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880271|Ruth E. Shinn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880272|Robert Dugal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880274|Roberta Gulick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880283|Carol Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880284|Gomer Richards Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gomer Richards Jr. - high school graduation 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880285|Steven L. Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880286|Vincie Teresa DeRose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880292|Delia Regina DiTullio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95880295|Ken Caley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880296|Jean-Claude Henrion]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880297|Grace Lee Hargrave Cradeur]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880298|Ronnie Estes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880303|Mary Ellen Houle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880307|Patrick C. Parks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880308|Daniel S. Pincu]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880309|Norman Gulamerian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880310|Patricia L. Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880311|Angel Escamilla]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880317|Russell D. Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Russell Dale Green - 1945.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880325|Scott Douglas Woodard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880337|Russell Arnold Nielsen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880362|Helen Wall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880375|Richard Edward Rutledge]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Richard Rutledge - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880383|Daniel Blume]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880778|Richard J. Conway III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880779|Betty M. Bradshaw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880780|John C. West Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880781|Dorothy Alma Ennis D'Ostilio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880782|Karen Kay Bentley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Karen Kugler - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880783|Thomas Kevin Milo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880791|Donald Martin Puffer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880792|Danny Ray Bierman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880793|Paul Francis Siefert Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Seifert - 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880794|Richard M. Glidden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880800|Lela Reed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880803|Ruth Skapinok]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880804|Conrad Ifill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q95880805|Betty Sue Harber Carney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880807|Edward Ciocca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880808|Pilar Molina Reyes Rodriques]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880811|Corinne Rhodes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880817|Richard Kiddle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880818|Frank Miszkiewicz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880819|John Joseph Crowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880820|Roger Liddell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880827|Michael Wrotniak Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880829|John Poleon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880830|Joan M. Heaney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880831|Stephen J. Clinton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880833|Antoinette Marie Lutz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880834|Charles Jernigan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880843|Jean M. Winterbottom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880844|Juanita Sanchez-Valdez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880845|Robert Bruce Harrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880846|Paul Edward Herbst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880847|John Francis McClintock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880851|Robert C. Moen Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880862|Alice Glazer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880874|Jean Marie Hazelwood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880886|Alice Louise Trout]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alice Lukens - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880897|Norton A. Kent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880909|Paul Shelden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880920|Jeanne Stone Rusnak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880930|John Nakawatase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880940|Huguette Dorsey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880948|Harold Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880956|Carl Robert Bentley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880957|Bette Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bette Marie McTague - 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880958|Alan A. Potanka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880964|Robert P. Rust]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880969|Anthony J. Valdati Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880970|Hal Upjohn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880971|Samuel Kramer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881335|Thomas I. Atwood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881336|Vinton Timely Mason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881337|Dorthe J. Flick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881338|Arlene Chesley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881339|Roger Lehne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881340|George Freeman Winfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881345|Donald J. Horsfall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881349|Barbara Stack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881351|Thomas E. Anglin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881352|Rose Mary Infantino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881359|Vince Woodward]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881360|Elaine Cupka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881363|Doris Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881364|Harley E. Acker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881365|Veil David DeVillier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881368|Joyce Posson Winston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881373|Arnold Obey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881375|Ethel Hamburger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881376|Marjorie L. Goolsby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881377|Luiza Ogorodnik]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q95881385|Pio Mactal Vilar Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95881394|Richard C. Schug]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881405|Adelfo Ruiz Calvo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95881413|Stanley Moser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881425|Joseph J. Ingram Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881435|Morris Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881452|Carl J. Hebert Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Carl John Hebert - 1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881461|Larry Rathgeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881468|John McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881479|Douglas Hanby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881485|Teresa A. Olbrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881486|John F. Cannon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881487|William U. Roulette III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881488|Dawn M. Peryer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881489|Elaine Jeannette Beaulieu]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881497|Ronald Boccacio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881499|Peter Crisanti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881500|Ellen Elizabeth Fabry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881501|Clarence Robert Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Ellis - 1944.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881504|Celestino Padilla Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881510|Mary A. Cole]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881511|Earl Avers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881512|Cindy Lou Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881513|Julia Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881514|Frederick Anthony Palazzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881522|Yvonne S. Orlando]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881523|Marie Virginia Leto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881524|Evelyn Gertrude Brant-Graf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Evelyn Russell - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881525|Patricia A. Carrigan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881920|Audrey LeMaire Morvant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881921|Michael I. Sumergrad]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881922|Sean Christian Keville]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881923|Carol A. Castle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881926|Jean Munson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881932|Irene S. Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881933|Carmen Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881934|Helen Sutton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881935|Deloris C. Traver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881939|Richard L. Houle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881954|Thomas A. Adamavich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881962|Gaetano Lombardo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881970|Kenneth L. Jewel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881982|Gloria Zimmerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881988|Robert Lee Amos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881998|John J. Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882005|Edward J. Deasy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882017|Vera Flint]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882040|Clementine E. Jamgochian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882045|Beverly J. Plessinger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882046|Robert Michael Sedor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882047|John Cassano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882048|Jean Adele Walkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882049|Milton Sivels Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882055|Terrence George Driscoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882058|Janice Lin Bisley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882059|Anna Sternik Warren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882061|Melford Henson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882062|Gene Zahas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882066|Krist Angielen Guzman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95882071|Diana G. DeVito Swist]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Diana G. DeVito - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882072|Fred J. Felella Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882073|Mike Field]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882074|Anne Turner Gaillard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Cornelia Annette Turner - 1962.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882075|Marlene B. Mandle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882081|Constance M. O'Connor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882084|Peter Bainum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882085|Zoao Makumbi Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882087|Charlie Hopper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882088|Bettie London Traxler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882093|Herbert Nygren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882097|Marsha Lee Holiday]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882098|Bruce W. Sowalski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882099|Amelia Scott Dougherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Amelia Martha Scott - 1953.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882100|Janice Preschel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Janice Preschel - 1977.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882104|Maxwell M. Mozell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882109|Joseph Migliucci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882110|Philip A. Scardilli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882111|Theodore Robert Zaterka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882112|Barbara E. Woznicki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882522|Torrin Jamal Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882529|Robert Steven Seldin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882542|Rocco Anthony Ward Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882551|Lynne Sierra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882559|William Brett Tracy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882564|Marion Krueger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882565|Kenneth R. Going]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882566|Robert C. Blades]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882567|Jolene Blackburn Robison Wahgren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882576|Richard Daniel Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882577|Russell Aucott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882578|Kelly Doyle Oliver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882579|Walter Everett Barton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882580|Joyce Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882581|Adrienne Eugina Doolin Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882584|John Robert Oglesbee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882590|Jean D. Tobin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jean Nilson - 1947.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882591|Howard J. Bender]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882592|Randolph Maitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882593|Donald Geoffrey Helliwell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882601|Wilfred Jay Sikkema]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882602|Anna Elizabeth Pearson Lugg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882603|Ronald Burdette Culp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882604|Robert Charles Bazzell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882605|Jose Vitelio Gregorio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882607|Edward Russell Helfrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882615|Dorothy Spanos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882616|Nancy A. Richard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Nancy Nutter - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882617|Mary Ann Yazzie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882618|Nancy Taylor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882620|Mary Ann Scata]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882627|Virginia Bettencourt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Virginia Navarra - 1945.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882628|Dolores A. Vail]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882629|Marguerite M. Horgus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marguerite Wolanski - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882630|Brenda Lee Orebaugh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882631|Alice Fraher-Mason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882639|Linda L. Orendorff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882640|Nora Malis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882641|Marie A. Detrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882642|Michael L. Trombley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael Lee Trombley - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882643|Edith Costanzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882645|Ronald Wilfred LePage]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882652|Edward A. Masterson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882653|Dante Dennis Flagello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882654|Raymond W. Wilkinson Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882655|Stewart Markham Fish]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882660|Barry G. Fisher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882664|Carl Gunther Reiss]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1206012|German Reich]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95882665|Luke Workoff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882666|Janet M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883101|Linda Nute]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883102|John E. Broadly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883107|Florence Marks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883111|Carmen Lydia Muniz Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883112|Calvin E. Messner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883113|Charles Willis Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883114|Thomas Neal Therrian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883115|Steve Joltin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883116|Marie Caronia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883124|Marion Klein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883125|Liudas Karolis Mikalonis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883126|Alice Coopersmith Furst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883127|Stephen J. Chamberlin Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883132|Maclear Jacoby Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Maclear Jacoby Jr. - 1989.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883136|Barry Kaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883137|Joraine Sieber Groat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883138|Douglas H. Diamond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Douglas H. Diamond - 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883139|Walter M. Eagles Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883143|James Ventrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883148|Melita Baker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883149|Jim J. Wolf Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883150|Frances M. Pilot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Frances Macho - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883151|Merlene Sue Hughes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883152|Helen Silvia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883156|James Lowell Miller Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883161|Joan Cecile Berngen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883162|Laura Yopp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883163|Carole Montalbano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883164|Wesley Richard Fahrbach II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883169|Craig Franken]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883173|Anthony V. Racka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883174|Stanley Marvin Grossman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883175|Francis A. Kennedy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Francis A. Kennedy - 1950s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883176|Raymond Paul Janssen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883185|Bob Barnum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883186|Katherine Ann Birkmaier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883187|Carol Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883188|John B. Lynch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883189|Richard Alexander Ross Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883193|John B. Ahrens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883196|Leon Martin Beels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883199|Tonna Lee Pratt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883200|Martha Eddy O'Brien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883202|Patricia Plante]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883206|Carl A. Philipp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883213|Crystal LaBelle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883222|Fred Walter Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883231|Frederick Brown Starr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883241|Dolores M. Madera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883253|Michael Angelo Church]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael A. Church - 1968.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883651|Frank McClellan Worthington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883659|James Ronald Conley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ron Conley - 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883660|Florence Ethel Buenzly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883661|Sandra McCauley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883662|Gertrude Clemmer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883663|Beverly J. Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883664|Ronald P. Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883665|Paul Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883673|Cheryl E. Petty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883674|Monica Maley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883675|Carla Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883676|Joan M. Cargill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883682|Robert M. Shaw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883685|Jeanne Madden Cibroski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883686|Elizabeth Harris Tirrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883687|Steven J. Huber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883688|Billie Jean Michael Habermehl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883689|Darla Eileen Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883698|James W. Landis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883699|Arthur Louis Thibault]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883700|Gary Tillery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883701|Michael James Reagan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883708|Tony Maldonado]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883710|Tracie L. Heverly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883711|Roxana Griswold Foreman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883712|Peggy Rakestraw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883713|Norman Leslie Jenkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883714|John Fusco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883721|Harry P. Misthos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883723|Allen Joseph Spinner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883724|Salomon S. Podgursky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883725|Ellen Marie Pauze]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883726|JoAnn Stokes-Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883735|Joseph Colasurdo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883744|Carol Sue Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883754|Irvin Alder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883769|Denise Camille Buczek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883780|Richard J. Rome]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883795|Eileen Marie Stanton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883807|Susan McPherson Gottsegen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883820|Londia Viola Mongold Deavers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883829|Deyrold Arteaga]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q95883834|Paul James Nagy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883835|Joseph T. Cappello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883836|Maria Tassiopoulos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95883837|Alberto Castro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95883838|Helen Boles Days]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883846|Carole Kaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883847|Richard Joseph Lenihan Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883848|Luther Coleman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884214|JoAnne Katherine Walther]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884215|Durlene Clontz Shuffler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884216|Jeanette Gilmour]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jeanette Gilmour - 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884217|John Joseph Christiana Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884218|Fritz Wilhelm Reisgies]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884226|Ronald Jacobus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ronald Jacobus - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884227|Bernard David Seckler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884228|Clifford J. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885519|Ruth Hunter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885521|Estelle Kestenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Estelle B. Greenwald.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885528|Judith Lee Arkerson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885530|Tommie Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885532|Irene Ann Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885533|Kenneth A. Rago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885535|Maria Gibbs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885536|James C. Whittemore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885546|Anna Marie Lopiccolo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885547|Allen Francis Tinkham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885549|Charles Walter Calhoun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885550|Guy A. LaVignera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885551|Kenneth K. Skoog]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885560|James E. Mann Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885561|Paul Ronald Joseph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885563|Louis B. Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885564|Arthur Rogers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885566|Randy Wichlacz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885575|Frankie L. Morris Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885576|José Díaz-Ayala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885577|Paul A. Hamel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885579|Cornelius Lawyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885581|Dorothy Murphy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885582|Norman Walker Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885590|Florence Cahill Flaherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885592|Barbara Yazbeck Vethacke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885594|Nikima Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885595|Kerry Lehman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885597|Mary Minervini]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885605|Frances A. Orsini]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885606|Mae T. Roser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885609|Regina D. Cullen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885611|Elizabeth Tevenan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885612|Dolores Marie DeLaurentis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dolores Marie DeLaurentis - 1949.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885615|Jana Prince]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885622|Malcolm C. Shaw Jr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885624|Sheena Renee Comfort Miles]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885625|Martha Leroy Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885626|James David Gewirtzman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:James David Gewirtzman - 1966.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885628|Regina Dix-Parsons]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886139|Henry N. Dubois]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886140|Robert H. Westphal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886141|Audrey L. Ercha]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886142|Edward L. Ghidotti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edward Ghidotti - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886150|Edith Gallo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886151|Ron Frangipane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886152|Ferdi German]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886153|Richard M. Cieslak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886155|Mildred W. Blough]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886163|Randy G. Addison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886164|Rosalie J. Downes Emrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886165|John Bradford Hubert II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886167|Robert R. Stout]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886174|Eva Charlotte Julewitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886175|Dale E. Thurman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886176|Horace Saunders]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886178|Mary T. King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886179|Joseph Angeline]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886180|Muriel E. Lundgren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886187|Barbara Ann Loreck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886189|Kathleen Domenick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886190|Muriel M. Going]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886191|Charles Dow Long]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886192|Dorothy V. Indeck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886200|Ina Macko]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ina Place - 1941.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886201|Julia Maye Alexander]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886202|Virginia Alice Rauth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886204|Cynthia Jean Falle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886205|Johnnie D. Veasley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886206|William Jonathan Glenney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886213|Mary E. Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886215|Calvin Richardson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886216|Arthur Winthrop Barstow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886217|Raymond Kenny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886223|Susan Grey Hopp Crofoot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886226|Robert F. Brady Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886227|Antoinette Meyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886229|Barbara Helen Richardson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886230|Michael Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886232|Luis Juarez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95886240|Jeffrey Stanley Lin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886241|Stanley L. Morse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886242|John A. Bailargeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886243|Steven P. St. Laurent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886244|Lawrence W. Stedl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Larry Stedl - 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886252|John Timothy Barr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886261|Patrick Conran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886273|Leroy Perryman Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886282|Jonathan Adewumi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886297|Elizabeth Batista]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886713|Peter S. Miguel Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886714|Betty Jo Barney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886716|Nelson Perdomo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q95886717|Randolph Warren Whipple]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886718|Jane Krumrine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886724|Bennie Webb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886727|Dean Leroy Drake]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886728|William E. Jackman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886729|John Schoffstall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886730|Hilda R. Nagel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886737|Manda Klancir]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886739|Margueritte Martha McCain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886740|Edie Morello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edith Elizabeth Spanish - 1941.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886743|Lillian Kimura]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886744|Thomas A. Real]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886745|LaKisha Willis White]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886751|John P. Derrico]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886754|Lucy Yanushefski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886755|Angeline Michalopulos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886756|Jonathan Crachat Carreira Ferreira]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886758|Patricia Yanni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886765|Elizabeth N. Updegrave]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886766|Clark Osojnicki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886767|Linda Benedict]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886769|Rosemary Hoell Rushka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886770|Paul Warech]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886771|Judy Therrian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886781|Jermaine Ferro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886783|Dennis Alan Bradt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886786|Marcia Rushford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886788|Andrea Ruth Ludgin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886791|Susan C. Menoche]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886801|Shirley Eileen Zimmerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886813|Charles Constantino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886822|Eric F. Anderson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eric Anderson - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886831|Quentin Cormell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886852|Sandra Piotrowski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886861|Betty Eleanor Fennelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bette Nelson - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886874|Ida Esposito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886883|Kerri Ann Kennedy-Tompkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886891|Scott Melter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886892|Barbara Mae Barham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886893|Michael Albert Shubak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886894|Davis Begaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886895|Suchendra Singh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فجي]] | | | |- | ''[[:d:Q95886904|Edna Saikkonen Alve]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886905|Stanley M. Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886906|Catherine Drouin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886907|William G. Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886908|Justin Liuba]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887280|Ross L. Saddlemire]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887281|Grace Nutland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887282|Timothy H. Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887287|John Pope]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887291|Robert J. LeBlanc]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887292|Rosemary Ann Hughes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887293|Ralph R. Loranger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887294|Wee Chu Wong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887295|Albert H. Irwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887303|Laurie Appell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887305|Viraf Darukhanawalla]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95887306|Jeannette M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887307|David E. Carman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887308|Ina Shaw Mirviss]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887314|Margaret Busha]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887321|Jerry Alford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887332|Marion Lucille Kujda]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887363|Kimarlee Nguyen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887373|Ronaldo Ferrari]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q95887384|Sawarrelita Redmond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887394|Loretta Mendoza Dionisio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887405|Patricia Frieson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887417|Michael Mika]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887418|Alan Lund]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887419|John Cofrancesco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887420|Carl Redd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887421|Alvin Elton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887428|Kevin Charles Patz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887431|Theresa Elloie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887432|Joseph Graham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887434|Robert Earl Schaefer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887437|Gerald Anthony Morales]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887443|Frederick Carl Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887445|Christine McLaurin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887446|Mary Virginia McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887447|Andreas Koutsoudakis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95887455|James Quigley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887456|Sherman Pittman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887457|Harvey Bayard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887459|Alice Chavdarian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887460|Bassey Offiong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887462|Jéssica Beatriz Cortez]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q95887469|Cedric Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887470|Freda Ocran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887471|Julian Anguiano-Maya]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887472|Minette Goff Cooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887473|Joseph Micajah Thomas II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887837|Herman Boehm]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887838|Phillip Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887846|Robert M. Weintraub]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887854|Joseph Yaggi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887862|David Reissig]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887872|Angelo Piro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887883|Sandra Lee deBlecourt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887892|Jose Vazquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887899|Clair Dunlap]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887926|Sandra Santos-Vizcaino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95887935|Roger Eckart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887945|Daniel Spector]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887947|Antonio Checo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884229|Bette Allred Weatherly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884232|Robert Manley Argo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884238|Phil Langley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884239|Mary Frances Parsels Dennis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884241|Mary M. Desole]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mary Margaret Thomas - 1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884242|John F. Von Sternberg Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884244|Thomas Tarbell Russell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884246|Myrtha Celifie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q95884254|Norma Hoza]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Norma Lenore Bratschi - 1937.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884256|Nita Pippins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884259|Gloria Allen Moskowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884261|Edward J. Bridgeford Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884268|Billy Ostland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884283|Rodrick Samuels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884292|Rita Paas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884301|Israel Sauz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884313|Paul R. McQuade]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884322|Robert L. Crahen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884332|Daniel James Parr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884351|Robert Grant Conner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884362|Merrick Dowson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95884373|Verla L. Courey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884380|Patricia Gibbons]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884382|Thomas Allen Catron]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884384|Isaias Mendoza]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884385|Charles Donald Neal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884387|Wanda Bailey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884392|John Herman Clomax]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884400|Emmanuel Demetri]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884402|Bruce P. Biesenbach Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bruce P. Biesenbach, Sr.-(1945 - 2020).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884404|Artemis Nazarian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q95884407|Bill Mantell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95884416|Merle C. Dry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884418|Harold L. Hayes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884420|Rosemarie Theresa Torrance]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884422|Rachel Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884423|Carol Carey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884426|Vincent G. Frainee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884432|Lucille Marie Resto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lucille Marie Stavola - 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884433|Mercedes Santiago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884434|Gerald Cassidy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884435|Lula Fitzpatrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884796|John Joseph Reed Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884797|Edgar Orlando De La Roca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884799|Jimmy Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884805|James O'Brien Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884807|Mari Jo Davitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884808|Nancy Reid]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884809|Elaine Menchel Marcus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Elaine Cheryl Menchel - 1962.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884810|Sean Boynes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884811|Theodore Gaffney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884824|Sharyn Lynn Vogel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884835|Sidney Siegel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884848|Larry Sylvester Hutchinson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884861|Deane K. Felter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884880|Joan M. Hackney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884888|Landon Spradlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884897|Rocco Patrick Ursino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95884910|Nola Kathleen LaBudde]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884918|Ellen Spencer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884919|Paul Nathan Fontenot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884920|Charles Goodstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charles Goodstein - 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884921|Roger Mckinney-Wagner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884925|Henry Burk Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry B. Sullivan - 1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884930|Duane G. Vock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884931|Robert M. Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884932|Dorothy Cembrano Jay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884933|Arlene Muriel MacIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884940|Louvenia Henderson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884943|Chester Dwulet]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884944|Jorge F. Casals]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884945|Mary Gilbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884946|Alan F. Krupp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884950|Michael A. Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884955|Robert Woodward]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884956|Mary Therese Loughery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884957|Peter Sakas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884958|Elsie Rossitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884959|Shirley S. D'Stefan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884967|Jeanne Hammond Byrnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884968|Melvin Pumphrey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884969|Anna M. Gayton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884970|Owen Moreland Parks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884971|Roy Northway Stephens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95884976|Jeanette Marie Baldwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884980|John Pearson Brucher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Brucher - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884981|Michael Lee Jordan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884982|Timothy E. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Timothy E. Murray - high school graduation 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884983|Joseph J. Deren Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884987|Loida Cruz Arroyo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885433|Charles Miles]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885444|Cynthia Whiting]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885454|Arlene M. Horowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arlene M. Fratkin - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885462|John Larry Sartain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885472|James Kevin Malloy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885483|Clara Louise Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885491|Patricia H. Thatcher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885500|Peter J. Brancazio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885510|Bobby Lee Barber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885518|Joan A. Lenhart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890270|William Hrabnicky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96024601|Hu Weifeng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q96041028|Wajid Ali Khan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96042027|Miss Biá]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96051461|Dominique Boutet]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96056565|Celine Fariala Mangaza]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q96067499|Rafael Leonardo Black]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96067751|Turhan Kaya]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q96072211|Fabiana Anastácio]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96096540|Charles Hertel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q96098113|Paul Kuentzmann]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q96099070|Luis Tapiru II]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q96102105|Marcos Montero]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q96102692|Ismail Gamadiid]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96130472|Malcolm Kela Smith]]'' | | [[پاپوا نيو گني]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[آسٽريليا]] | | | [[فائل:Malcolm Smith-Kela (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96133142|Tom Mulholland]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96169315|Afwerki Abraha]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96172631|Ashok Gasti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96175697|Laura Bernal]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q96180005|Mary J. Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96186936|Luis Repetto Málaga]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Los museos son espacios culturales que reafirman nuestra identidad.mp4 snapshot 05.16 (2020.08.04 11.49.56).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96200463|Adriano Silva]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96209239|Christian Bousquet]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96215909|Eva Konrad Hawkins]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96241334|Juan Sanabria]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96252244|Ali Hadi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q96274278|Aslam Baba]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96312941|Nasir Ajanah]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q96323819|Abdul Ghafar Atan]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q96324008|David Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96357188|Aurelio Desdentado Bonete]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96370232|Nur Omar Mohamed]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96391530|Mahmoud Hammoud]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:2020-21 Chabab Ghazieh vs Shabab Sahel 02 (Mahmoud Hammoud).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96405149|Marie A. Turzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405150|Nola Schwartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405152|Marilyn Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405153|Abraham Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405154|Richard Erlichman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405155|Florencio Cruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405156|Barbara Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96436881|Robert Washington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459616|Ross Mordecai]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459620|Edward Magliocco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459622|Ying Kao Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q96459624|Larry Singer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459628|Lou Pompilio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459630|Michael McIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459633|John Charles Diaz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96461719|Leonidas Pelekanakis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q96463203|John Treen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96463631|José Ramón Ónega]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96464297|Cathy Apothaker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464298|Rosemary Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464300|Kathleen Duffy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464301|Sylvia Millrood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464302|Rosemary W. Tucker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464303|Lysa Dawn Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464304|Ruth Rosenstock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464305|Irene Loretta Cassady]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464306|Patti Kelly-Peightal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464307|Mildred McLean-Terrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464308|Paddy McNichol]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464309|Karen Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464310|Ramona Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464311|Peggy Crane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464312|Sarah Nader]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464313|Rochelle King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464314|Walter Bohn Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464315|Vito A. Cosmo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464316|John F. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464318|Avraham MacConnell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464319|Craig TenBroeck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464320|Luka A. Marano Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464322|Helen B. Days]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464323|Ronald Jamison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464324|William Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464325|Kevin Bundy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464326|Robert Doubet]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:R. Doubet —1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96464327|Francis Dufner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464328|Joseph W. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464329|Barry Gelman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464330|Hal Stein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464331|L. Theodore Lawrence Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464332|Joseph Zingaro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464334|Charles Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464335|Richard Coppola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464337|Bob Griffith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464338|Bernice Teller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464339|Michael R. Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464340|Jasper Daniels Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464341|Dennis Small Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464342|Joe Perrott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464343|George Schneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464344|Edward Horowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464345|Joe Tunney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464346|Mary Schneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464430|June McIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464431|Lena Sims]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464432|Eric M. Gore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464433|Brian Holcomb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464435|Richard Aronson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464436|Mike Forrest]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464437|Theodore Nixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464510|Eileen Atkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96470807|Lynika Strozier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lynika Strozier 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96473280|Mary Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96575383|Clarence Mini]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96587386|Mary Tiffen]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q96606866|Jampel Lodoy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96624229|Sergio Jacobo Gutiérrez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q96624928|Pablo Puente Aparicio]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96656030|Manaf Taleb]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q96678709|Marconi Alencar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96695037|Md. Shahjahan Ali Talukder]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q96710071|Haidari Wujodi]]'' | | | | | [[فائل:حیدری وجودی.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96756329|Anthony Obiagboso Enukeme]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96758970|Mohamed El Milahi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q96774796|Syed Aal E Imran]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q96789500|Eurídice Moreira]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96979351|Yupadee Kobkulboonsiri]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q96987607|Soepriyatno]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR Soepriyatno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96987964|Bambang Suryadi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bambang Suryadi, Member of the People's Representative Council.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96988315|Jimmy Demianus Ijie]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jimmy Demianus Ijie.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96988673|Gatot Sudjito]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Gatot Sudjito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96989495|Ali Taher]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Ali Taher.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96989513|John Siffy Mirin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:John Siffy Mirin Family (cropped face).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97011238|Inuwa Abdulkadir]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q97011316|Mamadou Bamba Ndiaye]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q97012125|Mahendra Yadav]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q97013763|Sylvio Capanema]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97013788|Aristoteles Atheniense]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Aristoteles Atheniense.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97015683|Julio Jimenez Llanque]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q97016566|Howard Croft]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97016619|Godwin Achinge]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q97036815|Gordon Kegakilwe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97045148|Charles Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97101228|Richard di Liberto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97105191|Reyna Marlene de los Ángeles Catzín Cih]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q97119149|Noloyiso Sandile]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97119870|Liao Jianjun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q97129077|Ghaida Kambash]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q97129737|Ricardo Mthembu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97137136|Faqir Nabi]]'' | | [[افغانستان]] | | | |- | ''[[:d:Q97138189|Abdullah al Mohsin Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q97143554|Mohamed Kouradji]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q97176731|Amadou Salif Kebe]]'' | | [[گني]] | | | [[فائل:Me Amadou Salif Kébé en 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97183473|Gopal Krishna Saxena]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q97194729|Alireza Raheb]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97217254|Etibar Babayev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97217357|Fərman Bağırov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97220091|Sayyad Alizade]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q97306828|Iwan Dwiprahasto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q97317138|Qainan Al-Zahrani]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q97321345|Alfred Mtsi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97338873|Noh Gil-nam]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97342569|Mário Calixto Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97345163|Jose Alfredo Moron]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345165|Michael Aubrey Wiskur]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345166|Nellie B. Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345167|L. B. Perry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345168|David Buffington Wham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345169|Gloria Cervantes Zamudio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345172|Walter J. Blase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345174|Lisette Kohn Gale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345175|Christopher L. Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345176|Mohammad Riad Hussain Ismat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345177|Maria Rita Ripa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345178|Diana T. Jun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345179|Gregori V. Armstrong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345180|Kai Wong Sam]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345181|Saul Ben-Zeev]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345182|Ramiro Barcena]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345183|Diane Ramonas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345184|Dalis Ramonas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345186|Gerald Boerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345187|Bridget Bahal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345188|Patricia Ciametti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345189|Simon Zamudio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345190|Julie Maldonado]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345191|Raymond Niwa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345192|Gabrail Ismayl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345194|Nicolasa Estrada]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345195|Phillip Cooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345196|Carol DeWitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345198|Edward Singleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345199|Albert Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345200|Robert Brieske]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345202|Willie Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345204|Steve Hudson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345205|Mary McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345207|John LaPlante]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345208|Virginia Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345212|Mary Christien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345213|Luigi Pierpaoli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345215|Hecky Powell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345216|Richard Moenning]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345217|John Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345218|Francisco Gomez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345219|Maria Gomez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345240|Saul Velazquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887948|Albert Petrocelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887949|Florencio Almazo Morán]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887950|Jennifer Robin Arnold]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887951|Jesus Roman Melendez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887955|Audrey Malone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887960|Azade Kılıç]]'' | | [[ترڪي]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887961|Nancy Ferguson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887962|Lucius Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887963|Glenn Daniel Bellitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887970|Judith Plotkin-Goldberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887972|Coby Adolph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887973|Don Whan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887974|Albert K. Webster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Albert K. Webster, Manager of Far East Tour of Harvard Glee Club (13563366944) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95887975|Kevin J. Masterson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887983|Ronald Willenkamp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887985|Lloyd Paul Leftwich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887986|Ann Kolb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887987|Helen Kafkis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95887988|Julie Butler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887990|Antonio Nieves]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887996|Ann Youngerman Smoler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887998|Thomas J. Waters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887999|Kyra Michelle Swartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888000|Rhoda Hatch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888001|Eugene Lamar Limbrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888009|June Beverly Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888010|Kamal Ahmed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q95888011|Raymond Copeland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888012|Lester Eber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888013|Leo Sreebny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888015|Robert Barghaan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888022|Howard Alexander Nelson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Howard Nelson - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95888023|Allan Joseph Dickson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888024|Timothy Branscomb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888025|Reuben Gutoff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888026|Gerard Rosenberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888034|Marty Derer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888463|Harold Reisner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888464|Kevin John Cahill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888465|Mario Araujo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888466|James V. Walsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888474|William D. Greeke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888475|Beatrice Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888476|Jack Butler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888477|Hailey Herrera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888478|Joseph F. Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888486|Perry Buchalter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888487|Faralyn Havir]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888488|Marlon Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888489|Joseph W. Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888490|Peter Kafkis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95888491|Tommie Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888499|Myra Helen Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888501|Conrad Duncker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888502|Chianti Jackson Harpool]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888503|Ilona Murai Kerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888511|Stuart Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888512|George J. Foerst Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888513|Mauricio Valdivia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95888514|Claudia Obermiller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888515|Myles Coker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888523|Marcus Edward Cooper Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888524|Rosemarie Amerosi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888525|Marie Scanlan Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888526|Parker Knoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888527|Rosemarie Franzese]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888528|Arlola Rawls]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888536|Adam Kovacs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q95888537|Peter M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888538|Irene Gasior]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888539|Margaret Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888540|Doris Mae Burkhart Kale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888548|Ben Doherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888549|Josephine Posnanski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888550|John Watson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888551|Maria Garcia-Rodelo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888552|Harold Davis Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888553|Timothy Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888561|Sherrell Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888562|Larry Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888563|Billy Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888564|Edmon C. Carmichael]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888565|Tom Ferguson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888573|Gwendolyn A. Carmichael]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888574|Shidao Wang]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888575|Levie Barkley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889010|Saul Moreno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95889011|Philemon Najieb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889012|Jerome Michael Zottolo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889014|Benjamin DiGiovanni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889021|Nancy M. Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889022|Onielo De Luzio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889023|Lawrence Nokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889024|James Merle Weaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889025|Cathryn Wood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889033|Moses Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889034|Paul J. Foley Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889035|Joseph J. Angi Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889036|Ruthie Jacqueline Stephens Turner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889037|Gerry Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gerry Norris - 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97345241|Crystal Cantrell-Barbee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345243|Charley Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345245|Lambros Karkazis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345247|Lillian Nakawatase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345248|George Parrott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345250|Esperanza Ugalde]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345252|Morris Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345330|Roselind Barsevick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345333|Larry Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345334|William Hollaar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345336|Debbie Decker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345340|Marvin Mazzucchelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345341|Albert Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345343|Feliks Ogorodnik]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q97345345|Kathleen Takash]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345347|Jim Schwark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345348|Safa Suleyman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345350|Elizabeth Cota]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345351|James Gettings]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345353|Bernadine Summers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345354|Ronald Landsman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345355|James Bragiel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345356|Martha Singleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345357|Elizabeth Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345358|Moses Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345359|John Mazzucchelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345361|Joseph Carnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345367|Elwyte Gardner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345369|Tommie Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345371|Brenda Bolden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345372|Philman Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345373|Nancy Halbauer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345574|Mary Duggan Philbin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345575|William Griffin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345576|Roger Griggs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345577|Asberry Stoudemire]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97372585|Hanna Palska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q97388797|Mohamed Mounir]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q97400267|Domingos Mãhörõ]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97440861|Irene Lalji]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Irene Lalji (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97466640|Яўген Уладзіміравіч Мядзько]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q97467461|Manoel da Lenha]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97495832|Angela von Nowakonski]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97500756|Norberto Padilla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q97578686|César Salinas]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97579656|Jorge Villavicencio]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | [[فائل:Ex ministro Villavicencio (Nómada) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97590799|Bahrum Daido]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bahrum Daido (2018) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97670845|Lloyd Cafe Cadena]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:GUILTY or NOT GUILTY! FT. LLOYD CADENA 5s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97671575|Patrick Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97704644|Homayoun Reza Atardi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97704692|James Rudd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97750531|Steve dePyssler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97774567|Pamela Rush]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97824637|Salko Bukvarević]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q97930996|Katherine B. Hoffman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97940401|Kōichi Yokono]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q98036542|O'ktam Barnoyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ازبڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q98041231|Bill Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98065588|Alieu Mboge]]'' | | [[گيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q98065792|Mohammad Barkatullah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98072664|Satyanarayan Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Satyanarayn Singh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98083027|Masaru Ezaki]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q98092502|Carlos Rosas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98106246|Manabendra Bandyopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98108040|Arun Guhathakurta]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98108920|Shyamal Chakraborty]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98145736|German (Chesnokov)]]'' | | [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ جمهوريه]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q98149217|Mohamed Adib Slaoui]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q98240163|M. I. Sambou-Gassama]]'' | | [[گيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q98247997|Pierre Boubarne]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q98382520|Tjandermatie Soekhai]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98449532|Bernaldina José Pedro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q98457692|Jamyang Choegyal Kasho]]'' | | | | | [[فائل:Jamyang Choegyal Kasho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98459576|Konstantin Markov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Legendite 2016 06.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98514406|Raúl Rubio Burgos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98514941|Theodore Corcoran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98518138|Lungile Pepeta]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98527416|Jorge Flores Ochoa]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:JAFO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98527646|Umesh Dastane]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98543285|Tariq Shafi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q98545382|Kesar Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98561146|Ahmed Badouj]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Ahmed Badouj - Argan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98596471|Nina Popova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98600373|John Cooke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98607844|Franco Gerratana]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q98637362|Vergillio Rebin]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Vergillio Rebin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98690717|Paddy Garritty]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q98714288|Evelyn Nicol]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98761510|Harry Seager]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q98844761|Cecilia Romo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q98889006|Ramón Silva Bahamondes]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q98908359|Ahmed Al-Qadri]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q98914210|Vimala Sharma]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vimala Sharma.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98918949|Johny Bakshi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98924391|Kris Heggenhougen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98924502|William Neikirk]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:WILLIAM R. NEIKIRK.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98931500|Raosaheb Antapurkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98971880|Karim Kamalov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98994281|KS Firoz]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q99052066|Luisa Revilla]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Luisa Revilla (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99198811|Yousef Abu-Safieh]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q99244285|Kendal Royo]]'' | | [[پاناما]] | | | |- | ''[[:d:Q99300113|Rubén Corimayo]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q99306278|Juan Carlos Alcoba]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:JUAN CARLOS ALCOBA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99316693|Valery Semanzo]]'' | | ''[[:d:Q133356|Ukrainian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q99409157|Miguel Acundo González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q99421575|Eddie Mosley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:EddieMosley.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99432805|Margaret Waterchief]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q99438633|Andrés Abt]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | [[فائل:Alcalde del Municipio CH Andres Abt - imf8381v1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99439541|Donald Keith Duncan]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99454945|Florent Pereira]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q99485311|Adeline Fagan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99574699|Bernard Fils-Aimé]]'' | | [[هيٽي]] | | | [[فائل:2009 Secretary of State's Award for Corporate Excellence (portrait crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99756227|Tony Tenpenny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99767788|Brandi Christine Case-Wallace]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99800397|Mirza Shahi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q99845647|Datta Ekbote]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q99851329|Mncedisi Filtane]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99857265|Andréia de Olicar]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q99911656|Ziad Al-Zaza]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q100146088|Barbara Ann Davis Prince]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100146338|Sandy Oldfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100146445|Chanesh Ram Rathiya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100146617|Esther Morales]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Esther Morales.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100272881|Rick Todd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100275270|Father Stanislaus Lourduswamy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Stan Swamy (2010).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100339816|Yevhen Cherednichenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Євген Чередніченко (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100537333|Lambert Kreekels]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q100548537|Ахметов, Рашит Ракипович]]'' | | | | | [[فائل:Рашит Ракипович Ахметов (1954—2020), основатель и редактор газеты «Звезда Поволжья».JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100580192|Rabbi Osher Yaakov Westheim]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q100591633|Piotr Francuz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q100591978|Wojciech Stachurski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Wojciech Stachurski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100627627|Ilana Rovina]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Ilana Rovina (1963).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100716099|Gusztáv Adorján]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q100742561|Ayachi Afilal]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q100751723|Kayla Williams]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q100783678|Jonathan Duck]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100784502|Christian Gatoux]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100795028|Joel Molina Ramírez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q100797042|Matt Gras]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100890925|Parrerito]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Parrerito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100941027|Ted Vartelas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100975270|Chad Dorrill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100995846|ʻAbd al-Ilāh Nabhān]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q101022194|Angeline Bernadel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q101054234|Pablo Lozano Martín]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q101069330|H. Tati Santiesteban]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101080038|Pedro Mario Pereyra]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q101089316|Adi Darma]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Bontang Adi Darma.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101116145|Dharsibhai Khanpura]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q101120800|David Andahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101149176|Moncef Ouannes]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q101204200|Marc Frasez]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q101204530|Bernard Ducruet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q101208374|Aniel Kienno]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q101229866|Anatoliy Fedorchuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q101245795|Mutodi Neshehe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101362178|Andrzej Prawda]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q101423791|Irving Pressley McPhail]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101434569|Notis Lalaitis]]'' | | | | | [[فائل:Notis1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101542315|Willie Salcedo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q101579664|Leandro Resurreccion III]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q101584214|Jacek Polak]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Mr. Pollack.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101711396|János Gróz]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q101818266|Géza Lajhó]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q101873866|Lynn Kellogg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lynn Kellogg "The Jonathan Winters Show" (1968 CBS press photo).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102047464|Marek Umiński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102047761|Óscar Akira Yasser Noriega]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102047806|Mewalal Chaudhary]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q102076923|Anton Filipov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q102078444|Mariano Valdés Chávarri]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q102097529|Mustafa Canlı]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q102104819|Radamés Salazar Solorio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Radamés Salazar Solorio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102113504|Andrzej Bręczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102122799|Raymond Taylor Hoobler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102132780|Bruce Richard Buzby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102146937|Khyson Swong]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102157745|Euda Edward Dean]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102158397|Romuald Koliński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102164597|Barnett Weil Glickfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102164680|Charles J. Mode]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102166137|Joseph Bertorelli]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102189950|Alfonso Gracia-Saz]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q102192043|Carl Hanson Fitzgerald]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102198254|Patrick Denis Barry]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102276262|Cordula Heß]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q102305241|Lay Nam Chang]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102334622|Reinaldo Teles]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q102343281|Rajendrasingh Baghel]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Rajendrasingh Baghel.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102357959|Hussein Al-Zuhairi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102361877|Jose Luis Garayoa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102378274|Honestie Hodges]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102391013|Jean Lau Chin]]'' | | | | | [[فائل:Dr Jean Lau Chin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102416147|Bharat Bhalke]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q102450473|Jan Krawiec]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102490912|David Maas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102859580|Eleanor Schano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q103414626|Pavel Čech]]'' | | | | | [[فائل:Pavel Čech, 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103512342|Hryhoriy Arshynov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q103574159|Hanna Stadnik]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Hanna Stadnik grób (cropped)1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103742338|Raja Mukhopadhyay]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q103766157|Adil Ismayilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | [[فائل:Adil Ismayilov in 2020 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103815009|Fadma Abi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q103820311|Jacek Włodyga]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q103828682|Rafael Pražák]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q103863018|Ramzi Najjar]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q103928233|Luke Letlow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104005260|Gastón Lemaitre]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104028901|Leanid Zaika]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104049729|Valery Vinakurov]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104057606|Timoteo Ofrasio]]'' | | | | | [[فائل:OfrasioSJ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104062635|Zbigniew Jurkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104062775|Lise Funck-Brentano]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q104094383|Donal Leace]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104123083|Pavel Hečko]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q104126171|Jean Saliba]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q104128390|Divya Bhatnagar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104128876|Judit Egerszegi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q104132756|Božidar Milenković]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104145641|Fazlul Haque Montu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q104147083|Omar Khashram]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q104150437|Brittanya Karma]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q104150471|Lillian Elena Blancas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104150631|Damir Kukuruzović]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104155741|Dawn Lindberg]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104176273|Jerrold Post]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104178897|Lucio Moderato]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q104192199|Jerzy Steckiewicz]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Ежи Стецкевич.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104205652|D. Vijayamohan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104244526|Bolivia Suárez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q104244720|Christina Rodrigues]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q104253395|Aitor Etxarte]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Aitor Etxarte Berezibar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104376876|Jan Błoński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Kidawa-Błoński.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104389005|Delfino López Aparicio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q104398451|Jethro]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Jethro october 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104398468|Oleksandr Arkadin-Shkolʹnyk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Александр Аркадин-Школьник.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104414777|Evelyn Alda Seckler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104432992|Humberto Trujillo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104438339|Anghel-Adrian Popa]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104439610|Kim Lee]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:02018 0146 KatowicePride-Parade, Kim Lee.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104439738|Ahmad Toyserkani Ravari]]'' | | | | | [[فائل:احمد تویسرکانی راوری.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104442727|Monzur-I-Mowla]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q104450555|Dorothy Gill Barnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104464302|Nur Supriyanto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Nur Suprianto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104470971|Marcin Dramiński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104518546|Loyiso Mpumlwana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104522108|Thoriq Husler]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Luwu Timur Muhammad Thorig Husler.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104522420|Muhammad Al-Saeedi Al-Jardi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q104525399|Ismail al-Shamali]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q104525544|Robiro Terán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q104528006|Krzysztof Pajewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104528447|Susan Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104531513|Benedicto Bravo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q104532204|Carlos Levy]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Levy 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104537223|Arnold D. Gruys]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104541175|Jean-Claude Bohain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q104556343|Dudu Duswara]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dudu Duswara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104557820|طلال باغر]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q104595284|Issaka Assane Karanta]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q104621154|William T. Beaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104628566|Sead Gološ]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104629341|Paul Etyang]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q104637633|Veronica Oliver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104640108|Aylin Özmenek]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q104640624|Abdul Hakim Al-Taher]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q104666469|Tawauna Averette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104695839|Jarod Nandin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104701628|George Whitmore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:George Whitmore Climber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104717282|Julius Schachter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104760616|Valentin Sushko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104764484|Alan Cairns]]'' | | | | | [[فائل:AlanCairns2005.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104764596|Fabrizio Soccorsi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q104764599|Theodore Lumpkin Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Theodore Lumpkin - 1940s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104771406|Pradip Ghosh]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104772253|Abid Hussain]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q104776005|Oleg Danilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q104787172|Iancu Țucărman]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104807971|John Condrone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104812380|João Henrique de Souza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q104813246|Mizanur Rahman Khan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104816462|Ali Saleh Mohammed Ali Jaber]]'' | | [[يمن]]<br/>[[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Syekh Ali Jaber, 00.02.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104833709|Jairo Castillo]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q104843609|Hijn Bijnen]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q104843792|Tapan Ghosh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Tapan ghosh hs.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104848615|Alejandro Galvis Ramírez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104852520|Bheki Ntuli]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104856962|Martin Addison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q104864449|Ganesh Shankar Vidyarthi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Ganesh Shankar Vidyarthi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104866691|William Z. Good]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104870829|King Victor Thulare III]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104903655|Nombulelo Hermans]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104904509|Ivan Metelytsya]]'' | | [[يوڪرين]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q104905111|Barbara N. Benson]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104906836|Joe Guerra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Guerra - 1980.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104911977|Meghrig Parikian]]'' | | | | | [[فائل:Meghrig-Parikian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104949139|Krzysztof Łuszczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104989956|Calixto Avena]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105027958|Stephen Lungu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105037528|Raisuddin Ahmed]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105043758|Pavel Hanták]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95889043|Emma Seifrit Weigley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Emma Seifrit - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889046|Yuet Ming Wong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1054923|British Hong Kong]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95889047|Josephine Tapiru]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95889048|Norma Jean Knight]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889049|Patricia McGowan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889055|David Toren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95889058|Joseph M. Kissane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889059|Boro Lalich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q95889060|Richard Emmett Powers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889062|Ron Waxman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889069|Frederick Koerner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889071|Herb Baum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889072|Peter Laker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95889073|Suzanne Raynal Gijsbers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q95889074|Willie Gene Whitaker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889081|William F. Latimer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889085|Peter P. DeLuise]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889086|Retha Elizabeth Contri Sharp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889087|Robert Adam Burns]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889097|Alma M. Carney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889098|Mark Schroeder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889099|Lucille Dolores Romer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889100|Gerald Ringdahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889106|Ed Smrekar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889117|William Harrison Goldman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889127|Anibal Francisco de Brito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪيپ ورڊي]] | | | |- | ''[[:d:Q95889138|Clyde Addison Reichelderfer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889152|Betty Jean Ringle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889166|Oluwayemisi Ogunnubi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889178|Helen Demetoglous]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889186|Calvin Tompkins Lucy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889195|Margaret Skaliotis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889560|Latasha Andrews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889561|Rona Iris Gertz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889562|Patricia Rowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889563|Terry G. Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889564|Luis A. Frias]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889565|Edith Richemond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889570|Raphael Kaminer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889574|Eve Rudin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889575|Louise N. Walsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889576|Britta Lou Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889581|Robert C. Samuels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889585|Lillian Press]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889586|Kenneth James Godwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kenneth James Godwin - 1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889587|Linda Joy Nassif]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889588|Emmy Falta]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889593|Wayne L. Wolford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889598|Leslie Kalmus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889602|Daniel James Callahan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:James Callahan - 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889607|Alexander Webster Cruden Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889613|Ann Bonville Trombly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889617|Asela E. Gejo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889627|Georgianna Glose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889638|Ijeoma Afuke]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889653|Jerome Berrien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889663|Floyd Bluntson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889676|Dorothy May Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889688|Nicholas Modugno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889697|Thomas Cotton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889705|David Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889706|Myra Janet Headley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889707|Mary Elizabeth Parr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mary Elizabeth Gribbin - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889708|Marjorie P. Tabechian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889716|Robert William Dietz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889717|Arthur Charles Lindholm]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889718|Frank M. Goewey Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889719|Harrison Solliday]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889720|Michael Armstrong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889722|Mary Doyle Hovanec]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889729|Rosa Luna]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889730|Geraldine Marie McGovern]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889731|Gerald Alton Cook]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jerry Cook - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889733|Wilma Ruth Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889741|Thomas F. McDermott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889743|Wayne Drye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889744|Hildur T. Stanton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889745|Jaimala Singh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q95889746|Richard Lynn Heggen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889747|Terri Lynn Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889754|Alexander Leon Lloyd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890143|Lloyd Cornelius Porter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890147|Wilman Sánchez Cabrera]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890156|Alexandra Louise Polansky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890167|Dale A. Boston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890176|Claude Reno Doucette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890187|Janice L. McNelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Janice L. Nelson 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95890196|Nelson Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890206|P. Michael Baillargeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890214|Margaret MacVeagh Schweers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890245|Raymond Gayle Burgett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Raymond Burkett - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95890252|Michael J. Mchugh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890253|Mary Ann Bregar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890254|Marilyn Luella Tayse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890255|Roland Henry Lacasse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890256|Marguerite Peyser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890257|Thomas A. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890264|Genowefa Kochanek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95890267|Joel I. Sneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890269|Cornelia Ann Hunt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105047205|Gordinho do Surdo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q105047246|Carlos Antunes]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q105061229|Jaroslava Janderová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Praha, Magistrát, Jaroslava Janderová (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105061721|Vitaly Maksimov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q105063128|Bernard Papánek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q105069826|Kenneth Z. Altshuler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105071466|Suhail Zaheer Lari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q105071475|Joel Matiza]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q105076376|Richard West]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105078440|Falah Mandkar]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q105083943|Martha Madrigal]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q105084390|Marius Swart]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Marius Swart.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105085298|Georgeta Luchian Tudor]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q105085435|Sekou Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105097673|Anita R. Schiller]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105098482|Paradzai Zimondi]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q105099966|Wahab Adegbenro]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q105100101|Muspandi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105120942|Abbas Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Nawab Ali Abbas khan (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105183759|Ray Rayburn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105184059|Dennis Mileti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105198678|Percy Tucker]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105208032|Julio Roberto Gómez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105222367|John Gibbons]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105223109|Kwasi Sainti Baffoe-Bonnie]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q105229566|Octavian Cojan]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q105263600|Ismail Kijo]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105295115|Vicent Raga]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:RAGA Vicent foto VW.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105297032|Maria Andrea Gaspar]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q105319487|Mathoor Govindan Kutty]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105337022|Sylvia Lieber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105346796|Zezinho Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Zezinho Corrêa - 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105399622|Steve Turney]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105404824|László Huszár]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105414316|Robb Webb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105421772|Patricia Healey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105424134|Cynthia Turner]]'' | | [[مالٽا]] | | | |- | ''[[:d:Q105426998|Manuel Salinas]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:ManuelSalinas2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105452340|Zoila Águila Almeida]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Zoila Águila Almeida.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105452765|Javier Neves]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105517287|Purificación Atrián Jordán]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105532898|Zaire Rezende]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q105581015|Jaleel Smith-Riley]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105586692|James Medhurst]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105620263|Pastor Heydra]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q105627376|Quoc Anh]]'' | | [[ويٽنام]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105637139|Consuelo Rodríguez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105640581|Enrico Obletter]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q105641786|Barbara Ann Rowan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105646427|B. Raghavan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q105659455|Madeleine Humbertclaude]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105675497|Élida Rasino]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q105679224|Sofia Zhukova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q105696486|Bob Pixel]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q105710323|José Manuel Cortizas]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105722839|Mike Bradner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mike Bradner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105727602|Erica Watson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105729922|Jorge Marticorena Cuba]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105730949|Víctor Espinoza Peña]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105737171|Anna Majani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q105746143|Marta Martin Carrera-Ruiz]]'' | | [[ڪيوبا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105748342|Diego Gómez]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Diego Gómez Cabrera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105753833|Kenneth Mthiyane]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105755145|Karima Brown]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105756142|Rachel Cathoud]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q105782944|Osvaldo Mércuri]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q105841567|Peter Matlare]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105871502|Daniel Voisin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q105943521|Jiří Engliš]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q105954720|Algaci Tulio]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:ALGACIT2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105954938|Asongo Alalaparu]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Asongo Alalaparu (2020).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105969816|Malak Ismael]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q105977858|Esteban Gómez Rovira]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105978052|Marco Bogarelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q105987426|Jaroslav Střeštík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q106009569|František Prošek]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106009696|Edgar García]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q106009916|Jaromír Vytopil]]'' | | | | | [[فائل:Jaromir Vytopil.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106011242|Miloslav Čechura]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106044069|Eyrolles Michel Mvunzi Meya]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q106084284|Katyayani Shankar Bajpai]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106099414|Edson Montenegro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106109480|Wojciech Krawczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106112793|Antonio Pérez González]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q106122752|Natale Bozzo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106163378|Hanna Lypkivska]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106175318|Toabur Rahim]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q106194747|İmran Kılıç]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q106202945|José Gregorio Guevara]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106204763|Abu Asif Barghouti]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106218592|Rito Jiménez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106218656|Theresa M. Korn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106228708|Yousef Ozreil]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106230021|Francis Pelekamoyo]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106241908|Kombo James Moyana]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106269407|Ellen Gwaradzimba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106272177|Christian Ntshangase]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106297174|Karel Vávra]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106309840|Gurupada Mete]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106317446|Márton Brády]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q107387566|Henry Jansen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387578|Patrick Jaji]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387591|Moonyeenn Lee]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387600|Paul Dobson]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387618|Sbusiso Mseleku]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387717|Patrick Bayo Mkhize]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387822|Mohammad Karaan]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387850|Leslie Ponnusamy]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107398923|Robert P. Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399015|Gianni Colajemma]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q107399425|Charles Gregory Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399519|Tony Greer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399637|Wilmer Ato]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399863|Edmundo Martinez Zaleta]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399866|Eric Salas González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399870|Toshi Wungtung]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107400559|Reinaldo Ortega]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107400988|Steven Manios Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107401694|Josh Wallwork]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107401977|Shankanada Aravind]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107420703|Fridon Aslanyan]]'' | | ''[[:d:Q132856|Armenian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107420799|Abel Pienaar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107423669|Fazl-e-Khuda]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q107453228|Diratsagae Alfred Kganare]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107487454|Francisco Astorga]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Francisco "Pancho" Astorga Foto- © Rodrigo Pardo .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107488620|Eka Supria Atmaja]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Bekasi Eka Supria Atmaja.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107491716|Luke Masamvu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107491736|Peter Haritatos]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q107524326|Ricardo Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q107528488|Machchindra More]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107528549|Alfredo Fraile]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q107528659|Parvesh C. Mehta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107528924|K Balu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529167|Sai Balaji]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529220|Kumar Vatti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529305|Anil Suri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529386|Venugopal Kosuri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529447|Shyam Dehati]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529490|Vamsi Rajesh Kondaveeti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107539497|Zhypar Zheksheev]]'' | | [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | |- | ''[[:d:Q107545906|José Maria Batalla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107545938|Jeremy Silvester]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q107550001|Kä Mana]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q107562373|Orlando Chirinos]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q107563913|Eliaser Yentji Sunur]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Eliaser Yentji Sunur.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107569124|John Mukasa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q107570435|Arun Chaudhary]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107581777|Enny Sri Hartati]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107583322|Arief Harsono]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Arief Harsono1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107583643|Mohamad Assegaf]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107584187|Nurul Almy Hafild]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107600902|Audrey Marie Ellis]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107613304|Hamadi Ghawar]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q107613344|Michael Lejong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107625371|Atful Hye Shibly]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q107630308|Rodolfo Peña Flores]]'' | | [[ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽاريڪا]] | | | [[فائل:Rodolfo-rodrigo-pea-flores 40240716480 o.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107645871|Hasip Kalimuddin Syam]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wagub Jambi Hasip Kalimuddin Syam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107672808|Ribeiro da Ciclo Ribeiro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q107785573|Jean-Claude Kazembe Musonda]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q107877832|María Teresa Marú Mejía]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107921203|José Alberto Hermógenes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Alberto Hermógenes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108005947|Dick Farrel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108017856|Saranya Sasi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108043685|Luis Peláez Campomanes]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q108076821|Issa Abdel Hafeez]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q108083120|Alan Neville Clements]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q108083418|Sheham Siddik]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108110670|Pamela Valenzuela]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Pamela Geraldine Valenzuela Rengel. Trans Volvimos a nacer 0-55 screenshot (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108265582|Alexandre Pagès]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q108282132|Aris Skiadopoulos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q108284809|Mohamed Saad]]'' | | [[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q108296947|Filippo Maria Gambàri]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108320943|Giraldo González]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q108368015|Francisco Monterrosa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q108384012|Iván Colás Costa]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q108405918|Enakshi Chattopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108410750|Marc Bernier]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108434832|Dan Montsitsi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108462281|Georgi Vanyan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108529212|Bernardino Cano Radil]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | |- | ''[[:d:Q108532938|Saviana Scalfi]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | |- | ''[[:d:Q108535646|Michael Halkias]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108537193|Veronica Wolski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108541641|Hai Shaulian]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q108600909|Laura Hartman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108664482|Anthony Zane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108670697|Manuel Román Fernández]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108695225|Haru Rajwar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108702519|Joachim Hellmich]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q108709551|Francesco Mattesini]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108731108|Massimo Ampola]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108791869|Ramiro Larrea]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q108800539|Samantha Epasinghe]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108817495|Naomi Kori Pomat]]'' | | [[نيو گني]] | | | |- | ''[[:d:Q108839344|Reggie Parks]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Reggie Parks 1982.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108860941|Dimo Stoyanov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q108899282|Claude Mouton]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q108900259|Muḥammad Aḥmad al-Dālī]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q108916068|Pablo Rodríguez]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q108920565|Ugo Falesiedi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q106334361|Nemam Ghafouri]]'' | | [[عراق]]<br/>[[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q106366913|Yinka Odumakin]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q106423215|Jacquiline Chikuta]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106434042|Nestor Torre Jr.]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q106463233|Füzuli Javadov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q106466070|Hans Kristian Gaarder]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q106472216|François Matheron]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q106473570|Babar Tadvi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106473583|Dugyala Srinivas Rao]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106474359|Irondi Mantovani Pugliesi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106477709|Hebert Axel González]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106484252|László Rákoskerti]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q106508488|Aslam Qureshi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q106515434|Mao Ayuth]]'' | | [[ڪمبوڊيا]] | | | |- | ''[[:d:Q106518107|Ludmila Guzun]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q106519193|Lois Sasson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106519588|Mahmoud al-Khalidi]]'' | | ''[[:d:Q193714|Mandatory Palestine]]''<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106533280|Dário de Castro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106542493|Muṣṭafá Muslim]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q106542784|Theodore Lambrinos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Greek-American baritone Theodore Lambrinos, 1960s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106572313|Ludovico Badoy]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Director Ludovico D. Badoy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106585096|Pang Xiong Sirirathasuk Sikoun]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106587775|Teresa Majchrzak]]'' | | ''[[:d:Q211274|Polish People's Republic]]'' | | | |- | ''[[:d:Q106588720|Àngel Pla]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q106592192|Johny Lal]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106592198|Lea Dali Lion]]'' | | [[اسٽونيا]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Lea Dali Lion 2014 (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106595478|Robin Fransman]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Robin Fransman-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106600819|Alípio Freire]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Alípio Freire.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106602162|Thakur Puran Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106602515|Bhitali Das]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q2227470|Majgaon]]'' | | | [[فائل:Assamese singer Vitali Das.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106611255|Satwant Kaur Sandhu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611259|A Elumalai]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611265|M. AS Subramanian]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611278|Kailash Chandra Trivedi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611282|Sukhdarshan Singh Marar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611287|Bishnu Prasad Bhaiya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611773|Purnmasi Pankaj]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611774|Kalawati Bhuria]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611776|Ramesh Diwakar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106613228|Vira Sathidar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106613406|Diana S. Rabinovich]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106617169|Zoram Sangliana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106618445|Kunti Devi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106626688|Kishore Nandlaskar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106629259|David Núñez]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q106634443|Jaga Rout]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106637349|Somnath Juwarkar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106648138|Amris]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wakil Walikota Dumai Amris.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106648215|Celso Dayrit]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106650087|Chittabbai Kudupudi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106651586|Kom Chuanchuen]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106652376|Vasyl Obleschuk]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106659864|Olena Lytovchenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Письменниця Олена Литовченко з книжкою "Пустоцвіт".jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106675659|Jagdish Lad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106675731|Kanupriya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106687272|Williams Santamaría Valdera]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q106687902|Seturam Gopalrao Neginhal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Sethuram Gopalrao Neginhal.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106689691|Gilmar de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106689926|Boddu Bhaskara Ramarao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106690199|Challa Rama Krishna Reddy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106690208|Sudhakar Paricharak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106690211|Dauji Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106691558|Ricardo Alberto Ramírez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106702173|James Purify]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106707423|Fred Fitz-James]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q106714989|Ajay Sharma]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106727289|Sriprada]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106730125|Baldur Beyer]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Baldur Beyer (2021).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106734360|Rajendra Kapila]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106764462|Omar Hugo Gómez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106768454|Javier Rondón]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106771906|James Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106784040|Roy Ristie]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Roy Ristie 2017.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106784902|Fathul Allah Ahmad]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q106835512|Estefano Starepravo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106837129|Tony Tolbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106869478|Rajendrasinh Jadeja]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106873455|Anjan Bandyopadhyay]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106885286|Saad Sharar]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q106906609|Prashant Mohapatra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106906993|Karen Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106947545|Qadir Haji Ali]]'' | | [[عراق]]<br/>''[[:d:Q41470|Kurdistan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q107021764|Ryan Stephen]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107021889|Basant Das]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107103451|Yann Gontard]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q107119906|Kiyomoto Yoshijirō]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q107128059|Paul Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107187433|Taha Karaan]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107192015|Lin Fang-I]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q107207790|Aldo Moltifiori]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q107249689|Maurice Tsalefac]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q107289272|Rehema Watongola]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107300156|Rodrigo Munilla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107309769|Emin Saraç]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:صورة شخصية محمد أمين سراج.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107343331|Abd al-Nasir Najjar]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q107358646|Ahmed Bilal Shah]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Ahmed Bilal Shah VOA (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107359033|Hind Chelbi]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q107380310|Goolam Rajah]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387549|Nomandla Yako]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387562|Lungile Tom]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108940885|Elnur Ashrafoglu]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q109000898|Svetlana Căpățină]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q109031824|Manuel de Jesus Tahay Gomes]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109218129|Jan Hilgen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109258630|Abdul Jawad Dhanuun]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:عبدالجواد ذنون.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109258978|Dzmitry Liebiadzievich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q109259050|Mbak You]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109270014|Adib al-Jarf]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q109280531|Vladimir Sytchanka]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q109331719|Lenka Angelová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q109335700|Ḥusayn Asad]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q109385274|Orhan Çoban]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q109398170|Ali Cem Köroğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q109423757|Roberto José Ábalos]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:José Roberto Ábalos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109463224|Josip Uhlik]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109486992|Yuri Evtushenko]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q109551692|Akbar Nikzad Afghani]]'' | | [[افغانستان]] | | | |- | ''[[:d:Q109552845|Bijan Afshar]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q109588694|Julie Le Galliard]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q109623606|William Breisky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q109649898|Aziz El Fadili]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q109655703|Wallker Wollber Bezerra de Medeiros]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q109678716|Fetty Dzul]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109678864|Ahmad Mohd Nor]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109744750|Lars Egil Mogård]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q109805144|Steven Milligram]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109835297|Vince Lelkes]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109836022|Pius Mujuzi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109852630|Parthena Koutmeridou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q109869417|Ludwig Ladstätter]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q109941647|Alberto Berardi]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q110062761|Vangelis Vasileiadis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110088289|Fernando Gutierres Reis]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q110113207|Gramoz Abedinaj]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q110125587|Josep Maria Castelló i Mateu]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:JM CASTELLO HOMENATGE CASTELL (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110150593|Alicja Tysiąc]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Alicja Tysiąc.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110165407|Boris Zozulya]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q110191163|Ashok Kumar Amrohi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q110215649|Tina Rinaldi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110221514|Evgenia Hristopoulou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110226536|Jenni Crain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q110246082|Adil Xasayev]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q110271712|Frédéric Sinistra]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Frédéric Sinistra dans un match le 24 mars 2012.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110275982|Roland Damu]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q110286763|Christos Diamantis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110400616|Jan Čermák]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q110401833|Kenny J]]'' | | [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | [[فائل:Kenny J at Dimanche Gras 1993.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110402492|Ibrahim Hegazy]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q110409615|Baktash Abtin]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Baktash Abtin (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110422948|Joan Vinyals]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q110451924|Stewart Gilray]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q110496140|Umar Zahir]]'' | | | | | [[فائل:Umar Zahir (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110540805|Andrzej Rusek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q110597021|Hana Horká]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q110607249|Yolanda Tortolero]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q110646860|Ankica Lepej]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q110778559|Mykola Malkov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q110815959|Izidorio Oliveira]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q110826613|Martin B. Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q110854189|Petipán]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Petipán en 1967.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110861744|Gareer Mansour]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q110883731|Roberto Scudero]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110901608|Edmur Mesquita]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110938790|Jorge Conti]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q110955245|Hervé Mombo Kinga]]'' | | [[گيبون]] | | | |- | ''[[:d:Q110975000|Martin Tichý]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111080749|Ananias Koustenis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q111128104|Bessie Hendricks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q111149838|Nurlan Agha]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q111288450|Oliver Crewe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q111366741|Carlos Cano Vieira]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q111377122|Aleksandr Suvorov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q111448515|رشیدہ عیاں]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q111449480|Ahmet Ceni]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111513142|Manuel Machado Alvarez]]'' | | [[ڪيوبا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Manuel Alvarez CDCR (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111763387|Jack Dowling]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111913676|Yusuf Hussain]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112036971|Ivan Gavrilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q112117043|Mohammed Makhlouf]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q112119460|Richárd Látó]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q112133146|Gideon Badagawa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q112134792|David M. Robb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112136783|Gui.Giling]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q112378516|Moshe Augenstein]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112506278|Juris G. Draguns]]'' | | [[ليٽويا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112689682|Cecilia Wang]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112742832|Nikolaos Vernezos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q112800314|James Fisher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112972599|Adelmo Rivas]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112972601|Juan José Martel]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113027291|Ramón Ojeda Mestre]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q113273570|Nanda Kishore Patnaik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q113323854|Fred Nijs]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113411338|Sergey Borisovich Lebedev]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q113443989|Albert Woodfox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Angola Three event, Manchester Metropolitan University, November 2016 (07) (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q113481015|B. Sathyanarayana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113485982|Gautam Lal Meena]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113501104|D.A. Sathya Prabha]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q113501384|Marco Brown]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113501563|Gordon Arinda]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q113502533|Omar Garmil]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113504240|Howard D. Weinbrot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113509778|Irengbam Ibohalbi Singh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113509780|Marie-Line Lesdéma]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113553302|John M. Murrin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113658209|Liu Shunsong]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q114051142|Abdulsamad al-Ghurairi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q114435943|Raja Madangopal Nayak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114435946|Govardhan Dangi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114435953|Jyoti Dutt]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114554103|Ferdy Nico Yohannes Piay]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q114567435|Hari Narayan Choudhary]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114776280|Noël Bélanger]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q114865038|Rohit Patel]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114865049|Shakrajit Nayak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114876246|Madhava Chandra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q115056055|Wangkheimayum Brajabidhu Singh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115056059|Bedri Çollaku]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091370|SRS Yadav]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091407|Jamuna Prasad Bose]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091447|Naseeb Pathan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115129602|Choudhary Fateh Muhammad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q115129933|Chuni Lal]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115322537|Marcus Birks]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q115367980|Lee Lung-chuan]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q115653493|Joseph M. Masling]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q115696126|Luis Hugo Apolo]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q115709280|Anja Kanninen]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q115712095|Edwin Bennett Shostak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q115943625|Ruggero Boschi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116038073|Chu Lanlan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038416|Hong Mu]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038464|Xu Lanlalan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038510|Cheng Qingao]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038570|Yu Yuheng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038606|Jiang Yingheng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038836|Ni Hen]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116151283|Emilio Locurcio]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116182265|Achille Mauri]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116452339|Katharine Clare Manning Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q116616040|Teoman Alili]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q116812358|James M. Polachek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q116971082|Juan Chico]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q116994772|Pamela Hibbs]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q117025085|Juan Astorga Junquera]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]]<br/>[[ايڪواڊور]] | | | [[فائل:JuanAstorgaJunquera2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117485502|Roberto Ambrosoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q117845780|Muriel Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q117846318|Behçet Güler]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q118109323|Craig Welch]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q118120596|André Poulidor]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q118454861|Rekha Chattopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q118522965|Ainslie Leslie]]'' | | [[بيليز]] | | | |- | ''[[:d:Q121571277|Guiller]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q121798149|Gary Friedkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q122225804|Paul Coffin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q122508425|József Sipos]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q122956959|Fereydoun Shayah]]'' | | [[ايران]]<br/>[[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q123562957|Bob Contant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q123575621|Jaime Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:74001.jpgmaior Jaime Fernandes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q123745963|Neuza Freitas Dias]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q123987299|Luis de Blas]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q124031636|葉明水]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q124254829|Valter Gjoni]]'' | | [[البانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q124254912|Leah Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124290122|Tony Metoyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124371974|James Geraty Harrison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124423502|Alice Mackler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124480612|Arnold Tenenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124480763|Lorlee Tenenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124517966|Ygona Moura]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q124799497|Ezekiel Koren]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q125117241|Laura Weinstein]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:La historia de Laura Weinstein para Sentiido 0-43 screenshot (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q125469336|Frank Olson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q125473156|Martha Lillard]]'' | | | | | [[فائل:Martha Lillard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q125895230|Swami Omkarananda]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q126465852|Layla El-Iskandaraniyyah]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q126712872|Anna Fehér]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Feher Anna nover 1984 fortepan 124217.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q127416432|Kenan Akın]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q127639331|Ronald K. O’Dor]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q128382746|Minoo B. Madon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q129167054|Elena B. Muzrukova]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q129176723|ဝိသာရဒ မဟာထေရ်]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:Visarada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q129693028|Vinesh Kumar Kalra]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shri Vinesh Kalra, Consul General, Mazar-e-Sharif.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q130480285|Bạch Mai]]'' | | [[ويٽنام]] | | | |- | ''[[:d:Q130718411|Deloris Dockrey]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q131323028|Giorgi Beridze]]'' | | [[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q131369881|Chilakam Ramachandra Reddy]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q131386787|Pavuluri Sivaramakrishna]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q131390242|Min Thein Swe]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:TheinSwe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131674590|Dana Konya-Petrișor]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q131754455|Bernardo Saavedra Pita]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q131763189|احمد گل‌محمدی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q131794484|ابومحمد عسگرخانی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q132125661|Ginette Rivière Lubin]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q132398047|Anton Holič]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q132471275|Bhishma Guhathakurta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q132733138|Ngọc Đáng]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ويٽنام]] | | | |- | ''[[:d:Q133457873|Bill Follis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q133574003|پرویز اسکندرپور خرمی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q133858013|Madhavi Gogate]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q133879482|Bengt Sprinzl]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q133884170|Yasinjan Ghopur]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q134002433|Chaim Mertz]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q134276406|Jules Houllier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q134283271|اشکان منصوری]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q134634105|Laura Hermosa]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q135110412|Mikica Zdravković]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q135152691|Falilou Kane]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q135455342|Bruno Villata]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q135459263|Gérard Beaulieu]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q135548080|Eurípedes Balsanulfo de Freitas e Abreu]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q135919372|Cosme Proenza]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q135971389|Hasan Riyazi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q135985383|Javier Ojalvo]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q136210886|Herman Bailey]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q136236318|زهرا استادزاده]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q136458233|דוד אלעווסקי]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q136465052|Eric Cohen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q136471378|מאיר זעליג ריספלער]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q136485620|Henry Ventura]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q136485645|Humberto Silva]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q136485840|Jean Carlos Martínez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q136724021|Antonio Casas González]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q137204967|Alioune Badiane]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q137290904|Віктор Талащук]]'' | | | | | [[فائل:Талащук Віктор Флорович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137644949|Jimmy Gamonet]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q137784699|Elizabeth R. Duff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q137828518|Robbert Keegel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q137942344|Mitchell Andrews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q138341440|Abu Ubayda Ahmad al-Muhrizi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q138412915|Николай Матрачийски]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q139069633|Jānis Kaijaks]]'' | | [[ليٽويا]] | | | |- | ''[[:d:Q140007277|Milen Belchev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q140007287|Neven Belchev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q140317413|Şaban Şenateş]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q140869668|Erick Echegaray]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q141050484|Patrick Semphere]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q141376071|Charles C. Thieriot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |} {{Wikidata list end}} fw5o98igmc7mykcdn0fio3eqhr4oxj8 0 58126 415115 355611 2026-09-27T07:26:13Z Intisar Ali 8681 415115 wikitext text/x-wiki {{Short description|وارهه تعلقي جي يونين ڪائونسل ۽ ڳوٺاڻي آبادي}} {{Infobox settlement | name = يارو ديرو | official_name = يونين ڪائونسل يارو ديرو | native_name = يارو ديرو | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = يارو ديرو | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|30|23|N|67|55|42|E|region:PK-SD|display=inline,title}} <!-- انتظامي ورهاست --> | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[وارهه تعلقو]] <!-- مڪاني ۽ انتظامي ڄاڻ --> | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | established_title = پراڻو يو سي نمبر | established_date = يو سي 30 | seat_type = صدر مقام | seat = [[وڳڻ]] | blank_name_sec1 = وارهه تعلقي ۾ پراڻو نمبر | blank_info_sec1 = يو سي 3 | blank1_name_sec1 = پوليس حد | blank1_info_sec1 = [[وڳڻ ٿاڻو]] <!-- يارو ديرو آبادي --> | population_total = 8,553 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''يارو ديرو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Yaro Dero}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي هڪ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. پراڻي مڪاني حڪومتي حدبنديءَ ۾ ان کي '''يو سي 30 يارو ديرو''' ۽ وارهه تعلقي جي ترتيب ۾ '''يو سي 3''' پڻ سڏيو ويندو هو. مقامي انتظامي ترتيب موجب [[وڳڻ]] هن يونين ڪائونسل جو اهم شهري مرڪز ۽ صدر مقام رهيو آهي. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊن ۾ '''يونين ڪائونسل يارو ديرو''' جو نالو استعمال ٿيل آهي ۽ ان سان لاڳاپيل مختلف ڳوٺن جا سرڪاري اسڪول پڻ درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolCluster">{{cite web |title=List of Schools – Annexure I |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب آدمشماريءَ ۾ يارو ديرو نالي درج ڳوٺاڻي آباديءَ جي ڪل آبادي '''8,553''' هئي، جنهن ۾ 4,455 مرد ۽ 4,098 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023"/> 2017ع ۾ ساڳئي ڳوٺاڻي آباديءَ جي آبادي '''8,391''' درج ڪئي وئي هئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07723.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> == انتظامي حيثيت == يارو ديرو وارهه تعلقي جي ڳوٺاڻن مڪاني انتظامي علائقن مان هڪ آهي. پراڻي مڪاني حڪومت واري ترتيب ۾ ان کي '''يونين ڪائونسل نمبر 30''' ۽ وارهه تعلقي جي اندر '''يونين ڪائونسل نمبر 3''' طور سڃاتو ويندو هو. يونين ڪائونسل جو انتظامي ۽ واپاري مرڪز [[وڳڻ]] شهر رهيو آهي. علائقي جي پوليس انتظام جو تعلق پڻ [[وڳڻ ٿاڻو|وڳڻ ٿاڻي]] سان رهيو آهي. پاڪستان شماريات بيورو جي آدمشماري واري جوڙجڪ ۾ يارو ديرو '''وڳڻ تپيدار سرڪل''' هيٺ درج آهي. 2017ع ۾ وڳڻ تپيدار سرڪل جي آبادي 8,391 ۽ ان هيٺ يارو ديرو ڳوٺاڻي آباديءَ جي آبادي پڻ 8,391 درج هئي.<ref name="PBS2017"/> 2023ع ۾ ٻنهي لاءِ 8,553 جي آبادي درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023"/> اهي انگ آدمشماريءَ جي '''يارو ديرو ڳوٺاڻي آبادي/وڳڻ تپيدار سرڪل''' سان لاڳاپيل آهن؛ تاريخي يونين ڪائونسل جي سمورين مڪاني حدن جي آباديءَ سان انهن کي بنا وڌيڪ حدبندي واري دستاويز جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي. == آباديون == يارو ديرو يونين ڪائونسل سان تاريخي ۽ مقامي طور يارو ديرو ۽ [[وڳڻ]] کان سواءِ ڪيترائي ڳوٺ ۽ ننڍيون وسنديون لاڳاپيل رهيون آهن. مقامي ۽ تعليمي رڪارڊن ۾ هيٺين آبادين جا نالا ملن ٿا:<ref name="SchoolCluster"/> * يارو ديرو * [[وڳڻ]] * جلال مغيري * قمبر ڪوٽ مغيري * خدا بخش مغيري * ملوڪ تونيو * بند جاني * ابيڏاڻي * باران * ڦورو لاکا * مزاري ڳوٺ * عالي ڳوٺ * ميهر ڳوٺ * معظم بستي * ڏاتو تيوڻو مڪاني حدبندين ۾ وقت سان تبديليون اچڻ سبب مٿين سمورين آبادين کي موجوده يونين ڪائونسل جي حدن ۾ شامل سمجهڻ لاءِ جديد حدبندي واري نقشي جي ضرورت آهي. == آبادي == پاڪستان شماريات بيورو جي انگن موجب يارو ديرو نالي ڳوٺاڻي آبادي 2017ع ۾ 8,391 ماڻهن تي مشتمل هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي 8,553 ٿي وئي.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''يارو ديرو جي آبادي''' ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! مرد ! عورتون |- | 2017ع | 8,391 | 4,254 | 4,137 |- | 2023ع | '''8,553''' | 4,455 | 4,098 |} <small>ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/></small> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماري موجب يارو ديرو ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر جي آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''69.0 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''75.5 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''61.7 سيڪڙو''' درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع ۾ مجموعي خواندگي 43.98 سيڪڙو هئي، جنهن ۾ مردن جي خواندگي 56.44 سيڪڙو ۽ عورتن جي 31.34 سيڪڙو درج ٿيل هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:72%; text-align:center;" |+ '''يارو ديرو ۾ خواندگي''' ! سال ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- | 2017ع | 43.98٪ | 56.44٪ | 31.34٪ |- | 2023ع | '''69.0٪''' | '''75.5٪''' | '''61.7٪''' |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/></small> == مڪاني حڪومت == يونين ڪائونسل مقامي سطح تي ڄمڻ، وفات ۽ شاديءَ جي رجسٽريشن سميت مڪاني حڪومت سان لاڳاپيل مختلف انتظامي خدمتون سرانجام ڏيندي رهي آهي. 2015ع جي سنڌ مڪاني حڪومت جي چونڊن ۾ يارو ديرو يونين ڪائونسل مان '''فدا حسين مغيري''' چيئرمين ۽ '''ذيشان پنهور''' وائيس چيئرمين چونڊجي آيا. ٻنهي جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان هو.<ref name="LG2015">{{cite web |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |access-date=27 September 2026 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |url-status=dead }}</ref> ساڳئي مڪاني چونڊن ۾ ڏاتو تيوڻو سان تعلق رکندڙ '''عبدالغفور شاهه''' هن يونين ڪائونسل مان ضلعي ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو ويو؛ سندس تعلق پڻ پاڪستان پيپلز پارٽي سان ڄاڻايو ويو.<ref name="LG2015"/> == تعليم == يارو ديرو ۽ ان سان لاڳاپيل آبادين ۾ پرائمري کان سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري تعليمي سهولتون موجود آهن. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ موجب '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول يارو ديرو''' جو اسڪول ڪوڊ '''427040032''' آهي. علائقي ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول يارو ديرو''' پڻ قائم آهي.<ref name="SchoolCluster"/> ريفارم سپورٽ يونٽ جي رڪارڊ ۾ گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول يارو ديرو کي وارهه تعلقي جي وڳڻ واري تعليمي ڪلسٽر جو '''سيل هيڊ اسڪول''' ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي ڪلسٽر ۾ ملوڪ تونيو، قمبر ڪوٽ مغيري، خدا بخش مغيري، بند جاني، ابيڏاڻي، باران، ڦورو لاکا ۽ جلال مغيري جا سرڪاري اسڪول پڻ درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolCluster"/> سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول يارو ديرو، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ''' جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SELD2016">{{cite web |title=Transfer and Posting Order |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&key=inter+district+transfer&pageNumber=68 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |date=15 December 2016 |access-date=27 September 2026 }}</ref> [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] جي ڳوٺاڻي تعليم واري پروگرام جي رڪارڊ ۾ '''يارو ديرو تونيا محلو''' نالي تعليمي ادارو پڻ درج آهي، جنهن جو هنڌ وارهه تعلقو، قمبر شهدادڪوٽ ضلعو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SEF">{{cite web |title=Promoting Private Schools in Rural Sindh |url=https://archives.sef.org.pk/pdf/download_page/schools_data/_Promoting%20Private%20Schools%20in%20Rural%20Sindh%20%28PPRS%29%20-%20SEF.pdf |publisher=[[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> [[وڳڻ]] ۾ سرڪاري هاءِ اسڪول جي موجودگي سبب يونين ڪائونسل ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن جي شاگردن لاءِ سيڪنڊري سطح جي تعليم جي سهولت پڻ موجود رهي آهي. == صحت == [[وڳڻ]] ۾ قائم سرڪاري بنيادي صحت مرڪز يارو ديرو ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين لاءِ بنيادي طبي سهولتن جو اهم مرڪز رهيو آهي. ٻهراڙيءَ جي ننڍين آبادين جا رهواسي وڌيڪ طبي سهولتن لاءِ وڳڻ، وارهه، قمبر ۽ لاڙڪاڻي جي وڏن صحت مرڪزن ڏانهن ويندا آهن. == رهائش == 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ يارو ديرو ۾ '''1,321 رهائشي گهر''' درج ڪيا ويا هئا، جن مان 573 پڪا، 246 نيم پڪا ۽ 502 ڪچا هئا.<ref name="PBSHousing2017">{{cite web |title=Table 24: Selected Housing Characteristics of Rural Localities, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07724.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ رهائشي گهرن جو انگ وڌي '''1,615''' ٿي ويو، جن مان 527 پڪا، 307 نيم پڪا ۽ 781 ڪچا گهر درج ڪيا ويا.<ref name="PBSHousing2023">{{cite web |title=Table 32: Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:82%; text-align:center;" |+ '''يارو ديرو ۾ رهائشي گهر''' ! سال ! ڪل گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا |- | 2017ع | 1,321 | 573 | 246 | 502 |- | 2023ع | '''1,615''' | 527 | 307 | 781 |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBSHousing2017"/><ref name="PBSHousing2023"/></small> == معيشت == يارو ديرو ۽ ڀرپاسي جي معيشت بنيادي طور [[زراعت]] سان ڳنڍيل آهي. يونين ڪائونسل جو وڏو حصو سنڌو ماٿريءَ جي آبپاشي هيٺ ميداني علائقي ۾ اچي ٿو. زرعي زمينن تي مقامي موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا، جڏهن تہ [[وڳڻ]] ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ زرعي پيداوار، روزاني استعمال جي شين ۽ ٻين تجارتي سرگرمين جو مقامي مرڪز آهي. == روڊ ۽ آمدرفت == يارو ديرو يونين ڪائونسل جي آمدرفت ۾ [[وڳڻ]] کي مرڪزي حيثيت حاصل آهي. [[انڊس هاءِ وي]] وڳڻ واري علائقي مان گذري ٿي، جنهن وسيلي هي علائقو [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍجي ٿو. ڳوٺاڻيون رابطا سڙڪون يارو ديرو، جلال مغيري، قمبر ڪوٽ مغيري، بند جاني ۽ ٻين آبادين کي وڳڻ ۽ مکيه روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍين ٿيون. == سماج ۽ ٻولي == يارو ديرو ۽ ڀرپاسي ۾ [[سنڌي ٻولي]] روزمره رابطي جي مکيه ٻولي آهي. سرڪاري اسڪولي رڪارڊن ۾ پڻ علائقي جي ڪيترن اسڪولن جو تدريسي ذريعو سنڌي درج ٿيل آهي.<ref name="SchoolCluster"/> مقامي طور تونيا، مغيري، تيوڻا، پنهور، ابڙا ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو يارو ديرو ۽ ان سان لاڳاپيل آبادين ۾ رهن ٿا. سرڪاري آدمشماري ڳوٺ يا يونين ڪائونسل سطح تي ذات يا برادريءَ موجب آباديءَ جا انگ شايع نٿي ڪري، تنهنڪري انهن برادرين جا عددي تناسب مقرر نٿا ڪري سگهجن. == عدالتي رڪارڊ ۾ ذڪر == يارو ديرو جو ذڪر [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي عدالتي رڪارڊ ۾ پڻ ملي ٿو. هڪ فوجداري ڪيس جي رڪارڊ ۾ هن آباديءَ کي '''يارو ديرو ڳوٺ، وارهه تعلقو''' طور ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو ان جي وارهه تعلقي سان انتظامي وابستگيءَ جي وڌيڪ تصديق ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Order Sheet |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/Mjc4MzI= |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[وڳڻ]] * [[وارهه تعلقو]] * [[لالو رائنڪ]] * [[گاجي کهاوڙ]] * [[نور آباد (وارهه)]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:يارو ديرو]] [[زمرو:وارهه تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] oa1edmb63uoyhidffkrmj572e0gizeh 0 58133 415118 355605 2026-09-27T07:29:34Z Intisar Ali 8681 415118 wikitext text/x-wiki {{Short description|وارهه تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = وارهه | official_name = يونين ڪائونسل وارهه | native_name = يو سي 32 وارهه | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = وارهه | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|27|31|N|67|48|04|E|region:PK-SD|display=inline,title}} <!-- انتظامي ورهاست --> | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[وارهه تعلقو]] <!-- مڪاني انتظام --> | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | established_title = پراڻو ضلعي يو سي نمبر | established_date = يو سي 32 | seat_type = صدر مقام | seat = وارهه <!-- آبادي --> | population_total = 10,137 | population_as_of = 2017ع | population_density_km2 = auto <!-- ٻيون ڄاڻ --> | blank_name_sec1 = تعلقي ۾ پراڻو نمبر | blank_info_sec1 = يو سي 5 | blank1_name_sec1 = پوليس حد | blank1_info_sec1 = وارهه ٿاڻو | blank2_name_sec1 = وارهه شهري حصو | blank2_info_sec1 = 5,413 ماڻهو (2017ع) | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''وارهه يونين ڪائونسل''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Warah Union Council}}) [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي هڪ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. پراڻي مڪاني حدبنديءَ ۾ هن کي ضلعي سطح تي '''يو سي 32 وارهه''' ۽ وارهه تعلقي جي ترتيب ۾ '''يو سي 5''' طور سڃاتو ويندو هو. 2017ع جي آدمشماريءَ سان لاڳاپيل پراڻي حدبنديءَ موجب يونين ڪائونسل جي ڪل آبادي '''10,137''' هئي. ان وقت يونين ڪائونسل ۾ [[وارهه]] شهر جو هڪ حصو ۽ ان جي چوڌاري ڪيترائي ڳوٺاڻا علائقا شامل هئا. وارهه شهر جي يو سي ۾ شامل حصي جي آبادي '''5,413''' ۽ گهرن جو انگ '''877''' ڄاڻايو ويو هو. وارهه يونين ڪائونسل ۽ [[وارهه]] شهر کي هڪ ئي انتظامي اڪائي نه سمجهڻ گهرجي. مڪاني حڪومت جي بعد وارين حدبندين ۾ وارهه شهر کي الڳ '''ٽائون ڪاميٽي''' جي حيثيت حاصل آهي، جڏهن تہ وارهه تعلقي جون ڳوٺاڻيون يونين ڪائونسلون الڳ مڪاني ادارا آهن.<ref name="ECP">{{cite web |title=Appointment of Revising Authorities for Local Government Electoral Rolls |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/65953.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == وارهه يونين ڪائونسل [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] اندر واقع آهي. هي علائقو سنڌو ماٿريءَ جي هموار ۽ آبپاشي هيٺ زرعي ميدان جو حصو آهي. پراڻي يو سي جو انتظامي مرڪز [[وارهه]] شهر سان ڳنڍيل هو. يونين ڪائونسل ۾ شهر جي هڪ حصي کان سواءِ ڀرپاسي جون زرعي زمينون ۽ ڳوٺاڻيون آباديون پڻ شامل هيون. 2017ع جي آدمشماري رپورٽ موجب سڄي وارهه تعلقي جي ايراضي لڳ ڀڳ '''1,002 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''283,227''' هئي.<ref name="CensusReport">{{cite web |title=Provincial Census Report Sindh 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/census_reports/pcr_sindh.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> اهي انگ سڄي تعلقي جا آهن، يونين ڪائونسل وارهه جا نه آهن. == انتظامي حيثيت == وارهه يونين ڪائونسل وارهه تعلقي جي پراڻين ڳوٺاڻين مڪاني حڪومتي اڪائين مان هڪ آهي. مختلف دورن ۾ مڪاني حڪومت جي نئين حدبندي سبب يو سي نمبرن ۽ حدن ۾ تبديليون اينديون رهيون آهن. پراڻي حدبنديءَ ۾ اها '''يو سي 32''' ۽ وارهه تعلقي اندر '''يو سي 5''' طور سڃاتي ويندي هئي. ان وقت وارهه شهر جو ڪجهه حصو پڻ يو سي ۾ شامل هو. بعد وارين حدبندين ۾ [[وارهه]]، [[گاجي کهاوڙ]] ۽ [[وڳڻ]] کي ٽائون ڪاميٽين جي حيثيت ڏني وئي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي جديد انتظامي رڪارڊ ۾ وارهه تعلقي جون يونين ڪائونسلون انهن ٽائون ڪاميٽين کان الڳ درج ٿيل آهن.<ref name="ECP"/> انهيءَ ڪري پراڻن آدمشماري، مڪاني چونڊن ۽ انتظامي دستاويزن ۾ استعمال ٿيل ''يو سي 32'' يا ''يو سي 5'' کي موجوده حدبنديءَ جي نمبر سان لازمي طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ واري پراڻي حدبندي موجب وارهه يونين ڪائونسل جي ڪل آبادي '''10,137''' هئي. ان آباديءَ ۾ وارهه شهر جو يو سي ۾ شامل حصو ۽ ٻهراڙيءَ جون آباديون ٻئي شامل هيون. وارهه شهر جي يو سي ۾ شامل شهري حصي ۾ '''5,413 ماڻهو''' ۽ '''877 گهر''' درج ٿيل هئا. باقي آبادي يونين ڪائونسل جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي. {| class="wikitable" style="width:72%; text-align:center;" |+ '''وارهه يونين ڪائونسل جي آبادي، 2017ع''' ! اڪائي ! آبادي ! گهر |- | سڄي يونين ڪائونسل | '''10,137''' | — |- | وارهه شهر جو يو سي ۾ شامل حصو | '''5,413''' | '''877''' |- | ٻهراڙيءَ وارو حصو | '''4,724''' | — |} اهڙيءَ طرح 2017ع واري حدبنديءَ ۾ يونين ڪائونسل جي لڳ ڀڳ 53.4 سيڪڙو آبادي وارهه شهر جي شامل حصي ۾ ۽ باقي لڳ ڀڳ 46.6 سيڪڙو ٻهراڙيءَ وارين آبادين ۾ رهندي هئي. == ڳوٺ ۽ آباديون == وارهه يونين ڪائونسل ۾ وارهه شهر جي شامل حصي کان سواءِ ڪيترائي ڳوٺ ۽ ننڍيون زرعي آباديون شامل رهيون آهن. پراڻن مقامي، آدمشماري ۽ ڳوٺن جي رڪارڊن ۾ هن علائقي سان لاڳاپيل آبادين جا نالا ملن ٿا.<ref name="VillageDirectory">{{cite web |title=The Villages Directory District Kamber Shahdadkot Sindh-Pakistan 2013 |url=https://www.scribd.com/doc/129529996/The-Villages-Directory-District-Kamber-Shahdadkot-Sindh-Pakistan-2013 |year=2013 |access-date=27 September 2026 }}</ref> انهن ۾ هي آباديون شامل رهيون آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:88%;" |+ '''وارهه يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل چونڊ آباديون''' ! # ! آبادي ! # ! آبادي |- | 1 || نئون آباد | 8 || خاوند ڏنو گوگاڻي |- | 2 || نواب ڪلهوڙو | 9 || مڱڻيجا |- | 3 || شير محمد آريجو | 10 || بهلول آباد |- | 4 || محمد کٽياڻ | 11 || امام بخش بروهي |- | 5 || ڌڱاڻو کٽياڻ | 12 || الله جڙيو سرور |- | 6 || عزيز الله کٽياڻ | 13 || محمد عالم مگسي |- | 7 || علي گوهر کٽياڻ | 14 || آباد ٻگهيا |- | 15 || عطا محمد کٽياڻ | 16 || فيض محمد سوڍر |- | 17 || گل محمد تونيو | 18 || حاجي واحد بخش ڇٽو |- | 19 || حاجي غازي ڇٽو | 20 || مهر ڇٽو |} انهن آبادين مان ڪجهه نالا مختلف دورن جي رڪارڊن مان ورتل آهن؛ مڪاني حدبندين ۾ تبديلين سبب سڀني آبادين جي موجوده يونين ڪائونسل سان وابستگي پراڻي حدبنديءَ جهڙي هجڻ ضروري ناهي.<ref name="VillageDirectory"/> == مڪاني حڪومت == يونين ڪائونسل سنڌ جي ڳوٺاڻن مڪاني حڪومت جي بنيادي اڪائين مان هڪ آهي. يونين ڪائونسل جي انتظامي ڪم ۾ مقامي رڪارڊ رکڻ ۽ قانون موجب ڄم، وفات ۽ شادين سان لاڳاپيل رجسٽريشن سميت مختلف بلدياتي ڪم شامل رهيا آهن. === 2015ع جون مڪاني چونڊون === 2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن ۾ وارهه يونين ڪائونسل مان '''غلام حيدر ڇٽو''' چيئرمين ۽ '''برڪت علي ڪلهوڙو''' وائيس چيئرمين چونڊجي آيا. ٻئي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان لاڳاپيل هئا.<ref name="LG2015">{{Citation |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |accessdate=2020-05-01 |archive-date=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |dead-url=yes }}</ref> ساڳين مڪاني چونڊن ۾ ڳوٺ امام بخش بروهي سان تعلق رکندڙ '''امام بخش بروهي''' هن علائقي مان ضلعي ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو ويو. سندس سياسي وابستگي پڻ پاڪستان پيپلز پارٽي سان ڄاڻايل هئي.<ref name="LG2015"/> === 2023ع جون مڪاني چونڊون === 2023ع ۾ مڪمل ٿيل سنڌ جي مڪاني چونڊن کان پوءِ '''مير شبير احمد بروهي''' يونين ڪائونسل جو چيئرمين چونڊيو ويو، جڏهن تہ '''رياض الدين ابڙو''' ضلعي ڪائونسل لاءِ ميمبر چونڊيو ويو. مختلف مڪاني چونڊن جي وچ ۾ حدبندين ۾ تبديليون اچڻ سبب 2015ع ۽ 2023ع جي يونين ڪائونسل جي جاگرافيائي حدن کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي. == وارهه شهر سان تعلق == [[وارهه]] ساڳئي نالي واري تعلقي جو صدر مقام ۽ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پراڻي حدبنديءَ ۾ شهر جو هڪ حصو وارهه يونين ڪائونسل ۾ شامل هو، جڏهن تہ بعد ۾ شهري مڪاني حڪومت لاءِ '''ٽائون ڪاميٽي وارهه''' الڳ قائم ڪئي وئي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي جديد مڪاني حڪومتي رڪارڊ ۾ ٽائون ڪاميٽي وارهه کي يونين ڪائونسلن کان الڳ مڪاني ادارو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="ECP"/> پاڪستان جي آڊيٽر جنرل جي 2024–25ع واري آڊٽ منصوبي ۾ پڻ '''ٽائون ڪاميٽي وارهه''' کي الڳ مڪاني اداري طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="AGP">{{cite web |title=Annual Audit Plan 2024-25 |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Publication/Audit%20Plan%20AY2024-25%20%28website%20uploded%29.pdf |publisher=آڊيٽر جنرل آف پاڪستان |year=2024 |access-date=27 September 2026 }}</ref> == تعليم == وارهه يونين ڪائونسل جي مختلف ڳوٺن ۾ پرائمري سطح جا سرڪاري اسڪول قائم آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ وارهه تعلقي ۽ هن علائقي جي مختلف آبادين، جن ۾ فيض محمد سوڍر وغيره شامل آهن، جا سرڪاري اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka Wise School Directory: District Kambar-Shahdadkot |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليم لاءِ ڀرپاسي جو [[وارهه]] شهر اهم تعليمي مرڪز آهي. سنڌ بيسڪ ايجوڪيشن پروگرام جي سرڪاري دستاويزن ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول وارهه''' درج ٿيل آهي.<ref name="SBEP">{{cite web |title=District Package 3 Qambar Shahdadkot – Group 2 Warah |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/2-SBEP-EMO-USAID-RFP.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> ساڳئي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مين وارهه''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول وارهه اردو''' پڻ درج ٿيل آهن.<ref name="SBEP"/> == تعليم جي تاريخ == وارهه علائقي ۾ جديد اسڪولي تعليم جي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. علائقي جي تعليمي تاريخ بابت تحقيق موجب وارهه ۾ '''1931ع''' ۾ اينگلو ورنيڪيولر ڪلاس شروع ڪيا ويا هئا.<ref name="EducationHistory">{{cite web |title=The Development of Education in Larkana and Kamber Shahdadkot Districts of Upper Sindh during British Rule 1843–1947 |url=https://www.scribd.com/doc/169178705/The-Development-of-Education-in-Larkana-Kamber-Shahdadkot-Districts-of-Upper-Sindh-during-British-Rule-1843-1947-pdf |access-date=27 September 2026 }}</ref> اهو تعليمي پسمنظر وارهه شهر جي تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ تعليمي مرڪز طور تاريخي اهميت کي ظاهر ڪري ٿو. == صحت جون سهولتون == يونين ڪائونسل جي ڳوٺاڻن حصن ۾ صحت جون وڏيون سهولتون محدود رهيون آهن ۽ علاج لاءِ ڀرپاسي جي [[وارهه]] شهر ۾ موجود سرڪاري ۽ خانگي صحت مرڪزن تي دارومدار رکيو وڃي ٿو. ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، حفاظتي ٽڪن ۽ وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام جون خدمتون تعلقي ۽ ضلعي جي صحت واري نظام وسيلي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. == معيشت == وارهه يونين ڪائونسل جو ڳوٺاڻو علائقو بنيادي طور زرعي معيشت رکي ٿو. علائقي جون زمينون سنڌ جي آبپاشي واري زرعي نظام جو حصو آهن ۽ هتي [[چانور]]، [[ڪڻڪ]] ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ چوپائي مال پالڻ ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل ننڍو واپار پڻ مقامي معيشت جو حصو آهي. [[وارهه]] شهر ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ زرعي پيداوار، روزاني استعمال جي شين ۽ ٻين تجارتي سرگرمين جو اهم مارڪيٽ مرڪز آهي. == پاڻي ۽ بنيادي سهولتون == يونين ڪائونسل جي ڪيترن ڳوٺاڻن حصن ۾ تاريخي طور پيئڻ لاءِ زير زمين پاڻي استعمال ٿيندو رهيو آهي. آبپاشيءَ لاءِ علائقو واهن ۽ شاخن جي نظام تي دارومدار رکي ٿو. ڳوٺاڻين آبادين ۾ روڊن، نيڪال، پيئڻ جي صاف پاڻي ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي سطح آباديءَ کان آباديءَ تائين مختلف آهي. == سماج ۽ ٻولي == وارهه يونين ڪائونسل جي آبادين ۾ روزمره رابطي جي مکيه ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي. مقامي آبادين ۽ ڳوٺن جي نالن مان کٽياڻ، بروهي، ڇٽا، ڪلهوڙا، آريجا، مگسي، گوگاڻي، ٻگهيا ۽ ٻين برادرين جي تاريخي موجودگيءَ جو پتو پوي ٿو. آدمشماري ڳوٺ يا يونين ڪائونسل جي سطح تي ذات يا برادريءَ موجب آباديءَ جا معتبر عددي انگ مهيا نٿي ڪري، تنهنڪري ڪنهن مخصوص برادريءَ کي اڪثريت يا ان جو آباديءَ ۾ ڪو مقرر تناسب ڏيڻ مناسب ناهي. == سرڪاري ادارا == وارهه شهر يونين ڪائونسل ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ تعلقي سطح جي سرڪاري خدمتن جو مرڪز آهي. [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] جو وارهه تعلقي وارو دفتر پڻ هتي قائم آهي.<ref>{{cite web |title=BISP Offices |url=https://bisp.gov.pk/Detail/N2MxMWNkNDMtNmMwYS00N2MwLWI1ZjgtZWFkZDJmZDMwM2Jh |publisher=[[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ اريجا روڊ تي '''وارهه فاريسٽ نرسري''' پڻ درج ٿيل آهي، جتان وڻڪاري لاءِ ٻوٽا ۽ لاڳاپيل فني سهائتا فراهم ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Public Forest Nurseries |url=https://sindhforests.gov.pk/page-public-forest-nurseries |publisher=ٻيلو کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> == پوليس == پراڻي انتظامي حدبنديءَ ۾ يونين ڪائونسل جو علائقو '''وارهه ٿاڻي''' جي پوليس حد سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. وارهه شهر ۾ قائم پوليس ٿاڻو شهر سان گڏ ڀرپاسي جي مقرر ڳوٺاڻن علائقن ۾ امن امان ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جون ذميواريون نڀائي ٿو. == حدبندين ۾ تبديليون == وارهه تعلقي جي مڪاني حڪومت واري جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. پراڻن رڪارڊن ۾ ڪيترين موجوده شهري آبادين کي يونين ڪائونسلن طور پڻ درج ڪيو ويو هو، جڏهن تہ بعد وارين حدبندين ۾ [[وارهه]]، [[گاجي کهاوڙ]] ۽ [[وڳڻ]] کي ٽائون ڪاميٽين جي حيثيت ڏني وئي. ان ڪري وارهه يونين ڪائونسل بابت تاريخي آبادي، ڳوٺن، چونڊيل نمائندن ۽ يو سي نمبرن کي پڙهندي انهن جي لاڳاپيل حدبنديءَ واري دور کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="ECP"/> == پڻ ڏسو == * [[وارهه]] * [[وارهه تعلقو]] * [[وارهه ٿاڻو]] * [[گاجي کهاوڙ]] * [[وڳڻ]] * [[لالو رائنڪ]] * [[يارو ديرو]] * [[نور آباد (وارهه)]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:وارهه تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] ncfq4befgblrlp1u3f9td32irnj8cda 0 58134 415121 355543 2026-09-27T07:38:08Z Intisar Ali 8681 415121 wikitext text/x-wiki {{Short description|وارهه تعلقي جي يونين ڪائونسل ۽ ڳوٺاڻي آبادي}} {{Infobox settlement | name = جوناڻي | official_name = يونين ڪائونسل جوناڻي | native_name = جوناڻي | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = جوناڻي | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|25|00|N|67|46|15|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} <!-- انتظامي ورهاست -->| subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[وارهه تعلقو]] <!-- مڪاني حڪومت -->| government_type = [[يونين ڪائونسل]] | established_title = 2015ع جو يو سي نمبر | established_date = يو سي 33 | seat_type = صدر مقام | seat = جوناڻي <!-- آبادي -->| population_total = 13,035 | population_as_of = 2017ع | population_footnotes = <ref name="PBSBlock2017">{{cite web |title=District and Tehsil Level Population Summary with Region Breakup: Qambar Shahdadkot |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |year=2017 |access-date=27 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto <!-- ٻيون ڄاڻ -->| timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = جوناڻي ڳوٺ جي آبادي | blank_info_sec1 = 5,682 (2023ع) | blank1_name_sec1 = 2015ع جو چيئرمين | blank1_info_sec1 = علي حسن چانڊيو | blank2_name_sec1 = 2015ع جو وائيس چيئرمين | blank2_info_sec1 = ٻانھل تونيو }} '''جوناڻي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Junani}})، جنهن کي '''جوناڻي شريف''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي هڪ ڳوٺاڻي آبادي ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. 2015ع جي مڪاني حڪومت واري جوڙجڪ ۾ اها '''يونين ڪائونسل نمبر 33''' ۽ وارهه تعلقي جي '''يونين ڪائونسل نمبر 6''' طور ڄاتي ويندي هئي. جوناڻي ڳوٺ يونين ڪائونسل جو صدر مقام آهي. 2017ع جي آدمشماريءَ سان لاڳاپيل بلاڪ وار انگن موجب سڄي يونين ڪائونسل جوناڻي جي آبادي '''13,035''' هئي، جڏهن تہ جوناڻي جي مرڪزي ڳوٺاڻي آبادي ان کان گهٽ هئي.<ref name="PBSBlock2017"/> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] ۾ جوناڻي نالي ڳوٺاڻي آباديءَ جي آبادي '''5,682''' درج ڪئي وئي، جنهن ۾ 2,962 مرد ۽ 2,720 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> == نالو == سرڪاري دستاويزن ۾ آباديءَ جو نالو ''Junani'' لکيل ملي ٿو، جڏهن تہ صحت، تعليم ۽ ٻين انتظامي رڪارڊن ۾ '''جوناڻي شريف''' جو نالو پڻ استعمال ٿيو آهي. سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن جي رجسٽريءَ ۾ هتي قائم سرڪاري ڊسپينسري جو هنڌ جوناڻي شريف، تعلقو وارهه، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SHCC">{{cite web |title=List of Registered Healthcare Establishments |url=https://shcc.org.pk/wp-content/uploads/2025/05/List-of-Registered-HCEs.pdf |publisher=سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن |access-date=27 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == جوناڻي {{coord|27|25|00|N|67|46|15|E|region:PK-SD_type:city|display=inline}} جي لڳ ڀڳ [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي ديهن واري سرڪاري فهرست ۾ '''جوناڻي''' کي وارهه تعلقي جي هڪ الڳ [[ديھ|ديهه]] طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="DehList">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> جوناڻي [[حمل ڍنڍ]] جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ واقع آهي. مقامي رڪارڊ موجب جوناڻي ڳوٺ حمل ڍنڍ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر پري آهي. هي علائقو سنڌو ماٿريءَ جي آبپاشي هيٺ ميداني خطي جو حصو آهي ۽ ڀرپاسي جي زمينن جو وڏو حصو زرعي استعمال هيٺ آهي. جوناڻي روڊن وسيلي [[وارهه]]، [[گاجي کهاوڙ]]، حمل ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن سان ڳنڍيل آهي. == روينيو حيثيت == سنڌ حڪومت جي بورڊ آف روينيو جي ديهن واري فهرست ۾ جوناڻي کي وارهه تعلقي جي ديهه طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="DehList"/> ديهه جوناڻي ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو تاريخي طور زرعي زمينن، ڳوٺن ۽ ننڍين آبادين تي مشتمل آهي. جوناڻي جي انتظامي سڃاڻپ ۾ '''ڳوٺ جوناڻي، ديهه جوناڻي ۽ يونين ڪائونسل جوناڻي''' الڳ اصطلاح آهن. ان ڪري آدمشماريءَ ۾ جوناڻي ڳوٺ لاءِ ڏنل آباديءَ کي سڄي يونين ڪائونسل جي آبادي سمجهڻ درست ناهي. == يونين ڪائونسل == جوناڻي وارهه تعلقي جي ڳوٺاڻين مڪاني حڪومتي اڪائين مان هڪ آهي. 2015ع جي مڪاني چونڊن وقت جوناڻي '''يو سي نمبر 33''' هئي ۽ وارهه تعلقي اندر ان کي يو سي نمبر 6 طور پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref name="LG2015">{{cite web |title=District Council Qambar Shahdadkot UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/district-council.htm |access-date=27 September 2026 }}</ref> يونين ڪائونسل جو انتظام مڪاني حڪومت واري قانون هيٺ هلندو آهي. ڪائونسل ۾ چونڊيل نمائندن سان گڏ انتظامي عملي ۾ يو سي سيڪريٽري شامل هوندو آهي. مڪاني ڪائونسلن جي ذميوارين ۾ ڄم، وفات ۽ شاديءَ سان لاڳاپيل مقامي رجسٽريشن سميت مڪاني نوعيت جا مختلف انتظامي ڪم شامل آهن. == يونين ڪائونسل جون آباديون == جوناڻي يونين ڪائونسل رڳو جوناڻي جي مرڪزي ڳوٺ تي مشتمل نه آهي، پر ان سان تاريخي طور ڪيترائي ننڍا ڳوٺ ۽ ڳوٺاڻيون آباديون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن. موجود رڪارڊن ۾ هيٺين آبادين جا نالا ملن ٿا: * جوناڻي * غازي خان مرکنڊ * نور محمد بروهي * صاحب خان تونيو * ڪنڊي * نوروز خان چانڊيو مختلف دورن ۾ مڪاني حدبندين جي تبديلي سبب انهن آبادين جي انتظامي وابستگيءَ ۾ تبديلي ممڪن آهي. يونين ڪائونسل ۽ ڀرپاسي جي آبادين ۾ تونيا، چانڊيا، مرکنڊ، بروهي، گاڏهي ۽ ٻين مقامي برادرين سان منسوب ڳوٺ ۽ پاڙا ملن ٿا. سرڪاري آدمشماري يونين ڪائونسل سطح تي ذات يا قبيلي موجب انگ شايع نٿي ڪري، تنهنڪري انهن برادرين جو عددي تناسب مقرر ڪرڻ مناسب ناهي. == مڪاني چونڊون == === 2015ع === 2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن ۾ '''علي حسن چانڊيو''' جوناڻي يونين ڪائونسل جو چيئرمين ۽ '''ٻانھل تونيو''' وائيس چيئرمين چونڊيا ويا. ٻنهي جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان هو.<ref name="PakVoter2015">{{Citation |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |accessdate=27 September 2026 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |dead-url=yes }}</ref> ساڳين چونڊن ۾ نوروز خان چانڊيو ڳوٺ سان تعلق رکندڙ '''شهباز خان چانڊيو''' جوناڻي مان [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو ويو. سندس سياسي وابستگي پڻ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان درج ٿيل هئي.<ref name="LG2015"/> {| class="wikitable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.15);" |+ style="background:#336699; color:white; padding:10px; font-size:110%;" | '''جوناڻي يونين ڪائونسل، مڪاني چونڊون 2015ع''' |- style="background:#d9eaf7; color:#202122;" ! style="padding:8px;" | عهدو ! style="padding:8px;" | چونڊيل نمائندو ! style="padding:8px;" | سياسي وابستگي |- style="background:#f8fbff;" | style="font-weight:bold; padding:8px;" | چيئرمين | style="padding:8px;" | علي حسن چانڊيو | style="padding:8px;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#eaf4ea;" | style="font-weight:bold; padding:8px;" | وائيس چيئرمين | style="padding:8px;" | ٻانھل تونيو | style="padding:8px;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#fff4dd;" | style="font-weight:bold; padding:8px;" | ضلعي ڪائونسل ميمبر | style="padding:8px;" | شهباز خان چانڊيو | style="padding:8px;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == آبادي == جوناڻي بابت آباديءَ جا انگ ٻن مختلف جاگرافيائي اڪائين لاءِ ملن ٿا: '''سڄي يونين ڪائونسل''' ۽ '''جوناڻي ڳوٺاڻي آبادي'''. انهن کي الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2017ع جي بلاڪ وار آدمشماري رڪارڊ موجب يونين ڪائونسل جوناڻي جي ڪل آبادي '''13,035''' هئي.<ref name="PBSBlock2017"/> ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جوناڻي جي مرڪزي ڳوٺاڻي آبادي لڳ ڀڳ 5.3 هزار هئي. پاڪستان شماريات بيورو جي ڳوٺاڻي آبادين واري تفصيلي جدول ۾ 2017ع لاءِ جوناڻي جي آبادي '''5,324''' درج ٿيل آهي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07723.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> 2023ع تائين جوناڻي ڳوٺ جي آبادي وڌي '''5,682''' ٿي وئي.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:82%; text-align:center;" |+ '''جوناڻي ڳوٺ جي آبادي''' ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! مرد ! عورتون |- | 2017ع | 5,324 | 2,678 2,646 2023ع '''5,682''' '''2,962''' '''2,720''' } <small>ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/></small> 2017ع کان 2023ع تائين جوناڻي ڳوٺ جي آباديءَ ۾ 358 ماڻهن، يعني لڳ ڀڳ 6.7 سيڪڙو، جو اضافو ٿيو. == خواندگي == 2023ع جي آدمشماري موجب جوناڻي ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر جي آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''41.2 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''52.2 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''29.4 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''42.77 سيڪڙو'''، مردن ۾ '''54.15 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''31.58 سيڪڙو''' درج ٿيل هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:72%; text-align:center;" |+ '''جوناڻي ۾ خواندگي''' ! سال ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- | 2017ع | 42.77٪ | 54.15٪ 31.58٪ 2023ع 41.2٪ 52.2٪ 29.4٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/></small> ٻن آدمشمارين جي انگن موجب رڪارڊ ڪيل خواندگيءَ جي شرح ۾ معمولي گهٽتائي نظر اچي ٿي، پر صرف آدمشماريءَ جي انهن انگن مان ان تبديليءَ جا سبب طئي نٿا ڪري سگهجن. == رهائش == 2023ع جي آدمشماري موجب جوناڻي ڳوٺ ۾ '''1,124 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 231 پڪا، 286 نيم پڪا ۽ 607 ڪچا گهر درج ٿيل هئا.<ref name="Housing2023">{{cite web |title=Table 32: Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''جوناڻي ۾ رهائشي گهر، 2023ع''' ! ڪل گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا ! سراسري گهريلو جسامت |- | '''1,124''' | 231 | 286 | 607 | 5.1 |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="Housing2023"/></small> == تعليم == جوناڻي ۽ يونين ڪائونسل جي مختلف ڳوٺن ۾ پرائمري تعليم جون سهولتون موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جوناڻي''' جو اسڪول ڪوڊ '''427040231''' درج ٿيل آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka Wise School Directory with Old and New SEMIS ID: District Kambar-Shahdadkot |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> سنڌ تعليم کاتي جي 2017ع واري رڪارڊ موجب '''ابوالاعليٰ مختيار''' کي گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جوناڻي ۾ هيڊ ماستر مقرر ڪيو ويو هو.<ref name="HM2017">{{cite web |title=Appointment for the Post of Head Master at GBPS Junani, Warah |url=https://sindheducation.gov.pk/notifications?id=26&pageNumber=38 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |date=10 July 2017 |access-date=27 September 2026 }}</ref> تعليم کاتي جي استادن جي پوسٽن واري سرڪاري فهرست ۾ جوناڻي واري علائقي هيٺ افضل شاهه ۽ علي شير ملاڻو سميت مختلف آبادين جا سرڪاري پرائمري اسڪول پڻ درج ٿيل آهن.<ref name="PST">{{cite web |title=Bifurcation of TEOs Cost Center Posts: District Kambar Shahdadkot |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/PRI/PRI%20District%20Kambar%20%28PST%29.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> === سيڪنڊري تعليم === جوناڻي شريف ۾ سيڪنڊري تعليم جي سهولت پڻ موجود آهي. [[لاڙڪاڻو تعليمي بورڊ]] جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي الحاق يافته ادارن واري فهرست ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول عزيز الله قريشي، جوناڻي شريف''' درج ٿيل آهي.<ref name="BISELarkana">{{cite web |title=List of SSC Affiliated Institutions, District Kamber Shahdadkot |url=https://www.biselrk.edu.pk/SSC-notification/SSC_Affiliated_institutions_District_Kamber_shahdadkot.pdf |publisher=[[لاڙڪاڻو تعليمي بورڊ]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> ان ڪري پراڻي مسودي ۾ موجود اهو بيان تہ جوناڻي ۾ ''سيڪنڊري تعليم جو ڪو ادارو موجود ناهي'' موجوده رڪارڊ مطابق درست ناهي. === تعليم جي تاريخ === جوناڻي ۾ سرڪاري تعليم جي تاريخ [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] جي آخري سالن تائين وڃي ٿي. لاڙڪاڻي ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي تعليمي تاريخ بابت هڪ مطالعي ۾ جوناڻي ۾ اسڪول جي قيام جو سال '''1946ع''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="EducationHistory">{{cite web |title=The Development of Education in Larkana and Kamber Shahdadkot Districts of Upper Sindh during British Rule 1843–1947 |url=https://www.scribd.com/doc/169178705/The-Development-of-Education-in-Larkana-Kamber-Shahdadkot-Districts-of-Upper-Sindh-during-British-Rule-1843-1947-pdf |access-date=27 September 2026 }}</ref> ان لحاظ کان جوناڻي وارهه تعلقي جي انهن ڳوٺاڻين آبادين مان آهي جتي [[ورهاڱو|ورهاڱي]] کان اڳ جديد اسڪولي تعليم جي سهولت قائم ٿي چڪي هئي.<ref name="EducationHistory"/> == صحت == جوناڻي شريف ۾ سرڪاري ڊسپينسري قائم آهي. سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن جي رجسٽرڊ صحت مرڪزن واري فهرست ۾ '''گورنمينٽ ڊسپينسري جوناڻي شريف''' کي ڳوٺ جوناڻي شريف، تعلقو وارهه، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ ۾ واقع سرڪاري صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SHCC"/> ڊسپينسري سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن وٽ رجسٽريشن نمبر '''SHCC/G-KSK/01237''' سان درج ٿيل آهي.<ref name="SHCC"/> == پاڻي جي فراهمي == جوناڻي ۾ پيئڻ جي پاڻي جي فراهمي بهتر ڪرڻ لاءِ آر او پلانٽ جي اسڪيم پڻ شروع ڪئي وئي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۾ 2025ع دوران پيش ڪيل سرڪاري تعميل رپورٽ موجب '''ڳوٺ جوناڻي، تعلقو وارهه''' ۾ آر او پلانٽ وسيلي پاڻي فراهم ڪرڻ واري منصوبي جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ڪم مڪمل ٿي چڪو هو.<ref name="SHCRO">{{cite web |title=Order Sheet – Water Supply Facility through RO Plant in Village Junani Taluka Warah |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/Mjg1NjQyY2Ztcy1kYzgz |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] |year=2025 |access-date=27 September 2026 }}</ref> رپورٽ موجب منصوبي ۾ بورنگ، پمپ هائوس، پائيپ لائين ۽ آر او پلانٽ سان لاڳاپيل ڪم شامل هئا.<ref name="SHCRO"/> == روڊ ۽ آمدرفت == جوناڻي جي علائقائي رابطي ۾ '''وارهه–جوناڻي–حمل روڊ''' اهم آهي. سنڌ حڪومت جي ترقياتي رڪارڊ ۾ 2014ع دوران هن روڊ کان ڳوٺ علي ٻرڙو تائين رابطا روڊ جي تعمير جي اسڪيم درج ٿيل آهي.<ref name="Road2014">{{cite web |title=Notice Inviting Tenders |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/19044XENKamber180214.pdf |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي |year=2014 |access-date=27 September 2026 }}</ref> 2009ع جي روڊن واري کاتي جي رڪارڊ ۾ '''جوناڻي شريف–گاجي کهاوڙ روڊ''' جي مرمت ۽ هڪ پل جي مرمت جو منصوبو پڻ درج ٿيل آهي.<ref name="Road2009">{{cite web |title=List of Notice Inviting Tenders |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/3964DORTKamber041109.pdf |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي |year=2009 |access-date=27 September 2026 }}</ref> اهي رابطا رستا جوناڻي کي [[وارهه]]، [[گاجي کهاوڙ]] ۽ حمل واري علائقي سان ڳنڍين ٿا. == معيشت == جوناڻي ۽ ان جي يونين ڪائونسل جو علائقو بنيادي طور زرعي نوعيت جو آهي. آبپاشيءَ هيٺ زرخيز زمينون مقامي معيشت جو اهم بنياد آهن. زراعت سان گڏ چوپائي مال، زرعي مزدوري ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل ننڍو واپار مقامي معاشي سرگرمين جو حصو آهي. [[وارهه]] ۽ [[گاجي کهاوڙ]] جوناڻي ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ اهم واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهن. == سماج ۽ ٻولي == جوناڻي ۽ ڀرپاسي ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] روزمره رابطي جي مکيه ٻولي آهي. يونين ڪائونسل جي مختلف آبادين ۾ تونيا، چانڊيا، مرکنڊ، بروهي، گاڏهي ۽ ٻين برادرين سان منسوب ڳوٺ ۽ پاڙا ملن ٿا. پاڪستان شماريات بيورو ڳوٺ يا يونين ڪائونسل جي سطح تي ذات يا قبيلي موجب آباديءَ جا انگ شايع نٿو ڪري، تنهنڪري ڪنهن هڪ برادريءَ کي عددي اڪثريت قرار ڏيڻ لاءِ سرڪاري شمارياتي بنياد موجود ناهي. == علمي ۽ ادبي تعلق == جوناڻي جو تعلق سنڌي تاريخ ۽ ادبي تحقيق سان پڻ رهيو آهي. سنڌ جي تاريخ، صوفي روايت ۽ اتر سنڌ جي ثقافتي ورثي تي ڪم ڪندڙ محقق '''ڊاڪٽر علي اڪبر اسير قريشي''' جو تعلق جوناڻي سان ڄاڻايو ويو آهي. سندس تحقيقي ڪم ۾ لاڙڪاڻي، قمبر شهدادڪوٽ ۽ دادو جي تاريخي ۽ صوفي روايتن بابت لکڻيون شامل آهن.<ref name="SindhCourier">{{cite web |title=Legacy of Love and Pluralism |url=https://sindhcourier.com/legacy-of-love-and-pluralism/ |website=سنڌ ڪوريئر |access-date=27 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[وارهه تعلقو]] * [[وارهه]] * [[حمل ڍنڍ]] * [[حمل چڪ آباد]] * [[گاجي کهاوڙ]] * [[لالو رائنڪ]] * [[يارو ديرو]] * [[نور آباد (وارهه)]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:جوناڻي]] [[زمرو:وارهه تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] iuj16wzaxxh3ljavlseelp8dz4ymhse 415122 415121 2026-09-27T07:39:53Z Intisar Ali 8681 415122 wikitext text/x-wiki {{Short description|وارهه تعلقي جي يونين ڪائونسل ۽ ڳوٺاڻي آبادي}} {{Infobox settlement | name = جوناڻي | official_name = يونين ڪائونسل جوناڻي | native_name = جوناڻي | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = جوناڻي | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|25|00|N|67|46|15|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} <!-- انتظامي ورهاست -->| subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[وارهه تعلقو]] <!-- مڪاني حڪومت -->| government_type = [[يونين ڪائونسل]] | established_title = 2015ع جو يو سي نمبر | established_date = يو سي 33 | seat_type = صدر مقام | seat = جوناڻي <!-- آبادي -->| population_total = 13,035 | population_as_of = 2017ع | population_footnotes = <ref name="PBSBlock2017">{{cite web |title=District and Tehsil Level Population Summary with Region Breakup: Qambar Shahdadkot |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |year=2017 |access-date=27 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto <!-- ٻيون ڄاڻ -->| timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = جوناڻي ڳوٺ جي آبادي | blank_info_sec1 = 5,682 (2023ع) | blank1_name_sec1 = 2015ع جو چيئرمين | blank1_info_sec1 = علي حسن چانڊيو | blank2_name_sec1 = 2015ع جو وائيس چيئرمين | blank2_info_sec1 = ٻانھل تونيو }} '''جوناڻي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Junani}})، جنهن کي '''جوناڻي شريف''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي هڪ ڳوٺاڻي آبادي ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. 2015ع جي مڪاني حڪومت واري جوڙجڪ ۾ اها '''يونين ڪائونسل نمبر 33''' ۽ وارهه تعلقي جي '''يونين ڪائونسل نمبر 6''' طور ڄاتي ويندي هئي. جوناڻي ڳوٺ يونين ڪائونسل جو صدر مقام آهي. 2017ع جي آدمشماريءَ سان لاڳاپيل بلاڪ وار انگن موجب سڄي يونين ڪائونسل جوناڻي جي آبادي '''13,035''' هئي، جڏهن تہ جوناڻي جي مرڪزي ڳوٺاڻي آبادي ان کان گهٽ هئي.<ref name="PBSBlock2017"/> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] ۾ جوناڻي نالي ڳوٺاڻي آباديءَ جي آبادي '''5,682''' درج ڪئي وئي، جنهن ۾ 2,962 مرد ۽ 2,720 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> == نالو == سرڪاري دستاويزن ۾ آباديءَ جو نالو ''Junani'' لکيل ملي ٿو، جڏهن تہ صحت، تعليم ۽ ٻين انتظامي رڪارڊن ۾ '''جوناڻي شريف''' جو نالو پڻ استعمال ٿيو آهي. سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن جي رجسٽريءَ ۾ هتي قائم سرڪاري ڊسپينسري جو هنڌ جوناڻي شريف، تعلقو وارهه، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SHCC">{{cite web |title=List of Registered Healthcare Establishments |url=https://shcc.org.pk/wp-content/uploads/2025/05/List-of-Registered-HCEs.pdf |publisher=سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن |access-date=27 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == جوناڻي {{coord|27|25|00|N|67|46|15|E|region:PK-SD_type:city|display=inline}} جي لڳ ڀڳ [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي ديهن واري سرڪاري فهرست ۾ '''جوناڻي''' کي وارهه تعلقي جي هڪ الڳ [[ديھ|ديهه]] طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="DehList">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> جوناڻي [[حمل ڍنڍ]] جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ واقع آهي. مقامي رڪارڊ موجب جوناڻي ڳوٺ حمل ڍنڍ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر پري آهي. هي علائقو سنڌو ماٿريءَ جي آبپاشي هيٺ ميداني خطي جو حصو آهي ۽ ڀرپاسي جي زمينن جو وڏو حصو زرعي استعمال هيٺ آهي. جوناڻي روڊن وسيلي [[وارهه]]، [[گاجي کهاوڙ]]، حمل ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن سان ڳنڍيل آهي. == روينيو حيثيت == سنڌ حڪومت جي بورڊ آف روينيو جي ديهن واري فهرست ۾ جوناڻي کي وارهه تعلقي جي ديهه طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="DehList"/> ديهه جوناڻي ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو تاريخي طور زرعي زمينن، ڳوٺن ۽ ننڍين آبادين تي مشتمل آهي. جوناڻي جي انتظامي سڃاڻپ ۾ '''ڳوٺ جوناڻي، ديهه جوناڻي ۽ يونين ڪائونسل جوناڻي''' الڳ اصطلاح آهن. ان ڪري آدمشماريءَ ۾ جوناڻي ڳوٺ لاءِ ڏنل آباديءَ کي سڄي يونين ڪائونسل جي آبادي سمجهڻ درست ناهي. == يونين ڪائونسل == جوناڻي وارهه تعلقي جي ڳوٺاڻين مڪاني حڪومتي اڪائين مان هڪ آهي. 2015ع جي مڪاني چونڊن وقت جوناڻي '''يو سي نمبر 33''' هئي ۽ وارهه تعلقي اندر ان کي يو سي نمبر 6 طور پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref name="LG2015">{{cite web |title=District Council Qambar Shahdadkot UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/district-council.htm |access-date=27 September 2026 }}</ref> يونين ڪائونسل جو انتظام مڪاني حڪومت واري قانون هيٺ هلندو آهي. ڪائونسل ۾ چونڊيل نمائندن سان گڏ انتظامي عملي ۾ يو سي سيڪريٽري شامل هوندو آهي. مڪاني ڪائونسلن جي ذميوارين ۾ ڄم، وفات ۽ شاديءَ سان لاڳاپيل مقامي رجسٽريشن سميت مڪاني نوعيت جا مختلف انتظامي ڪم شامل آهن. == يونين ڪائونسل جون آباديون == جوناڻي يونين ڪائونسل رڳو جوناڻي جي مرڪزي ڳوٺ تي مشتمل نه آهي، پر ان سان تاريخي طور ڪيترائي ننڍا ڳوٺ ۽ ڳوٺاڻيون آباديون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن. موجود رڪارڊن ۾ هيٺين آبادين جا نالا ملن ٿا: * جوناڻي * غازي خان مرکنڊ * نور محمد بروهي * صاحب خان تونيو * ڪنڊي * نوروز خان چانڊيو مختلف دورن ۾ مڪاني حدبندين جي تبديلي سبب انهن آبادين جي انتظامي وابستگيءَ ۾ تبديلي ممڪن آهي. يونين ڪائونسل ۽ ڀرپاسي جي آبادين ۾ تونيا، چانڊيا، مرکنڊ، بروهي، گاڏهي ۽ ٻين مقامي برادرين سان منسوب ڳوٺ ۽ پاڙا ملن ٿا. سرڪاري آدمشماري يونين ڪائونسل سطح تي ذات يا قبيلي موجب انگ شايع نٿي ڪري، تنهنڪري انهن برادرين جو عددي تناسب مقرر ڪرڻ مناسب ناهي. == مڪاني چونڊون == === 2015ع === 2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن ۾ '''علي حسن چانڊيو''' جوناڻي يونين ڪائونسل جو چيئرمين ۽ '''ٻانھل تونيو''' وائيس چيئرمين چونڊيا ويا. ٻنهي جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان هو.<ref name="PakVoter2015">{{Citation |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |accessdate=27 September 2026 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |dead-url=yes }}</ref> ساڳين چونڊن ۾ نوروز خان چانڊيو ڳوٺ سان تعلق رکندڙ '''شهباز خان چانڊيو''' جوناڻي مان [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو ويو. سندس سياسي وابستگي پڻ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان درج ٿيل هئي.<ref name="LG2015"/> {| class="wikitable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.15);" |+ style="background:#336699; color:white; padding:10px; font-size:110%;" | '''جوناڻي يونين ڪائونسل، مڪاني چونڊون 2015ع''' |- style="background:#d9eaf7; color:#202122;" ! style="padding:8px;" | عهدو ! style="padding:8px;" | چونڊيل نمائندو ! style="padding:8px;" | سياسي وابستگي |- style="background:#f8fbff;" | style="font-weight:bold; padding:8px;" | چيئرمين | style="padding:8px;" | علي حسن چانڊيو | style="padding:8px;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#eaf4ea;" | style="font-weight:bold; padding:8px;" | وائيس چيئرمين | style="padding:8px;" | ٻانھل تونيو | style="padding:8px;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#fff4dd;" | style="font-weight:bold; padding:8px;" | ضلعي ڪائونسل ميمبر | style="padding:8px;" | شهباز خان چانڊيو | style="padding:8px;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == آبادي == جوناڻي بابت آباديءَ جا انگ ٻن مختلف جاگرافيائي اڪائين لاءِ ملن ٿا: '''سڄي يونين ڪائونسل''' ۽ '''جوناڻي ڳوٺاڻي آبادي'''. انهن کي الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2017ع جي بلاڪ وار آدمشماري رڪارڊ موجب يونين ڪائونسل جوناڻي جي ڪل آبادي '''13,035''' هئي.<ref name="PBSBlock2017"/> ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جوناڻي جي مرڪزي ڳوٺاڻي آبادي لڳ ڀڳ 5.3 هزار هئي. پاڪستان شماريات بيورو جي ڳوٺاڻي آبادين واري تفصيلي جدول ۾ 2017ع لاءِ جوناڻي جي آبادي '''5,324''' درج ٿيل آهي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07723.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> 2023ع تائين جوناڻي ڳوٺ جي آبادي وڌي '''5,682''' ٿي وئي.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:82%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.15);" |+ style="background:#315d7d; color:white; padding:10px; font-size:115%;" | '''جوناڻي ڳوٺ جي آبادي''' |- style="background:#dceaf4; color:#202122;" ! style="padding:8px;" | آدمشماري ! style="padding:8px;" | ڪل آبادي ! style="padding:8px;" | مرد ! style="padding:8px;" | عورتون |- style="background:#f7fbfe;" | style="font-weight:bold; padding:8px;" | 2017ع | style="padding:8px;" | 5,324 | style="padding:8px;" | 2,678 | style="padding:8px;" | 2,646 |- style="background:#fff4dc;" | style="font-weight:bold; padding:8px;" | 2023ع | style="font-weight:bold; padding:8px;" | 5,682 | style="font-weight:bold; padding:8px;" | 2,962 | style="font-weight:bold; padding:8px;" | 2,720 |} <small>ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/></small> 2017ع کان 2023ع تائين جوناڻي ڳوٺ جي آباديءَ ۾ 358 ماڻهن، يعني لڳ ڀڳ 6.7 سيڪڙو، جو اضافو ٿيو. == خواندگي == 2023ع جي آدمشماري موجب جوناڻي ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر جي آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''41.2 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''52.2 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''29.4 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''42.77 سيڪڙو'''، مردن ۾ '''54.15 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''31.58 سيڪڙو''' درج ٿيل هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:72%; text-align:center;" |+ '''جوناڻي ۾ خواندگي''' ! سال ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- | 2017ع | 42.77٪ | 54.15٪ 31.58٪ 2023ع 41.2٪ 52.2٪ 29.4٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/></small> ٻن آدمشمارين جي انگن موجب رڪارڊ ڪيل خواندگيءَ جي شرح ۾ معمولي گهٽتائي نظر اچي ٿي، پر صرف آدمشماريءَ جي انهن انگن مان ان تبديليءَ جا سبب طئي نٿا ڪري سگهجن. == رهائش == 2023ع جي آدمشماري موجب جوناڻي ڳوٺ ۾ '''1,124 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 231 پڪا، 286 نيم پڪا ۽ 607 ڪچا گهر درج ٿيل هئا.<ref name="Housing2023">{{cite web |title=Table 32: Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''جوناڻي ۾ رهائشي گهر، 2023ع''' ! ڪل گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا ! سراسري گهريلو جسامت |- | '''1,124''' | 231 | 286 | 607 | 5.1 |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="Housing2023"/></small> == تعليم == جوناڻي ۽ يونين ڪائونسل جي مختلف ڳوٺن ۾ پرائمري تعليم جون سهولتون موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جوناڻي''' جو اسڪول ڪوڊ '''427040231''' درج ٿيل آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka Wise School Directory with Old and New SEMIS ID: District Kambar-Shahdadkot |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> سنڌ تعليم کاتي جي 2017ع واري رڪارڊ موجب '''ابوالاعليٰ مختيار''' کي گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جوناڻي ۾ هيڊ ماستر مقرر ڪيو ويو هو.<ref name="HM2017">{{cite web |title=Appointment for the Post of Head Master at GBPS Junani, Warah |url=https://sindheducation.gov.pk/notifications?id=26&pageNumber=38 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |date=10 July 2017 |access-date=27 September 2026 }}</ref> تعليم کاتي جي استادن جي پوسٽن واري سرڪاري فهرست ۾ جوناڻي واري علائقي هيٺ افضل شاهه ۽ علي شير ملاڻو سميت مختلف آبادين جا سرڪاري پرائمري اسڪول پڻ درج ٿيل آهن.<ref name="PST">{{cite web |title=Bifurcation of TEOs Cost Center Posts: District Kambar Shahdadkot |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/PRI/PRI%20District%20Kambar%20%28PST%29.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> === سيڪنڊري تعليم === جوناڻي شريف ۾ سيڪنڊري تعليم جي سهولت پڻ موجود آهي. [[لاڙڪاڻو تعليمي بورڊ]] جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي الحاق يافته ادارن واري فهرست ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول عزيز الله قريشي، جوناڻي شريف''' درج ٿيل آهي.<ref name="BISELarkana">{{cite web |title=List of SSC Affiliated Institutions, District Kamber Shahdadkot |url=https://www.biselrk.edu.pk/SSC-notification/SSC_Affiliated_institutions_District_Kamber_shahdadkot.pdf |publisher=[[لاڙڪاڻو تعليمي بورڊ]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> ان ڪري پراڻي مسودي ۾ موجود اهو بيان تہ جوناڻي ۾ ''سيڪنڊري تعليم جو ڪو ادارو موجود ناهي'' موجوده رڪارڊ مطابق درست ناهي. === تعليم جي تاريخ === جوناڻي ۾ سرڪاري تعليم جي تاريخ [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] جي آخري سالن تائين وڃي ٿي. لاڙڪاڻي ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي تعليمي تاريخ بابت هڪ مطالعي ۾ جوناڻي ۾ اسڪول جي قيام جو سال '''1946ع''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="EducationHistory">{{cite web |title=The Development of Education in Larkana and Kamber Shahdadkot Districts of Upper Sindh during British Rule 1843–1947 |url=https://www.scribd.com/doc/169178705/The-Development-of-Education-in-Larkana-Kamber-Shahdadkot-Districts-of-Upper-Sindh-during-British-Rule-1843-1947-pdf |access-date=27 September 2026 }}</ref> ان لحاظ کان جوناڻي وارهه تعلقي جي انهن ڳوٺاڻين آبادين مان آهي جتي [[ورهاڱو|ورهاڱي]] کان اڳ جديد اسڪولي تعليم جي سهولت قائم ٿي چڪي هئي.<ref name="EducationHistory"/> == صحت == جوناڻي شريف ۾ سرڪاري ڊسپينسري قائم آهي. سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن جي رجسٽرڊ صحت مرڪزن واري فهرست ۾ '''گورنمينٽ ڊسپينسري جوناڻي شريف''' کي ڳوٺ جوناڻي شريف، تعلقو وارهه، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ ۾ واقع سرڪاري صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SHCC"/> ڊسپينسري سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن وٽ رجسٽريشن نمبر '''SHCC/G-KSK/01237''' سان درج ٿيل آهي.<ref name="SHCC"/> == پاڻي جي فراهمي == جوناڻي ۾ پيئڻ جي پاڻي جي فراهمي بهتر ڪرڻ لاءِ آر او پلانٽ جي اسڪيم پڻ شروع ڪئي وئي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۾ 2025ع دوران پيش ڪيل سرڪاري تعميل رپورٽ موجب '''ڳوٺ جوناڻي، تعلقو وارهه''' ۾ آر او پلانٽ وسيلي پاڻي فراهم ڪرڻ واري منصوبي جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ڪم مڪمل ٿي چڪو هو.<ref name="SHCRO">{{cite web |title=Order Sheet – Water Supply Facility through RO Plant in Village Junani Taluka Warah |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/Mjg1NjQyY2Ztcy1kYzgz |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] |year=2025 |access-date=27 September 2026 }}</ref> رپورٽ موجب منصوبي ۾ بورنگ، پمپ هائوس، پائيپ لائين ۽ آر او پلانٽ سان لاڳاپيل ڪم شامل هئا.<ref name="SHCRO"/> == روڊ ۽ آمدرفت == جوناڻي جي علائقائي رابطي ۾ '''وارهه–جوناڻي–حمل روڊ''' اهم آهي. سنڌ حڪومت جي ترقياتي رڪارڊ ۾ 2014ع دوران هن روڊ کان ڳوٺ علي ٻرڙو تائين رابطا روڊ جي تعمير جي اسڪيم درج ٿيل آهي.<ref name="Road2014">{{cite web |title=Notice Inviting Tenders |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/19044XENKamber180214.pdf |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي |year=2014 |access-date=27 September 2026 }}</ref> 2009ع جي روڊن واري کاتي جي رڪارڊ ۾ '''جوناڻي شريف–گاجي کهاوڙ روڊ''' جي مرمت ۽ هڪ پل جي مرمت جو منصوبو پڻ درج ٿيل آهي.<ref name="Road2009">{{cite web |title=List of Notice Inviting Tenders |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/3964DORTKamber041109.pdf |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي |year=2009 |access-date=27 September 2026 }}</ref> اهي رابطا رستا جوناڻي کي [[وارهه]]، [[گاجي کهاوڙ]] ۽ حمل واري علائقي سان ڳنڍين ٿا. == معيشت == جوناڻي ۽ ان جي يونين ڪائونسل جو علائقو بنيادي طور زرعي نوعيت جو آهي. آبپاشيءَ هيٺ زرخيز زمينون مقامي معيشت جو اهم بنياد آهن. زراعت سان گڏ چوپائي مال، زرعي مزدوري ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل ننڍو واپار مقامي معاشي سرگرمين جو حصو آهي. [[وارهه]] ۽ [[گاجي کهاوڙ]] جوناڻي ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ اهم واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهن. == سماج ۽ ٻولي == جوناڻي ۽ ڀرپاسي ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] روزمره رابطي جي مکيه ٻولي آهي. يونين ڪائونسل جي مختلف آبادين ۾ تونيا، چانڊيا، مرکنڊ، بروهي، گاڏهي ۽ ٻين برادرين سان منسوب ڳوٺ ۽ پاڙا ملن ٿا. پاڪستان شماريات بيورو ڳوٺ يا يونين ڪائونسل جي سطح تي ذات يا قبيلي موجب آباديءَ جا انگ شايع نٿو ڪري، تنهنڪري ڪنهن هڪ برادريءَ کي عددي اڪثريت قرار ڏيڻ لاءِ سرڪاري شمارياتي بنياد موجود ناهي. == علمي ۽ ادبي تعلق == جوناڻي جو تعلق سنڌي تاريخ ۽ ادبي تحقيق سان پڻ رهيو آهي. سنڌ جي تاريخ، صوفي روايت ۽ اتر سنڌ جي ثقافتي ورثي تي ڪم ڪندڙ محقق '''ڊاڪٽر علي اڪبر اسير قريشي''' جو تعلق جوناڻي سان ڄاڻايو ويو آهي. سندس تحقيقي ڪم ۾ لاڙڪاڻي، قمبر شهدادڪوٽ ۽ دادو جي تاريخي ۽ صوفي روايتن بابت لکڻيون شامل آهن.<ref name="SindhCourier">{{cite web |title=Legacy of Love and Pluralism |url=https://sindhcourier.com/legacy-of-love-and-pluralism/ |website=سنڌ ڪوريئر |access-date=27 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[وارهه تعلقو]] * [[وارهه]] * [[حمل ڍنڍ]] * [[حمل چڪ آباد]] * [[گاجي کهاوڙ]] * [[لالو رائنڪ]] * [[يارو ديرو]] * [[نور آباد (وارهه)]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:جوناڻي]] [[زمرو:وارهه تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] 5sbpbjqfqupyxkdcxth9drsfhq6sv3h 415123 415122 2026-09-27T07:40:52Z Intisar Ali 8681 415123 wikitext text/x-wiki {{Short description|وارهه تعلقي جي يونين ڪائونسل ۽ ڳوٺاڻي آبادي}} {{Infobox settlement | name = جوناڻي | official_name = يونين ڪائونسل جوناڻي | native_name = جوناڻي | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = جوناڻي | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|25|00|N|67|46|15|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} <!-- انتظامي ورهاست -->| subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[وارهه تعلقو]] <!-- مڪاني حڪومت -->| government_type = [[يونين ڪائونسل]] | established_title = 2015ع جو يو سي نمبر | established_date = يو سي 33 | seat_type = صدر مقام | seat = جوناڻي <!-- آبادي -->| population_total = 13,035 | population_as_of = 2017ع | population_footnotes = <ref name="PBSBlock2017">{{cite web |title=District and Tehsil Level Population Summary with Region Breakup: Qambar Shahdadkot |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |year=2017 |access-date=27 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto <!-- ٻيون ڄاڻ -->| timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = جوناڻي ڳوٺ جي آبادي | blank_info_sec1 = 5,682 (2023ع) | blank1_name_sec1 = 2015ع جو چيئرمين | blank1_info_sec1 = علي حسن چانڊيو | blank2_name_sec1 = 2015ع جو وائيس چيئرمين | blank2_info_sec1 = ٻانھل تونيو }} '''جوناڻي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Junani}})، جنهن کي '''جوناڻي شريف''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي هڪ ڳوٺاڻي آبادي ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. 2015ع جي مڪاني حڪومت واري جوڙجڪ ۾ اها '''يونين ڪائونسل نمبر 33''' ۽ وارهه تعلقي جي '''يونين ڪائونسل نمبر 6''' طور ڄاتي ويندي هئي. جوناڻي ڳوٺ يونين ڪائونسل جو صدر مقام آهي. 2017ع جي آدمشماريءَ سان لاڳاپيل بلاڪ وار انگن موجب سڄي يونين ڪائونسل جوناڻي جي آبادي '''13,035''' هئي، جڏهن تہ جوناڻي جي مرڪزي ڳوٺاڻي آبادي ان کان گهٽ هئي.<ref name="PBSBlock2017"/> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] ۾ جوناڻي نالي ڳوٺاڻي آباديءَ جي آبادي '''5,682''' درج ڪئي وئي، جنهن ۾ 2,962 مرد ۽ 2,720 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> == نالو == سرڪاري دستاويزن ۾ آباديءَ جو نالو ''Junani'' لکيل ملي ٿو، جڏهن تہ صحت، تعليم ۽ ٻين انتظامي رڪارڊن ۾ '''جوناڻي شريف''' جو نالو پڻ استعمال ٿيو آهي. سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن جي رجسٽريءَ ۾ هتي قائم سرڪاري ڊسپينسري جو هنڌ جوناڻي شريف، تعلقو وارهه، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SHCC">{{cite web |title=List of Registered Healthcare Establishments |url=https://shcc.org.pk/wp-content/uploads/2025/05/List-of-Registered-HCEs.pdf |publisher=سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن |access-date=27 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == جوناڻي {{coord|27|25|00|N|67|46|15|E|region:PK-SD_type:city|display=inline}} جي لڳ ڀڳ [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي ديهن واري سرڪاري فهرست ۾ '''جوناڻي''' کي وارهه تعلقي جي هڪ الڳ [[ديھ|ديهه]] طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="DehList">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> جوناڻي [[حمل ڍنڍ]] جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ واقع آهي. مقامي رڪارڊ موجب جوناڻي ڳوٺ حمل ڍنڍ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر پري آهي. هي علائقو سنڌو ماٿريءَ جي آبپاشي هيٺ ميداني خطي جو حصو آهي ۽ ڀرپاسي جي زمينن جو وڏو حصو زرعي استعمال هيٺ آهي. جوناڻي روڊن وسيلي [[وارهه]]، [[گاجي کهاوڙ]]، حمل ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن سان ڳنڍيل آهي. == روينيو حيثيت == سنڌ حڪومت جي بورڊ آف روينيو جي ديهن واري فهرست ۾ جوناڻي کي وارهه تعلقي جي ديهه طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="DehList"/> ديهه جوناڻي ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو تاريخي طور زرعي زمينن، ڳوٺن ۽ ننڍين آبادين تي مشتمل آهي. جوناڻي جي انتظامي سڃاڻپ ۾ '''ڳوٺ جوناڻي، ديهه جوناڻي ۽ يونين ڪائونسل جوناڻي''' الڳ اصطلاح آهن. ان ڪري آدمشماريءَ ۾ جوناڻي ڳوٺ لاءِ ڏنل آباديءَ کي سڄي يونين ڪائونسل جي آبادي سمجهڻ درست ناهي. == يونين ڪائونسل == جوناڻي وارهه تعلقي جي ڳوٺاڻين مڪاني حڪومتي اڪائين مان هڪ آهي. 2015ع جي مڪاني چونڊن وقت جوناڻي '''يو سي نمبر 33''' هئي ۽ وارهه تعلقي اندر ان کي يو سي نمبر 6 طور پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref name="LG2015">{{cite web |title=District Council Qambar Shahdadkot UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/district-council.htm |access-date=27 September 2026 }}</ref> يونين ڪائونسل جو انتظام مڪاني حڪومت واري قانون هيٺ هلندو آهي. ڪائونسل ۾ چونڊيل نمائندن سان گڏ انتظامي عملي ۾ يو سي سيڪريٽري شامل هوندو آهي. مڪاني ڪائونسلن جي ذميوارين ۾ ڄم، وفات ۽ شاديءَ سان لاڳاپيل مقامي رجسٽريشن سميت مڪاني نوعيت جا مختلف انتظامي ڪم شامل آهن. == يونين ڪائونسل جون آباديون == جوناڻي يونين ڪائونسل رڳو جوناڻي جي مرڪزي ڳوٺ تي مشتمل نه آهي، پر ان سان تاريخي طور ڪيترائي ننڍا ڳوٺ ۽ ڳوٺاڻيون آباديون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن. موجود رڪارڊن ۾ هيٺين آبادين جا نالا ملن ٿا: * جوناڻي * غازي خان مرکنڊ * نور محمد بروهي * صاحب خان تونيو * ڪنڊي * نوروز خان چانڊيو مختلف دورن ۾ مڪاني حدبندين جي تبديلي سبب انهن آبادين جي انتظامي وابستگيءَ ۾ تبديلي ممڪن آهي. يونين ڪائونسل ۽ ڀرپاسي جي آبادين ۾ تونيا، چانڊيا، مرکنڊ، بروهي، گاڏهي ۽ ٻين مقامي برادرين سان منسوب ڳوٺ ۽ پاڙا ملن ٿا. سرڪاري آدمشماري يونين ڪائونسل سطح تي ذات يا قبيلي موجب انگ شايع نٿي ڪري، تنهنڪري انهن برادرين جو عددي تناسب مقرر ڪرڻ مناسب ناهي. == مڪاني چونڊون == === 2015ع === 2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن ۾ '''علي حسن چانڊيو''' جوناڻي يونين ڪائونسل جو چيئرمين ۽ '''ٻانھل تونيو''' وائيس چيئرمين چونڊيا ويا. ٻنهي جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان هو.<ref name="PakVoter2015">{{Citation |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |accessdate=27 September 2026 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |dead-url=yes }}</ref> ساڳين چونڊن ۾ نوروز خان چانڊيو ڳوٺ سان تعلق رکندڙ '''شهباز خان چانڊيو''' جوناڻي مان [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو ويو. سندس سياسي وابستگي پڻ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان درج ٿيل هئي.<ref name="LG2015"/> {| class="wikitable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.15);" |+ style="background:#336699; color:white; padding:10px; font-size:110%;" | '''جوناڻي يونين ڪائونسل، مڪاني چونڊون 2015ع''' |- style="background:#d9eaf7; color:#202122;" ! style="padding:8px;" | عهدو ! style="padding:8px;" | چونڊيل نمائندو ! style="padding:8px;" | سياسي وابستگي |- style="background:#f8fbff;" | style="font-weight:bold; padding:8px;" | چيئرمين | style="padding:8px;" | علي حسن چانڊيو | style="padding:8px;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#eaf4ea;" | style="font-weight:bold; padding:8px;" | وائيس چيئرمين | style="padding:8px;" | ٻانھل تونيو | style="padding:8px;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#fff4dd;" | style="font-weight:bold; padding:8px;" | ضلعي ڪائونسل ميمبر | style="padding:8px;" | شهباز خان چانڊيو | style="padding:8px;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == آبادي == جوناڻي بابت آباديءَ جا انگ ٻن مختلف جاگرافيائي اڪائين لاءِ ملن ٿا: '''سڄي يونين ڪائونسل''' ۽ '''جوناڻي ڳوٺاڻي آبادي'''. انهن کي الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2017ع جي بلاڪ وار آدمشماري رڪارڊ موجب يونين ڪائونسل جوناڻي جي ڪل آبادي '''13,035''' هئي.<ref name="PBSBlock2017"/> ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جوناڻي جي مرڪزي ڳوٺاڻي آبادي لڳ ڀڳ 5.3 هزار هئي. پاڪستان شماريات بيورو جي ڳوٺاڻي آبادين واري تفصيلي جدول ۾ 2017ع لاءِ جوناڻي جي آبادي '''5,324''' درج ٿيل آهي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07723.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> 2023ع تائين جوناڻي ڳوٺ جي آبادي وڌي '''5,682''' ٿي وئي.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:82%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.15);" |+ style="background:#315d7d; color:white; padding:10px; font-size:115%;" | '''جوناڻي ڳوٺ جي آبادي''' |- style="background:#dceaf4; color:#202122;" ! style="padding:8px;" | آدمشماري ! style="padding:8px;" | ڪل آبادي ! style="padding:8px;" | مرد ! style="padding:8px;" | عورتون |- style="background:#f7fbfe;" | style="font-weight:bold; padding:8px;" | 2017ع | style="padding:8px;" | 5,324 | style="padding:8px;" | 2,678 | style="padding:8px;" | 2,646 |- style="background:#fff4dc;" | style="font-weight:bold; padding:8px;" | 2023ع | style="font-weight:bold; padding:8px;" | 5,682 | style="font-weight:bold; padding:8px;" | 2,962 | style="font-weight:bold; padding:8px;" | 2,720 |} <small>ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/></small> 2017ع کان 2023ع تائين جوناڻي ڳوٺ جي آباديءَ ۾ 358 ماڻهن، يعني لڳ ڀڳ 6.7 سيڪڙو، جو اضافو ٿيو. == خواندگي == 2023ع جي آدمشماري موجب جوناڻي ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر جي آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''41.2 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''52.2 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''29.4 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''42.77 سيڪڙو'''، مردن ۾ '''54.15 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''31.58 سيڪڙو''' درج ٿيل هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:72%; text-align:center;" |+ '''جوناڻي ۾ خواندگي''' ! سال ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- | 2017ع | 42.77٪ | 54.15٪ 31.58٪ 2023ع 41.2٪ 52.2٪ 29.4٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/></small> ٻن آدمشمارين جي انگن موجب رڪارڊ ڪيل خواندگيءَ جي شرح ۾ معمولي گهٽتائي نظر اچي ٿي، پر صرف آدمشماريءَ جي انهن انگن مان ان تبديليءَ جا سبب طئي نٿا ڪري سگهجن. == رهائش == 2023ع جي آدمشماري موجب جوناڻي ڳوٺ ۾ '''1,124 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 231 پڪا، 286 نيم پڪا ۽ 607 ڪچا گهر درج ٿيل هئا.<ref name="Housing2023">{{cite web |title=Table 32: Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''جوناڻي ۾ رهائشي گهر، 2023ع''' ! ڪل گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا ! سراسري گهريلو جسامت |- | '''1,124''' | 231 | 286 | 607 | 5.1 |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="Housing2023"/></small> == تعليم == جوناڻي ۽ يونين ڪائونسل جي مختلف ڳوٺن ۾ پرائمري تعليم جون سهولتون موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جوناڻي''' جو اسڪول ڪوڊ '''427040231''' درج ٿيل آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka Wise School Directory with Old and New SEMIS ID: District Kambar-Shahdadkot |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> سنڌ تعليم کاتي جي 2017ع واري رڪارڊ موجب '''ابوالاعليٰ مختيار''' کي گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جوناڻي ۾ هيڊ ماستر مقرر ڪيو ويو هو.<ref name="HM2017">{{cite web |title=Appointment for the Post of Head Master at GBPS Junani, Warah |url=https://sindheducation.gov.pk/notifications?id=26&pageNumber=38 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |date=10 July 2017 |access-date=27 September 2026 }}</ref> تعليم کاتي جي استادن جي پوسٽن واري سرڪاري فهرست ۾ جوناڻي واري علائقي هيٺ افضل شاهه ۽ علي شير ملاڻو سميت مختلف آبادين جا سرڪاري پرائمري اسڪول پڻ درج ٿيل آهن.<ref name="PST">{{cite web |title=Bifurcation of TEOs Cost Center Posts: District Kambar Shahdadkot |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/PRI/PRI%20District%20Kambar%20%28PST%29.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> === سيڪنڊري تعليم === جوناڻي شريف ۾ سيڪنڊري تعليم جي سهولت پڻ موجود آهي. [[لاڙڪاڻو تعليمي بورڊ]] جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي الحاق يافته ادارن واري فهرست ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول عزيز الله قريشي، جوناڻي شريف''' درج ٿيل آهي.<ref name="BISELarkana">{{cite web |title=List of SSC Affiliated Institutions, District Kamber Shahdadkot |url=https://www.biselrk.edu.pk/SSC-notification/SSC_Affiliated_institutions_District_Kamber_shahdadkot.pdf |publisher=[[لاڙڪاڻو تعليمي بورڊ]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> ان ڪري پراڻي مسودي ۾ موجود اهو بيان تہ جوناڻي ۾ ''سيڪنڊري تعليم جو ڪو ادارو موجود ناهي'' موجوده رڪارڊ مطابق درست ناهي. === تعليم جي تاريخ === جوناڻي ۾ سرڪاري تعليم جي تاريخ [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] جي آخري سالن تائين وڃي ٿي. لاڙڪاڻي ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي تعليمي تاريخ بابت هڪ مطالعي ۾ جوناڻي ۾ اسڪول جي قيام جو سال '''1946ع''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="EducationHistory">{{cite web |title=The Development of Education in Larkana and Kamber Shahdadkot Districts of Upper Sindh during British Rule 1843–1947 |url=https://www.scribd.com/doc/169178705/The-Development-of-Education-in-Larkana-Kamber-Shahdadkot-Districts-of-Upper-Sindh-during-British-Rule-1843-1947-pdf |access-date=27 September 2026 }}</ref> ان لحاظ کان جوناڻي وارهه تعلقي جي انهن ڳوٺاڻين آبادين مان آهي جتي [[ورهاڱو|ورهاڱي]] کان اڳ جديد اسڪولي تعليم جي سهولت قائم ٿي چڪي هئي.<ref name="EducationHistory"/> == صحت == جوناڻي شريف ۾ سرڪاري ڊسپينسري قائم آهي. سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن جي رجسٽرڊ صحت مرڪزن واري فهرست ۾ '''گورنمينٽ ڊسپينسري جوناڻي شريف''' کي ڳوٺ جوناڻي شريف، تعلقو وارهه، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ ۾ واقع سرڪاري صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SHCC"/> ڊسپينسري سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن وٽ رجسٽريشن نمبر '''SHCC/G-KSK/01237''' سان درج ٿيل آهي.<ref name="SHCC"/> == پاڻي جي فراهمي == جوناڻي ۾ پيئڻ جي پاڻي جي فراهمي بهتر ڪرڻ لاءِ آر او پلانٽ جي اسڪيم پڻ شروع ڪئي وئي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۾ 2025ع دوران پيش ڪيل سرڪاري تعميل رپورٽ موجب '''ڳوٺ جوناڻي، تعلقو وارهه''' ۾ آر او پلانٽ وسيلي پاڻي فراهم ڪرڻ واري منصوبي جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ڪم مڪمل ٿي چڪو هو.<ref name="SHCRO">{{cite web |title=Order Sheet – Water Supply Facility through RO Plant in Village Junani Taluka Warah |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/Mjg1NjQyY2Ztcy1kYzgz |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] |year=2025 |access-date=27 September 2026 }}</ref> رپورٽ موجب منصوبي ۾ بورنگ، پمپ هائوس، پائيپ لائين ۽ آر او پلانٽ سان لاڳاپيل ڪم شامل هئا.<ref name="SHCRO"/> == روڊ ۽ آمدرفت == جوناڻي جي علائقائي رابطي ۾ '''وارهه–جوناڻي–حمل روڊ''' اهم آهي. سنڌ حڪومت جي ترقياتي رڪارڊ ۾ 2014ع دوران هن روڊ کان ڳوٺ علي ٻرڙو تائين رابطا روڊ جي تعمير جي اسڪيم درج ٿيل آهي.<ref name="Road2014">{{cite web |title=Notice Inviting Tenders |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/19044XENKamber180214.pdf |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي |year=2014 |access-date=27 September 2026 }}</ref> 2009ع جي روڊن واري کاتي جي رڪارڊ ۾ '''جوناڻي شريف–گاجي کهاوڙ روڊ''' جي مرمت ۽ هڪ پل جي مرمت جو منصوبو پڻ درج ٿيل آهي.<ref name="Road2009">{{cite web |title=List of Notice Inviting Tenders |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/3964DORTKamber041109.pdf |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي |year=2009 |access-date=27 September 2026 }}</ref> اهي رابطا رستا جوناڻي کي [[وارهه]]، [[گاجي کهاوڙ]] ۽ حمل واري علائقي سان ڳنڍين ٿا. == معيشت == جوناڻي ۽ ان جي يونين ڪائونسل جو علائقو بنيادي طور زرعي نوعيت جو آهي. آبپاشيءَ هيٺ زرخيز زمينون مقامي معيشت جو اهم بنياد آهن. زراعت سان گڏ چوپائي مال، زرعي مزدوري ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل ننڍو واپار مقامي معاشي سرگرمين جو حصو آهي. [[وارهه]] ۽ [[گاجي کهاوڙ]] جوناڻي ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ اهم واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهن. == سماج ۽ ٻولي == جوناڻي ۽ ڀرپاسي ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] روزمره رابطي جي مکيه ٻولي آهي. يونين ڪائونسل جي مختلف آبادين ۾ تونيا، چانڊيا، مرکنڊ، بروهي، گاڏهي ۽ ٻين برادرين سان منسوب ڳوٺ ۽ پاڙا ملن ٿا. پاڪستان شماريات بيورو ڳوٺ يا يونين ڪائونسل جي سطح تي ذات يا قبيلي موجب آباديءَ جا انگ شايع نٿو ڪري، تنهنڪري ڪنهن هڪ برادريءَ کي عددي اڪثريت قرار ڏيڻ لاءِ سرڪاري شمارياتي بنياد موجود ناهي. == علمي ۽ ادبي تعلق == جوناڻي جو تعلق سنڌي تاريخ ۽ ادبي تحقيق سان پڻ رهيو آهي. سنڌ جي تاريخ، صوفي روايت ۽ اتر سنڌ جي ثقافتي ورثي تي ڪم ڪندڙ محقق '''ڊاڪٽر علي اڪبر اسير قريشي''' جو تعلق جوناڻي سان ڄاڻايو ويو آهي. سندس تحقيقي ڪم ۾ لاڙڪاڻي، قمبر شهدادڪوٽ ۽ دادو جي تاريخي ۽ صوفي روايتن بابت لکڻيون شامل آهن.<ref name="SindhCourier">{{cite web |title=Legacy of Love and Pluralism |url=https://sindhcourier.com/legacy-of-love-and-pluralism/ |website=سنڌ ڪوريئر |access-date=27 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[وارهه تعلقو]] * [[وارھ]] * [[حمل ڍنڍ]] * [[حمل چڪ آباد]] * [[گاجي کهاوڙ]] * [[لالو رائنڪ]] * [[يارو ديرو]] * [[نور آباد (وارھ)]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:جوناڻي]] [[زمرو:وارهه تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] qbvgv4xvi7qtd9wz6e8wdzz5cf3vasr 0 58135 415128 399514 2026-09-27T07:47:21Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[حمل چڪ آباد]] ڏانھن چوريو 415128 wikitext text/x-wiki #چوريو[[حمل چڪ آباد]] ok8t36w4rifl8vf4jrjxyba0fx2lak7 0 58169 415133 369615 2026-09-27T07:54:23Z Intisar Ali 8681 415133 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جي قومي اسيمبلي جو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency | type = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ|قومي اسيمبلي جو تڪ]] | name = اين اي-194 لاڙڪاڻو-I | year = 2023ع | parl_name = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] | member = [[بلاول ڀٽو زرداري]] | party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | image = Sindh Dist Larkana.svg | district = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | region = [[سنڌ]] | polling_divisions = [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو تعلقو|لاڙڪاڻي تعلقي]] ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] جا حصا | electorate = 438,208 | previous = اين اي-200 لاڙڪاڻو-I }} '''اين اي-194 لاڙڪاڻو-I''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=NA-194 Larkana-I}}) [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] لاءِ [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] مان هڪ چونڊ تڪ آهي. 2018ع جي عام چونڊن وقت هن تڪ جو نمبر '''اين اي-200 لاڙڪاڻو-I''' هو، جڏهن تہ 2023ع جي نئين تڪبنديءَ کان پوءِ ان کي '''اين اي-194 لاڙڪاڻو-I''' نمبر ڏنو ويو.<ref name="ECP2023">{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies – 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |date=30 November 2023 |access-date=27 September 2026 }}</ref> موجوده تڪ ۾ سڄو [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو تعلقو|لاڙڪاڻي تعلقي]] جا مخصوص روينيو علائقا ۽ [[لاڙڪاڻو ميونسپل ڪارپوريشن]] جا مخصوص حصا شامل آهن.<ref name="ECP2023"/> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] هن تڪ تان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو. [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جي سرڪاري فهرست ۾ پڻ هو اين اي-194 لاڙڪاڻو-I جو ميمبر درج ٿيل آهي.<ref name="NA">{{cite web |title=Members of National Assembly – Sindh |url=https://na.gov.pk/en/mnap_list.php?list=sindh |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> == تڪ جون حدون == [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2023ع واري آخري حدبندي موجب اين اي-194 لاڙڪاڻو-I ۾ هي علائقا شامل آهن:<ref name="ECP2023"/> * سڄو [[رتوديرو تعلقو]]؛ * [[لاڙڪاڻو تعلقو|لاڙڪاڻي تعلقي]] جو عاقل سپروائيزري تپيدار سرڪل؛ * ڪنگا سپروائيزري تپيدار سرڪل جو ڌامراهه تپيدار سرڪل؛ * لاڙڪاڻو سپروائيزري تپيدار سرڪل جو لاڙڪاڻو تپيدار سرڪل؛ * [[لاڙڪاڻو ميونسپل ڪارپوريشن]] جا مخصوص شمارياتي حصا. 2023ع جي حدبنديءَ وقت تڪ جي آبادي '''890,703''' هئي. 2024ع جي عام چونڊن وقت هن تڪ ۾ '''438,208 رجسٽرڊ ووٽر''' هئا. == تاريخ == لاڙڪاڻو-I جي چونڊ تاريخ [[پاڪستان جون عام چونڊون، 1970ع|1970ع جي عام چونڊن]] تائين وڃي ٿي، پر ان عرصي دوران تڪ جو نمبر، حدون ۽ شامل علائقا ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيا آهن. ان ڪري 1970ع کان موجوده اين اي-194 تائين سڀ تڪ جاگرافيائي طور مڪمل طور هڪجهڙا نه رهيا آهن. مختلف حدبندين دوران لاڙڪاڻو-I جو نمبر اين ڊبليو-116، اين اي-163، اين اي-164، اين اي-204، اين اي-200 ۽ آخرڪار اين اي-194 رهيو آهي. {| class="wikitable" style="width:88%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#315d7d; color:white; padding:9px; font-size:110%;" | '''لاڙڪاڻو-I جي تڪ نمبرن جي تاريخ''' |- style="background:#dceaf4;" ! دور ! تڪ ! نالو |- style="background:#f7fbfe;" | 1970ع | اين ڊبليو-116 | لاڙڪاڻو-I |- style="background:#fff4dc;" | 1977ع | اين اي-163 | لاڙڪاڻو-I |- style="background:#e8f5e9;" | 1988ع–1997ع | اين اي-164 | لاڙڪاڻو-I |- style="background:#fce8ef;" | 2002ع–2013ع | اين اي-204 | لاڙڪاڻو-I |- style="background:#e8eaf6;" | 2018ع–2023ع | اين اي-200 | لاڙڪاڻو-I |- style="background:#fff3e0;" | 2023ع–هاڻوڪو | '''اين اي-194''' | '''لاڙڪاڻو-I''' |} <small>نوٽ: تڪ جي نمبرن سان گڏ حدون پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن، تنهنڪري پراڻن تڪن کي موجوده اين اي-194 سان مڪمل طور جاگرافيائي طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.</small> == عام چونڊون 1970ع == {{main|1970ع پاڪستان جون عام چونڊون}} 1970ع جي پهرين سڌين عام چونڊن ۾ لاڙڪاڻو-I جو تڪ '''اين ڊبليو-116 لاڙڪاڻو-I''' هو. [[ذوالفقار علي ڀٽو]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور هن تڪ تان چونڊ وڙهي ڪامياب ٿيو. ڀٽو '''71,554 ووٽ''' حاصل ڪيا، جڏهن تہ سندس اهم مخالف ۽ سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير [[محمد ايوب کهڙو]] 31,150 ووٽ حاصل ڪيا. {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white;" | '''عام چونڊون 1970ع — اين ڊبليو-116 لاڙڪاڻو-I''' |- style="background:#dceaf4;" ! اميدوار ! سياسي جماعت ! ووٽ |- style="background:#e8f5e9;" | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]''' | '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي]]''' | '''71,554''' |- style="background:#fff4dc;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | پاڪستان مسلم ليگ (ڪائونسل) | 31,150 |- | عبدالله شاهه | جمعيت علماءِ اسلام | 2,707 |- | دوست محمد | نيشنل عوامي پارٽي | 905 |} == عام چونڊون 1977ع == {{main|1977ع پاڪستان جون عام چونڊون}} 1977ع ۾ تڪ جو نمبر '''اين اي-163 لاڙڪاڻو-I''' هو. [[ذوالفقار علي ڀٽو]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور هن تڪ تان '''بنا مقابلي چونڊجي ويو'''. 1977ع جي چونڊن کان پوءِ مخالف جماعتن چونڊ عمل ۽ نتيجن تي اعتراض ڪيا. ملڪ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] مارشل لا لاڳو ڪيو.<ref name="NAHistory">{{cite web |title=Parliamentary History |url=https://www.na.gov.pk/en/content.php?id=75 |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> == عام چونڊون 1985ع == 1985ع جون عام چونڊون غير جماعتي بنيادن تي ٿيون. [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] ۽ تحريڪ بحالي جمهوريت ۾ شامل ڪيترين جماعتن انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. انهن چونڊن جي غير جماعتي نوعيت ۽ مختلف تڪبنديءَ سبب 1985ع جي نتيجي کي 1988ع کان پوءِ واري لاڙڪاڻو-I جي جماعتي چونڊ تاريخ کان الڳ سمجهيو وڃي ٿو. == عام چونڊون 1988ع == 1988ع جي تڪبنديءَ ۾ لاڙڪاڻو-I جو نمبر '''اين اي-164''' هو. [[نصرت ڀٽو]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور '''83,449 ووٽ''' حاصل ڪري ڪامياب ٿي.<ref name="ECP1988">{{cite web |title=General Elections 1988 Report |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Elections%201988%20Vol-III%20Report.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |year=1988 |access-date=27 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#77567a; color:white;" | '''عام چونڊون 1988ع — اين اي-164 لاڙڪاڻو-I''' |- style="background:#eee4f0;" ! اميدوار ! سياسي جماعت ! ووٽ |- style="background:#e8f5e9;" | '''[[نصرت ڀٽو]]''' | '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي]]''' | '''83,449''' |- style="background:#fff4dc;" | حميده بيگم | پاڪستان نيشنل پارٽي | 4,524 |- | مولانا جان محمد عباسي | جماعت اسلامي | 2,344 |- | شاهه محمد شاهه | آزاد | 179 |} == عام چونڊون 1990ع == 1990ع ۾ تڪ '''اين اي-164 لاڙڪاڻو-I''' رهيو. [[نصرت ڀٽو]] پاڪستان ڊيموڪريٽڪ الائنس جي اميدوار طور '''79,901 ووٽ''' حاصل ڪري ٻيهر چونڊجي آئي. سندس اهم مخالف آزاد اميدوار شاهه محمد 9,203 ووٽ حاصل ڪيا. == عام چونڊون 1993ع == 1993ع جي عام چونڊن ۾ [[نصرت ڀٽو]] اين اي-164 لاڙڪاڻو-I تان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور ٻيهر ڪامياب ٿي. هن '''67,931 ووٽ''' حاصل ڪيا، جڏهن تہ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي حميده کهڙو 8,366 ووٽ حاصل ڪيا. == عام چونڊون 1997ع == 1997ع ۾ [[نصرت ڀٽو]] اين اي-164 لاڙڪاڻو-I تان چوٿون ڀيرو ڪامياب ٿي. هن '''39,045 ووٽ''' حاصل ڪيا. آزاد اميدوار الطاف حسين انڙ 22,269 ووٽن سان ٻئي ۽ غنويٰ ڀٽو 20,528 ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. == 2002ع جي تڪبندي == 2002ع جي عام چونڊن کان اڳ ٿيل نئين حدبنديءَ ۾ لاڙڪاڻو-I جو نمبر تبديل ڪري '''اين اي-204 لاڙڪاڻو-I''' رکيو ويو. ان دور ۾ تڪ جون حدون موجوده لاڙڪاڻو-I کان مختلف هيون. == عام چونڊون 2002ع == [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نتيجن موجب [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جو محمد انور ڀٽو '''46,743 ووٽ''' حاصل ڪري ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2002">{{cite web |title=Constituency-wise Detailed Results – General Election 2002 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2002-n1.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |year=2002 |access-date=27 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white;" | '''عام چونڊون 2002ع — اين اي-204 لاڙڪاڻو-I''' |- style="background:#dceaf4;" ! اميدوار ! سياسي جماعت ! ووٽ |- style="background:#e8f5e9;" | '''محمد انور ڀٽو''' | '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]]''' | '''46,743''' |- style="background:#fff4dc;" | سيد پير شاهه | پاڪستان مسلم ليگ (ق) | 11,062 |- | بابو سرفراز خان جتوئي | پاڪستان مسلم ليگ (ن) | 5,649 |- | محمد عاشق ڌامراهه | متحده مجلس عمل | 2,887 |} ان چونڊ ۾ 275,041 رجسٽرڊ ووٽر هئا، جن مان 72,296 ووٽ وڌا ويا. ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ '''26.3 سيڪڙو''' رهيو.<ref name="ECP2002"/> == عام چونڊون 2008ع == 2008ع ۾ '''اين اي-204 لاڙڪاڻو-I''' تان شاهد حسين ڀٽو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور '''81,439 ووٽ''' حاصل ڪري ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2008">{{cite web |title=General Elections 2008 – NA-204 Larkana |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ger-4.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |year=2008 |access-date=27 September 2026 }}</ref> غنويٰ ڀٽو [[پاڪستان پيپلز پارٽي (شهيد ڀٽو)]] جي اميدوار طور 12,271 ووٽن سان ٻئي نمبر تي رهي. ان وقت تڪ ۾ 374,076 رجسٽرڊ ووٽر هئا ۽ ٽرن آئوٽ '''26.61 سيڪڙو''' رهيو.<ref name="ECP2008"/> == عام چونڊون 2013ع == 2013ع جي عام چونڊن ۾ اين اي-204 لاڙڪاڻو-I تان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو محمد اياز سومرو '''50,128 ووٽ''' حاصل ڪري ڪامياب ٿيو. [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] جي [[مهتاب اڪبر راشدي]] 32,006 ووٽن سان ٻئي ۽ آزاد اميدوار معظم علي خان 28,745 ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهيو.<ref name="GE2013">{{cite web |title=NA-204 Larkana-I General Election Result 2013 |url=https://www.electionpakistani.com/ge2013/NA-204.htm |access-date=27 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white;" | '''عام چونڊون 2013ع — اين اي-204 لاڙڪاڻو-I''' |- style="background:#dceaf4;" ! اميدوار ! سياسي جماعت ! ووٽ |- style="background:#e8f5e9;" | '''محمد اياز سومرو''' | '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي]]''' | '''50,128''' |- style="background:#fff4dc;" | [[مهتاب اڪبر راشدي]] | [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] | 32,006 |- | معظم علي خان | آزاد | 28,745 |} == 2018ع جي تڪبندي == 2018ع جي عام چونڊن کان اڳ [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] نئين حدبندي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن تڪ جو نمبر '''اين اي-200 لاڙڪاڻو-I''' مقرر ٿيو. اين اي-200 ۾ [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ميونسپل ڪارپوريشن]] جا گهڻا حصا، عاقل سرڪل ۽ لاڙڪاڻو تپو شامل هئا. نئون تڪ پراڻي '''اين اي-204 لاڙڪاڻو-I''' ۽ ٻين ڀرپاسي وارن تڪن جي ڪجهه علائقن کي نئين سر ترتيب ڏئي ٺاهيو ويو هو. [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] 2005ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] کان الڳ ضلعو بڻيو، جڏهن تہ قومي ۽ صوبائي تڪبندين ۾ ان انتظامي تبديليءَ جا اثر بعد وارين حدبندين ۾ وڌيڪ نمايان ٿيا. == عام چونڊون 2018ع == {{main|2018ع پاڪستان جون عام چونڊون}} 25 جولاءِ 2018ع تي اين اي-200 لاڙڪاڻو-I تان [[بلاول ڀٽو زرداري]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2018">{{cite web |title=National Assembly General Election Results 2018 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/National%20Assembly1.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |year=2018 |access-date=27 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white;" | '''عام چونڊون 2018ع — اين اي-200 لاڙڪاڻو-I''' |- style="background:#dceaf4;" ! اميدوار ! سياسي جماعت ! ووٽ |- style="background:#e8f5e9;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي]]''' | '''84,538''' |- style="background:#fff4dc;" | [[راشد محمود سومرو]] | متحده مجلس عمل | 50,910 |- | حليمه ڀٽو | آزاد | 8,522 |} تڪ ۾ 336,139 رجسٽرڊ ووٽر هئا ۽ 162,184 ووٽ وڌا ويا. مجموعي ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ '''48.25 سيڪڙو''' رهيو. 2018ع کان 2023ع تائين [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-200 لاڙڪاڻو-I جي نمائندگي ڪئي. == 2023ع جي نئين تڪبندي == 2023ع ۾ قومي اسيمبلي جي نئين حدبنديءَ کان پوءِ '''اين اي-200 لاڙڪاڻو-I''' جو نمبر تبديل ڪري '''اين اي-194 لاڙڪاڻو-I''' رکيو ويو.<ref name="ECP2023"/> نئين تڪ جي آبادي 2023ع جي حدبنديءَ ۾ '''890,703''' ڄاڻائي وئي. == عام چونڊون 2024ع == {{main|2024ع پاڪستان جون عام چونڊون}} 8 فيبروري 2024ع تي اين اي-194 لاڙڪاڻو-I ۾ عام چونڊ ٿي. [[بلاول ڀٽو زرداري]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور ٻيهر ڪامياب ٿيو، جڏهن تہ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]] جو [[راشد محمود سومرو]] ٻئي نمبر تي رهيو. {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white;" | '''عام چونڊون 2024ع — اين اي-194 لاڙڪاڻو-I''' |- style="background:#dceaf4;" ! اميدوار ! سياسي جماعت ! ووٽ |- style="background:#e8f5e9;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي]]''' | '''136,167''' |- style="background:#fff4dc;" | [[راشد محمود سومرو]] | [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]] | 35,526 |- | ڊاڪٽر طارق حسين سومرو | آزاد | 5,066 |- | محمد عاشق ڌامراهه | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 2,039 |} 2024ع جي چونڊن وقت تڪ ۾ '''438,208 رجسٽرڊ ووٽر''' هئا. مجموعي طور 188,858 ووٽ وڌا ويا ۽ ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ '''43.10 سيڪڙو''' رهيو. == چونڊ تاريخ جو خلاصو == {| class="wikitable sortable" style="width:96%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#315d7d; color:white; padding:10px; font-size:115%;" | '''لاڙڪاڻو-I جي عام چونڊن جي تاريخ''' |- style="background:#dceaf4;" ! سال ! تڪ نمبر ! ڪامياب اميدوار ! سياسي جماعت ! ووٽ |- style="background:#f7fbfe;" | 1970ع | اين ڊبليو-116 | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 71,554 |- style="background:#fff4dc;" | 1977ع | اين اي-163 | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | بنا مقابلي |- style="background:#e8eaf6;" | 1985ع | — | غير جماعتي چونڊ | غير جماعتي | — |- style="background:#e8f5e9;" | 1988ع | اين اي-164 | [[نصرت ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 83,449 |- style="background:#fce8ef;" | 1990ع | اين اي-164 | [[نصرت ڀٽو]] | پاڪستان ڊيموڪريٽڪ الائنس | 79,901 |- style="background:#e8eaf6;" | 1993ع | اين اي-164 | [[نصرت ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 67,931 |- style="background:#fff3e0;" | 1997ع | اين اي-164 | [[نصرت ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 39,045 |- style="background:#f7fbfe;" | 2002ع | اين اي-204 | محمد انور ڀٽو | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | 46,743 |- style="background:#fff4dc;" | 2008ع | اين اي-204 | شاهد حسين ڀٽو | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 81,439 |- style="background:#e8f5e9;" | 2013ع | اين اي-204 | محمد اياز سومرو | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 50,128 |- style="background:#e8eaf6;" | 2018ع | اين اي-200 | [[بلاول ڀٽو زرداري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 84,538 |- style="background:#fff3e0;" | 2024ع | '''اين اي-194''' | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي]]''' | '''136,167''' |} <small>نوٽ: جدول لاڙڪاڻو-I نالي تڪ جي تاريخي تسلسل کي ڏيکاري ٿي. مختلف حدبندين سبب هر دور جون جاگرافيائي حدون مڪمل طور هڪجهڙيون نه رهيون آهن.</small> == سياسي تاريخ == لاڙڪاڻو-I جو چونڊ تڪ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] ۽ ڀٽو خاندان جي سياسي تاريخ سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهيو آهي. 1970ع ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو باني [[ذوالفقار علي ڀٽو]] هن علائقي جي لاڙڪاڻو-I تڪ تان قومي اسيمبلي جو ميمبر چونڊيو ويو. 1977ع ۾ پڻ هو لاڙڪاڻو-I تان بنا مقابلي چونڊيو ويو. 1988ع کان 1997ع تائين [[نصرت ڀٽو]] لڳاتار چار عام چونڊن ۾ لاڙڪاڻو-I تان چونڊجي آئي. 2002ع ۾ محمد انور ڀٽو، 2008ع ۾ شاهد حسين ڀٽو ۽ 2013ع ۾ محمد اياز سومرو هن تڪ جي مختلف حدبندين تان چونڊجي آيا. 2018ع جي تڪبنديءَ کان پوءِ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-200 لاڙڪاڻو-I تان قومي اسيمبلي جو ميمبر چونڊيو ويو. 2023ع جي نئين حدبنديءَ ۾ تڪ جو نمبر اين اي-194 ٿيو ۽ بلاول ڀٽو زرداري 2024ع جي عام چونڊن ۾ پڻ هتان ڪامياب ٿيو. == چونڊيل نمائندا == {| class="wikitable sortable" style="width:88%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white;" | '''لاڙڪاڻو-I جا چونڊيل نمائندا''' |- style="background:#dceaf4;" ! چونڊ ! تڪ ! نمائندو ! سياسي جماعت |- style="background:#f7fbfe;" | 1970ع | اين ڊبليو-116 | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#fff4dc;" | 1977ع | اين اي-163 | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#e8f5e9;" | 1988ع | اين اي-164 | [[نصرت ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#fce8ef;" | 1990ع | اين اي-164 | [[نصرت ڀٽو]] | پاڪستان ڊيموڪريٽڪ الائنس |- style="background:#e8eaf6;" | 1993ع | اين اي-164 | [[نصرت ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#fff3e0;" | 1997ع | اين اي-164 | [[نصرت ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#f7fbfe;" | 2002ع | اين اي-204 | محمد انور ڀٽو | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- style="background:#fff4dc;" | 2008ع | اين اي-204 | شاهد حسين ڀٽو | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#e8f5e9;" | 2013ع | اين اي-204 | محمد اياز سومرو | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#e8eaf6;" | 2018ع | اين اي-200 | [[بلاول ڀٽو زرداري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#fff3e0;" | 2024ع | اين اي-194 | [[بلاول ڀٽو زرداري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == پڻ ڏسو == * [[اين اي-195 لاڙڪاڻو-II]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[رتوديرو تعلقو]] * [[نئون ديرو]] * [[ڳڙهي خدا بخش]] * [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] * [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] * [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] * [[ذوالفقار علي ڀٽو]] * [[نصرت ڀٽو]] * [[بلاول ڀٽو زرداري]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] * [https://na.gov.pk پاڪستان جي قومي اسيمبلي] [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا چونڊ تڪ]] booqbju0lmcr9prtlal8hi2ph18cdir 415136 415133 2026-09-27T07:56:14Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[تڪ اين اي 200 لاڙڪاڻو 1]] کي [[تڪ اين اي 194 لاڙڪاڻو 1]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 415133 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جي قومي اسيمبلي جو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency | type = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ|قومي اسيمبلي جو تڪ]] | name = اين اي-194 لاڙڪاڻو-I | year = 2023ع | parl_name = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] | member = [[بلاول ڀٽو زرداري]] | party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | image = Sindh Dist Larkana.svg | district = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | region = [[سنڌ]] | polling_divisions = [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو تعلقو|لاڙڪاڻي تعلقي]] ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] جا حصا | electorate = 438,208 | previous = اين اي-200 لاڙڪاڻو-I }} '''اين اي-194 لاڙڪاڻو-I''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=NA-194 Larkana-I}}) [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] لاءِ [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] مان هڪ چونڊ تڪ آهي. 2018ع جي عام چونڊن وقت هن تڪ جو نمبر '''اين اي-200 لاڙڪاڻو-I''' هو، جڏهن تہ 2023ع جي نئين تڪبنديءَ کان پوءِ ان کي '''اين اي-194 لاڙڪاڻو-I''' نمبر ڏنو ويو.<ref name="ECP2023">{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies – 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |date=30 November 2023 |access-date=27 September 2026 }}</ref> موجوده تڪ ۾ سڄو [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو تعلقو|لاڙڪاڻي تعلقي]] جا مخصوص روينيو علائقا ۽ [[لاڙڪاڻو ميونسپل ڪارپوريشن]] جا مخصوص حصا شامل آهن.<ref name="ECP2023"/> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] هن تڪ تان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو. [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جي سرڪاري فهرست ۾ پڻ هو اين اي-194 لاڙڪاڻو-I جو ميمبر درج ٿيل آهي.<ref name="NA">{{cite web |title=Members of National Assembly – Sindh |url=https://na.gov.pk/en/mnap_list.php?list=sindh |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> == تڪ جون حدون == [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2023ع واري آخري حدبندي موجب اين اي-194 لاڙڪاڻو-I ۾ هي علائقا شامل آهن:<ref name="ECP2023"/> * سڄو [[رتوديرو تعلقو]]؛ * [[لاڙڪاڻو تعلقو|لاڙڪاڻي تعلقي]] جو عاقل سپروائيزري تپيدار سرڪل؛ * ڪنگا سپروائيزري تپيدار سرڪل جو ڌامراهه تپيدار سرڪل؛ * لاڙڪاڻو سپروائيزري تپيدار سرڪل جو لاڙڪاڻو تپيدار سرڪل؛ * [[لاڙڪاڻو ميونسپل ڪارپوريشن]] جا مخصوص شمارياتي حصا. 2023ع جي حدبنديءَ وقت تڪ جي آبادي '''890,703''' هئي. 2024ع جي عام چونڊن وقت هن تڪ ۾ '''438,208 رجسٽرڊ ووٽر''' هئا. == تاريخ == لاڙڪاڻو-I جي چونڊ تاريخ [[پاڪستان جون عام چونڊون، 1970ع|1970ع جي عام چونڊن]] تائين وڃي ٿي، پر ان عرصي دوران تڪ جو نمبر، حدون ۽ شامل علائقا ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيا آهن. ان ڪري 1970ع کان موجوده اين اي-194 تائين سڀ تڪ جاگرافيائي طور مڪمل طور هڪجهڙا نه رهيا آهن. مختلف حدبندين دوران لاڙڪاڻو-I جو نمبر اين ڊبليو-116، اين اي-163، اين اي-164، اين اي-204، اين اي-200 ۽ آخرڪار اين اي-194 رهيو آهي. {| class="wikitable" style="width:88%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#315d7d; color:white; padding:9px; font-size:110%;" | '''لاڙڪاڻو-I جي تڪ نمبرن جي تاريخ''' |- style="background:#dceaf4;" ! دور ! تڪ ! نالو |- style="background:#f7fbfe;" | 1970ع | اين ڊبليو-116 | لاڙڪاڻو-I |- style="background:#fff4dc;" | 1977ع | اين اي-163 | لاڙڪاڻو-I |- style="background:#e8f5e9;" | 1988ع–1997ع | اين اي-164 | لاڙڪاڻو-I |- style="background:#fce8ef;" | 2002ع–2013ع | اين اي-204 | لاڙڪاڻو-I |- style="background:#e8eaf6;" | 2018ع–2023ع | اين اي-200 | لاڙڪاڻو-I |- style="background:#fff3e0;" | 2023ع–هاڻوڪو | '''اين اي-194''' | '''لاڙڪاڻو-I''' |} <small>نوٽ: تڪ جي نمبرن سان گڏ حدون پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن، تنهنڪري پراڻن تڪن کي موجوده اين اي-194 سان مڪمل طور جاگرافيائي طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.</small> == عام چونڊون 1970ع == {{main|1970ع پاڪستان جون عام چونڊون}} 1970ع جي پهرين سڌين عام چونڊن ۾ لاڙڪاڻو-I جو تڪ '''اين ڊبليو-116 لاڙڪاڻو-I''' هو. [[ذوالفقار علي ڀٽو]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور هن تڪ تان چونڊ وڙهي ڪامياب ٿيو. ڀٽو '''71,554 ووٽ''' حاصل ڪيا، جڏهن تہ سندس اهم مخالف ۽ سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير [[محمد ايوب کهڙو]] 31,150 ووٽ حاصل ڪيا. {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white;" | '''عام چونڊون 1970ع — اين ڊبليو-116 لاڙڪاڻو-I''' |- style="background:#dceaf4;" ! اميدوار ! سياسي جماعت ! ووٽ |- style="background:#e8f5e9;" | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]''' | '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي]]''' | '''71,554''' |- style="background:#fff4dc;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | پاڪستان مسلم ليگ (ڪائونسل) | 31,150 |- | عبدالله شاهه | جمعيت علماءِ اسلام | 2,707 |- | دوست محمد | نيشنل عوامي پارٽي | 905 |} == عام چونڊون 1977ع == {{main|1977ع پاڪستان جون عام چونڊون}} 1977ع ۾ تڪ جو نمبر '''اين اي-163 لاڙڪاڻو-I''' هو. [[ذوالفقار علي ڀٽو]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور هن تڪ تان '''بنا مقابلي چونڊجي ويو'''. 1977ع جي چونڊن کان پوءِ مخالف جماعتن چونڊ عمل ۽ نتيجن تي اعتراض ڪيا. ملڪ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] مارشل لا لاڳو ڪيو.<ref name="NAHistory">{{cite web |title=Parliamentary History |url=https://www.na.gov.pk/en/content.php?id=75 |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> == عام چونڊون 1985ع == 1985ع جون عام چونڊون غير جماعتي بنيادن تي ٿيون. [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] ۽ تحريڪ بحالي جمهوريت ۾ شامل ڪيترين جماعتن انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. انهن چونڊن جي غير جماعتي نوعيت ۽ مختلف تڪبنديءَ سبب 1985ع جي نتيجي کي 1988ع کان پوءِ واري لاڙڪاڻو-I جي جماعتي چونڊ تاريخ کان الڳ سمجهيو وڃي ٿو. == عام چونڊون 1988ع == 1988ع جي تڪبنديءَ ۾ لاڙڪاڻو-I جو نمبر '''اين اي-164''' هو. [[نصرت ڀٽو]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور '''83,449 ووٽ''' حاصل ڪري ڪامياب ٿي.<ref name="ECP1988">{{cite web |title=General Elections 1988 Report |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Elections%201988%20Vol-III%20Report.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |year=1988 |access-date=27 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#77567a; color:white;" | '''عام چونڊون 1988ع — اين اي-164 لاڙڪاڻو-I''' |- style="background:#eee4f0;" ! اميدوار ! سياسي جماعت ! ووٽ |- style="background:#e8f5e9;" | '''[[نصرت ڀٽو]]''' | '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي]]''' | '''83,449''' |- style="background:#fff4dc;" | حميده بيگم | پاڪستان نيشنل پارٽي | 4,524 |- | مولانا جان محمد عباسي | جماعت اسلامي | 2,344 |- | شاهه محمد شاهه | آزاد | 179 |} == عام چونڊون 1990ع == 1990ع ۾ تڪ '''اين اي-164 لاڙڪاڻو-I''' رهيو. [[نصرت ڀٽو]] پاڪستان ڊيموڪريٽڪ الائنس جي اميدوار طور '''79,901 ووٽ''' حاصل ڪري ٻيهر چونڊجي آئي. سندس اهم مخالف آزاد اميدوار شاهه محمد 9,203 ووٽ حاصل ڪيا. == عام چونڊون 1993ع == 1993ع جي عام چونڊن ۾ [[نصرت ڀٽو]] اين اي-164 لاڙڪاڻو-I تان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور ٻيهر ڪامياب ٿي. هن '''67,931 ووٽ''' حاصل ڪيا، جڏهن تہ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي حميده کهڙو 8,366 ووٽ حاصل ڪيا. == عام چونڊون 1997ع == 1997ع ۾ [[نصرت ڀٽو]] اين اي-164 لاڙڪاڻو-I تان چوٿون ڀيرو ڪامياب ٿي. هن '''39,045 ووٽ''' حاصل ڪيا. آزاد اميدوار الطاف حسين انڙ 22,269 ووٽن سان ٻئي ۽ غنويٰ ڀٽو 20,528 ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. == 2002ع جي تڪبندي == 2002ع جي عام چونڊن کان اڳ ٿيل نئين حدبنديءَ ۾ لاڙڪاڻو-I جو نمبر تبديل ڪري '''اين اي-204 لاڙڪاڻو-I''' رکيو ويو. ان دور ۾ تڪ جون حدون موجوده لاڙڪاڻو-I کان مختلف هيون. == عام چونڊون 2002ع == [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نتيجن موجب [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جو محمد انور ڀٽو '''46,743 ووٽ''' حاصل ڪري ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2002">{{cite web |title=Constituency-wise Detailed Results – General Election 2002 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2002-n1.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |year=2002 |access-date=27 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white;" | '''عام چونڊون 2002ع — اين اي-204 لاڙڪاڻو-I''' |- style="background:#dceaf4;" ! اميدوار ! سياسي جماعت ! ووٽ |- style="background:#e8f5e9;" | '''محمد انور ڀٽو''' | '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]]''' | '''46,743''' |- style="background:#fff4dc;" | سيد پير شاهه | پاڪستان مسلم ليگ (ق) | 11,062 |- | بابو سرفراز خان جتوئي | پاڪستان مسلم ليگ (ن) | 5,649 |- | محمد عاشق ڌامراهه | متحده مجلس عمل | 2,887 |} ان چونڊ ۾ 275,041 رجسٽرڊ ووٽر هئا، جن مان 72,296 ووٽ وڌا ويا. ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ '''26.3 سيڪڙو''' رهيو.<ref name="ECP2002"/> == عام چونڊون 2008ع == 2008ع ۾ '''اين اي-204 لاڙڪاڻو-I''' تان شاهد حسين ڀٽو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور '''81,439 ووٽ''' حاصل ڪري ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2008">{{cite web |title=General Elections 2008 – NA-204 Larkana |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ger-4.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |year=2008 |access-date=27 September 2026 }}</ref> غنويٰ ڀٽو [[پاڪستان پيپلز پارٽي (شهيد ڀٽو)]] جي اميدوار طور 12,271 ووٽن سان ٻئي نمبر تي رهي. ان وقت تڪ ۾ 374,076 رجسٽرڊ ووٽر هئا ۽ ٽرن آئوٽ '''26.61 سيڪڙو''' رهيو.<ref name="ECP2008"/> == عام چونڊون 2013ع == 2013ع جي عام چونڊن ۾ اين اي-204 لاڙڪاڻو-I تان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو محمد اياز سومرو '''50,128 ووٽ''' حاصل ڪري ڪامياب ٿيو. [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] جي [[مهتاب اڪبر راشدي]] 32,006 ووٽن سان ٻئي ۽ آزاد اميدوار معظم علي خان 28,745 ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهيو.<ref name="GE2013">{{cite web |title=NA-204 Larkana-I General Election Result 2013 |url=https://www.electionpakistani.com/ge2013/NA-204.htm |access-date=27 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white;" | '''عام چونڊون 2013ع — اين اي-204 لاڙڪاڻو-I''' |- style="background:#dceaf4;" ! اميدوار ! سياسي جماعت ! ووٽ |- style="background:#e8f5e9;" | '''محمد اياز سومرو''' | '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي]]''' | '''50,128''' |- style="background:#fff4dc;" | [[مهتاب اڪبر راشدي]] | [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] | 32,006 |- | معظم علي خان | آزاد | 28,745 |} == 2018ع جي تڪبندي == 2018ع جي عام چونڊن کان اڳ [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] نئين حدبندي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن تڪ جو نمبر '''اين اي-200 لاڙڪاڻو-I''' مقرر ٿيو. اين اي-200 ۾ [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ميونسپل ڪارپوريشن]] جا گهڻا حصا، عاقل سرڪل ۽ لاڙڪاڻو تپو شامل هئا. نئون تڪ پراڻي '''اين اي-204 لاڙڪاڻو-I''' ۽ ٻين ڀرپاسي وارن تڪن جي ڪجهه علائقن کي نئين سر ترتيب ڏئي ٺاهيو ويو هو. [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] 2005ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] کان الڳ ضلعو بڻيو، جڏهن تہ قومي ۽ صوبائي تڪبندين ۾ ان انتظامي تبديليءَ جا اثر بعد وارين حدبندين ۾ وڌيڪ نمايان ٿيا. == عام چونڊون 2018ع == {{main|2018ع پاڪستان جون عام چونڊون}} 25 جولاءِ 2018ع تي اين اي-200 لاڙڪاڻو-I تان [[بلاول ڀٽو زرداري]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2018">{{cite web |title=National Assembly General Election Results 2018 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/National%20Assembly1.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |year=2018 |access-date=27 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white;" | '''عام چونڊون 2018ع — اين اي-200 لاڙڪاڻو-I''' |- style="background:#dceaf4;" ! اميدوار ! سياسي جماعت ! ووٽ |- style="background:#e8f5e9;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي]]''' | '''84,538''' |- style="background:#fff4dc;" | [[راشد محمود سومرو]] | متحده مجلس عمل | 50,910 |- | حليمه ڀٽو | آزاد | 8,522 |} تڪ ۾ 336,139 رجسٽرڊ ووٽر هئا ۽ 162,184 ووٽ وڌا ويا. مجموعي ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ '''48.25 سيڪڙو''' رهيو. 2018ع کان 2023ع تائين [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-200 لاڙڪاڻو-I جي نمائندگي ڪئي. == 2023ع جي نئين تڪبندي == 2023ع ۾ قومي اسيمبلي جي نئين حدبنديءَ کان پوءِ '''اين اي-200 لاڙڪاڻو-I''' جو نمبر تبديل ڪري '''اين اي-194 لاڙڪاڻو-I''' رکيو ويو.<ref name="ECP2023"/> نئين تڪ جي آبادي 2023ع جي حدبنديءَ ۾ '''890,703''' ڄاڻائي وئي. == عام چونڊون 2024ع == {{main|2024ع پاڪستان جون عام چونڊون}} 8 فيبروري 2024ع تي اين اي-194 لاڙڪاڻو-I ۾ عام چونڊ ٿي. [[بلاول ڀٽو زرداري]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور ٻيهر ڪامياب ٿيو، جڏهن تہ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]] جو [[راشد محمود سومرو]] ٻئي نمبر تي رهيو. {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white;" | '''عام چونڊون 2024ع — اين اي-194 لاڙڪاڻو-I''' |- style="background:#dceaf4;" ! اميدوار ! سياسي جماعت ! ووٽ |- style="background:#e8f5e9;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي]]''' | '''136,167''' |- style="background:#fff4dc;" | [[راشد محمود سومرو]] | [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]] | 35,526 |- | ڊاڪٽر طارق حسين سومرو | آزاد | 5,066 |- | محمد عاشق ڌامراهه | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 2,039 |} 2024ع جي چونڊن وقت تڪ ۾ '''438,208 رجسٽرڊ ووٽر''' هئا. مجموعي طور 188,858 ووٽ وڌا ويا ۽ ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ '''43.10 سيڪڙو''' رهيو. == چونڊ تاريخ جو خلاصو == {| class="wikitable sortable" style="width:96%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#315d7d; color:white; padding:10px; font-size:115%;" | '''لاڙڪاڻو-I جي عام چونڊن جي تاريخ''' |- style="background:#dceaf4;" ! سال ! تڪ نمبر ! ڪامياب اميدوار ! سياسي جماعت ! ووٽ |- style="background:#f7fbfe;" | 1970ع | اين ڊبليو-116 | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 71,554 |- style="background:#fff4dc;" | 1977ع | اين اي-163 | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | بنا مقابلي |- style="background:#e8eaf6;" | 1985ع | — | غير جماعتي چونڊ | غير جماعتي | — |- style="background:#e8f5e9;" | 1988ع | اين اي-164 | [[نصرت ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 83,449 |- style="background:#fce8ef;" | 1990ع | اين اي-164 | [[نصرت ڀٽو]] | پاڪستان ڊيموڪريٽڪ الائنس | 79,901 |- style="background:#e8eaf6;" | 1993ع | اين اي-164 | [[نصرت ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 67,931 |- style="background:#fff3e0;" | 1997ع | اين اي-164 | [[نصرت ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 39,045 |- style="background:#f7fbfe;" | 2002ع | اين اي-204 | محمد انور ڀٽو | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | 46,743 |- style="background:#fff4dc;" | 2008ع | اين اي-204 | شاهد حسين ڀٽو | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 81,439 |- style="background:#e8f5e9;" | 2013ع | اين اي-204 | محمد اياز سومرو | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 50,128 |- style="background:#e8eaf6;" | 2018ع | اين اي-200 | [[بلاول ڀٽو زرداري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 84,538 |- style="background:#fff3e0;" | 2024ع | '''اين اي-194''' | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي]]''' | '''136,167''' |} <small>نوٽ: جدول لاڙڪاڻو-I نالي تڪ جي تاريخي تسلسل کي ڏيکاري ٿي. مختلف حدبندين سبب هر دور جون جاگرافيائي حدون مڪمل طور هڪجهڙيون نه رهيون آهن.</small> == سياسي تاريخ == لاڙڪاڻو-I جو چونڊ تڪ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] ۽ ڀٽو خاندان جي سياسي تاريخ سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهيو آهي. 1970ع ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو باني [[ذوالفقار علي ڀٽو]] هن علائقي جي لاڙڪاڻو-I تڪ تان قومي اسيمبلي جو ميمبر چونڊيو ويو. 1977ع ۾ پڻ هو لاڙڪاڻو-I تان بنا مقابلي چونڊيو ويو. 1988ع کان 1997ع تائين [[نصرت ڀٽو]] لڳاتار چار عام چونڊن ۾ لاڙڪاڻو-I تان چونڊجي آئي. 2002ع ۾ محمد انور ڀٽو، 2008ع ۾ شاهد حسين ڀٽو ۽ 2013ع ۾ محمد اياز سومرو هن تڪ جي مختلف حدبندين تان چونڊجي آيا. 2018ع جي تڪبنديءَ کان پوءِ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-200 لاڙڪاڻو-I تان قومي اسيمبلي جو ميمبر چونڊيو ويو. 2023ع جي نئين حدبنديءَ ۾ تڪ جو نمبر اين اي-194 ٿيو ۽ بلاول ڀٽو زرداري 2024ع جي عام چونڊن ۾ پڻ هتان ڪامياب ٿيو. == چونڊيل نمائندا == {| class="wikitable sortable" style="width:88%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white;" | '''لاڙڪاڻو-I جا چونڊيل نمائندا''' |- style="background:#dceaf4;" ! چونڊ ! تڪ ! نمائندو ! سياسي جماعت |- style="background:#f7fbfe;" | 1970ع | اين ڊبليو-116 | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#fff4dc;" | 1977ع | اين اي-163 | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#e8f5e9;" | 1988ع | اين اي-164 | [[نصرت ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#fce8ef;" | 1990ع | اين اي-164 | [[نصرت ڀٽو]] | پاڪستان ڊيموڪريٽڪ الائنس |- style="background:#e8eaf6;" | 1993ع | اين اي-164 | [[نصرت ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#fff3e0;" | 1997ع | اين اي-164 | [[نصرت ڀٽو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#f7fbfe;" | 2002ع | اين اي-204 | محمد انور ڀٽو | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- style="background:#fff4dc;" | 2008ع | اين اي-204 | شاهد حسين ڀٽو | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#e8f5e9;" | 2013ع | اين اي-204 | محمد اياز سومرو | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#e8eaf6;" | 2018ع | اين اي-200 | [[بلاول ڀٽو زرداري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- style="background:#fff3e0;" | 2024ع | اين اي-194 | [[بلاول ڀٽو زرداري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == پڻ ڏسو == * [[اين اي-195 لاڙڪاڻو-II]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[رتوديرو تعلقو]] * [[نئون ديرو]] * [[ڳڙهي خدا بخش]] * [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] * [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] * [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] * [[ذوالفقار علي ڀٽو]] * [[نصرت ڀٽو]] * [[بلاول ڀٽو زرداري]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] * [https://na.gov.pk پاڪستان جي قومي اسيمبلي] [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا چونڊ تڪ]] booqbju0lmcr9prtlal8hi2ph18cdir 0 60047 415102 414293 2026-09-26T18:53:50Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415102 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''ڪوينزلينڊ'''<br>Queensland | settlement_type = [[رياست]] | image_flag = Flag of Queensland.svg | flag_size = 125px | flag_link = Flag of Queensland | image_shield = Coat of Arms of Queensland.svg | shield_size = 110px | shield_link = ڪوينزلينڊ جو نسبتي نشان | nickname = اُسَ واري رياست | motto = بھادر ۽ وفادار | image_map = Queensland in Australia.svg | mapsize = 300 | map_caption = آسٽريليا ۾ ڪوينزلينڊ رياست | coordinates = {{coord|23|S|143|E|type:adm1st_region:AU-QLD|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Australia}} | subdivision_type1 = علائقو | subdivision_name1 = اولھه آسٽريليا | established_title = ڪرائون ڪالوني | established_date = {{start date|1859|6|6|df=y}} | established_title1 = وفاق ۾ شامل رياست جو درجو | established_date1 = {{start date|1901|1|1|df=y}} | seat_type = گاديءَ جو هنڌ | seat = [[برزبين|برسبين]] | seat1_type = سڀ کان وڏو شھر | seat1 = برزبين | parts_type = ڪائونٽيون | parts_style = para | p1 = ڪل 319 ضلعا | government_type = آئيني بادشاهت | governing_body = ڪوينزلينڊ جي حڪومت | leader_title = گورنر | leader_name = پائول ڊي جرسي | leader_title1 = پريميئر | leader_name1 = ليبر پارٽي | government_blank1_title = مقننه * ھڪ ايواني | government_blank1 = [[ڪئينسلينڊ جي پارليامينٽ| قانونساز اسيمبلي]] (93سيٽون) | government_blank2_title = [[آسٽريليا جي عدليه| عدليه]] | government_blank2 = * [[ڪئينسلينڊ جي سپريم ڪورٽ]] * [[ڪئينسلينڊ جي ضلعي عدليه]] * [[ڪئينسلينڊ جا ماجسٽريٽ]] | government_blank3_title = وفاق ۾ نمائندگي | government_blank3 = *[[آسٽريليا جو ھائوس آف ريپريزنٽيٽوز ]] (151 مان 30 سيٽون) * [[آسٽريليا جي سينيٽ]] (76 مان 12) | area_total_km2 = 1727000 | area_land_km2 = 1730620 | area_water_km2 = 121991 | area_rank = 2nd | elevation_max_m = 1622 | elevation_max_point = [[مائونٽ بارٽل فريئر]] | population_footnotes = <ref name=ABSPop>{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/mar-2020|title = National, state and territory population – March 2020|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=24 September 2020|accessdate=24 September 2020}}</ref> | population_as_of = March 2020 | population_total = 5160023 | population_rank = 3rd | population_density_km2 = auto | population_density_rank = 5th | population_demonym = ''ڪئينسلينڊر'' | timezone1 = [[UTC+10]] ([[آسٽريليا ۾ ٽائيم]])|postal_code_type | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = QLD | iso_code = AU-QLD | blank_name_sec1 = جي ايس پي جو سال | blank_info_sec1 = 2018–19 | blank1_name_sec1 = [[گراس اسٽيٽ پراڊڪٽ|جي ايس پي]] (ڪروڙ آسٽريلين $) | blank1_info_sec1 = $35704.4<ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/5220.0Main+Features12018-19?OpenDocument |title=5220.0 – Australian National Accounts: State Accounts, 2018–19 |publisher=Australian Bureau of Statistics |date=15 November 2019 |accessdate=20 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420082847/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/5220.0Main+Features12018-19?OpenDocument |archive-date=20 April 2020 |url-status=live }}</ref> (3rd) | blank2_name_sec1 = جي ايس پي في ڪس | blank2_info_sec1 = $70,662 (5th) | website = {{URL|www.qld.gov.au}} | module = {{Infobox place symbols| embedded=yes | mammal = [[ڪوالا]]<br /><small>(''Phascolarctos cinereus'')</small> | bird = [[برولگا]]<br /><small>(''Grus rubicunda'')</small> | fish = [[بيريئر ريف اينيموني مڇي]]<br /><small>(''Amphiprion akindynos'')</small> | insect = - | butterfly = - | flower = [[ڪُڪ ٽائون آرڪڊ]]<br /><small>(''Dendrobium bigibbum'' var. ''phalaenopsis'')</small><ref>{{cite web |url=https://www.qld.gov.au/government/government-system-state-flag-emblems/flag-emblems-icons/colour-emblems |title=State colour and emblems |publisher=Queensland Government |access-date=18 September 2026 }}</ref> | mineral = [[نيلم]] | fossil = [[مٽابرا سارس]]<br /><small>(''Muttaburrasaurus langdoni'')</small> | colour = ميرون }} }} '''ڪوينزلينڊ''' <ref>{{citation |last=Wells |first=John C. |year=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180 }}</ref>{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Queensland'''}} جنھن جو سرڪاري نالو '''اسٽيٽ آف ڪوينزلينڊ''' آهي، [[آسٽريليا]] جي اتر اوڀر ۾ واقع آسٽريليا جي پکيڙ ۾ ٻئي نمبر ۽ آبادي ۾ ٽئي نمبر وڏي رياست آھي. اھا پارلياماني نظام واري فيڊريٽيڊ رياست آھي جيڪا آئيني بادشاهت جي ھيٺ آھي. ان جي اولھه ۾ [[نادرن ٽيريٽري]]، ڏکڻ اولھه ۾ [[ڏکڻ آسٽريليا]]، ڏکڻ ۾ [[نيو سائوٿ ويلز]] ۽ اوڀر ۾ [[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو [[ڪورل سمنڊ]] واقع آهي. ان جي اتر ۾ ٽوريس سامونڊي لنگھه آسٽريليا جي ڌرتي کي پاپوا نيو گني کان ڌار ڪري ٿو.ھن رياست جي پکيڙ 18,52,642 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي 51 لک آھي،<ref>{{Cite web |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3101.0Main%20Features3Sep%202019?opendocument&tabname=Summary&prodno=3101.0&issue=Sep%202019&num=&view= |title=Archived copy |access-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413141142/https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3101.0Main%20Features3Sep%202019?opendocument&tabname=Summary&prodno=3101.0&issue=Sep%202019&num=&view= |archive-date=13 April 2020 |url-status=live }}</ref> جن جو مرڪز رياست جو ڏکڻ اوڀر وارو پاسو آھي. رياست جي گادي جو هنڌ [[ برزبين|'''برسبين''']] آهي، جيڪو آسٽريليا جي سون جي ذخيرن سان ڀرپور زمين تي واقع آهي. تمام وڏي ايراضي جي ڪارڻ هن جون جاگرافي جي لحاظ کان گھڻي وصفون آھن، جنهن ۾ جبل، ٻيلا، نديون، ريگستان وغيره شامل آهن. رياست جي آبادي گهڻ-نسلي آهي.<ref name="ABS">{{cite web |url=https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/3?opendocument |website=Australian Bureau of Statistics |title=Archived copy |access-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622052159/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/3%3Fopendocument |archive-date=22 June 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="ABS1">{{cite web |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~3/$File/GCP_3.zip?OpenElement |website=Australian Bureau of Statistics |format=ZIP |title=2016 Census of Population and Housing: General Community Profile |access-date=31 May 2020}}</ref> ڪوئينزلينڊ جا اصل رھاڪو ابارجينل آسٽريلين ۽ ٽوريس ٻيٽ جا رھاڪو ھئا.ا<ref>{{cite web |title=How Old is Australia's Rock Art? |url=http://www.aboriginalartonline.com/art/rockage.php |work=Aboriginal Art Online |accessdate=15 May 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130504175713/http://www.aboriginalartonline.com/art/rockage.php |archivedate=4 May 2013 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dortch |first1=C.E. |last2=Hesp |first2=P.A. |year=1994 |title=Rottnest Island artifacts and palaeosols in the context of Greater Swan Region prehistory |journal=Journal of the Royal Society of Western Australia |volume=77 |pages=23–32 }}</ref> ڊچ جھازران وليم جانس پھريون يورپي ھو، جنھن 1606ع ۾ آسٽريليائي سرزمين تي قدم رکيو ۽ ڪيپ يارڪ جزيري نما جي کوجنا ڪئي. 1770ع ۾ ڪئپٽن، [[جيمز ڪڪ]] آسٽريليا جي اوڀرندي ساحلي علائقي تي پھتي ان تي برطانيا جي لاء دعويدار ٿيو. 1787ع ۾ آرٿر فلپ اتي [[نيو سائوٿ ويلز]] ڪالوني جو بنياد وڌو. ڪوينزلينڊ جي بعد ۾ پوئين ڏھاڪن ۾ کوجنا ڪئي وئي ۽ پوء جان آڪسلي مارٽن بي پينل سيٽلمينٽ برسبين واري جاء تي 1824ع ۾ قائم ڪري اتي آبادي جو آغاز ڪيو ويو. ھن رياست کي 6 جون 1859ع ۾ نيو سائوٿ ويلز رياست مان ڌار ڪري، برطانوي [[راڻي وڪٽوريا (برطانيا)|راڻي وڪٽوريا]] سان منصوب ڪندي ڪوينزلينڊ يا راڻي جي سرزمين سڏي نئين رياست جو درجو ڏنو، جنھن ڪري ان ڏينهن کي ھر سال ملھايو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://piulapublications.com/Placenames/page54.html |title=Pomona – Quinalow |work=Place Names of South East Queensland |accessdate=13 October 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071013212522/http://piulapublications.com/Placenames/page54.html |archivedate=13 October 2007 }}</ref> ڪوينزلينڊ آسٽريليا جي انھن شروعاتي ڇھه ڪالونين مان ھڪ آھي، جنهن ذريعي پھرين جنوري، 1901ع ۾ آسٽريليا جي وفاق جو بنياد پيو. == تاريخ == {{Main|ڪوئنزلينڊ جي تاريخ}} === يورپين سان رابطي کان اڳ === {{Main|آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن جي تاريخ}} يورپي نوآبادياتي دور کان اڳ ڪوئنزلينڊ، آسٽريليا ۾ [[آسٽريليا جا اصلوڪا ماڻهو|اصلوڪن ماڻهن]] جي سڀ کان وڏي آبادي رکندڙ علائقن مان هڪ هو.{{Sfn|Ørsted-Jensen|2011|pp=10–11}} سمجهيو وڃي ٿو تہ ڪوئنزلينڊ ۾ اصلوڪن ماڻهن جي موجودگي 50,000 ق.م کان بہ اڳ جي آهي ۽ شروعاتي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهو ٻيڙين يا [[ٽورس نار]] مان گذرندڙ زميني ڳانڍاپي وسيلي هتي پهتا هئا. وقت گذرڻ سان سندن نسلن مان 90 کان وڌيڪ مختلف لساني ۽ ثقافتي گروهه وجود ۾ آيا. آخري [[برفاني دور]] دوران ڪوئنزلينڊ جي زمين وڌيڪ خشڪ ۽ وڏي حد تائين ويران ٿي وئي، جنهن سبب خوراڪ ۽ ٻين وسيلن جي کوٽ پيدا ٿي. ان دور جي ماڻهن ٻجن کي پيهڻ جي دنيا جي قديم ترين ڄاتل ٽيڪنالاجين مان هڪ کي ترقي ڏني.<ref>{{cite journal|title=65,000-years of continuous grinding stone use at Madjedbebe, Northern Australia {{!}} Abstract|journal=Scientific Reports|publisher=Nature|date=11 July 2022|volume=12 |issue=1 |page=11747 |doi=10.1038/s41598-022-15174-x |doi-access=free|last1=Hayes |first1=Elspeth H. |last2=Fullagar |first2=Richard |last3=Field |first3=Judith H. |last4=Coster |first4=Adelle C. F. |last5=Matheson |first5=Carney |last6=Nango |first6=May |last7=Djandjomerr |first7=Djaykuk |last8=Marwick |first8=Ben |last9=Wallis |first9=Lynley A. |last10=Smith |first10=Mike A. |last11=Clarkson |first11=Chris |pmid=35817808 |pmc=9273753 }}</ref> [[برفاني دور]] جي پڄاڻيءَ سان آبهوا گرم ٿيڻ لڳي ۽ زمين انساني رهائش لاءِ وڌيڪ سازگار بڻجي وئي. اوڀرندي سامونڊي ڪناري تي برساتن ۾ واڌ آئي، جنهن رياست جي [[اڀرندي مينهن جا ٻيلا|اڀرندي مينهن وارن ٻيلن]] جي واڌ ويجهه کي هٿي ڏني.<ref name="r-evans-hoq">''A History of Queensland'' by Raymond Evans, Cambridge University Press, 2007 {{ISBN|978-0-521-87692-6}}.</ref> [[ٽورس نار جا ٻيٽ]] [[ٽورس نار جا ٻيٽ واسي|ٽورس نار جي ٻيٽ واسين]] جو وطن آهن. ٽورس نار جا ٻيٽ واسي نسلي ۽ ثقافتي لحاظ کان آسٽريليا جي مکيه زميني حصي جي اصلوڪن ماڻهن کان الڳ سڃاڻپ رکن ٿا. تاريخي طور سندن موجوده آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن ۽ [[نيو گني]] جي ماڻهن، ٻنهي سان ڊگها لاڳاپا رهيا آهن. === يورپي نوآبادڪاري === [[File:Captain Cook at Possession Island.jpg|thumb|upright=1.3|right|ڪئپٽن [[جيمس ڪڪ]] 1770ع ۾ [[پزيشن ٻيٽ، ڪوئنزلينڊ|پزيشن ٻيٽ]] تي [[آسٽريليا جون اوڀرنديون رياستون|آسٽريليا جي اوڀرندي سامونڊي ڪناري]] تي [[برطانيا جي بادشاهت]] لاءِ دعويٰ ڪندي]] [[File:SeventeenSeventyNov082024 01.jpg|thumb|upright=1.3|[[سيونٽين سيونٽي، ڪوئنزلينڊ]] جو اپٻيٽ، جتي ڪئپٽن ڪڪ 1770ع ۾ لٿو هو]] [[File:Bulla Queensland 1861.jpg|thumb|upright=1.3|1861ع ۾ بلا وٽ [[برڪ ۽ ولز مهم]] جي رسد واري ٽولي ۽ آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن وچ ۾ ويڙهه]] فيبروري 1606ع ۾ ڊچ جهازران [[وليم يانسزون]] [[ڪيپ يارڪ اپٻيٽ]] جي اولهندي ڪناري تي موجوده [[ويپا، ڪوئنزلينڊ|ويپا]] جي ويجهو لٿو. اهو [[آسٽريليا]] ۾ ڪنهن يورپي جي زمين تي لهڻ جو پهريون دستاويزي واقعو هو ۽ ان سان گڏ يورپين ۽ [[آسٽريليا جا اصلوڪا ماڻهو|آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن]] وچ ۾ رابطي جو پهريون دستاويزي واقعو پڻ هو.<ref name="r-evans-hoq"/> 1770ع ۾ ليفٽيننٽ [[جيمس ڪڪ]] جي اچڻ کان اڳ فرانسيسي ۽ اسپيني مهم جوئن بہ هن خطي جي ڳولا ڪئي هئي، جن جي اڳواڻي ترتيبوار [[لوئي انتوان ڊي بوگينويل]] ۽ [[لوئيس وائيز ڊي ٽورس]] ڪئي. ڪڪ، [[برطانيا جي بادشاهت]] جي [[جارج ٽيون|بادشاهه جارج ٽئين]] جي هدايت تحت، 22 آگسٽ 1770ع تي [[پزيشن ٻيٽ، ڪوئنزلينڊ|پزيشن ٻيٽ]] تي اوڀرندي سامونڊي ڪناري تي برطانيا لاءِ دعويٰ ڪئي ۽ ڪوئنزلينڊ سميت اوڀرندي آسٽريليا کي ''[[نيو سائوٿ ويلز]]'' جو نالو ڏنو.<ref>{{cite web|website=culture.gov.au |url=https://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/australianhistory/ |title=European discovery and the colonisation of Australia |access-date=24 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110216230554/https://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/australianhistory/ |archive-date=16 February 2011}}</ref> 18هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ [[چيچڪ جي تاريخ#پئسفڪ جون وبائون|چيچڪ جي وبا]] ۽ يورپي آبادڪارن هٿان ٿيل قتل عام کان پوءِ اصلوڪن ماڻهن جي آباديءَ ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>{{cite book|last=Cumpston|first=JHL|title=The History of Small-Pox in Australia 1788–1908|year=1914|publisher=Australian Government Printer|location=Melbourne}}</ref>{{Page needed|date=January 2024}} 1823ع ۾ برطانوي ڳولا ڪندڙ [[جان آڪسلي]] موجوده [[سڊني]] کان اتر طرف روانو ٿيو تہ جيئن موجوده [[گليڊسٽون، ڪوئنزلينڊ|گليڊسٽون]]، جنهن کي ان وقت [[پورٽ ڪرٽس]] چيو ويندو هو، ۽ [[مورٽن بي]] ۾ قيدين جي امڪاني آبادين لاءِ مناسب هنڌ ڳولي سگهي. مورٽن بي ۾ هن [[برسبين درياهه]] دريافت ڪيو. هو 1824ع ۾ واپس آيو ۽ موجوده [[ريڊڪلف اپٻيٽ|ريڊڪلف]] وٽ قيدين جي آبادي قائم ڪيائين. شروعات ۾ [[ايڊن گلاسي]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ اها آبادي بعد ۾ موجوده [[برسبين جو مرڪزي ڪاروباري ضلعو|برسبين شهر جي مرڪز]] واري هنڌ منتقل ڪئي وئي. [[ايڊمنڊ لاڪيئر]] 1825ع ۾ برسبين درياهه جي مٿئين حصي جي ڪنارن وٽ ڪوئلي جا ذخيرا دريافت ڪيا.<ref>{{cite web|url=https://www.newhopegroup.com.au|title=New Hope Group|access-date=25 February 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227032917/https://www.newhopegroup.com.au/|archive-date=27 February 2014}}</ref> 1839ع ۾ قيدين کي ڪوئنزلينڊ موڪلڻ جو سلسلو بند ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ برسبين جي قيدين واري آبادي بہ بند ٿي وئي. 1842ع ۾ آزاد ماڻهن جي آبادڪاري، جيڪا اڳ ئي شروع ٿي چڪي هئي، کي سرڪاري طور اجازت ڏني وئي. 1847ع ۾ [[ميري بورو جو بندرگاهه]] اُن جي واپار لاءِ کوليو ويو. شروعاتي لڏپلاڻ ڪندڙن جي اڪثريت نيو سائوٿ ويلز مان آئي، جڏهن تہ يورپ کان سڌو مورٽن بي پهچندڙ پهريون آزاد مهاجرن وارو جهاز [[آرٽيميشيا (جهاز)|''آرٽيميشيا'']] هو، جيڪو 1848ع ۾ پهتو. ان مهاجر جهاز کان اڳ آئرلينڊ جي ڏڪار سبب يتيم ٿيل ڇوڪريون بہ ڪوئنزلينڊ پهتيون هيون. ان وقت جي برطانوي نوآبادياتي معاملن واري سيڪريٽري جي تجويز ڪيل '''ارل گري اسڪيم''' تحت [[آئرلينڊ جو وڏو ڏڪار|وڏي ڏڪار]] دوران آئرلينڊ جي ورڪ هائوسن ۾ رهندڙ بي سهارا ڇوڪرين کي ٻين نوآبادين ۾ آباد ڪرڻ لاءِ هڪ خاص لڏپلاڻ واري رٿا جوڙي وئي. پهريون جهاز ''ارل گري'' آئرلينڊ مان سڊني تائين 124 ڏينهن جي سفر لاءِ روانو ٿيو. آسٽريليا پهچڻ کان پوءِ پيدا ٿيل تڪرار سبب 37 نوجوان يتيم ڇوڪرين جو هڪ ننڍڙو ٽولو، جن کي ڪڏهن '''بيلفاسٽ گرلز''' يا '''فيسٽي ڪولينز''' چيو وڃي ٿو، سڊني جي زمين تي نہ لٿو؛ اهي ''اين ميري'' جهاز ذريعي 21 آڪٽوبر 1848ع تي برسبين، يعني ان وقت جي مورٽن بي، پهتيون. اها اسڪيم 1852ع تائين جاري رهي.<ref>{{Citation|author1=Harrison|first=Jennifer|title=The Forty-Niners: Brisbane : schemes and dreams nineteenth century arrivals|date=4 July 2014|pages=47|publication-date=2014|publisher=Brisbane History Group; Salisbury Qld. : Boolarong Press|isbn=978-1-925046-99-1}}</ref> 1857ع ۾ ڪوئنزلينڊ جو پهريون [[لائيٽ هائوس]] [[ڪيپ مورٽن]] تي تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite QHR||Cape Moreton Lightstation|600257|access-date=11 January 2024}}</ref> === سرحدي جنگيون ۽ قتل عام === {{Further|آسٽريليا جون سرحدي جنگيون#ڪوئنزلينڊ||آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن جي قتل عام جي فهرست#ڪوئنزلينڊ}} ڪوئنزلينڊ ۾ يورپي آبادڪارن ۽ اصلوڪن قبيلن وچ ۾ وڙهيل [[آسٽريليا جون سرحدي جنگيون|سرحدي جنگيون]] نوآبادياتي آسٽريليا جي سڀ کان وڌيڪ خونريز ۽ شديد سرحدي تڪرارن مان هيون.<ref>{{cite thesis |last1=Loos |first1=Noel |title=Frontier conflict in the Bowen district 1861–1874 |date=1970 |publisher=[[جيمس ڪڪ يونيورسٽي]] |doi=10.25903/mmrc-5e46 |url=https://researchonline.jcu.edu.au/1136/ |access-date=11 September 2019 |type=other |archive-date=26 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126071541/https://researchonline.jcu.edu.au/1136/ |url-status=live }}</ref> ڪيترن محققن انهن تڪرارن جي ڪجهه يا مجموعي واقعن کي نسل ڪشيءَ جي دائري ۾ پڻ بيان ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Baldry |first1=Hannah |last2=McKeon |first2=Alisa |last3=McDougal |first3=Scott |title=Queensland's Frontier Killing Times{{Snd}} Facing Up to Genocide |url=https://lr.law.qut.edu.au/article/view/583/564 |journal=[[QUT Law Review]] |volume=15 |issue=1 |pages=92–113 |issn=2201-7275 |access-date=27 August 2023 |archive-date=28 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228031650/https://lr.law.qut.edu.au/article/view/583/564 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Palmer |first=Alison |year=1998 |title=Colonial and modern genocide: explanations and categories |url=https://archive.org/details/ethnic-and-racial-studies_1998-01_21_1/page/89 |journal=[[Ethnic and Racial Studies]] |volume=21 |issue=1 |pages=89–115 |doi=10.1080/014198798330115}}</ref><ref name="queteen">{{cite journal |last=Tatz |first=Colin |date=2006 |title=Confronting Australian Genocide |url=https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p72971/pdf/ch0251.pdf |journal=The Indigenous Experience: Global Perspectives |publisher=Canadian Scholars Press |volume=25 |pages=16–36 |isbn=978-1551303000 |pmid=19514155 |editor-first1=Roger |editor-last1=Maaka |editor-first2=Chris |editor-last2=Andersen |access-date=9 February 2024 |archive-date=14 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114055722/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p72971/pdf/ch0251.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Rogers |first1=Thomas James |last2=Bain |first2=Stephen |date=3 February 2016 |title=Genocide and frontier violence in Australia |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14623528.2016.1120466 |journal=[[Journal of Genocide Research]] |volume=18 |issue=1 |pages=83–100 |doi=10.1080/14623528.2016.1120466 |s2cid=147512803 |access-date=8 March 2022 |archive-date=31 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331143722/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14623528.2016.1120466 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> انهن جنگين ۾ آسٽريليا جي ٻين نوآبادين جي ڀيٽ ۾ اصلوڪن ماڻهن جي قتل عام جا وڌيڪ واقعا، آبادڪارن خلاف ٽي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان وارا حملا، بدنام سرحدي پوليس فورس ۽ سرحدي تشدد ۾ يورپي آبادڪارن جي سڀ کان وڏي دستاويزي جاني نقصان جو انگ شامل هو.{{Sfn|Ørsted-Jensen|2011}} هڪ تحقيق مطابق 644 پرتشدد مقابلن ۾ مجموعي طور 66,680 ماڻهو مارجي ويا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 65,180 اصلوڪا ماڻهو هئا.<ref>Evans, Raymond & Ørsted–Jensen, Robert: 'I Cannot Say the Numbers that Were Killed': Assessing Violent Mortality on the Queensland Frontier" (paper at AHA 9 July 2014 at University of Queensland) publisher Social Science Research Network</ref> انهن مان اندازاً 24,000 اصلوڪا مرد، عورتون ۽ ٻار 1859ع کان 1897ع جي وچ ۾ [[آسٽريليا جي نيٽو پوليس|نيٽو پوليس]] هٿان مارجي ويا.<ref>R Evans, quoted in T Bottoms (2013) ''Conspiracy of Silence: Queensland's Frontier Killing Times'', Allen & Unwin, p.181</ref> هن تڪرار ۾ ڪوئنزلينڊ حڪومت جي اهم هٿياربند قوت [[آسٽريليا جي نيٽو پوليس|نيٽو پوليس]] هئي، جيڪا 1849ع کان 1920ع واري ڏهاڪي تائين ڪم ڪندي رهي. نيٽو پوليس اصلوڪن ۽ ٽورس نار جي ٻيٽ واسي سپاهين تي مشتمل فورس هئي، جنهن جي قيادت يورپي آفيسر ڪندا هئا. انهن سپاهين کي گهڻو ڪري سندن علائقن کان پري آبادين مان ڀرتي ڪيو ويندو هو ۽ ڪجهه حالتن ۾ ڀرتي زبردستي بہ ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.abc.net.au/frontier/stories/ep3.htm |title=Episode Three |work=Frontier |publisher=Australian Broadcasting Corporation |access-date=4 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718191740/https://www.abc.net.au/frontier/stories/ep3.htm |archive-date=18 July 2006}}</ref><ref>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Frontier wars |url=https://www.qld.gov.au/recreation/arts/heritage/archives/collection/war/frontier-wars |access-date=2023-08-27 |website=Queensland Government |language=en |archive-date=27 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230827144736/https://www.qld.gov.au/recreation/arts/heritage/archives/collection/war/frontier-wars |url-status=live }}</ref> [[File:Wills_Tragedy_1861.jpg|thumb|1861ع جي [[ڪلن-لا-رنگو قتل عام]] کان پوءِ جو منظر، جنهن ۾ اصلوڪن ماڻهن هٿان 19 آبادڪار مارجي ويا؛ سرحدي جنگين دوران آبادڪارن خلاف هي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان وارو حملو هو]] 1838ع ۾ آزاد آبادڪاريءَ جي شروعات کان پوءِ تڪرار تيزيءَ سان پکڙيو. 1840ع کان آبادڪاري وڏي تيزيءَ سان [[ڊارلنگ ڊائونز]]، لوگن ۽ برسبين وادين ۽ ڏکڻ برنيٽ جي ڀرپاسي جي زمينن تائين پکڙجي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترن هنڌن تي وڏي پيماني تي ويڙهه ۽ جاني نقصان ٿيو. بعد ۾ تڪرار اتر طرف [[وائيڊ بي–برنيٽ|وائيڊ بي]]، [[برنيٽ درياهه]] ۽ [[هروي بي]] واري علائقي تائين پکڙيو؛ هڪ مرحلي تي [[ميري بورو، ڪوئنزلينڊ|ميري بورو]] جي آبادي عملي طور گهيري هيٺ اچي وئي هئي.{{Sfn|Broome|1988|p=102}} ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ ۾ نسبتاً چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل وڏن قتل عامن ۾ [[ڪلڪائي، ڪوئنزلينڊ|ڪلڪائي]] ۽ [[وائيٽ سائيڊ، ڪوئنزلينڊ|وائيٽ سائيڊ]] جا زهر ڏيڻ وارا واقعا شامل هئا. بيانن موجب ٻنهي واقعن ۾ [[اسٽرڪنائن]] مليل اٽو تحفي طور ڏئي هر واقعي ۾ 70 تائين اصلوڪن ماڻهن کي ماريو ويو. سيپٽمبر 1843ع ۾ [[ون ٽري هل جي جنگ]] دوران [[ملتگرا]] ۽ سندس ويڙهاڪن جي ٽولي آبادڪارن جي هڪ جماعت تي اوچتو حملو ڪري ان کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ وڌيڪ جهڙپون ٿيون، جن کي ڪلڪائي واري زهر ڏيڻ جي واقعي جي جواب ۾ ٿيل ڪارروائين سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="kerkhove">{{cite web |last=Kerkhove |first=Ray |date=19 August 2017 |title=Battle of One Tree Hill and Its Aftermath |url=https://frontierbattle.wordpress.com/battle-of-one-tree-hill-and-its-aftermath/ |access-date=5 August 2020 |archive-date=29 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029130225/https://frontierbattle.wordpress.com/battle-of-one-tree-hill-and-its-aftermath/ |url-status=live }}</ref><ref name="marr">{{cite news |last=Marr |first=David |date=14 September 2019 |title=Battle of One Tree Hill: remembering an Indigenous victory and a warrior who routed the whites |work=[[دي گارجين]] |url=http://www.theguardian.com/australia-news/2019/sep/15/battle-of-one-tree-hill-cutting-through-silence-to-remember-a-warrior-who-routed-the-whites |access-date=5 August 2020 |archive-date=5 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805060402/https://www.theguardian.com/australia-news/2019/sep/15/battle-of-one-tree-hill-cutting-through-silence-to-remember-a-warrior-who-routed-the-whites |url-status=live }}</ref> 1860ع ۽ 1870ع وارن ڏهاڪن دوران مرڪزي ڪوئنزلينڊ خاص طور سخت سرحدي تشدد جو شڪار ٿيو. ان دور جي ڪيترن ليکڪن [[ونٽن، ڪوئنزلينڊ|ونٽن]] ڀرسان [[بليڊنزبرگ اسٽيشن]] تي '''اسڪل هول'''، '''بليڊنزبرگ''' يا '''مسٽيڪ ڪريڪ قتل عام'''{{efn|هن واقعي کي [[مغربي آسٽريليا]] ۾ 1915ع ۾ ٿيل [[مسٽيڪ ڪريڪ قتل عام]] سان نہ منجهائجي.}} جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن بابت 1901ع ۾ لکيو ويو تہ ان ۾ 200 تائين اصلوڪا ماڻهو مارجي ويا هئا.<ref>Queenslander 20 April 1901, page 757d-758c and [[Carl Lumholtz]] Among Cannibals (London 1889) page 58–59; See also {{harvnb|Bottoms|2013|pp=172–174}}.</ref> 17 آڪٽوبر 1861ع تي [[ڪلن-لا-رنگو قتل عام]] ۾ اصلوڪن ويڙهاڪن 19 آبادڪارن کي قتل ڪيو.{{Sfn|Connor|2008|p=220}} ان کان پوءِ ايندڙ هفتن ۾ پوليس، نيٽو پوليس ۽ عام آبادڪارن جي جوابي ڪارروائين ۾ [[گائيري]] قوم جا 370 تائين اصلوڪا ماڻهو ماريا ويا.<ref name="Jackson">{{cite web |last=Jackson |first=Russell |date=18 September 2021 |title=Research discovery suggests AFL pioneer Tom Wills participated in massacres of Indigenous people |url=https://www.abc.net.au/news/2021-09-18/suggests-afl-pioneer-tom-wills-participated-indigenous-massacres/100463708 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917193518/https://www.abc.net.au/news/2021-09-18/suggests-afl-pioneer-tom-wills-participated-indigenous-massacres/100463708 |archive-date=17 September 2021 |access-date=17 September 2021 |website=ABC News |publisher=Australian Broadcasting Corporation}}</ref> 1870ع واري ڏهاڪي دوران اتر جي کاڻين واري سرحد تي تشدد پنهنجي عروج تي پهتو، خاص طور ڪُڪ ضلعي ۽ [[پامر درياهه، ڪوئنزلينڊ|پامر]] ۽ هاڊگنسن درياهن جي سون جي کاڻين وارن علائقن ۾، جتي اصلوڪن ماڻهن جو وڏو جاني نقصان ٿيو ۽ ڪيترائي قتل عام ٿيا.<ref>''Queenslander'', 8 March 1879, page 313d</ref> [[ڪلڪاٽنگو|ڪلڪاڊون]] ويڙهاڪن جي حملن سبب آبادڪار لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين اولهندي ڪوئنزلينڊ جي ڪجهه علائقن ۾ اڳتي وڌڻ کان روڪيل رهيا. سيپٽمبر 1884ع ۾ هنن موجوده [[ڪلانڪري، ڪوئنزلينڊ|ڪلانڪري]] ڀرسان بئٽل مائونٽين وٽ آبادڪارن ۽ نيٽو پوليس جي هڪ گڏيل دستي تي حملو ڪيو. ان کان پوءِ ٿيل [[بئٽل مائونٽين جي جنگ]] ڪلڪاڊون لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿي ۽ کين وڏو جاني نقصان ٿيو.{{Sfn|Coulthard-Clark|2001|pp=51–52}} تنهن هوندي بہ [[اتر ڪوئنزلينڊ]] ۾ ويڙهه جاري رهي؛ اصلوڪا ويڙهاڪ رڍن ۽ ڍورن جي مالڪن تي حملا ڪندا رهيا، جڏهن تہ نيٽو پوليس وڏي پيماني تي جوابي ڪارروايون ۽ قتل عام ڪندي رهي.{{Sfn|Connor|2008|p=221}}<ref>Queensland State Archives A/49714 no 6449 of 1884 (report); QPG re 13 July 1884, Vol 21:213; 21 July 1884 – COL/A395/84/5070; Q 16 August 1884, p253; 20 August 1884 Inquest JUS/N108/84/415; POL/?/84/6449; 15 Queensland Figaro November 1884 and Queensland State Archives A/49714, letter 9436 of 1889.</ref> === بليڪ برڊنگ === {{Further information|بليڪ برڊنگ#ڪوئنزلينڊ}} [[File:Groupe de Kanakas dans une exploitation de canne à sucre du Queensland.jpg|thumb|19هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪمند جي هڪ پوک تي [[ڪاناڪا (پئسفڪ ٻيٽن جا مزدور)|ڪاناڪا مزدور]]]] [[ڏکڻ سمنڊ جا ٻيٽ واسي|ڏکڻ سمنڊ جي ٻيٽن]] جي ڏهن هزارين ماڻهن کي زبردستي، دوکي يا دٻاءَ ذريعي آسٽريليا جي زرعي پوکن تي [[معاهدي تحت مزدوري|معاهدي تحت مزدوري]] ڪرڻ لاءِ آندو ويو. جيتوڻيڪ [[غلامي جي خاتمي وارو قانون 1833ع]] تحت آسٽريليا ۽ [[برطانوي سلطنت]] جي ٻين حصن ۾ غلاميءَ کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو هو، پر اها روايت جاري رهي. ان عمل کي '''[[بليڪ برڊنگ]]''' چيو ويندو هو. انهن مزدورن جي انتهائي خراب حالتن کي غلاميءَ سان ڀيٽيو ويو آهي؛ بروڪ ڪروگر ان کي غلاميءَ جو ”ايترو ئي بڇڙو جاڙو“ قرار ڏنو آهي.<ref name="Mortensen 2000">Mortensen, Reid, 2000. "Slaving in Australian courts: Blackbirding cases, 1869-1871." ''Journal of South Pacific Law'', 4, pp.7-37: "Between 1863 and 1904, over 62,000 people from the Melanesian archipelagos provided the colony of Queensland with indentured labour for its emerging agricultural industries. [...] Although by the latter nineteenth century, abolitionism had ended both the transatlantic slave trade and slavery in European colonies, indentured labourers (or ''libres engagés'') were sought as an alternative: working under limited term contracts and wages but otherwise, on occasion, similar conditions to the slaves."</ref><ref name="McDonald 2023">McDonald, Willa, 2023. "Blackbirding, Subjectivity and the Unseeing 'I'." ''Literary Journalism in Colonial Australia'', pp. 189-216. Cham: Springer International Publishing: "Whether or not the Pacific Island labour trade was a form of slavery is still being debated in Australia. On the one hand, unlike slavery, the indenture contracts were of limited duration, the Islanders were paid, and the rights of the plantation owners over the labourers were extensive but not absolute. [...] As Brooke Kroeger says, the blackbirding trade, if not slavery itself, was at least slavery's 'just-as-evil twin'."</ref><ref>{{cite news |url=https://nla.gov.au/nla.news-article22275598 |title=General news |newspaper=[[دي ڪوئنزلينڊر]] |date=9 November 1907 |access-date=5 July 2019 |page=32 |via=Trove |archive-date=24 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201224003143/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22275598 |url-status=live }}</ref> ان وقت [[ڪاناڪا (پئسفڪ ٻيٽن جا مزدور)|ڪاناڪا]] سڏجندڙ ماڻهن جي اها مزدور واپار واري سرشتي 1863ع کان 1908ع تائين، لڳ ڀڳ 45 سال، جاري رهي. اندازاً 55,000 کان 62,500 ماڻهو آسٽريليا آندا ويا، جن مان گهڻا [[ميلانيشيا]] جي ٻيٽن، جهڙوڪ [[نيو هيبرڊيز]] (هاڻوڪو [[وانواتو]])، [[سولومن ٻيٽ]] ۽ [[نيو گني]] جي چوڌاري ٻيٽن مان ڀرتي ڪيا ويا يا بليڪ برڊنگ ذريعي آندا ويا.<ref name="AHRC">Tracey Flanagan, Meredith Wilkie, and Susanna Iuliano. [http://www.hreoc.gov.au/racial_discrimination/forum/Erace/south_sea.html "Australian South Sea Islanders: A Century of Race Discrimination under Australian Law"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314080249/http://www.hreoc.gov.au/racial_discrimination/forum/Erace/south_sea.html|date=14 March 2011}}, Australian Human Rights Commission.</ref> [[File:Australian South Sea Islander cane cutters on a sugar cane plantation in Queensland (9205204184).jpg|alt=ڪمند جي قطار اڳيان بيٺل ڏکڻ سمنڊ جي ٻيٽن جا مرد مزدور.|thumb|ڪوئنزلينڊ ۾ [[ڪمند]] جي پوک تي بليڪ برڊنگ ذريعي آندل ڏکڻ سمنڊ جا ٻيٽ واسي]] آندل ماڻهن جي وڏي اڪثريت مردن جي هئي ۽ لڳ ڀڳ چوٿون حصو سورهن سالن کان گهٽ عمر وارو هو.<ref>{{Citation |author1=Corris, Peter |title=Passage, port and plantation: a history of Solomon Islands labour migration, 1870–1914 |date=2013-12-13 |url=https://trove.nla.gov.au/work/188267294 |type=Thesis |access-date=5 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727000253/https://trove.nla.gov.au/work/188267294 |url-status=live |archive-date=27 July 2020}}</ref> مجموعي طور لڳ ڀڳ 15,000 ڏکڻ سمنڊ جا ٻيٽ واسي، يعني لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو، ڪوئنزلينڊ ۾ مزدوري دوران فوت ٿيا؛ هن انگ ۾ سفر دوران فوت ٿيل يا ڀرتيءَ جي عمل ۾ مارجي ويل ماڻهو شامل ناهن. گهڻا موت ٽن سالن وارن مزدوري معاهدن دوران ٿيا.<ref>{{cite news |last1=McKinnon |first1=Alex |date=July 2019 |title=Blackbirds, Australia had a slave trade? |page=44 |newspaper=[[دي منٿلي]]}}</ref> اهو انگ آمريڪا پهچڻ کان پوءِ پهرين ٽن سالن دوران غلام بڻايل آفريڪين جي اندازي موجب 33 سيڪڙو موت جي شرح سان مشابهت رکي ٿو؛<ref>{{cite web |last1=Ray |first1=K.M. |title=Life Expectancy and Mortality rates |url=https://www.encyclopedia.com/humanities/applied-and-social-sciences-magazines/life-expectancy-and-mortality-rates |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190705070912/https://www.encyclopedia.com/humanities/applied-and-social-sciences-magazines/life-expectancy-and-mortality-rates |archive-date=5 July 2019 |access-date=5 July 2019 |website=Encyclopedia.com |publisher=Gale Library of Daily Life: Slavery in America}}</ref> ڪجهه محققن ڪوئنزلينڊ ۾ مزدورن جي حالتن کي [[ائٽلانٽڪ غلام واپار]] دوران غلام بڻايل ماڻهن جي حالتن سان ڀيٽيو آهي.<ref name="McDonald 2023" /><ref name="Mortensen 2000" /> اهو واپار ڪوئنزلينڊ جي قانون تحت قانوني منظوري ۽ ضابطن هيٺ هلندو هو. رابرٽ ٽائونز جهڙن بااثر ماڻهن هن مزدوري واري نظام مان وڏو ناڻو ڪمايو، ۽ ان مان حاصل ٿيل سرمائي ڪوئنزلينڊ جي ڪجهه اهم آبادين ۽ معاشي سرگرمين جي واڌ ويجهه ۾ پڻ استعمال ٿي.<ref>{{Cite web |last=Sparrow |first=Jeff |date=2022-08-04 |title=Friday essay: a slave state - how blackbirding in colonial Australia created a legacy of racism |url=http://theconversation.com/friday-essay-a-slave-state-how-blackbirding-in-colonial-australia-created-a-legacy-of-racism-187782 |access-date=2023-08-27 |website=The Conversation |language=en |archive-date=27 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230827144739/http://theconversation.com/friday-essay-a-slave-state-how-blackbirding-in-colonial-australia-created-a-legacy-of-racism-187782 |url-status=live }}</ref> ٽائونز جي هڪ ايجنٽ دعويٰ ڪئي تہ بليڪ برڊنگ ذريعي آندل مزدور ”وحشي هئا، جن کي پئسي جي استعمال جي ڄاڻ نہ هئي“ ۽ انهيءَ ڪري سندس خيال موجب اهي نقد اجرت جا حقدار نہ هئا.<ref>{{cite news |date=20 March 1871 |title=A fair thing for the Polynesians |page=7 |newspaper=[[دي برسبين ڪوريئر]] |url=https://nla.gov.au/nla.news-article1300671 |access-date=1 June 2019 |via=Trove}}</ref> 1901ع ۾ آسٽريليا جي وفاق قائم ٿيڻ کان پوءِ [[سفيد آسٽريليا پاليسي]] لاڳو ڪئي وئي. ''[[پئسفڪ ٻيٽ مزدورن وارو قانون 1901ع]]'' تحت آسٽريليا ۾ موجود پئسفڪ ٻيٽن جي گهڻن مزدورن کي ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪوئنزلينڊ ۾ پئسفڪ ٻيٽ واسين جي آبادي تيزيءَ سان گهٽجي وئي.<ref>{{cite web |title=Documenting Democracy |url=https://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?sdID=86 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091026225820/https://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?sdID=86 |archive-date=26 October 2009 |access-date=4 August 2010 |publisher=Foundingdocs.gov.au}}</ref> === خودمختيار حڪومت === {{further|ڪوئنزلينڊ جي نوآبادي}} [[File:StateLibQld 1 14202 Shearers and farm hands at Jondaryan Woolshed, ca. 1872.jpg|thumb|تقريباً 1872ع ۾ [[جونڊاريان وول شيڊ]] وٽ [[رڍن جي اُن ڪترڻ|رڍن جي اُن ڪتريندڙ مزدور]] ۽ زرعي مزدور]] [[File:StateLibQld 2 93580 Parade of troops in Queen Street, Brisbane, March, 1900.jpg|thumb|مارچ 1900ع ۾ ڏکڻ آفريڪا جي [[ٻي بوئر جنگ]] لاءِ روانگيءَ کان اڳ برسبين ۾ فوجين جي پريڊ]] 1851ع ۾ نيو سائوٿ ويلز کان [[ڪوئنزلينڊ جي علحدگي]] جي تجويز تي غور ڪرڻ لاءِ هڪ عوامي گڏجاڻي منعقد ڪئي وئي. 6 جون 1859ع تي [[راڻي وڪٽوريا]] شاهي فرمان تي صحيح ڪئي،<ref>{{cite web|title=Documenting Democracy|url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-60.html|access-date=27 November 2021|website=[[آسٽريليائي جمهوريت جو عجائب گهر]]|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303143343/https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-60.html|url-status=live}}</ref> جنهن تحت ذميوار حڪومت رکندڙ [[خود حڪمران نوآبادي|خود حڪمران]] [[تاج جي نوآبادي]] طور ڪوئنزلينڊ جي الڳ نوآبادي قائم ڪئي وئي. [[برسبين]] کي راڄڌاني چونڊيو ويو. 10 ڊسمبر 1859ع تي ڪوئنزلينڊ جي پهرين [[ڪوئنزلينڊ جو گورنر|گورنر]] [[جارج بوون]] هڪ اعلان پڙهي ٻڌايو، جنهن سان ڪوئنزلينڊ کي رسمي طور نيو سائوٿ ويلز کان الڳ نوآبادي طور قائم ڪيو ويو.<ref name="q150">{{cite web|url=https://www.osr.qld.gov.au/historical-information/revenue-history-timeline/static-timeline.shtml|title=Q150 Timeline|publisher=Queensland Treasury|access-date=28 October 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903032933/https://www.osr.qld.gov.au/historical-information/revenue-history-timeline/static-timeline.shtml|archive-date=3 September 2011}}</ref> 22 مئي 1860ع تي ڪوئنزلينڊ جي پهرين چونڊ ٿي ۽ بوون جي خانگي سيڪريٽري [[رابرٽ هربرٽ]] کي ڪوئنزلينڊ جو پهريون [[ڪوئنزلينڊ جو پريميئر|پريميئر]] مقرر ڪيو ويو. 1865ع ۾ رياست جي پهرين ريلوي لائين [[اپس وچ، ڪوئنزلينڊ|اپس وچ]] ۽ [[گرانڊ چيسٽر]] وچ ۾ کولي وئي. 1867ع ۾ جيمس نيش پاران [[گمپي]] شهر ڀرسان [[ميري درياهه، ڪوئنزلينڊ|ميري درياهه]] وٽ سون دريافت ڪرڻ کان پوءِ ڪوئنزلينڊ جي معيشت تيزيءَ سان وڌي. ان دريافت سون جي رش کي جنم ڏنو ۽ ڪوئنزلينڊ جي نوآباديءَ کي سخت معاشي بحران کان نڪرڻ ۾ مدد ڪئي. تنهن هوندي بہ ڪوئنزلينڊ جي سون جي رش وڪٽوريا ۽ نيو سائوٿ ويلز جي سون جي رش جي ڀيٽ ۾ گهڻي ننڍي پيماني تي هئي. رياست جي معيشت لاءِ افرادي قوت مهيا ڪرڻ خاطر 1850ع واري ڏهاڪي کان آسٽريليا، خاص طور ڪوئنزلينڊ، ڏانهن لڏپلاڻ وڌڻ لڳي. 1860ع واري ڏهاڪي کان 20هين صديءَ جي شروعات تائين پاڙيسري پئسفڪ ٻيٽن مان ڪيترائي مزدور، جن کي ان وقت [[ڪاناڪا (پئسفڪ ٻيٽن جا مزدور)|ڪاناڪا]] چيو ويندو هو، ڪوئنزلينڊ جي ڪمند جي ٻنين ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ آندا ويا. انهن مان ڪجهه ماڻهن کي [[بليڪ برڊنگ]] يا زبردستي ڀرتيءَ ذريعي اغوا يا دٻاءَ هيٺ آندو ويو هو، ۽ سندن مزدوريءَ جون حالتون استحصالي معاهدي واري مزدوريءَ جي صورت طور بيان ڪيون ويون آهن. 1890ع واري ڏهاڪي کان [[اطالوي آسٽريليائي|اطالوي لڏپلاڻ ڪندڙ]] پڻ ڪمند جي صنعت ۾ شامل ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book|first=John|last=Rickard|title=Australia: A Cultural History|year=2017|pages=173|publisher=Monash University |isbn=978-1-921867-60-6}}</ref> 1890ع واري ڏهاڪي دوران ڪوئنزلينڊ سميت آسٽريليا جي ڇهن نوآبادين ۾ ريفرنڊمن جو سلسلو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1 جنوري 1901ع تي [[آسٽريليا جو وفاق]] قائم ٿيو. ان وقت ڪوئنزلينڊ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج لک هئي. ان کان پوءِ ڪوئنزلينڊ آسٽريليا جي هڪ [[وفاقي رياست]] طور برقرار رهيو آهي ۽ ان جي آباديءَ ۾ نمايان واڌ ٿي آهي. === 20هين صدي === [[File:StateLibQld 1 114168 Returned World War Two soldiers march in Queen Street, Brisbane, 1944.jpg|thumb|1944ع ۾ برسبين جي ڪوئن اسٽريٽ تي [[ٻي عالمي جنگ]] مان موٽيل فوجين جي پريڊ]] 1905ع ۾ عورتن پهريون ڀيرو ڪوئنزلينڊ جي رياستي چونڊن ۾ ووٽ ڏنو. رياست جي پهرين يونيورسٽي، [[ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي]]، 1909ع ۾ برسبين ۾ قائم ڪئي وئي. 1911ع ۾ ڪوئنزلينڊ ۾ [[پوليو]] جي علاج جا متبادل طريقا متعارف ڪرايا ويا، جن مان ڪجهه طريقا بعد ۾ دنيا جي ٻين حصن ۾ بہ استعمال ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Patrick |first1=Ross |title=Kenny, Elizabeth (1880–1952) |chapter=Elizabeth Kenny (1880–1952) |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kenny-elizabeth-6934 |encyclopedia=Australian Dictionary of Biography |publisher=National Centre of Biography, Australian National University |access-date=1 January 2023 |archive-date=17 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117014457/https://adb.anu.edu.au/biography/kenny-elizabeth-6934 |url-status=live }}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] جو [[پهرين عالمي جنگ ۾ ڪوئنزلينڊ|ڪوئنزلينڊ تي وڏو اثر]] پيو. 58,000 کان وڌيڪ ڪوئنزلينڊ واسي پهرين عالمي جنگ ۾ وڙهيا، جن مان 10,000 کان وڌيڪ مارجي ويا.<ref>{{cite web|title=Queensland Registry of Births, Deaths, and Marriages World War One commemorative death certificates {{!}} Queensland's World War 1 Centenary |url=https://blogs.slq.qld.gov.au/ww1/2015/04/02/queensland-registry-of-births-deaths-and-marriages-world-war-one-commemorative-death-certificates/ |website=blogs.slq.qld.gov.au |access-date=20 January 2016|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203144252/https://blogs.slq.qld.gov.au/ww1/2015/04/02/queensland-registry-of-births-deaths-and-marriages-world-war-one-commemorative-death-certificates/ |archive-date=3 February 2016 }}</ref> آسٽريليا جي پهرين وڏي هوائي ڪمپني [[قنطاس]]، جنهن جو اصل نالو '''ڪوئنزلينڊ اينڊ ناردرن ٽيريٽري ايريئل سروسز''' هو، 1920ع ۾ [[ونٽن، ڪوئنزلينڊ|ونٽن]] ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد ڪوئنزلينڊ جي ڏورانهن اندروني علائقن کي هوائي سهولت فراهم ڪرڻ هو. 1922ع ۾ ڪوئنزلينڊ [[ڪوئنزلينڊ قانونساز ڪائونسل]] کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اها آسٽريليا جي واحد رياست بڻجي وئي جنهن وٽ [[هڪ ايواني قانونساز ادارو|هڪ ايواني]] [[آسٽريليا جي رياستن ۽ علائقن جون پارليامينٽون|پارليامينٽ]] آهي. 1935ع ۾ هوائي کان [[آسٽريليا ۾ ڪين ٽوڊ|ڪين ٽوڊ]] ڄاڻي واڻي ڪوئنزلينڊ آندا ويا. انهن کي آڻڻ جو مقصد فرينچز ڪين بيٽل ۽ گري بيڪ [[ڪمند جا ڀنگ]] گهٽائڻ هو، جيڪي ڪوئنزلينڊ جي معيشت لاءِ اهم ڪمند جي ٻوٽن جي پاڙن کي نقصان پهچائيندا هئا. اها ڪوشش ناڪام رهي ۽ ان وقت کان ڪين ٽوڊ آسٽريليا ۾ هڪ اهم ماحولياتي نقصانڪار ڌاري جنس بڻيل آهن. 1962ع ۾ ڪوئنزلينڊ ۽ آسٽريليا ۾ تيل جي پهرين تجارتي پيداوار [[موني، ڪوئنزلينڊ|موني]] وٽ شروع ٿي. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران برسبين [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي فوجن]] جي مهم جو هڪ اهم مرڪز بڻيو. اي ايم پي بلڊنگ، جنهن کي هاڻي [[ميڪ آرٿر سينٽرل]] چيو وڃي ٿو، [[ڊگلس ميڪ آرٿر|جنرل ڊگلس ميڪ آرٿر]] جي اڳواڻيءَ هيٺ اتحادي پئسفڪ فوجن جي [[ڏکڻ اولهه پئسفڪ علائقو|ڏکڻ اولهه پئسفڪ]] هيڊڪوارٽر طور استعمال ٿي، جيستائين آگسٽ 1944ع ۾ هيڊڪوارٽر [[جياپورا|هالينڊيا]] منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://home.st.net.au/~dunn/ausarmy/hiringsno1lofc.htm|title=Hirings Section|publisher=Australia @ War|author=Peter Dunn|date=2 March 2005|access-date=7 January 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012165321/https://home.st.net.au/~dunn/ausarmy/hiringsno1lofc.htm|archive-date=12 October 2007}}</ref> 1942ع ۾ جنگ دوران برسبين ۾ آمريڪي فوجي اهلڪارن ۽ آسٽريليائي فوجين ۽ شهرين وچ ۾ پرتشدد جهيڙو ٿيو، جنهن ۾ هڪ ماڻهو مارجي ويو ۽ سوين زخمي ٿيا. اهو واقعو عام طور '''[[برسبين جي جنگ]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://home.st.net.au/~dunn/ozatwar/bob.htm|title=The Battle of Brisbane&nbsp;— 26 & 27 November 1942 |publisher=Australia @ War |access-date=7 January 2008 |first=Peter |last=Dunn |date=27 August 2005 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080110092844/https://home.st.net.au/~dunn/ozatwar/bob.htm |archive-date=10 January 2008}}</ref> [[File:ITM436209 Dept No 404 (51763920364).jpg|thumb|[[راڻي ايلزبيٿ ٻي]] آڪٽوبر 1982ع ۾ [[1982ع دولت مشترڪه رانديون|دولت مشترڪه راندين]] جي موقعي تي برسبين جو دورو ڪيو]] ٻي عالمي جنگ جي پڄاڻيءَ کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آسٽريليا ڏانهن لڏپلاڻ|يورپ مان آسٽريليا ڏانهن لڏپلاڻ جي وڏي لهر]] آئي. اڳين ڏهاڪن جي ڀيٽ ۾ [[ڏاکڻو يورپ|ڏاکڻي]] ۽ [[اوڀرندو يورپ|اوڀرندي يورپ]] مان گهڻا لڏپلاڻ ڪندڙ آيا. 20هين صديءَ جي پوين ڏهاڪن ۾ [[گهميل نيم اڀرندي آبهوا]] ۽ ايئر ڪنڊيشننگ جي وڌندڙ دستيابي سبب ڪوئنزلينڊ آسٽريليا جي ٻين رياستن مان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن لاءِ هڪ مشهور منزل بڻجي ويو.<ref>{{cite book|title=Bigger or Better?: Australia's Population Debate|last=Lowe|first=Ian|year=2012|publisher=[[ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي]] Press|isbn=9780702248078}}</ref> === 21هين صدي === 2003ع ۾ ڪوئنزلينڊ [[ميرون]] رنگ کي رياست جو سرڪاري رنگ اختيار ڪيو. اهو اعلان راندين جي مقابلن ۾ رياست جي نمائندگي لاءِ ميرون رنگ استعمال ڪرڻ جي غير رسمي روايت جي بنياد تي ڪيو ويو.<ref name="state-colour">{{cite web |url=https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/state-colour |title=State colour &#124; State flags, emblems, and icons |access-date=7 December 2022 |archive-date=7 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207015933/https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/state-colour |url-status=live }}</ref> آباديءَ ۾ ٽن ڏهاڪن تائين رڪارڊ واڌ کان پوءِ 2010ع جي پڇاڙيءَ کان 2011ع جي شروعات تائين [[2010ع–2011ع ڪوئنزلينڊ ٻوڏون|وڏين ٻوڏن]] ڪوئنزلينڊ کي متاثر ڪيو، جنهن سبب رياست جي مختلف حصن ۾ وڏي پيماني تي نقصان ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ خلل پيو.<ref name="Berry">{{cite news|last=Berry|first=Petrina|title=Brisbane braces for flood peak as Queensland's flood crisis continues|url=https://www.couriermail.com.au/news/breaking-news/brisbane-braces-for-flood-peak-as-queenslands-flood/story-fn7ik8u2-1225986784487|access-date=14 January 2011|newspaper=The Courier-Mail|date=13 January 2011|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816145500/https://www.couriermail.com.au/news/breaking-news/brisbane-braces-for-flood-peak-as-queenslands-flood/story-fn7ik8u2-1225986784487|archive-date=16 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.abc.net.au/news/infographics/qld-floods/beforeafter2.htm/ |title=Brisbane floods: Up close |date=Jan 18, 2011 |publisher=Australian Broadcasting Corporation |access-date=4 November 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110712045536/https://www.abc.net.au/news/infographics/qld-floods/beforeafter2.htm |archive-date=12 July 2011}}</ref> 2020ع ۾ [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] ڪوئنزلينڊ کي بہ متاثر ڪيو. اپريل 2020ع کان پوءِ [[آسٽريليا ۾ ڪوويڊ-19 عالمي وبا|متاثر ماڻهن جو انگ گهٽ ۽ تيزيءَ سان گهٽجندڙ]] هجڻ باوجود، مارچ 2020ع کان جسماني وٿي برقرار رکڻ سميت مختلف عوامي صحت جون پابنديون لاڳو ڪيون ويون، جن ۾ رياست جون سرحدون بند ڪرڻ بہ شامل هو. ==سياسي نظام== [[File:Parliament House, Brisbane, Queensland with Christmas tree in 2019, 05.jpg|thumb|کاٻو| ڪئينزلينڊ جو [[پارليامينٽ ھائوس، ڪئينزلينڊ|پارليامينٽ هائوس]]]] [[File:Government House seen from street, Brisbane, Queensland, 2019, 01.jpg|thumb|کاٻو| ڪئينزلينڊ جو گورنر ھائوس]] [[File:Queen Elizabeth II Courts of Law seen from Albert Street, Brisbane 02.jpg|thumb|کاٻو|ڪئينزلينڊ جي سپريم ڪورٽ جو برزبين ۾ صدر مقام]] پھرين جنوري 1901ع ۾ آئيني بادشاهت ھيٺ وفاقي پارليماني نظام جي قيام بعد ھن رياست جو پنھنجو حڪومتي نظام ھڪ علحده آئين جي ذريعي عمل ۾ آيو جنھن کي ڪئينسلينڊ جق آئين سڏين ٿا جنھن جون بنيادي شقون رياست جي پارليامينٽ، عوامي ريفرنڊم کانسواءِ، تبديل نه ٿي ڪري سگھي. بنيادي انساني حقن لاء ھتي ڪئينسلينڊ ھيومن رائيٽس ايڪٽ 2019 پڻ لاڳو ٿيل آھي. ھن رياست جو حڪومتي نظام [[ويسٽ منسٽر نظام]] طرز تي جڙيل آهي. رياست جي پارليامينٽ ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو ڪئينزلينڊ جي ليجسليٽو اسيمبلي آهي. رياست جو سربراھ گورنر آھي جيڪو شاھي سربراھ جو نمائندو ھوندو آھي. رياست جي حڪومتي سربراھ کي پريميئر سڏيندا آهن. حڪومت جي گادي برزبين شھر ۾ آھي. == جاگرافي == {{Main|ڪوئنزلينڊ جي جاگرافي}} [[File:Qld region map 2.PNG|thumb|right|عام طور مقرر ڪيل [[ڪوئنزلينڊ جا علائقا]]، جن ۾ [[مرڪزي ڪوئنزلينڊ]] کي [[ميڪي علائقو|ميڪي]] ۽ [[فٽزروئي شائر|فٽزروئي]] ذيلي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي]] [[File:La Gran Barrera 2.jpg|thumb|right|[[گريٽ بيريئر ريف]]، جيڪو ڪوئنزلينڊ جي [[ڪورل سمنڊ]] واري سامونڊي ڪناري جي گهڻي حصي سان پکڙيل آهي]] [[File:Mossman River during the wet season.jpg|thumb|right|[[ماسمن درياهه]]، جيڪو [[ڏور اتر ڪوئنزلينڊ]] جي [[ڊينٽري مينهن وارو ٻيلو|ڊينٽري مينهن واري ٻيلي]] مان وهي ٿو]] [[File:BinnaBurra5.JPG|thumb|right|[[ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ]] جي [[ليمنگٽن نيشنل پارڪ]] ۾ [[ميڪفرسن جابلو سلسلو]]]] [[File:LakeMcKenzieNov112024.jpg|thumb|right|ميڪينزي ڍنڍ، [[ڪگاري (فريزر ٻيٽ)]]]] 1,729,742 چورس ڪلوميٽر (715,309 چورس ميل) جي ڪل ايراضيءَ سان ڪوئنزلينڊ هڪ وسيع رياست آهي، جتي آبهوا ۽ جاگرافيائي خصوصيتن ۾ وڏي گوناگونيت ملي ٿي. جيڪڏهن ڪوئنزلينڊ هڪ آزاد ملڪ هجي ها تہ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو 16هون وڏو ملڪ هجي ها. ڪوئنزلينڊ جو اوڀرندو سامونڊي ڪنارو [[ڪورل سمنڊ]] سان لڳي ٿو، جيڪو پئسفڪ سمنڊ جو هڪ حصو آهي. رياست جي اتر ۾ [[ٽورس ڳچي سمنڊ]] واقع آهي، جتي [[نيو گني]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[بوئيگو ٻيٽ، ڪوئنزلينڊ|بوئيگو ٻيٽ]] رياست جي حدن جو انتهائي اترين نقطو آهي. ٽڪنڊي شڪل وارو [[ڪيپ يارڪ اپٻيٽ]]، جيڪو نيو گني ڏانهن وڌيل آهي، رياست جي مکيه زميني حصي جو سڀ کان اترين علائقو آهي. اپٻيٽ جي چوٽيءَ کان اولهه طرف اتر ڪوئنزلينڊ جي سرحد [[ڪارپينٽيريا نار]] سان لڳي ٿي. اولهه ۾ ڪوئنزلينڊ جي سرحد [[اتر علائقو، آسٽريليا|اتر علائقي]] سان [[138هون اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|138هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ]] تي ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[ڏکڻ آسٽريليا]] جي اتر اوڀرندي حصي سان ملي ٿي. نيو سائوٿ ويلز سان رياست جي ڏاکڻي سرحد جو اوڀرندو حصو [[پوائنٽ ڊينجر، ٽويڊ هيڊز|پوائنٽ ڊينجر]] کان [[ڊوماريسڪ درياهه]] تائين [[پاڻي ورڇ|پاڻي ورڇ واري ليڪ]] ۽ پوءِ ڊوماريسڪ، [[ميڪ انٽائر درياهه|ميڪ انٽائر]] ۽ [[بارون درياهه، نيو سائوٿ ويلز|بارون]] درياهن سان ٺهي ٿو. ڏاکڻي سرحد جو اولهندو حصو [[29هون ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ|29هين ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ]] سان هلندو آهي، جنهن ۾ ڪجهه ننڍيون [[ڪوئنزلينڊ ۽ نيو سائوٿ ويلز جي سرحدي حدن جون تاريخي تبديليون|تاريخي سرحدي تبديليون]] بہ شامل آهن، ۽ پوءِ ڏکڻ آسٽريليا تائين پهچي ٿو. اوڀر آسٽريليا جي گهڻي حصي وانگر [[عظيم ورهاست وارو جابلو سلسلو]] سامونڊي ڪناري جي لڳ ڀڳ متوازي ۽ ان کان اندرئين پاسي پکڙيل آهي. جابلو سلسلي جي اولهه وارا علائقا گهميل سامونڊي علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ خشڪ آهن. دنيا جو سڀ کان وڏو [[مرجاني ريف]] نظام، [[گريٽ بيريئر ريف]]، [[ٽورس ڳچي سمنڊ]] ۽ [[ڪگاري (فريزر ٻيٽ)]] جي وچ ۾ رياست جي [[ڪورل سمنڊ]] واري سامونڊي ڪناري سان متوازي پکڙيل آهي. ڪوئنزلينڊ جي سامونڊي ڪناري تي دنيا جا ٽي سڀ کان وڏا وارياسي ٻيٽ واقع آهن: ڪگاري (فريزر ٻيٽ)، [[مورٽن ٻيٽ|مورٽن]] ۽ [[اتر اسٽريڊ بروڪ ٻيٽ|اتر اسٽريڊ بروڪ]]. رياست ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڇهه محفوظ علائقا آهن: ڪورل سمنڊ جي ڪناري سان گريٽ بيريئر ريف، [[وائيڊ بي–برنيٽ]] علائقي جي سامونڊي ڪناري تي ڪگاري (فريزر ٻيٽ)، [[ڏور اتر ڪوئنزلينڊ]] ۾ [[ڪوئنزلينڊ جا گهميل استوائي علائقا|گهميل استوائي علائقا]] جن ۾ [[ڊينٽري مينهن وارو ٻيلو]] شامل آهي، [[ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ]] ۾ [[ليمنگٽن نيشنل پارڪ]]، [[نار وارو ملڪ|اتر اولهه ڪوئنزلينڊ]] ۾ [[آسٽريليا جا فوسل ٿڻائتا ماڳ (ريورسلي)|ريورسلي فوسل ماڳ]] ۽ ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ ۾ [[گونڊوانا مينهن وارا ٻيلا]]. رياست کي ڪيترن ئي [[ڪوئنزلينڊ جا علائقا|غير سرڪاري علائقن]] ۾ ورهايو ويندو آهي، جيڪي رياست جي وسيع جاگرافيءَ جي وڏن حصن جي سڃاڻپ لاءِ عام طور استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * '''[[ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ]]''' رياست جي سامونڊي ڪناري واري انتهائي ڏکڻ اوڀرندي ڪنڊ ۾ هڪ شهري علائقو آهي، جنهن ۾ رياست جا ٽي وڏا شهر شامل آهن: راڄڌاني برسبين ۽ مشهور سامونڊي سياحتي ماڳ [[گولڊ ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|گولڊ ڪوسٽ]] ۽ [[سن شائن ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|سن شائن ڪوسٽ]]. ڪجهه وصفن ۾ [[ٽوومبا، ڪوئنزلينڊ|ٽوومبا]] شهر کي بہ هن علائقي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو. ڪوئنزلينڊ جي 70 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ ۾ رهي ٿي. * '''[[ڊارلنگ ڊائونز]]''' رياست جي اندرئين ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي، جنهن ۾ زرخيز زرعي زمينون، خاص طور ڍورن جي چراگاهن واريون زمينون، شامل آهن. ڪجهه وصفن ۾ ٽوومبا شهر بہ هن علائقي جو حصو آهي. هن علائقي ۾ جابلو [[گرينائيٽ بيلٽ]] پڻ شامل آهي، جيڪو رياست جو سڀ کان ٿڌو علائقو آهي ۽ جتي ڪڏهن ڪڏهن برفباري بہ ٿيندي آهي. * '''[[وائيڊ بي–برنيٽ]]''' رياست جي سامونڊي ڏکڻ اوڀر ۾، ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ کان اتر طرف واقع آهي. هي علائقو [[ڪمند]] جي پوکن سان مالامال آهي ۽ ان ۾ [[بنڊابرگ]]، [[هروي بي]] ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو وارياسو ٻيٽ [[ڪگاري (فريزر ٻيٽ)]] شامل آهن. * '''[[مرڪزي ڪوئنزلينڊ]]''' رياست جي وچئين سامونڊي ڪناري تي واقع آهي، جتي ڍورن جي پالنا ۽ ڪوئلي جي کاڻين کي معاشي اهميت حاصل آهي. هن ۾ [[ڪيپريڪارن ڪوسٽ]] ۽ [[وٽسنڊي ٻيٽ]] جا سياحتي علائقا، گڏوگڏ [[راڪ هيمپٽن]] ۽ [[ميڪي، ڪوئنزلينڊ|ميڪي]] شهر شامل آهن. * '''[[اتر ڪوئنزلينڊ]]''' رياست جي اترين سامونڊي ڪناري تي واقع آهي، جتي ڍورن جي پالنا ۽ کاڻ کوٽائي اهم سرگرميون آهن. هن علائقي ۾ [[ٽائونسويل]] شهر پڻ شامل آهي. * '''[[ڏور اتر ڪوئنزلينڊ]]''' رياست جي انتهائي اترين سامونڊي ڪناري ۽ [[ڪيپ يارڪ اپٻيٽ]] تي پکڙيل آهي. هن ۾ [[استوائي مينهن وارو ٻيلو]]، رياست جي بلند ترين چوٽي [[مائونٽ بارٽل فريئر]]، [[ايٿرٽن ٽيبل لينڊز]] جو زرعي علائقو، جتي [[ڪمند]] ۽ [[استوائي ميوا]] اهم آهن، [[گريٽ بيريئر ريف]] جو سڀ کان وڌيڪ سياحن وارو حصو ۽ [[ڪيرنز، ڪوئنزلينڊ|ڪيرنز]] شهر شامل آهن. * '''[[ڏکڻ اولهه ڪوئنزلينڊ]]''' رياست جي اندرئين ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. هي بنيادي طور زرعي علائقو آهي، جتي ڍورن جي پالنا نمايان آهي. هن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل [[شاخدار درياهه|دريائي وهڪرن]] وارو [[چينل ڪنٽري]] علائقو پڻ شامل آهي. * '''[[مرڪزي اولهه ڪوئنزلينڊ]]''' رياست جي اندرئين وچ اولهه ۾ واقع آهي، جتي ڍورن جي پالنا نمايان آهي ۽ هن ۾ [[لانگ ريچ، ڪوئنزلينڊ|لانگ ريچ]] شهر شامل آهي. * '''[[نار وارو ملڪ]]'''، جنهن کي اتر اولهه ڪوئنزلينڊ بہ چيو وڃي ٿو، رياست جي اندرئين اتر اولهه ۾ [[ڪارپينٽيريا نار]] سان لڳ واقع آهي. هن علائقي ۾ [[سوانا]] ۽ کاڻ کوٽائي نمايان آهن ۽ [[مائونٽ آئزا]] شهر بہ هتي واقع آهي. === آبهوا === [[File:Queensland Köppen.svg|thumb|ڪوئنزلينڊ ۾ [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جا قسم]]]] وڏي ايراضيءَ سبب رياست جي مختلف حصن جي آبهوا ۾ نمايان فرق ملي ٿو. سامونڊي ڪناري تي گهڻي برسات پوي ٿي؛ [[استوائي آبهوا|استوائي]] اتر ۾ [[چؤماسي هوائون|چؤماسي]] برساتي موسم هوندي آهي، جڏهن تہ ڏاکڻي سامونڊي ڪناري تي [[گهميل نيم استوائي آبهوا|گهميل نيم استوائي]] حالتون ملن ٿيون. اندرئين ۽ اولهندي علائقن ۾ گهٽ برسات ۽ گرم، گهميل اونهارا عام آهن. ڏکڻ اوڀر جي اندرئين حصي جا مٿانهان علائقا سياري جي وچ ۾ ٻڙي درجي کان گهڻو هيٺ گرمي پد محسوس ڪري سگهن ٿا، جنهن سبب [[پارو|پارو ڄمڻ]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[برفباري]] بہ ٿيندي آهي. سامونڊي علائقن جي آبهوا تي گرم سامونڊي پاڻي اثرانداز ٿئي ٿو، جيڪو گرمي پد کي انتهائي حدن تائين پهچڻ کان روڪي ٿو ۽ برسات لاءِ گهم مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web|author=National Climate Centre|url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclimqld.htm|title= Climate of Queensland|publisher=Bureau of Meteorology|access-date=4 August 2010|archive-url=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/https://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclimqld.html|archive-date=17 March 2009}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> گرمي پد ۽ گهم جي بنياد تي ڪوئنزلينڊ ۾ ڇهه مکيه آبهوا وارا علائقا آهن:<ref>{{cite web|url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/cgi_bin_scripts/clim_classification.cgi|title=Australian Government, Bureau of Meteorology – Australian climatic zones|publisher=Bom.gov.au|access-date=4 August 2010}}{{dead link|date=December 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> * گرم ۽ گهميل اونهارو، گرم ۽ گهميل سيارو (ڏور اتر ۽ سامونڊي علائقا): [[ڪيرنز]]، [[انيسفيل، ڪوئنزلينڊ|انيسفيل]] * گرم ۽ گهميل اونهارو، گرم ۽ خشڪ سيارو (اتر ۽ سامونڊي علائقا): [[ٽائونسويل]]، [[ميڪي، ڪوئنزلينڊ|ميڪي]] * گرم ۽ گهميل اونهارو، معتدل ۽ خشڪ سيارو (سامونڊي مٿانهان علائقا ۽ سامونڊي ڏکڻ اوڀر): [[برسبين]]، [[بنڊابرگ]]، [[راڪ هيمپٽن]] * گرم ۽ خشڪ اونهارو، معتدل ۽ خشڪ سيارو (وچ وارا اندروني ۽ اتر اولهندي علائقا): [[مائونٽ آئزا]]، [[ايمرلڊ، ڪوئنزلينڊ|ايمرلڊ]]، [[لانگ ريچ]] * گرم ۽ خشڪ اونهارو، ٿڌو ۽ خشڪ سيارو (ڏاکڻا اندروني علائقا): [[روما، ڪوئنزلينڊ|روما]]، [[چارلي ويل، ڪوئنزلينڊ|چارلي ويل]]، [[گونڊي ونڊي]] * گرم ۽ گهميل اونهارو، سرد ۽ خشڪ سيارو (ڏکڻ اوڀر جا مٿانهان علائقا): [[ٽوومبا]]، [[واروڪ، ڪوئنزلينڊ|واروڪ]]، [[اسٽين ٿورپ]] ڪوئنزلينڊ جي چونڊيل شهرن جي سالياني سراسري آبهوا جا انگ اکر<ref>{{cite web|url=http://www.bom.gov.au/climate/averages/index.shtml|title=Australian Government, Bureau of Meteorology – Climate statistics for Australian locations|publisher=Bureau of Meteorology|date=19 July 2010|access-date=4 August 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224073401/https://www.bom.gov.au/climate/averages/index.shtml|archive-date=24 February 2011}}</ref> هيٺ ڏجن ٿا: {| class="wikitable" |- !شهر !سراسري روزاني گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد !سراسري روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي پد !صاف ڏينهن جو انگ !برسات |- |[[برسبين]] |align=center| {{convert|15.7|C}}|| align=center | {{convert|25.5|C}} || align=center | 113.1 || align=center | {{convert|1149.1|mm|abbr=on}} |- |[[ميڪي، ڪوئنزلينڊ|ميڪي]] |align=center | {{convert|19.0|C}} || align=center | {{convert|26.4|C}} || align=center | 123.0 || align=center | {{convert|1570.7|mm|abbr=on}} |- |[[ڪيرنز]] |align=center | {{convert|21.0|C}} || align=center | {{convert|29.2|C}} || align=center | 89.7 || align=center | {{convert|1982.2|mm|abbr=on}} |- |[[ٽائونسويل]] |align=center | {{convert|19.8|C}} || align=center | {{convert|28.9|C}} || align="center" | 120.9 || align=center | {{convert|1136.7|mm|abbr=on}} |} رياست جو سامونڊي ڏور اتر وارو حصو آسٽريليا جو سڀ کان وڌيڪ برسات وارو علائقو آهي. ڪيرنز جي ڏکڻ ۾ واقع [[مائونٽ بيلينڊن ڪر]] وٽ آسٽريليا جي برسات جا ڪيترائي رڪارڊ قائم ٿيا آهن ۽ اتي سالياني سراسري برسات {{convert|8|m}} کان وڌيڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.bom.gov.au/climate/extreme/records.shtml|title=Rainfall and Temperature Records|date=28 February 2013|work=Climate Extremes|publisher=Bureau of Meteorology|access-date=26 March 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313040735/https://www.bom.gov.au/climate/extreme/records.shtml|archive-date=13 March 2014}}</ref> ڪوئنزلينڊ ۾ برفباري ناياب آهي، پر نيو سائوٿ ويلز سان لڳندڙ انتهائي ڏاکڻي سرحد تي، خاص طور اسٽين ٿورپ ضلعي ۾، ڪجهه باقاعدگيءَ سان برف پوي ٿي؛ ناياب موقعن تي اها وڌيڪ اتر ۽ اولهه طرف بہ ٿي آهي. آسٽريليا ۾ سڀ کان اتر طرف رڪارڊ ٿيل برفباري [[ميڪي، ڪوئنزلينڊ|ميڪي]] جي ويجهو ٿي، پر اهو هڪ غيرمعمولي واقعو هو.<ref>{{cite web|title=Queensland Snow Events|url=https://www.weatherarmidale.com/Qld%20Snow%20Table.htm|access-date=16 May 2014|publisher=Weather Armidale|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131210210100/https://www.weatherarmidale.com/Qld%20Snow%20Table.htm|archive-date=10 December 2013}}</ref> قدرتي آفتون ڪوئنزلينڊ لاءِ اڪثر خطرو بڻجن ٿيون. شديد [[استوائي طوفان]] وچئين ۽ اترين سامونڊي ڪنارن کي متاثر ڪري وڏي تباهي آڻي سگهن ٿا؛<ref>{{cite web|title = Queensland Cyclones|url=https://www.emergency.qld.gov.au/emq/css/cyclone.asp |publisher=Emergency Management Queensland|access-date=4 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528055451/https://www.emergency.qld.gov.au/emq/css/cyclone.asp |archive-date=28 May 2014 |url-status=dead }}</ref> تازن مثالن ۾ [[سامونڊي طوفان ليري|ليري]]، [[سامونڊي طوفان ياسي|ياسي]]، [[سامونڊي طوفان ايٽا|ايٽا]] ۽ [[سامونڊي طوفان ڊيبي|ڊيبي]] شامل آهن. برسات آڻيندڙ موسمي نظامن سبب ٻوڏون پڻ شديد ٿي سگهن ٿيون ۽ ڪوئنزلينڊ جي ڪنهن بہ حصي ۾ اچي سگهن ٿيون. رياست جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ موتمار ۽ نقصانڪار ٻوڏن مان هڪ [[2010ع–2011ع ڪوئنزلينڊ ٻوڏون|2011ع جي شروعات ۾]] آئي.<ref>{{cite web|title=Queensland Floods Summary |url=http://www.bom.gov.au/qld/flood/fld_history/floodsum_2010.shtml |publisher=Bureau of Meteorology |access-date=4 June 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606224918/https://www.bom.gov.au/qld/flood/fld_history/floodsum_2010.shtml |archive-date=6 June 2014 }}</ref> بهار جي مند جا شديد [[گجگوڙ وارا طوفان]] عام طور رياست جي ڏکڻ اوڀر ۽ اندرئين حصن کي متاثر ڪن ٿا ۽ اهي تباهي آڻيندڙ هوائون، طوفاني برسات، وڏا [[ڳڙو|ڳڙا]] ۽ ايتري قدر جو [[واچوڙو|واچوڙا]] بہ آڻي سگهن ٿا.<ref>{{cite web|title=Queensland Severe Storms |url=https://www.emergency.qld.gov.au/emq/css/severe_storm.asp |publisher=Emergency Management Queensland |access-date=4 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710081838/https://www.emergency.qld.gov.au/emq/css/severe_storm.asp |archive-date=10 July 2014 }}</ref> آسٽريليا ۾ رڪارڊ ٿيل [[بڪا واچوڙو|سڀ کان طاقتور واچوڙو]] نومبر 1992ع ۾ ڪوئنزلينڊ ۾ [[بنڊابرگ]] جي ويجهو آيو.<ref>{{cite web|title=Tornadoes|url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/c20thc/storm1.htm |publisher=Bureau of Meteorology |access-date=6 April 2008 |archive-url=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/https://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/c20thc/storm1.html |archive-date=17 March 2009}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ڏڪار ۽ [[آسٽريليا ۾ جهنگلي باهيون|جهنگلي باهيون]] بہ ٿي سگهن ٿيون؛ البت جهنگلي باهيون عام طور آسٽريليا جي ڏاکڻين رياستن ۾ لڳندڙ باهين جيتريون شديد نہ هونديون آهن. رياست ۾ سرڪاري طور رڪارڊ ٿيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد {{convert|49.5|C}} آهي، جيڪو 24 ڊسمبر 1972ع تي برڊزويل پوليس اسٽيشن تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=Rainfall and Temperature Records|url=http://www.bom.gov.au/climate/extreme/records.shtml|publisher=Bureau of Meteorology (Australian Government)|access-date=13 June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604220616/https://www.bom.gov.au/climate/extreme/records.shtml|archive-date=4 June 2013}}</ref> سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|−10.6|C}} آهي، جيڪو 23 جون 1961ع تي اسٽين ٿورپ ۽ 12 جولاءِ 1965ع تي دي هرميٽيج ([[واروڪ، ڪوئنزلينڊ|واروڪ]] جي ويجهو) ۾ رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.bom.gov.au/climate/extreme/records/national.pdf|title=Rainfall and Temperature Records: National|publisher=Bureau of Meteorology|access-date=14 November 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101110130846/https://www.bom.gov.au/climate/extreme/records/national.pdf|archive-date=10 November 2010}}</ref> {{Weather box | location = ڪوئنزلينڊ | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 49.0 | Feb record high C = 47.2 | Mar record high C = 46.7 | Apr record high C = 41.7 | May record high C = 39.3 | Jun record high C = 36.0 | Jul record high C = 36.1 | Aug record high C = 38.5 | Sep record high C = 42.8 | Oct record high C = 46.1 | Nov record high C = 48.7 | Dec record high C = 49.5 | year record high C = 49.5 | Jan record low C = 5.4 | Feb record low C = 3.3 | Mar record low C = -0.2 | Apr record low C = -3.5 | May record low C = -6.9 | Jun record low C = -10.6 | Jul record low C = -10.6 | Aug record low C = -9.4 | Sep record low C = -5.6 | Oct record low C = -3.6 | Nov record low C = 0.0 | Dec record low C = 2.2 | year record low C = -10.6 | source 1 = بيورو آف ميٽيورالاجي<ref> {{cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?climtab=tmax_high&area=qld&year=2017&mon=02&day=12 |title=Official records for Queensland in February |date=30 June 2017 |work=Daily Extremes |publisher=Bureau of Meteorology |access-date=8 July 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312213434/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?climtab=tmax_high&area=qld&year=2017&mon=02&day=12 |archive-date=12 March 2018 }} </ref> | source 2 = بيورو آف ميٽيورالاجي<ref> {{cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmin_low&area=qld&year=2016&mon=10&day=31 |title=Official records for Queensland in October |date=30 June 2017 |work=Daily Extremes |publisher=Bureau of Meteorology |access-date=8 July 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312213437/https://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmin_low&area=qld&year=2016&mon=10&day=31 |archive-date=12 March 2018 }} </ref> | date = July 2017 | source = بيورو آف ميٽيورالاجي<ref> {{cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/monthly_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fmonthly_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=qld&year=2018&mon=9year=2016&mon=10&day=31 |title=Official records for Queensland in September |date=December 31, 2022 |work=Daily Extremes |publisher=Bureau of Meteorology |access-date=December 24, 2023 |archive-date=4 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240104142803/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/monthly_extremes.cgi?period=/cgi-bin/climate/extremes/monthly_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=qld&year=2018&mon=9year=2016&mon=10&day=31 |url-status=live }} </ref> }} == آبادي == {{See also|آسٽريليا جي آبادي|برسبين جي آبادي}} [[File:Skylines of Brisbane in winter misty morning seen from Kangaroo Point, Queensland 04.jpg|thumb|[[برسبين]]، ڪوئنزلينڊ جي راڄڌاني ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] <div class="thumb floatright"> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="margin:0;" |- !scope="col"|تاريخي آبادي |- |align=center|{{Historical populations |title=ڪوئنزلينڊ{{refn|group="N"|1971ع کان اڳ جا انگ اکر شايد مقامي اصلوڪي آباديءَ کي شامل نہ ڪن.}} |align = left |footnote = ذريعو:<ref>{{cite web |url=https://www.qgso.qld.gov.au/products/tables/historical-tables-demography/index.php |title=Historical tables, demography, 1823 to 2008 (Q150 release) |website=Queensland Government Statistician's Office |access-date=22 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616052744/https://www.qgso.qld.gov.au/products/tables/historical-tables-demography/index.php |archive-date=16 June 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.qgso.qld.gov.au/products/tables/historical-tables-demography/pop-capital-city-rest-state-queensland.csv |title=Population by capital city and rest of state, Queensland, 1823 to 2007 |publisher=Queensland Government Statistician's Office |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401070030/https://www.qgso.qld.gov.au/products/tables/historical-tables-demography/pop-capital-city-rest-state-queensland.csv |archive-date=1 April 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Previousproducts/3101.0Main%20Features1Jun%202016?opendocument&tabname=Summary&prodno=3101.0&issue=Jun%202016&num=&view= |publisher=Australian Bureau of Statistics |title=3101.0 - Australian Demographic Statistics, Jun 2016 |access-date=31 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223130302/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Previousproducts/3101.0Main%20Features1Jun%202016?opendocument&tabname=Summary&prodno=3101.0&issue=Jun%202016&num=&view= |archive-date=23 February 2020 |url-status=live}}</ref> |1826 |160 |1836 |400 |1846 |2,258 |1856 |18,544 |1864 |73,578 |1876 |182,185 |1886 |332,311 |1891 |400,395 |1906 |538,973 |1916 |677,026 |1926 |862,486 |1936 |982,978 |1946 |1,096,831 |1956 |1,381,591 |1966 |1,674,324 |1976 |2,092,375 |1986 |2,624,595 |1996 |3,338,690 |2006 |4,090,908 |2016 |4,844,500 |graph-pos=bottom }} |} </div> ڊسمبر 2021ع ۾ ڪوئنزلينڊ جي اندازي مطابق آبادي 5,265,043 هئي.<ref name=ABSPop /> رياست جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي [[برسبين]] ۾ رهي ٿي، جڏهن تہ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي [[ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ]] ۾ رهي ٿي. ان جي باوجود، [[تسمانيا]] کان پوءِ ڪوئنزلينڊ آسٽريليا جي ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ غير مرڪوز آباديءَ واري رياست آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان ڪوئنزلينڊ مسلسل آسٽريليا جي تيزيءَ سان وڌندڙ رياستن مان هڪ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ هتي بين الاقوامي لڏپلاڻ سان گڏ آسٽريليا جي ٻين رياستن مان بہ وڏي پيماني تي ماڻهو لڏي اچن ٿا. البت، ڪجهه مختصر دورن دوران [[وڪٽوريا، آسٽريليا|وڪٽوريا]] ۽ [[اولهه آسٽريليا]] جي آباديءَ ۾ واڌ جي شرح ڪوئنزلينڊ کان وڌيڪ رهي آهي. === شهر === [[آباديءَ جي لحاظ کان آسٽريليا جي شهرن جي فهرست|آسٽريليا جي ٽيهه وڏن شهرن مان ڏهه]] ڪوئنزلينڊ ۾ واقع آهن. 2019ع ۾ [[آسٽريليا جو شماريات کاتو|آسٽريليا جي شماريات کاتي]] پاران مقرر ڪيل وڏن راڄڌاني شهري شمارياتي علائقن يا اهم شهري علائقن، يعني ميٽروپوليٽن علائقن، جي آباديءَ موجب رياست جا وڏا شهر هي هئا:<ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3218.0 |title=Regional population |access-date=31 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190718073106/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/mf/3218.0 |archive-date=18 July 2019 |url-status=live |publisher=Australian Bureau of Statistics}}</ref> {{columns-list|colwidth=16em| * [[برسبين]]: 2,514,184 * [[گولڊ ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|گولڊ ڪوسٽ]]–[[ٽويڊ هيڊز، نيو سائوٿ ويلز|ٽويڊ هيڊز]]: 693,671 * [[سن شائن ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|سن شائن ڪوسٽ]]: 341,069 * [[ٽائونسويل]]: 181,668 * [[ڪيرنز]]: 153,951 * [[ٽوومبا]]: 138,223 * [[ميڪي، ڪوئنزلينڊ|ميڪي]]: 80,264 * [[راڪ هيمپٽن]]: 79,081 * [[بنڊابرگ]]: 71,309 * [[هروي بي]]: 55,345 * [[گليڊسٽون، ڪوئنزلينڊ|گليڊسٽون]]–[[ٽينم سينڊز، ڪوئنزلينڊ|ٽينم سينڊز]]: 45,631 }} === نسلي پسمنظر ۽ لڏپلاڻ === {| class="wikitable" style="float:right;" |+پيدائش جو ملڪ (2016ع)<ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au">{{cite web |title=2016 Census Community Profiles |url=https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/3?opendocument |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622052159/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/3%3Fopendocument |archive-date=22 June 2019 |access-date=28 May 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics}}</ref><ref name="censusdata.abs.gov.au">{{cite web |title=2016 Census of Population and Housing: General Community Profile |url=https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~3/$File/GCP_3.zip?OpenElement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222045156/https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~3/$File/GCP_3.zip?OpenElement |archive-date=22 December 2020 |access-date=31 May 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |format=ZIP}}</ref> ! پيدائش جو هنڌ{{refn|group="N"|آسٽريليا جي شماريات کاتي جي ذريعي مطابق انگلينڊ، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[مکيه چين]] ۽ هانگ ڪانگ ۽ [[مڪائو]] جي خاص انتظامي علائقن کي الڳ الڳ درج ڪيو ويو آهي.}} !! آبادي |- | آسٽريليا ||3,343,657 |- | نيوزيلينڊ ||201,206 |- | انگلينڊ ||180,775 |- | [[ڀارت]] ||49,145 |- | [[مکيه چين]] ||47,114 |- | ڏکڻ آفريڪا ||40,131 |- | [[فلپائن]] ||39,661 |- | اسڪاٽلينڊ ||21,882 |- | جرمني ||20,387 |- | [[ويٽنام]] ||19,544 |- | [[ڏکڻ ڪوريا]] ||18,327 |- | گڏيل رياستون ||17,053 |- | [[پاپوا نيو گني]] ||16,120 |- | [[تائيوان]] ||15,592 |} {{Clear}} 19هين صديءَ جا شروعاتي آبادڪار گهڻو ڪري [[انگريز آسٽريلوي|انگريز]]، [[آئرش آسٽريلوي|آئرش]]، [[اسڪاٽش آسٽريلوي|اسڪاٽش]] ۽ [[جرمن آسٽريلوي|جرمن]] نسل جا هئا، جڏهن تہ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ [[ڏکڻ يورپ|ڏکڻ]] ۽ اوڀر يورپ، خاص طور [[اطالوي آسٽريلوي|اٽلي]]، مان لڏپلاڻ جي هڪ وڏي لهر آئي. 21هين صديءَ ۾ [[ايشيائي آسٽريلوي|ايشيا]]، خاص طور [[چيني آسٽريلوي|چين]] ۽ [[ڀارتي آسٽريلوي|ڀارت]]، لڏپلاڻ جا اهم ذريعا رهيا آهن. 2016ع جي آدمشماريءَ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڄاڻايل نسلي پسمنظر هي هئا:{{refn|group="N"|2016ع جي آدمشماريءَ ۾ پنهنجو نسلي پسمنظر ڄاڻائيندڙ 4,348,289 ماڻهن جي سيڪڙي طور.}}<ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au"/><ref name="censusdata.abs.gov.au"/> {{columns-list|colwidth=13em| * [[انگريز آسٽريلوي|انگريز]] (41.3%) * آسٽريلوي (37.9%){{refn|group="N"|آسٽريليا جي شماريات کاتي موجب، پنهنجو نسلي پسمنظر ”آسٽريلوي“ ڄاڻائيندڙ گهڻا ماڻهو [[اينگلو-سيلٽڪ آسٽريلوي|اينگلو-سيلٽڪ]] گروهه سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument|title=Feature Article – Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article)|date=January 1995|publisher=Australian Bureau of Statistics|access-date=28 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420205113/https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs%40.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182%21OpenDocument|archive-date=20 April 2016|url-status=live}}</ref>}} * [[آئرش آسٽريلوي|آئرش]] (13%) * [[اسڪاٽش آسٽريلوي|اسڪاٽش]] (11.2%) * [[جرمن آسٽريلوي|جرمن]] (6.8%) * [[آسٽريليا جا اصلوڪا ماڻهو|اصلوڪا آسٽريلوي]] (4%){{refn|group="N"|ڪنهن بہ نسلي پسمنظر جا. هن ۾ پاڻ کي [[ابورجينل آسٽريلوي]] يا [[ٽورس ڳچي سمنڊ جا ٻيٽ واسي]] طور سڃاڻائيندڙ ماڻهو شامل آهن. آسٽريليا جي آدمشماريءَ ۾ اصلوڪي سڃاڻپ بابت سوال نسلي پسمنظر واري سوال کان الڳ آهي ۽ پاڻ کي ابورجينل يا ٽورس ڳچي سمنڊ جو ٻيٽ واسي ڄاڻائيندڙ ماڻهو ڪنهن بہ نسلي پسمنظر جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا.}} * [[چيني آسٽريلوي|چيني]] (3.1%) * [[اطالوي آسٽريلوي|اطالوي]] (3%) * [[ڀارتي آسٽريلوي|ڀارتي]] (1.7%) * [[ڊچ آسٽريلوي|ڊچ]] (1.6%) * [[نيوزيلينڊ آسٽريلوي|نيوزيلينڊ واسي]] (1.6%) * [[مائوري آسٽريلوي|مائوري]] (1.2%) * [[فلپائني آسٽريلوي|فلپائني]] (1.2%) }} 2016ع جي آدمشماريءَ موجب ڪوئنزلينڊ جي 28.9 سيڪڙو رهواسين جي پيدائش [[آسٽريليا ڏانهن لڏپلاڻ|آسٽريليا کان ٻاهر]] ٿي هئي. صرف 54.8 سيڪڙو رهواسين جا ٻئي والدين آسٽريليا ۾ ڄاول هئا؛ ان کان پوءِ والدين جي پيدائش جا سڀ کان عام ملڪ نيوزيلينڊ، انگلينڊ، [[ڀارت]]، [[مکيه چين]] ۽ ڏکڻ آفريڪا هئا.<ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au"/><ref name="censusdata.abs.gov.au"/> دنيا جي ميٽروپوليٽن علائقن ۾ [[پرڏيهه ۾ ڄاول آبادي#سڀ کان وڏي پرڏيهه ڄاول آبادي رکندڙ ميٽروپوليٽن ۽ شهري علائقا|پرڏيهه ۾ ڄاول آباديءَ]] جي لحاظ کان برسبين 26هين نمبر تي آهي. 2016ع ۾ آباديءَ جو 4 سيڪڙو، يعني 186,482 ماڻهن، پاڻ کي [[آسٽريليا جا اصلوڪا ماڻهو|اصلوڪو آسٽريلوي]]، يعني [[ابورجينل آسٽريلوي]] يا [[ٽورس ڳچي سمنڊ جا ٻيٽ واسي]]، طور سڃاتو.{{refn|group="N"|ڪنهن بہ نسلي پسمنظر جا. هن ۾ پاڻ کي [[ابورجينل آسٽريلوي]] يا [[ٽورس ڳچي سمنڊ جا ٻيٽ واسي]] طور سڃاڻائيندڙ ماڻهو شامل آهن. اصلوڪي سڃاڻپ آسٽريليا جي آدمشماريءَ ۾ نسلي پسمنظر واري سوال کان الڳ آهي ۽ ابورجينل يا ٽورس ڳچي سمنڊ جي ٻيٽ واسين طور سڃاڻپ ڪندڙ ماڻهو ڪنهن بہ نسلي پسمنظر جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا.}}<ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au"/><ref name="censusdata.abs.gov.au"/> === ٻوليون === 2016ع واري مردم شماري موجب 81.2 سيڪڙو رهواسي گهر ۾ صرف انگريزي ڳالهائيندا هئا. ان کان پوءِ سڀ کان عام ٻوليون [[مينڊرين چيني|مينڊرين]] (1.5٪)، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] (0.6٪)، [[ڪينٽونيز]] (0.5٪)، اسپيني (0.4٪) ۽ اطالوي (0.4٪) هيون.<ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au2">{{cite web |title=2016 Census Community Profiles |url=https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/3?opendocument |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622052159/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/3%3Fopendocument |archive-date=22 June 2019 |access-date=28 May 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics}}</ref><ref name="censusdata.abs.gov.au2">{{cite web |title=2016 Census of Population and Housing: General Community Profile |url=https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~3/$File/GCP_3.zip?OpenElement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222045156/https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~3/$File/GCP_3.zip?OpenElement |archive-date=22 December 2020 |access-date=31 May 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |format=ZIP}}</ref> 2021ع واري مردم شماري موجب 80.5 سيڪڙو رهواسي گهر ۾ صرف انگريزي ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ ان کان پوءِ سڀ کان عام ٻوليون [[مينڊرين چيني|مينڊرين]] (1.6٪)، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] (0.6٪)، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] (0.6٪) ۽ اسپيني (0.6٪) هيون.<ref name="census2021">{{cite web |title=Snapshot of Queensland | date=28 June 2022 |url=https://www.abs.gov.au/articles/snapshot-qld-2021#:~:text=In%20the%202021%20Census%2C%20the,Census%20counted%201.7%20million%20people. |access-date=11 July 2022 |archive-date=29 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629022215/https://www.abs.gov.au/articles/snapshot-qld-2021#:~:text=In%20the%202021%20Census%2C%20the,Census%20counted%201.7%20million%20people. |url-status=live }}</ref> === مذهب === 2016ع واري مردم شماري ۾ سڀ کان وڌيڪ ڄاڻايل مذهبي وابستگيون [[لامذهبيت|”ڪوبه مذهب نہ“]] (29.2٪)، [[آسٽريليا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]] (21.7٪) ۽ [[آسٽريليا جو اينگليڪن چرچ|اينگليڪن مذهب]] (15.3٪) هيون.<ref>{{cite web |date=27 June 2017 |title=Media Release – 2016 Census: Queensland |url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/mediareleasesbyReleaseDate/ED6AC1443949FE77CA258148000C1A01?OpenDocument |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222045155/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/mediareleasesbyReleaseDate/ED6AC1443949FE77CA258148000C1A01?OpenDocument |archive-date=22 December 2020 |access-date=1 April 2020 |website=[[آسٽريليا جو شماريات کاتو]] |language=en}}</ref> 2016ع جي آدمشماريءَ ۾ ڪوئنزلينڊ واسين جي اڪثريت پاڻ کي عيسائي ڄاڻايو، جن مان گهڻا مختلف پروٽيسٽنٽ فرقن سان تعلق رکندا هئا.<ref name="m906">{{cite web | title=Census 2016, Religious Affiliation by Sex (SA2+) | website=dataexplorer.abs.gov.au | url=https://dataexplorer.abs.gov.au/vis?tm=queensland&pg=0&fs[0]=Census%202016%2C1%7CGeneral%20Community%20Profiles%20for%20SA2%20and%20above%23GEN_PROFILE_C16%23%7CReligion%23RELIGION_C16_GP%23&fc=Census%202016&hc[State]=&snb=1&df[ds]=CENSUS_2016_TOPICS&df[id]=ABS_C16_T10_SA&df[ag]=ABS&df[vs]=1.0.0&dq=....3&pd=2016%2C&to[TIME_PERIOD]=false&ly[cl]=SEX_ABS&ly[rs]=STATE&ly[rw]=RELP_2016&vw=tb | access-date=2025-02-21}}</ref> 2021ع واري مردم شماري موجب 45.7 سيڪڙو آبادي عيسائيت سان وابسته هئي، جڏهن تہ 41.2 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي [[لامذهبيت|ڪنهن بہ مذهب سان وابسته نہ]] ڄاڻايو.<ref name="census2021" /><ref>{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/mediareleasesbyReleaseDate/ED6AC1443949FE77CA258148000C1A01?OpenDocument|title=Media Release – 2016 Census: Queensland|date=27 June 2017|website=[[آسٽريليا جو شماريات کاتو]]|language=en|access-date=1 April 2020|archive-date=22 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222045155/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/mediareleasesbyReleaseDate/ED6AC1443949FE77CA258148000C1A01?OpenDocument|url-status=live}}</ref> لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو ماڻهو غير عيسائي مذهبن سان وابسته هئا، جن مان اهم [[ٻڌمت]] (1.4٪)، [[هندومت]] (1.3٪) ۽ [[اسلام]] (1.2٪) هئا.<ref name="census2021"/> 2021ع جي آدمشماريءَ موجب ڪوئنزلينڊ ۾ مختلف فرقن سان تعلق رکندڙ پروٽيسٽنٽن جو گڏيل انگ ڪيٿولڪن کان وڌيڪ هو.<ref name="b868">{{cite web | title=Census 2021, G14 Religious affiliation by sex, Main Statistical Areas Level 2 and up (SA2+) | website=dataexplorer.abs.gov.au | url=https://dataexplorer.abs.gov.au/vis?fs[0]=Census%202021%2C1%7CStatistical%20Areas%20%28ASGS%202021%29%23C21_ASGS%23%7CGeneral%20Community%20Profiles%23C21_ASGS_GCP%23&fs[1]=Region%2C1%7CAustralia%23AUS%23%7CQueensland%233%23&pg=10&fc=Region&snb=62&df[ds]=C21_ASGS&df[id]=C21_G14_SA2&df[ag]=ABS&df[vs]=1.0.0&dq=..3..&pd=2021%2C&to[TIME_PERIOD]=false&ly[cl]=SEXP&ly[rs]=STATE&ly[rw]=RELP | access-date=2025-02-21}}</ref> === تعليم === [[File:University of Queensland.jpg|thumb|right|برسبين ۾ [[ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي]] جو گريٽ ڪورٽ؛ هي ڪوئنزلينڊ جي سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي]] ڪوئنزلينڊ ۾ ڪيتريون ئي يونيورسٽيون واقع آهن. رياست جي سڀ کان پراڻي يونيورسٽي، [[ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي]]، 1909ع ۾ قائم ٿي ۽ اها اڪثر [[ڪاليجن ۽ يونيورسٽين جي درجابندي|دنيا جي 50 بهترين يونيورسٽين]] ۾ شامل رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2020 |title=World University Rankings |access-date=31 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201226033634/https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2020 |archive-date=26 December 2020 |url-status=live |publisher=QS Quacquarelli Symonds |website=TopUniversities.com}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/rankings |title=Top World University Rankings &#124; US News Best Global Universities |access-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028092904/https://www.usnews.com/education/best-global-universities/rankings |archive-date=28 October 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.leidenranking.com/ranking/2017/list |title=CWTS Leiden Ranking - Ranking 2017 |access-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223071037/https://www.leidenranking.com/ranking/2017/list |archive-date=23 December 2017 |url-status=dead}}</ref> ٻين اهم يونيورسٽين ۾ [[ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]]، [[گرفٿ يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف سدرن ڪوئنزلينڊ]]، [[يونيورسٽي آف دي سن شائن ڪوسٽ]]، [[جيمس ڪڪ يونيورسٽي]]، جيڪا [[ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ]] کان ٻاهر قائم ٿيندڙ رياست جي پهرين يونيورسٽي هئي، [[سينٽرل ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي]] ۽ [[بانڊ يونيورسٽي]] شامل آهن؛ بانڊ يونيورسٽي آسٽريليا جي پهرين خانگي يونيورسٽي هئي. [[بين الاقوامي شاگرد|بين الاقوامي تعليم]] هڪ اهم صنعت آهي. 2018ع ۾ رياست ۾ 134,312 [[آسٽريليا ۾ بين الاقوامي شاگرد|بين الاقوامي شاگرد]] داخل هئا، جن جو وڏو حصو برسبين ۾ مرڪوز هو. رياست جي اڪثر بين الاقوامي شاگردن جو تعلق ايشيا سان آهي.<ref name="IntlStudying">{{cite web|url=https://internationaleducation.gov.au/research/Research-Snapshots/Documents/Location%20of%20International%20Students%20in%202018.pdf|title=International students studying in regional areas|date=February 2019|access-date=28 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190309065851/https://internationaleducation.gov.au/research/Research-Snapshots/Documents/Location%20of%20International%20Students%20in%202018.pdf|archive-date=9 March 2019|url-status=dead}}</ref> پرائمري ۽ سيڪنڊري سطح تي ڪوئنزلينڊ ۾ ڪيترائي [[ڪوئنزلينڊ جا سرڪاري اسڪول|سرڪاري]] ۽ خانگي اسڪول موجود آهن. ڪوئنزلينڊ ۾ [[ڪوئنزلينڊ جي لائبريرين جي فهرست#عوامي لائبريريون|عوامي لائبريرين جو نظام]] موجود آهي، جنهن جو انتظام [[ڪوئنزلينڊ جي رياستي لائبريري]] ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |title=State Library of Queensland - Queensland public libraries directory |url=https://www.data.qld.gov.au/dataset/public-libraries |access-date=2024-05-21 |website=www.data.qld.gov.au |language=en-AU |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521103244/https://www.data.qld.gov.au/dataset/public-libraries |url-status=live }}</ref> ڪجهه يونيورسٽين جون لائبريريون پڻ عام ماڻهن لاءِ کليل آهن. == معيشت == {{Main|ڪوئنزلينڊ جي معيشت}} {{See also|آسٽريليا جي معيشت}} [[File:Brisbane City Skyline.jpg|thumb|right|[[برسبين جو مرڪزي ڪاروباري ضلعو|برسبين جي مرڪزي ڪاروباري ضلعي]] جو شهري منظر. برسبين هڪ [[عالمي شهر]] ۽ رياست جو سڀ کان وڏو معاشي مرڪز آهي.]] [[File:Ravenswood, Queensland - Gold Mine 3.jpg|thumb|right|[[اتر ڪوئنزلينڊ]] جي [[ريونس ووڊ، ڪوئنزلينڊ|ريونس ووڊ]] ۾ [[سون جي کاڻ|سون جي کاڻ]]. کاڻ کوٽائي رياست جي اهم صنعتن مان هڪ آهي.]] [[File:Gold Coast skyline.jpg|thumb|right|[[گولڊ ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|گولڊ ڪوسٽ]]، ڪوئنزلينڊ جو ٻيو نمبر وڏو شهر ۽ اهم سياحتي ماڳ]] [[File:Sunset in Noosa Heads, Queensland 02.jpg|thumb|right|[[سن شائن ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|سن شائن ڪوسٽ]] تي [[نوسا هيڊز، ڪوئنزلينڊ|نوسا هيڊز]]؛ سن شائن ڪوسٽ ڪوئنزلينڊ جو ٽيون نمبر وڏو شهري علائقو ۽ اهم سياحتي ماڳ آهي.]] 2019ع ۾ ڪوئنزلينڊ جي [[مجموعي رياستي پيداوار جي لحاظ کان آسٽريليا جي رياستن ۽ علائقن جي فهرست|مجموعي رياستي پيداوار]] 357,044 ملين آسٽريلوي ڊالر هئي، جيڪا نيو سائوٿ ويلز ۽ [[وڪٽوريا، آسٽريليا|وڪٽوريا]] کان پوءِ ملڪ ۾ ٽئين نمبر تي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/5220.0Main+Features12018-19?OpenDocument |title=Australian National Accounts: State Accounts 2019-20 financial year |access-date=31 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420082847/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/5220.0Main+Features12018-19?OpenDocument |archive-date=20 April 2020 |url-status=live |publisher=Australian Bureau of Statistics }}</ref> 19هين صديءَ ۾ ڪوئنزلينڊ جي سامونڊي ڪناري تي [[سامونڊي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] ۽ ريلوي لائينن جي تعمير رياست جي برآمدن تي ٻڌل کاڻ کوٽائي ۽ زرعي شعبن جو بنياد وڌو. 1980ع واري ڏهاڪي کان آسٽريليا جي ٻين رياستن ۽ پرڏيهه مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، وفاقي حڪومت جي وڏي سيڙپڪاري، معدني ذخيرن جي وڌندڙ کوٽائي ۽ وڌندڙ هوابازي ۽ خلائي صنعت رياست جي معاشي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref name="aus">{{cite news |url = https://www.theaustralian.com.au/news/queensland-falls-back-with-the-pack/story-e6frg6n6-1225811164206 |title=Queensland falls back with the pack |author=Tom Dusevic |access-date=10 January 2010 |date=17 December 2009 |work=The Australian |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120129171328/https://www.theaustralian.com.au/news/queensland-falls-back-with-the-pack/story-e6frg6n6-1225811164206 |archive-date=29 January 2012}}</ref> [[معيشت جو بنيادي شعبو|بنيادي صنعتن]] ۾ ڪيلا، [[انناس]]، مونڱ ڦلي، مختلف قسمن جا گرم ۽ معتدل علائقن جا ميوا ۽ ڀاڄيون، اناج جا فصل، [[شراب خانو|شراب خانا]]، چوپائي مال جي پالنا، ڪپهه، [[ڪمند]] ۽ [[اُن]] شامل آهن. کاڻ کوٽائي جي صنعت ۾ [[باڪسائيٽ]]، ڪوئلو، چاندي، شيهو، [[جست]]، سون ۽ ٽامو شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://qurex.com.au/wp-content/uploads/2017/10/qld-significant-minerals1.pdf |title=Queensland's significant mineral mines, advanced mineral projects and new intersections |author=<!--Not stated--> |date=July 2017 |website= |publisher=Queensland Government |access-date=7 November 2023 |quote= |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301054211/https://qurex.com.au/wp-content/uploads/2017/10/qld-significant-minerals1.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.business.qld.gov.au/industries/mining-energy-water/resources/minerals-coal/outlook-statistics |title=Mineral and coal industry outlook and statistics |author=<!--Not stated--> |date=12 July 2018 |website=Business Queensland |publisher=Queensland Government |access-date=7 November 2023 |quote= |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107093702/https://www.business.qld.gov.au/industries/mining-energy-water/resources/minerals-coal/outlook-statistics |url-status=live }}</ref> [[معيشت جو ثانوي شعبو|ثانوي صنعتون]] گهڻو ڪري مٿي ڄاڻايل بنيادي پيداوار جي وڌيڪ پروسيسنگ سان لاڳاپيل آهن. مثال طور، [[ويپا، ڪوئنزلينڊ|ويپا]] مان باڪسائيٽ سامونڊي رستي [[گليڊسٽون، ڪوئنزلينڊ|گليڊسٽون]] آندو وڃي ٿو، جتي ان کي ايلومينا ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو.<ref name="rta">{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20090817110714/https://www.comalco.com/localcommunities/294.asp |archive-date=17 August 2009 |url=https://www.comalco.com/localcommunities/294.asp |title=Gladstone |access-date=9 March 2016 |website=Comalco.com |publisher=Rio Tinto Aluminium}}</ref> ان کان سواءِ ٽامي کي صاف ڪرڻ ۽ اوڀر سامونڊي ڪناري تي ڪيترين ئي ملن ۾ ڪمند مان کنڊ ٺاهڻ جون صنعتون پڻ موجود آهن. [[معيشت جو ٽيون شعبو|ٽئين شعبي]] جي اهم صنعتن ۾ پرچون واپار، سياحت ۽ [[بين الاقوامي شاگرد|بين الاقوامي تعليم]] شامل آهن. 2018ع ۾ رياست ۾ 134,312 [[آسٽريليا ۾ بين الاقوامي شاگرد|بين الاقوامي شاگرد]] داخل هئا، جن جو وڏو حصو برسبين ۾ مرڪوز هو. رياست جي اڪثر بين الاقوامي شاگردن جو تعلق ايشيا سان آهي.<ref name="IntlStudying"/> برسبين کي [[گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|درجابندي]] موجب هڪ [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو [[مجموعي ملڪي پيداوار جي لحاظ کان شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏي مجموعي ملڪي پيداوار رکندڙ]] ايشيا-پئسفڪ شهرن مان هڪ آهي. شهر جي معيشت ۾ کاڻ کوٽائي، بئنڪنگ، انشورنس، ٽرانسپورٽ، معلوماتي ٽيڪنالاجي، [[جائداد]] ۽ [[کاڌي جي صنعت]] اهم شعبا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.etravelblackboard.com/index.asp?id=73027&nav=13|title=Brisbane business visitor numbers skyrocket|date=3 January 2008|work=Brisbane Marketing Convention Bureau|publisher=e-Travel Blackboard|access-date=13 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110120134851/https://www.etravelblackboard.com/index.asp?id=73027&nav=13|archive-date=20 January 2011}}</ref> برسبين ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ وڏين ڪمپنين، جيڪي آسٽريليا جي وڏين ڪمپنين ۾ پڻ شامل آهن، ۾ [[سن ڪارپ گروپ]]، [[ورجن آسٽريليا]]، [[اورائزن]]، [[بئنڪ آف ڪوئنزلينڊ]]، [[فلائيٽ سينٽر]]، [[ڪريڊٽ يونين آسٽريليا|سي يو اي]]، [[سن سپر]]، [[ڪيو سپر]]، [[ڊومينوز پيزا انٽرپرائزز]]، [[اسٽار انٽرٽينمينٽ گروپ]]، [[اي ايل ايس لميٽيڊ|اي ايل ايس]]، [[ٽيڪنالاجي ون]]، [[نيڪسٽ ڊي سي]]، [[سپر ريٽيل گروپ]]، [[نيو هوپ ڪول]]، [[جمبو انٽرايڪٽو]]، [[نيشنل اسٽوريج]]، [[ڪولنز فوڊز]] ۽ [[بوئنگ آسٽريليا]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.businessnewsaus.com.au/articles/brisbane-top-companies.html|title=Brisbane Top Companies|date=11 October 2019|publisher=Business News Australia|access-date=19 April 2020|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200423092037/https://www.businessnewsaus.com.au/articles/brisbane-top-companies.html|archive-date=23 April 2020}}</ref> === سياحت === {{See also|برسبين ۾ سياحت}} [[File:Whitsunday Islands National Park (23720070439).jpg|thumb|right|[[وٽسنڊي ٻيٽ|وٽسنڊي ٻيٽن]] ۾ هل انليٽ]] مختلف قسم جي قدرتي منظرن، گرم آبهوا ۽ شاهوڪار قدرتي ماحول سبب سياحت ڪوئنزلينڊ جي ٽئين شعبي جي اهم صنعت آهي ۽ هر سال آسٽريليا جي ٻين رياستن ۽ پرڏيهي ملڪن مان لکين سياح هتي اچن ٿا. هيءَ صنعت هر سال 8.8 ارب ڊالر جي آمدني پيدا ڪري ٿي، جيڪا ڪوئنزلينڊ جي مجموعي رياستي پيداوار جو 4.5 سيڪڙو آهي. هن شعبي جي سالياني برآمدي آمدني 4.0 ارب ڊالر آهي. سياحت جو شعبو ڪوئنزلينڊ جي لڳ ڀڳ 5.7 سيڪڙو رهواسين کي سڌيءَ طرح روزگار فراهم ڪري ٿو.<ref name="qtprofile">{{cite web |url = https://www.tq.com.au/about-tq/profile/profile_home.cfm |title=About TQ – Profile |publisher=Tourism Queensland |archive-url = https://web.archive.org/web/20090914225016/https://www.tq.com.au/about-tq/profile/profile_home.cfm |archive-date=14 September 2009 |url-status=dead|access-date=6 January 2010}}</ref> ڪوئنزلينڊ ۾ سياحتي خرچن مان لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو رهائش تي، 15 سيڪڙو ريسٽورنٽن ۽ کاڌي تي، 11 سيڪڙو هوائي ڀاڙن تي، 11 سيڪڙو ٻارڻ تي ۽ 11 سيڪڙو خريداري ۽ تحفن تي خرچ ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.discoverqueensland.com.au |title=Tourism related information and statistics |website=Discoverqueensland.com.au |access-date=4 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110220121810/https://www.discoverqueensland.com.au/ |archive-date=20 February 2011}}</ref> ڪوئنزلينڊ جي سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي ماڳن ۾ برسبين، جنهن ۾ [[مورٽن ٻيٽ|مورٽن]] ۽ [[ڏکڻ اسٽرڊبروڪ ٻيٽ|ڏکڻ اسٽرڊبروڪ]] ٻيٽ ۽ [[گولڊ ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|گولڊ ڪوسٽ]] شامل آهن، ان سان گڏ [[سن شائن ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|سن شائن ڪوسٽ]]، [[گريٽ بيريئر ريف]]، [[ڪيرنز]]، [[پورٽ ڊگلس، ڪوئنزلينڊ|پورٽ ڊگلس]]، [[ڊينٽري برساتي ٻيلو]]، [[ڪگاري|ڪگاري]] ۽ [[وٽسنڊي ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name="LonelyPlanet">{{cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/australia/queensland/travel-tips-and-articles/the-great-barrier-reef-and-beyond-a-beginners-guide-to-queenslands-coast |title=The Great Barrier Reef and beyond: a beginner's guide to Queensland's coast |author=<!-- Lonely Planet Writer, no byline --> |date=1 September 2015 |website=Lonely Planet |access-date=20 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161021140859/https://www.lonelyplanet.com/australia/queensland/travel-tips-and-articles/the-great-barrier-reef-and-beyond-a-beginners-guide-to-queenslands-coast |archive-date=21 October 2016 }}</ref><ref name="AirportRentals">{{cite web |last=Haines |first=Kristof |date=19 August 2015 |title=Earth's Top Travel Destinations Revealed |url=https://www.airportrentals.com/blog/news/earths-top-travel-destinations-revealed |archive-url=https://web.archive.org/web/20161021140656/https://www.airportrentals.com/blog/news/earths-top-travel-destinations-revealed |archive-date=21 October 2016 |access-date=20 October 2016 |website=Writer for AirportRentals.com |publisher=AirportRentals.com |url-status=live }}</ref><ref name="TravelTreks">{{cite web|url=https://www.discountmyflights.com.au/traveltreks/australias-top-50-small-towns/ |title=Australia's Top 50 Small Towns |author=TravelTreks |date=8 September 2016 |publisher=DiscountMyFlights.com.au |location=Stapylton, Queensland, Australia |access-date=20 October 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027011201/https://www.discountmyflights.com.au/traveltreks/australias-top-50-small-towns/ |archive-date=27 October 2016 }}</ref> برسبين [[سڊني]] ۽ [[ميلبورن]] کان پوءِ آسٽريليا جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحتي ماڳ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.tourismaustralia.com/content/Research/Factsheets/TopTen_Regions_Dec2006.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927062419/https://www.tourismaustralia.com/content/Research/Factsheets/TopTen_Regions_Dec2006.pdf |url-status=dead |archive-date=27 September 2007 |title=International Market Tourism Facts |publisher=Tourism Australia}}</ref> ان جي ميٽروپوليٽن علائقي جي اهم سياحتي ماڳن ۾ [[سائوٿ بئنڪ پارڪ لينڊز]]، [[ڪوئنزلينڊ ثقافتي مرڪز]]، جنهن ۾ [[ڪوئنزلينڊ عجائب گهر]]، [[ڪوئنزلينڊ آرٽ گيلري]]، [[جديد فن جي گيلري، برسبين|جديد فن جي گيلري]]، [[ڪوئنزلينڊ پرفارمنگ آرٽس سينٽر]] ۽ [[ڪوئنزلينڊ جي رياستي لائبريري]] شامل آهن، [[برسبين سٽي هال|سٽي هال]]، [[اسٽوري برج]]، [[هاورڊ سمٿ وارفز]]، [[اينزيڪ اسڪوائر، برسبين|اينزيڪ اسڪوائر]]، [[سينٽ جانز ڪيٿيڊرل، برسبين|سينٽ جانز ڪيٿيڊرل]]، [[فورٽيٽيوڊ ويلي، ڪوئنزلينڊ|فورٽيٽيوڊ ويلي]]، جنهن ۾ جيمز اسٽريٽ ۽ [[چائنا ٽائون، برسبين|چائنا ٽائون]] شامل آهن، [[ويسٽ اينڊ، ڪوئنزلينڊ|ويسٽ اينڊ]]، [[ٽينيرف، ڪوئنزلينڊ|ٽينيرف وول اسٽورز وارو علائقو]]، [[برسبين درياهه]] ۽ ان جو [[برسبين درياهه#برسبين ريور واڪ|ريور واڪ]] نيٽ ورڪ، [[سٽي بوٽينڪ گارڊنز]]، [[روما اسٽريٽ پارڪ لينڊ]]، [[نيو فارم پارڪ]]، جنهن ۾ [[برسبين پاور هائوس]] شامل آهي، [[ڪينگرو پوائنٽ ڪلفس]] ۽ پارڪ، [[لون پائن ڪوالا سينڪچري]]، [[مائونٽ ڪوٿا ٻيلو|مائونٽ ڪوٿا رزرو]]، جنهن ۾ [[مائونٽ ڪوٿا لوڪ آئوٽ]] ۽ [[برسبين بوٽينڪ گارڊنز، مائونٽ ڪوٿا|مائونٽ ڪوٿا بوٽينڪ گارڊنز]] شامل آهن، [[ڊي اگيلر سلسلو]] ۽ [[ڊي اگيلر نيشنل پارڪ|قومي پارڪ]]، ان سان گڏ [[مورٽن بي]]، جنهن ۾ [[مورٽن ٻيٽ|مورٽن]]، [[اتر اسٽرڊبروڪ ٻيٽ|اتر اسٽرڊبروڪ]] ۽ [[برائبي ٻيٽ|برائبي]] ٻيٽ، ۽ [[شورن ڪلف، ڪوئنزلينڊ|شورن ڪلف]]، [[ونم، ڪوئنزلينڊ|ونم]] ۽ [[ريڊ ڪلف اپٻيٽ]] جا سامونڊي ڪناري وارا علائقا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://visit.brisbane.qld.au/inspiration/top-attractions |title=DISCOVER BRISBANE'S TOP MAJOR ATTRACTIONS |author=<!--Not stated--> |date=18 January 2023 |website=Brisbane |publisher=BEDA |access-date=23 November 2023 |quote= |archive-date=23 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123033230/https://visit.brisbane.qld.au/inspiration/top-attractions |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.tripadvisor.com.au/Attractions-g255068-Activities-oa0-Brisbane_Brisbane_Region_Queensland.html |title=Things to Do in Brisbane |author=<!--Not stated--> |date= |website= |publisher=Tripadvisor |access-date=23 November 2023 |quote= |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122165116/https://www.tripadvisor.com.au/Attractions-g255068-Activities-oa0-Brisbane_Brisbane_Region_Queensland.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.brisbane-australia.com/brisbane-destinations.html |title=BRISBANE TOURIST DESTINATIONS |author=<!--Not stated--> |date= |website=Brisbane Australia |publisher=Intaanetto.com Social Media. |access-date=23 November 2023 |quote= |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122165111/https://www.brisbane-australia.com/brisbane-destinations.html |url-status=live }}</ref> [[گولڊ ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|گولڊ ڪوسٽ]] تي ڪيترائي مشهور سرفنگ ساحل آهن، جن ۾ [[سرفرز پيراڊائز، ڪوئنزلينڊ|سرفرز پيراڊائز]] ۽ [[برلي هيڊز، ڪوئنزلينڊ|برلي هيڊز]] جا ساحل شامل آهن. هتي آسٽريليا ۾ [[تفريحي پارڪ|تفريحي پارڪن]] جو سڀ کان وڏو مرڪز پڻ آهي، جن ۾ [[ڊريم ورلڊ، آسٽريليا|ڊريم ورلڊ]]، [[وارنر برادرز مووي ورلڊ|مووي ورلڊ]]، [[سي ورلڊ، آسٽريليا|سي ورلڊ]]، [[ويٽ اين وائلڊ واٽر ورلڊ|ويٽ اين وائلڊ]] ۽ [[وائيٽ واٽر ورلڊ]] شامل آهن، ان سان گڏ [[ڪرمبن وائلڊ لائيف سينڪچري]] پڻ هتي واقع آهي. گولڊ ڪوسٽ جي اندرين علائقي ۾ [[مڪفرسن سلسلو|مڪفرسن سلسلي]] جو [[ليمنگٽن قومي پارڪ]] واقع آهي.{{Citation needed|date=July 2021}} [[سن شائن ڪوسٽ، ڪوئنزلينڊ|سن شائن ڪوسٽ]] ۾ مشهور سرفنگ ۽ سامونڊي ڪناري وارا سياحتي ماڳ، جهڙوڪ [[نوسا هيڊز، ڪوئنزلينڊ|نوسا هيڊز]] ۽ [[مولولابا]] شامل آهن. هتي [[انڊر واٽر ورلڊ، ڪوئنزلينڊ|انڊر واٽر ورلڊ]] ۽ [[اسٽيو ارون]] جو [[آسٽريليا زو]] پڻ واقع آهن. ان جي اندرين علائقي ۾ [[گلاس هائوس مائونٽنز قومي پارڪ]] واقع آهي.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2022-09-02 |title=Glass House Mountains National Park |url=https://parks.des.qld.gov.au/parks/glass-house-mountains |access-date=2022-12-23 |website=Parks and forests {{!}} Department of Environment and Science, Queensland |language=en-AU |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223160617/https://parks.des.qld.gov.au/parks/glass-house-mountains |url-status=live }}</ref> [[ڪيرنز]] [[گريٽ بيريئر ريف]]، [[ڏور اتر ڪوئنزلينڊ]]، جنهن ۾ [[پورٽ ڊگلس، ڪوئنزلينڊ|پورٽ ڊگلس]] شامل آهي، ۽ [[ڊينٽري برساتي ٻيلو]] ڏانهن اهم داخلي مرڪز طور مشهور آهي. [[اتر ڪوئنزلينڊ]] جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر واقع [[وٽسنڊي ٻيٽ]] پنهنجي [[تفريحي رهائشگاهه|تفريحي رهائشگاهن]] ۽ گريٽ بيريئر ريف تائين پهچ سبب مشهور سياحتي ماڳ آهن.<ref>{{Cite web |last=Australia |first=Tourism |date=2022-10-12 |title=Guide to the Whitsunday Islands - Tourism Australia |url=https://www.australia.com/en-us/places/whitsundays-and-surrounds/guide-to-the-whitsundays.html |access-date=2022-12-23 |website=www.australia.com |language=en-US |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223160617/https://www.australia.com/en-us/places/whitsundays-and-surrounds/guide-to-the-whitsundays.html |url-status=live }}</ref> == سياست ۽ حڪومت == {{Main|ڪوئنزلينڊ جي سياست}} آسٽريليا جي ڇهن باني [[آسٽريليا جون رياستون ۽ علائقا|رياستن]] مان هڪ، ڪوئنزلينڊ 1 جنوري 1901ع کان [[آسٽريليا جو آئين|آسٽريليا جي آئين]] جي تابع هڪ [[وفاقي رياست]] آهي. رياست انهن سمورن معاملن تي قانون سازي ڪري سگهي ٿي، جيڪي [[آسٽريليا جي آئين جي شق 51|آسٽريليا جي آئين تحت وفاقي حڪومت حوالي]] نه ڪيا ويا آهن. ڪوئنزلينڊ ۾ [[پارلياماني نظام|پارلياماني]] [[آئيني بادشاهت]] قائم آهي. [[ڪوئنزلينڊ جو آئين]] رياستي حڪومت جي ڪم ڪرڻ جو طريقو طئي ڪري ٿو. رياست جي آئين ۾ ڪيتريون ئي [[محفوظ شق|محفوظ شقون]] شامل آهن، جن کي [[ريفرينڊم]] کان سواءِ تبديل نٿو ڪري سگهجي. رياست وٽ حقن بابت هڪ [[قانوني قانون|قانوني]] منشور، ''ڪوئنزلينڊ انساني حقن جو قانون 2019ع'' پڻ موجود آهي. ڪوئنزلينڊ جو حڪومتي نظام [[ويسٽ منسٽر نظام]] ۽ [[آسٽريليا جي سياست|آسٽريليا جي وفاقي حڪومتي نظام]] کان متاثر آهي. حڪومتي اختيارن کي [[آسٽريليا ۾ اختيارن جي ورهاست|ٽن حصن ۾ ورهائي]] سگهجي ٿو: * '''قانون ساز ادارو:''' [[هڪ ايواني نظام|هڪ ايواني]] [[ڪوئنزلينڊ جي پارليامينٽ]]، جيڪا [[ڪوئنزلينڊ جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[آسٽريليا جي بادشاهت|بادشاهه]]، جنهن جي نمائندگي [[ڪوئنزلينڊ جو گورنر|گورنر]] ڪري ٿو، تي مشتمل آهي؛ * '''انتظاميا:''' [[ڪوئنزلينڊ حڪومت]]، جنهن ۾ [[ڪوئنزلينڊ جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل|ايگزيڪيوٽو ڪائونسل]] شامل آهي، جيڪا [[ڪوئنزلينڊ جي ڪابينا|ڪابينا]] جي فيصلن کي رسمي شڪل ڏئي ٿي. ڪابينا [[ڪوئنزلينڊ جو پريميئر|پريميئر]] ۽ ٻين رياستي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي پريميئر جي صلاح تي گورنر مقرر ڪندو آهي؛ * '''عدليا:''' [[ڪوئنزلينڊ جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ ٻيون رياستي عدالتون، جن جي ججن کي گورنر مقرر ڪندو آهي. [[انتظاميا|انتظامي اختيار]] رسمي طور [[ڪوئنزلينڊ جو گورنر|ڪوئنزلينڊ جي گورنر]]، هن وقت [[جينيٽ ينگ]]، وٽ هوندو آهي، جيڪا [[آسٽريليا جي بادشاهت|بادشاهه]]، هن وقت {{Current Australian monarch |Charles III}}، جي نمائندگي ڪري ٿي ۽ [[ڪوئنزلينڊ جو پريميئر|پريميئر]] جي صلاح تي مقرر ڪئي ويندي آهي. پريميئر، جيڪو رياست جو [[حڪومت جو سربراهه]] آهي، [[ڪوئنزلينڊ جي ڪابينا|ڪوئنزلينڊ جي ڪابينا]] سان گڏ عملي طور انتظامي اختيار استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ڪابينا جي فيصلن کي [[ڪوئنزلينڊ جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل|ايگزيڪيوٽو ڪائونسل]] رسمي شڪل ڏئي ٿي. پريميئر کي گورنر مقرر ڪندو آهي ۽ [[ذميوار حڪومت|ان لاءِ قانون ساز اسيمبليءَ جي حمايت حاصل هجڻ ضروري آهي]]. عملي طور پريميئر قانون ساز اسيمبليءَ جو اهم ميمبر ۽ پنهنجي سياسي جماعت يا جماعتن جي اتحاد جو پارلياماني اڳواڻ هوندو آهي، جڏهن ته ڪابينا جا ميمبر به ساڳئي جماعت يا اتحاد مان چونڊيا ويندا آهن. موجوده پريميئر [[ڊيوڊ ڪرسافولي]] ۽ [[ڪوئنزلينڊ جو ڊپٽي پريميئر|ڊپٽي پريميئر]] [[جيروڊ بليجي]] آهن، جيڪي [[ڪوئنزلينڊ جي لبرل نيشنل پارٽي|لبرل نيشنل پارٽي]] سان واسطو رکن ٿا. 0 [[برسبين جو گورنمينٽ هائوس|گورنمينٽ هائوس]]، برسبين جي [[پيڊنگٽن، ڪوئنزلينڊ|پيڊنگٽن]] ۾ واقع آهي ۽ گورنر جي سرڪاري رهائشگاهه آهي. هن 20هين صديءَ جي شروعات ۾ برسبين جي [[برسبين جو مرڪزي ڪاروباري ضلعو|مرڪزي ڪاروباري ضلعي]] جي [[گارڊنز پوائنٽ، برسبين|گارڊنز پوائنٽ]] ۾ واقع [[پراڻو گورنمينٽ هائوس، ڪوئنزلينڊ|پراڻي گورنمينٽ هائوس]] جي جاءِ ورتي. انتظامي شاخ کي عام طور [[ڪوئنزلينڊ حڪومت]] چيو وڃي ٿو. [[قانون ساز ادارو|قانون ساز اختيار]] [[ڪوئنزلينڊ جي پارليامينٽ|ڪوئنزلينڊ پارليامينٽ]] وٽ آهي، جيڪا آسٽريليا جي رياستن ۾ منفرد طور [[هڪ ايواني نظام|هڪ ايواني]] آهي ۽ رڳو قانون ساز اسيمبليءَ تي مشتمل آهي. پارليامينٽ 1922ع تائين [[ٻه ايواني قانون ساز ادارو|ٻه ايواني]] هئي، جڏهن [[ڪوئنزلينڊ جي قانون ساز ڪائونسل|قانون ساز ڪائونسل]] کي ليبر جماعت جي نام نهاد "خودڪش جٿي" ختم ڪري ڇڏيو؛ انهن ميمبرن کي پنهنجي ئي عهدن جي خاتمي جي حق ۾ ووٽ ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو هو.<ref name="apg">{{cite book |title=Australian Politics and Government: The Commonwealth, the States, and Territories |last=Wanna |first=John |editor-last=Moon |editor2-first=Jeremy |editor2-last=Sharman |editor-first=Campbell |chapter=Queensland |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, United Kingdom |isbn=978-0-521-82507-8 |page=47 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=37Sel9HEYgUC |access-date=15 November 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102073504/https://books.google.com/books?id=37Sel9HEYgUC |archive-date=2 January 2016}}</ref> [[قانون جو مسودو|قانون جا مسودا]] قانون بڻجڻ کان اڳ [[ڪوئنزلينڊ جو گورنر|گورنر]] کان [[شاهي منظوري]] حاصل ڪندا آهن. پارليامينٽ جو اجلاس برسبين جي [[گارڊنز پوائنٽ، برسبين|گارڊنز پوائنٽ]] ۾ واقع [[پارليامينٽ هائوس، برسبين|پارليامينٽ هائوس]] ۾ ٿيندو آهي. قانون ساز اسيمبليءَ جا ميمبر [[ڪوئنزلينڊ جا چونڊ تڪ|93 چونڊ تڪن]] جي نمائندگي ڪن ٿا. ڪوئنزلينڊ ۾ چونڊون مقرر چئن سالن جي پارلياماني مدي جي پڄاڻيءَ تي ٿين ٿيون ۽ [[ترجيحي ووٽنگ|مڪمل ترجيحي ووٽنگ]] ذريعي طئي ٿين ٿيون. رياست جي [[عدليا]] ۾ [[ڪوئنزلينڊ جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[ڪوئنزلينڊ جي ڊسٽرڪٽ ڪورٽ|ڊسٽرڪٽ ڪورٽ]] شامل آهن، جيڪي ڪوئنزلينڊ جي آئين تحت قائم ٿيل آهن، جڏهن ته [[ڪوئنزلينڊ جي مئجسٽريٽس ڪورٽ|مئجسٽريٽس ڪورٽ]] ۽ ٻيون عدالتون ۽ ٽربيونل قانون سازيءَ تحت قائم ڪيا ويا آهن. انهن عدالتن جي فيصلن خلاف [[آسٽريليا جي هاءِ ڪورٽ]] ۾ اپيل ڪري سگهجي ٿي. آسٽريليا جي ٻين سمورين رياستن ۽ علائقن وانگر ڪوئنزلينڊ ۾ پڻ [[عام قانون]] تي ٻڌل قانوني نظام آهي. سپريم ۽ ڊسٽرڪٽ عدالتن جا مرڪزي دفتر برسبين جي مرڪزي ڪاروباري ضلعي ۾ واقع [[راڻي ايلزبيٿ ٻئين جون قانوني عدالتون، برسبين|راڻي ايلزبيٿ ٻئين جي قانوني عدالتن]] ۾ آهن. رياست جي سياست کي روايتي طور ٻين آسٽريلوي رياستن جي ڀيٽ ۾ [[آسٽريليا ۾ قدامت پسندي|قدامت پسند]] سمجهيو ويو آهي.<ref name="Daly, Leffman, Dehne 2003 p397">{{cite book|first=Margo|last=Daly|year=2003|title=The Rough Guide To Australia|url=https://archive.org/details/australia0006unse|publisher=Rough Guides Ltd|isbn=978-1-84353-090-9|page=[https://archive.org/details/australia0006unse/page/397 397]}}</ref><ref name="Penrith, Seal 2008 p478">{{cite book|first=Deborah|last=Penrith|year=2008|title=Live & Work in Australia|url=https://archive.org/details/australia0000penr|publisher=Crimson Publishing|isbn=978-1-85458-418-2|page=[https://archive.org/details/australia0000penr/page/478 478]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.brisbanetimes.com.au/federal-election/face-it-queensland-were-conservative-20100823-13ftu.html|title=Why Labor struggles in Queensland|work=Brisbane Times |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115235440/https://www.brisbanetimes.com.au/federal-election/face-it-queensland-were-conservative-20100823-13ftu.html|archive-date=15 January 2013|date=23 August 2010}}</ref><ref>George Megalogenis, "The Green and the Grey", ''Quarterly Essay'', Vol. 40, 2010, p69.</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/10410929 |work=BBC News |title=Australia ready for first female leader |date=25 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425041823/https://www.bbc.co.uk/news/10410929 |archive-date=25 April 2012 }}</ref> تاريخي طور مٿئين ايوان جي غيرموجودگي ۽ "[[بيلڪي مينڊر]]"، يعني [[چونڊ تڪن ۾ غيربرابر نمائندگي|ٻهراڙيءَ جي چونڊ تڪن کي فائدو ڏيندڙ غيربرابر نمائندگي]]، سبب ڪوئنزلينڊ ۾ مضبوط ارادي وارن [[عواميت|عواميت پسند]] پريميئرن جي ڊگهي حڪمرانيءَ جي روايت رهي آهي، جن تي اڪثر آمرانه رجحان رکڻ جا الزام لڳندا رهيا. ان رجحان جو نمايان مثال رياست جو سڀ کان ڊگهي عرصي تائين پريميئر رهندڙ [[جوه بيلڪي پيٽرسن]] هو. <gallery widths=250 heights=185> File:Parliament House, Brisbane, Queensland with Christmas tree in 2019, 05.jpg|[[پارليامينٽ هائوس، برسبين|پارليامينٽ هائوس]]، [[ڪوئنزلينڊ جي پارليامينٽ|ڪوئنزلينڊ پارليامينٽ]] جو اجلاس گاهه File:Government House seen from street, Brisbane, Queensland, 2019, 01.jpg|[[برسبين جو گورنمينٽ هائوس|گورنمينٽ هائوس]]، [[ڪوئنزلينڊ جو گورنر|گورنر]] جي سرڪاري رهائشگاهه File:Queen Elizabeth II Courts of Law seen from Albert Street, Brisbane 02.jpg|[[راڻي ايلزبيٿ ٻئين جون قانوني عدالتون، برسبين|راڻي ايلزبيٿ ٻئين جون قانوني عدالتون]]، [[ڪوئنزلينڊ جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[ڪوئنزلينڊ جي ڊسٽرڪٽ ڪورٽ|ڊسٽرڪٽ ڪورٽ]] جا مرڪزي دفتر </gallery> === مقامي حڪومت === {{Main|ڪوئنزلينڊ ۾ مقامي حڪومت}} مقامي حڪومت اهو نظام آهي، جنهن وسيلي [[ڪوئنزلينڊ جا مقامي حڪومتي علائقا|مقامي حڪومتي علائقا]]، مقامي حڪومت قانون 2009ع جي اجازت ڏنل حدن اندر، پنهنجا معاملا هلائين ٿا. ڪوئنزلينڊ 77 مقامي حڪومتي علائقن ۾ ورهايل آهي، جيڪي رياستي حڪومت طرفان قانون تحت قائم ڪيا ويا آهن.<ref>''[https://www.austlii.edu.au/au/legis/qld/consol_act/lga1993182/ Local Government Act 1993]'' {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423015759/https://www.austlii.edu.au/au/legis/qld/consol_act/lga1993182/ |date=23 April 2011}}, s.34. (Reprint 11E, as in force at 22 November 2007.)</ref> هر مقامي حڪومتي علائقي ۾ هڪ ڪائونسل هوندي آهي، جيڪا مختلف مقامي خدمتون ۽ سهولتون فراهم ڪرڻ جي ذميوار هوندي آهي. مقامي ڪائونسلون پنهنجي آمدني رهواسين کان وصول ٿيندڙ مقامي محصولن ۽ فيسن سان گڏ رياستي ۽ وفاقي حڪومتن جي گرانٽن ۽ مالي سهائتا مان حاصل ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.localgovernment.qld.gov.au/?id=2668 |title=Rates and valuations |publisher=Department of Local Government, Sport and Recreation |place=Queensland |date=26 July 2007 |access-date=5 April 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080319021454/https://www.localgovernment.qld.gov.au/?id=2668 |archive-date=19 March 2008 }}</ref> === وفاقي نمائندگي === {| class="wikitable" style="float:right; margin:1em; font-size:95%;" |+ ڪوئنزلينڊ – [[آسٽريليا جي پارليامينٽ|وفاقي پارلياماني]] وفد<ref>{{cite web|url=https://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/download/handbook/newhandbook/2008-12-19/toc_pdf_repeat/Part%206%20-%20Historical%20information%20on%20the%20Australian%20Parliament.pdf;fileType=application%2Fpdf |title=Historical information on the Australian Parliament |publisher=Parliament of Australia |access-date=24 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525173020/https://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/download/handbook/newhandbook/2008-12-19/toc_pdf_repeat/Part%206%20-%20Historical%20information%20on%20the%20Australian%20Parliament.pdf;fileType=application/pdf |archive-date=25 May 2019 |url-status=dead}}</ref> |- style="background:lightgrey;" ! rowspan="3" | [[آسٽريليا ۾ چونڊون|چونڊ]] |- ! colspan="3" | [[آسٽريليا جي نمائندن واري ايوان جا ميمبر|نمائندن جو ايوان]] ! colspan="3" | [[آسٽريليا جي سينيٽ جا ميمبر|سينيٽ]] |- ! [[اتحاد، آسٽريليا|اتحاد]]{{refn|group="N"|هن ۾ [[آسٽريليا جي لبرل پارٽي]]، [[آسٽريليا جي نيشنل پارٽي]]، [[ڪوئنزلينڊ جي لبرل نيشنل پارٽي]] ۽ [[ڪنٽري لبرل پارٽي]] شامل آهن. 2008ع ۾ ڪوئنزلينڊ جون سموريون اتحادي جماعتون گڏجي ڪوئنزلينڊ جي لبرل نيشنل پارٽي ۾ ضم ٿي ويون.}} ! [[آسٽريليا جي ليبر پارٽي|ليبر]] ! [[آسٽريليا ۾ آزاد سياستدان|ٻيا]]{{refn|group="N"|هن ۾ [[آسٽريليا ۾ آزاد سياستدان|آزاد ميمبر]] ۽ [[آسٽريليا جي سياسي جماعتن جي فهرست|ننڍيون سياسي جماعتون]] شامل آهن.}} ! [[اتحاد، آسٽريليا|اتحاد]] ! [[آسٽريليا جي ليبر پارٽي|ليبر]] ! [[آسٽريليا ۾ آزاد سياستدان|ٻيا]] |- | 2001 | style="background:#00bfff;"|'''19''' | 7 | 1 | style="background:#00bfff;"|'''5''' | 4 | 3 |- | 2004 | style="background:#00bfff;"|'''21''' | 5 | 1 | style="background:#00bfff;"|'''7''' | 4 | 1 |- | 2007 | 13 | style="background:#f66;"|'''15''' | 1 | style="background:#00bfff;"|'''7''' | 5 | 0 |- | 2010 | style="background:#00bfff;"|'''21''' | 8 | 1 | style="background:#00bfff;"|'''6''' | 5 | 1 |- | 2013 | style="background:#00bfff;"|'''22''' | 6 | 2 | style="background:#00bfff;"|'''6''' | 4 | 2 |- | 2016 | style="background:#00bfff;"|'''21''' | 8 | 1 | style="background:#00bfff;"|'''5''' | 4 | 3 |- | 2019 | style="background:#00bfff;"|'''23''' | 6 | 1 | style="background:#00bfff;"|'''6''' | 3 | 3 |- | 2022 | style="background:#00bfff;"|'''21''' | 5 | 4 | style="background:#00bfff;"|'''5''' | 3 | 4 |- | 2025 | style="background:#00bfff;"|'''16''' | 12 | 2 | 4 | 4 | 4 |} {{Clear}} [[آسٽريليا جي وفاقي پارليامينٽ|وفاقي پارليامينٽ]] ۾ ڪوئنزلينڊ [[آسٽريليا جو نمائندن جو ايوان|نمائندن جي ايوان]] جي 150 مان 30 [[آسٽريليا جي نمائندن واري ايوان جا چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] جي نمائندگي ڪري ٿو، جن جو انگ آباديءَ جي بنياد تي طئي ٿئي ٿو، جڏهن ته [[آسٽريليا جي سينيٽ|سينيٽ]] جي 76 مان 12 سيٽون ڪوئنزلينڊ وٽ آهن، جيڪي رياستن جي برابر نمائندگيءَ جي بنياد تي مقرر ٿيل آهن. 2025ع جي وفاقي چونڊن کان پوءِ ڪوئنزلينڊ جي نمائندن واري ايوان جي وفد ۾ 16 [[ڪوئنزلينڊ جي لبرل نيشنل پارٽي|لبرل نيشنل پارٽي]]، 12 [[آسٽريليا جي ليبر پارٽي|ليبر پارٽي]]، هڪ [[آسٽريليا جا گرينز|گرينز]] ۽ هڪ [[ڪيٽر جي آسٽريلين پارٽي|ڪيٽر جي آسٽريلين پارٽي]] جو ميمبر شامل آهي. ڪوئنزلينڊ جي موجوده سينيٽ وفد ۾ اتحاد سان لاڳاپيل چار سينيٽر، چار [[آسٽريليا جي ليبر پارٽي|ليبر پارٽي]]، ٻه [[پولين هينسن جي ون نيشن|ون نيشن]] ۽ ٻه [[آسٽريليا جا گرينز|گرينز]] سينيٽر شامل آهن. == ثقافت == [[File:EKKA.jpg|thumb|ايڪا ([[ايڪا|رائل ڪوئنزلينڊ نمائش]]) هر سال آگسٽ ۾ برسبين شو گرائونڊز ۾ منعقد ٿيندي آهي.]] === موسيقي ۽ نمائشي فن === [[برسبين]] ۾ واقع [[ڪوئنزلينڊ ثقافتي مرڪز]] رياست جي ٻن اهم آرٽ گيلرين، [[ڪوئنزلينڊ آرٽ گيلري]] ۽ [[ڪوئنزلينڊ جديد آرٽ گيلري]]، جو مرڪز آهي. ڪوئنزلينڊ ثقافتي مرڪز ۾ قائم ٻين ثقافتي ادارن ۾ [[ڪوئنزلينڊ بيلٽ]]، [[اوپيرا ڪوئنزلينڊ]]، [[ڪوئنزلينڊ ٿيٽر ڪمپني]] ۽ [[ڪوئنزلينڊ سمفني آرڪيسٽرا]] شامل آهن.{{cn|date=April 2026}} ڪيمراٽا – ڪوئنزلينڊ جو چيمبر آرڪيسٽرا 1987ع ۾ موسيقيءَ جي استاد ايلزبيٿ مورگن پاران اڀرندڙ فنڪارن جي هڪ موسيقي ٽولي طور قائم ڪيو ويو، جيڪو 2005ع ۾ ترقي ڪري هڪ پيشور چيمبر آرڪيسٽرا بڻجي ويو. هي آرڪيسٽرا ڪنهن مستقل موسيقي هدايتڪار کان سواءِ پرفارم ڪري ٿو ۽ [[برسبين]] ۽ [[ٽوومبا]] ٻنهي شهرن ۾ موسيقي محفلن جا سلسلا منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web | title=About Camerata | website=Camerata – Queensland’s Chamber Orchestra | date=23 March 2026 | url=https://camerata.net.au/about/ | access-date=1 April 2026 | archive-date=1 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260401042224/https://camerata.net.au/about/ | url-status=dead }}</ref> آرڪيسٽرا جو مرڪز [[برسبين پاور هائوس]] ۾ آهي.<ref name="w660">{{cite web | title=Camerata – Queensland's Chamber Orchestra | website=Camerata – Queensland’s Chamber Orchestra | date=14 March 2025 | url=https://camerata.net.au/contact-us/ | access-date=1 April 2026 | archive-date=1 April 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260401042354/https://camerata.net.au/contact-us/ | url-status=dead }}</ref> هن موسيقي ٽولي 2026ع ۾ ''[[بلوئي (ٽي وي سلسلو)|بلوئي]]'' ٽي وي سلسلي جي سائونڊ ٽريڪ البم ''[[اپ هيئر (بلوئي سائونڊ ٽريڪ)|اپ هيئر]]'' ۾ [[ڪوئنزلينڊ سمفني آرڪيسٽرا]] ۽ ٻين ڪيترن ئي موسيقارن سان گڏ پرفارم ڪيو.<ref>{{cite web | last=Marshman | first=Janine | title=From screen to symphony: Joff Bush on Bluey's new orchestral album and music from the hit series | website=[[اي بي سي نيوز (آسٽريليا)|اي بي سي نيوز]] | date=1 April 2026 | url=https://www.abc.net.au/news/2026-04-01/classical-music-and-new-bluey-album-with-lead-composer-joff-bush/106517772 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260331210127/https://www.abc.net.au/news/2026-04-01/classical-music-and-new-bluey-album-with-lead-composer-joff-bush/106517772 | archive-date=31 March 2026 | url-status=live | access-date=1 April 2026}}</ref> ڪيترائي همعصر راڪ موسيقار ڪوئنزلينڊ سان واسطو رکن ٿا، جن ۾ [[بي جيز]]، [[دي گو-بٽوينز]]، [[دي ويرونيڪاز]]، [[دي سينٽس (آسٽريلوي موسيقي ٽولو)|دي سينٽس]]، [[سيويج گارڊن]] ۽ [[شيپرڊ (موسيقي ٽولو)|شيپرڊ]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[ڊيوڊ مالوف]]، [[نڪ ارلز]] ۽ [[لي ڪنشين]] جهڙا ليکڪ پڻ ڪوئنزلينڊ سان واسطو رکن ٿا. === تقريبون === اهم سالياني ثقافتي تقريبن ۾ [[ايڪا|رائل ڪوئنزلينڊ نمائش]]، جيڪا مقامي طور ''ايڪا'' جي نالي سان مشهور آهي، شامل آهي. هيءَ هڪ زرعي نمائش آهي، جيڪا هر سال آگسٽ ۾ [[برسبين شو گرائونڊز]] ۾ منعقد ٿيندي آهي. ان کان سواءِ [[برسبين ميلو]] پڻ هڪ اهم سالياني ثقافتي تقريب آهي، جنهن ۾ ملڪ جي وڏين سالياني آتشبازي نمائشن مان هڪ، ''ريور فائر''، شامل آهي؛ اها هر سال سيپٽمبر ۾ منعقد ٿيندي آهي. === رانديون === {{Main|ڪوئنزلينڊ ۾ رانديون}} [[File:The Gabba Panorama.jpg|thumb|right|[[برسبين]] ۾ 42,000 تماشائين جي گنجائش رکندڙ گول اسٽيڊيم [[دي گابا]] ۾ [[ڪرڪيٽ]] جي راند]] ڪوئنزلينڊ رياست جي نمائندگي آسٽريليا جي سمورن قومي راندين جي مقابلن ۾ ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته رياست ڪيترن ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني پڻ ڪري ٿي. سياري ۽ اونهاري جون سڀ کان وڌيڪ مقبول ٽيم رانديون ترتيبوار [[رگبي ليگ]] ۽ [[ڪرڪيٽ]] آهن. [[نيشنل رگبي ليگ]] ۾ [[برسبين برونڪوز]]، [[نارٿ ڪوئنزلينڊ ڪائوبوائز]]، [[ڊولفنز (رگبي ليگ)|ڊولفنز]] ۽ [[گولڊ ڪوسٽ ٽائٽنز]] جون ٽيمون رياست ۾ قائم آهن. رگبي ليگ جو ساليانو [[اسٽيٽ آف اوريجن سلسلو]] ڪوئنزلينڊ جي راندين واري سالياني ڪئلينڊر جي اهم مقابلن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[ڪوئنزلينڊ رگبي ليگ ٽيم|ڪوئنزلينڊ مارونز]] رياست جي نمائندگي ڪري ٿي. [[رگبي يونين]] ۾ [[ڪوئنزلينڊ ريڊز]] [[سپر رگبي]] ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿي. ڪرڪيٽ ۾ [[ڪوئنزلينڊ بلز]] [[شيفيلڊ شيلڊ]] ۽ [[ريوبي ون ڊي ڪپ]] ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن ته [[برسبين هيٽ]] [[بگ بيش ليگ]] ۾ حصو وٺي ٿي. ڪوئنزلينڊ [[آسٽريلين فٽبال ليگ]] ([[آسٽريلوي قاعدن واري فٽبال]]) ۾ [[برسبين لائنز]] ۽ [[گولڊ ڪوسٽ سنز]] جو پڻ گهر آهي، جڏهن ته [[برسبين روئر ايف سي]] [[اي-ليگ]] ۾ فٽبال کيڏي ٿي. نيٽ بال ۾ [[ڪوئنزلينڊ فائر برڊز]] 2011ع واري موسم دوران هڪ به مقابلو نه هاريو ۽ پوءِ گرينڊ فائنل پڻ کٽي ورتو. ٻين راندين جي ٽيمن ۾ [[برسبين بلٽس]] ۽ [[ڪيرنز ٽائيپنز]] شامل آهن، جيڪي [[نيشنل باسڪيٽ بال ليگ (آسٽريليا)|نيشنل باسڪيٽ بال ليگ]] ۾ حصو وٺن ٿيون. [[ترڻ]] پڻ ڪوئنزلينڊ ۾ هڪ مقبول راند آهي ۽ آسٽريليا جي قومي ٽيم جا ڪيترائي رانديگر ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ تمغا حاصل ڪندڙ ترڻ جا رانديگر هن رياست سان واسطو رکن ٿا. برسبين [[2032ع اونهاري اولمپڪس]] جي ميزباني ڪندو، جنهن سان هي [[1956ع اونهاري اولمپڪس|ميلبورن 1956ع]] ۽ [[2000ع اونهاري اولمپڪس|سڊني 2000ع]] کان پوءِ ٽيون ڀيرو هوندو، جو آسٽريليا اولمپڪ راندين جي ميزباني ڪندو.<ref>{{cite web|last=IOC|date=12 July 2021|title=Brisbane 2032 Summer Olympics - Summer Olympic Games in Australia|url=https://olympics.com/en/olympic-games/brisbane-2032|access-date=21 July 2021|website=Olympics.com|language=en|archive-date=21 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721085138/https://olympics.com/en/olympic-games/brisbane-2032|url-status=live}}</ref> ڪوئنزلينڊ ۾ باقاعدي منعقد ٿيندڙ اهم راندين جي مقابلن ۾ [[گولڊ ڪوسٽ 600]] (موٽر ريسنگ؛ 1994ع کان)، [[گولڊ ڪوسٽ ميراٿن]] (ايٿليٽڪس؛ 1979ع کان)، [[اين آر ايل آل اسٽارز گيم]] (رگبي ليگ؛ 2010ع کان)، [[ٽائونسويل 400]] (موٽر ريسنگ؛ 2009ع کان)، [[ورلڊ چيمپيئن شپ ٽور سرفنگ|ڪوئڪ سلور پرو ۽ روڪسي پرو]] (سرفنگ) ۽ [[آسٽريلين پي جي اي چيمپيئن شپ]] (گولف؛ 2000ع کان) شامل آهن. == نشان ۽ علامتون == {{Main|ڪوئنزلينڊ جون علامتون}} ڪوئنزلينڊ جون سرڪاري رياستي علامتون ''ايمبلمز آف ڪوئنزلينڊ ايڪٽ 2005'' تحت مقرر ٿيل آهن. [[راڻي وڪٽوريا]] 1893ع ۾ ڪوئنزلينڊ جي نوآبادي کي [[ڪوئنزلينڊ جو نشان|ڪوئنزلينڊ جو سرڪاري نشان]] عطا ڪيو، جنهن ڪري اهو آسٽريليا جي رياستن جي نشانن مان سڀ کان پراڻو آهي.<ref name="Queensland State Government Website">{{cite web|title=Coat of Arms|url=https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/coat-of-arms|access-date=26 August 2021|website=Queensland State Government Website|archive-date=17 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217025147/https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/coat-of-arms|url-status=live}}</ref> ان ۾ 19هين صديءَ دوران ڪوئنزلينڊ جي بنيادي صنعتن جي عڪاسي ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ ڪڻڪ جو ڳوٿرو، ڍڳي ۽ گهيٽي جا مٿا، ۽ ڪوارٽز جي ڍير مان اڀرندڙ سون جو ٿنڀو ڏيکاريل آهن. مٿئين حصي ۾ رياستي نشان جي چوڌاري ڪمند جا ٻه ڏانڊا آهن، جڏهن ته هيٺان ڪوئنزلينڊ جو رياستي نعرو ''آڊيڪس ايٽ فيڊيليس'' لکيل آهي، جنهن جي معنيٰ ”دلير پر وفادار“ آهي. 1977ع ۾ [[ايلزبيٿ ٻئين|راڻي ايلزبيٿ ٻئين]] نشان کي سهارو ڏيندڙ جانور، [[برولگا]] ۽ [[ڳاڙهو هرڻ]]، عطا ڪيا.<ref name="Queensland State Government Website" /><ref name="Australias Guide">{{cite web|title=Queensland Flags & Emblems|url=https://www.australias.guide/qld/flags-emblems/|access-date=26 August 2021|website=Australias Guide |language=en-AU|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826014630/https://www.australias.guide/qld/flags-emblems/|url-status=live}}</ref> نومبر 2003ع ۾ ڪيترن ئي سالن کان ڪوئنزلينڊ جي راندين جي ٽيمن سان وابستگي کان پوءِ [[ميرون رنگ|ميرون]] کي سرڪاري طور ڪوئنزلينڊ جو رياستي رنگ قرار ڏنو ويو. 2025ع ۾ ڪوئنزلينڊ حڪومت جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ رنگ کي نيري رنگ ۾ تبديل ڪيو ويو، پر ان تبديليءَ جو سرڪاري رياستي رنگ تي اڃا تائين ڪو اثر نه پيو آهي.<ref>{{Cite news |last=Johnson |first=Hayden |date=June 20, 2025 |title=George St Beat: State's bizarre rebrand not even public servants saw coming |url=https://www.couriermail.com.au/news/queensland/qld-politics/george-st-beat-states-bizarre-rebrand-not-even-public-servants-saw-coming/news-story/1637155c339087f05fdf0282986a52ad?amp&nk=29729879f85d7b04fb2188f36dc8fc35-1750417068 |url-status=live |work=The Courier Mail}}</ref> [[ڪوالا]] کي 1971ع ۾ سرڪاري طور ڪوئنزلينڊ جي حيواني علامت قرار ڏنو ويو، جڏهن هڪ اخبار پاران ڪرايل راءِ شماريءَ ۾ ان لاءِ وڏي عوامي حمايت سامهون آئي. ڪوئنزلينڊ حڪومت اها راءِ شماري ان تجويز کان پوءِ ڪرائي، جنهن ۾ رياستن جي سياحت وارن وزيرن سڀني رياستن لاءِ حيواني علامت اختيار ڪرڻ جي تجويز ڏني هئي.<ref name="Queensland State Government Website" /> جنوري 1986ع ۾، ڪيترن ئي سالن کان سرڪاري نشان تي موجود رهڻ کان پوءِ، [[برولگا]] کي ڪوئنزلينڊ جي سرڪاري پکيءَ واري علامت قرار ڏنو ويو.<ref name="Australias Guide" /> [[ڊينڊروبيئم بگي بم|ڪُڪ ٽائون آرڪڊ]] کي 1959ع ۾ رياست جي قيام جي سؤ ساله جشن دوران ڪوئنزلينڊ جي گلن واري علامت طور تسليم ڪيو ويو،<ref>{{cite web|last=|first=|title=Floral emblem {{!}} State flags, emblems, and icons|url=https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/floral-emblem|access-date=26 August 2021|website=Queensland Government|language=en|archive-date=28 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028191616/https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/floral-emblem|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Parks Australia|title=Queensland - Floral Emblems - Australian Plant Information|url=https://www.anbg.gov.au/emblems/qld.emblem.html|access-date=26 August 2021|website=Australian National Botanic Gardens |language=en|archive-date=8 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308010937/https://www.anbg.gov.au/emblems/qld.emblem.html|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[ايمفيپريون اڪينڊينوس|بيريئر ريف اينيموني مڇي]] کي مارچ 2005ع ۾ سرڪاري طور ڪوئنزلينڊ جي آبي علامت قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web|last=|first=|title=Aquatic emblem {{!}} State flags, emblems, and icons|url=https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/aquatic-emblem|access-date=26 August 2021|website=Queensland Government|language=en|archive-date=18 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118043120/https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/aquatic-emblem|url-status=live}}</ref> [[نيلم]] کي آگسٽ 1985ع ۾ ڪوئنزلينڊ جو سرڪاري رياستي جواهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web|last=|first=|title=State gem {{!}} State flags, emblems, and icons|url=https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/state-gem|access-date=26 August 2021|website=Queensland Government|language=en|archive-date=27 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027032933/https://www.qld.gov.au/about/how-government-works/flags-emblems-icons/state-gem|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Australia For Everyone: State and Territory Emblems|url=https://www.australiaforeveryone.com.au/state-emblems/|access-date=26 August 2021|website=Australia Guide|language=en|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826014624/https://www.australiaforeveryone.com.au/state-emblems/|url-status=live}}</ref> == بنيادي ڍانچو == {{See also|آسٽريليا ۾ آمدرفت|برسبين ۾ آمدرفت|ٽرانس لنڪ (ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ)|ڪوئنزلينڊ ريل شهري نيٽ ورڪ}} === آمدرفت === ڪوئنزلينڊ ۾ ڪيترائي [[آسٽريليا جا قومي شاهراهه|قومي شاهراهه]] موجود آهن، جڏهن ته خاص طور [[ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ]] ۾ فري ويز جو وسيع نيٽ ورڪ آهي، جنهن ۾ [[ايم 1 (ڪوئنزلينڊ)|ايم 1]] پڻ شامل آهي. [[آمدرفت ۽ مکيه روڊن وارو کاتو|آمدرفت ۽ مکيه روڊن وارو کاتو]] مکيه رستن ۽ عوامي آمدرفت جي ترقي ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿو، جنهن ۾ ٽيڪسيون ۽ مقامي هوائي آمدرفت پڻ شامل آهن. [[ڪوئنزلينڊ ۾ ريل آمدرفت|مکيه ريل خدمتون]] [[ڪوئنزلينڊ ريل]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي گهڻو ڪري [[گريٽ ڊوائيڊنگ رينج]] جي اوڀر ۾ واقع وڏن مرڪزن جي وچ ۾ هلن ٿيون. ڪوئنزلينڊ ۾ مال بردار ريل خدمتون گهڻو ڪري [[اوريزون]] ۽ [[پئسفڪ نيشنل]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون، جڏهن ته بين الرياستي گڏيل آمدرفت جون خدمتون پئسفڪ نيشنل ۽ [[ايس سي ٽي لاجسٽڪس]] مهيا ڪن ٿيون. اهم سامونڊي بندرگاهن ۾ [[برسبين جو بندرگاهه]] شامل آهي، جيڪو سامان جي ماليت جي لحاظ کان آسٽريليا جو ٽيون مصروف ترين بندرگاهه آهي، ان کان سواءِ [[گليڊسٽون، ڪوئنزلينڊ|گليڊسٽون]]، [[ٽائونسويل]] ۽ [[بنڊابرگ]] جا بندرگاهه پڻ اهم آهن. [[هي پوائنٽ، ڪوئنزلينڊ|هي پوائنٽ]]، گليڊسٽون ۽ [[ايبٽ پوائنٽ]] تي ڪوئلي جي برآمد جون وڏيون سهولتون موجود آهن. کنڊ جي برآمد جون اهم سهولتون [[لوسنڊا، ڪوئنزلينڊ|لوسنڊا]] ۽ [[ميڪي، ڪوئنزلينڊ|ميڪي]] ۾ واقع آهن. [[برسبين هوائي اڏو]] رياست جو مکيه بين الاقوامي ۽ ملڪي هوائي گيٽ وي آهي ۽ [[آسٽريليا جا مصروف ترين هوائي اڏا|آسٽريليا جو ٽيون مصروف ترين هوائي اڏو]] آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[گولڊ ڪوسٽ هوائي اڏو]]، [[ڪيرنز بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[ٽائونسويل هوائي اڏو]] شامل آهن. مقرر ڪيل ملڪي اڏامن وارن علائقائي هوائي اڏن ۾ [[ٽوومبا ويل ڪيمپ هوائي اڏو]]، [[گريٽ بيريئر ريف هوائي اڏو]]، [[هروي بي هوائي اڏو]]، [[بنڊابرگ هوائي اڏو]]، [[ميڪي هوائي اڏو]]، [[مائونٽ آئزا هوائي اڏو]]، [[وٽ سنڊي ڪوسٽ هوائي اڏو|پروسرپائن / وٽ سنڊي ڪوسٽ هوائي اڏو]]، [[راڪ هيمپٽن هوائي اڏو]] ۽ [[سن شائن ڪوسٽ هوائي اڏو]] شامل آهن. [[ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ]] ۾ [[ٽرانس لنڪ (ڏکڻ اوڀر ڪوئنزلينڊ)|ٽرانس لنڪ]] پاران هلندڙ گڏيل عوامي آمدرفت جو نظام موجود آهي، جيڪو ڪوئنزلينڊ ريل ۽ ٺيڪيدار آپريٽرن وسيلي [[ڪوئنزلينڊ ۾ بس آمدرفت|بس]]، [[ڪوئنزلينڊ ريل شهري نيٽ ورڪ|ريل]]، [[جي لنڪ|هلڪي ريل]] ۽ [[ريور سٽي فيريز|برسبين جي ٻيڙين جون خدمتون]] مهيا ڪري ٿو. علائقي کي ڀاڙن جي ستن زونن ۾ ورهايو ويو آهي، جيڪي نظام جي مرڪزي مرڪز [[برسبين جو مرڪزي ڪاروباري علائقو|برسبين جي مرڪزي ڪاروباري علائقي]] کان ٻاهرين طرف پکڙيل آهن. ڪوئنزلينڊ ريل شهري نيٽ ورڪ 13 مضافاتي ريلوي لائينن تي 152 ريلوي اسٽيشنن تي مشتمل آهي، جيڪي سڄي علائقي ۽ خاص طور برسبين جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ پکڙيل آهن. هتي بسن جو هڪ وڏو نيٽ ورڪ پڻ موجود آهي، جنهن ۾ برسبين جو مخصوص [[تيز رفتار بس آمدرفت]] وارو [[برسبين بس وي نيٽ ورڪ]] شامل آهي. برسبين جي مشهور ٻيڙي خدمتن ۾ سٽي ڪيٽ، ڪراس ريور ۽ سٽي هاپر شامل آهن، جن لاءِ [[برسبين درياهه]] جي ڪنارن تي مخصوص ٻيڙي گهاٽ موجود آهن. [[جي لنڪ]]، جيڪو ڪوئنزلينڊ جو واحد [[هلڪي ريل]] نيٽ ورڪ آهي، گولڊ ڪوسٽ ۾ هلندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.qld.gov.au/transport/safety/rules/other/trams|title=Sharing the road with trams {{!}} Transport and motoring|website=Department of Transport and Main Roads|publisher=[[Queensland Government]]|language=en-AU|access-date=8 November 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109080808/https://www.qld.gov.au/transport/safety/rules/other/trams|archive-date=9 November 2017}}</ref> ڪوئنزلينڊ جو نئون [[ڪراس ريور ريل]] [[برسبين]] ۾ هن وقت تعمير هيٺ ريل نيٽ ورڪ آهي ۽ شهر کي [[2032ع اولمپڪ رانديون|2032ع اولمپڪ راندين]] لاءِ تيار ڪرڻ واري بنيادي ڍانچي جو حصو آهي.<ref>{{Cite web |title=Home |url=https://crossriverrail.qld.gov.au/ |access-date=2023-08-31 |website=Cross River Rail |language=en-AU |archive-date=31 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831001432/https://crossriverrail.qld.gov.au/ |url-status=live }}</ref> <gallery widths=250 heights=190> File:NGR722 approaching Oxley railway station, Brisbane.jpg|[[ڪوئنزلينڊ ريل شهري نيٽ ورڪ]] جي [[اِپس وِچ ۽ روز وُڊ ريلوي لائين|اِپس وِچ/روز وُڊ لائين]] تي [[آڪسلي ريلوي اسٽيشن]] وٽ مسافر ريل گاڏي File:Port of Gladstone 1.jpg|[[گليڊسٽون جو بندرگاهه|گليڊسٽون جي بندرگاهه]] تي مال بردار جهاز؛ هي ڪوئنزلينڊ جو سڀ کان وڏو [[واپاري جنس|واپاري شين]] وارو [[سامونڊي بندرگاهه]] آهي </gallery> === ٻيون عوامي سهولتون === [[ڪوئنزلينڊ هيلٿ]] رياست جي [[عوامي صحت]] واري نظام کي هلائي ۽ منظم ڪري ٿو. جاگرافيائي علائقن سان لاڳاپيل 16 علائقائي صحت ۽ اسپتال خدمتون موجود آهن، جيڪي پنهنجن علائقن اندر عوامي صحت جون خدمتون مهيا ڪرڻ جون ذميوار آهن. وڏين سرڪاري اسپتالن ۾ برسبين جي [[رائل برسبين اينڊ وومينز اسپتال]]، [[پرنسيس اليگزينڊرا اسپتال، برسبين|پرنسيس اليگزينڊرا اسپتال]]، [[ميٽر گروپ|ميٽر اسپتال]]، [[راڻي ايلزبيٿ ٻئين جوبلي اسپتال]] ۽ [[ڪوئنزلينڊ ٻارن جي اسپتال]] شامل آهن، جڏهن ته علائقائي شهرن ۾ [[ٽائونسويل يونيورسٽي اسپتال]]، [[ڪيرنز اسپتال]]، [[گولڊ ڪوسٽ اسپتال]] ۽ [[گولڊ ڪوسٽ يونيورسٽي اسپتال]] اهم آهن. سڄي رياست ۾ ننڍيون سرڪاري اسپتالون ۽ خانگي اسپتالون پڻ موجود آهن. == پڻ ڏسو == {{Portal|left=yes|ڪوئنزلينڊ|آسٽريليا|اوشيانا|جاگرافي}} * [[آسٽريليا جو خاڪو]] * [[اتر ڪوئنزلينڊ رياست]] (تجويز ڪيل رياست) == حوالا == {{reflist}} {{Reflist|group="N"}} {{Reflist|group=lower-alpha}} <references group="N"/> <references group="lower-alpha"/> == ماخذ == * {{cite book |last1=Bottoms |first1=Timothy |year=2013 |title=Conspiracy of Silence: Queensland's frontier killing times |publisher=[[ايلن اينڊ انون]] |place=Sydney |isbn=978-1-74331-382-4 |url=http://www.allenandunwin.com/default.aspx?page=94&book=9781743313824}} * {{cite book |last=Broome |first=Richard |author-link=Richard Broome |year=1988 |chapter=''The Struggle for Australia : Aboriginal-European Warfare, 1770–1930'' |pages=92–120 |editor1-last=McKernan |editor1-first=Michael |editor2-last=Browne |editor2-first=Margaret |editor3=Australian War Memorial |title=Australia Two Centuries of War & Peace |publisher=Australian War Memorial in association with Allen and Unwin, Australia |location= Canberra, A.C.T. |isbn=0-642-99502-8}} * {{cite book |last1=Connor |first1=John |title=The Oxford Companion to Australian Military History |editor-last=Dennis |editor-first=Peter |chapter=''Frontier Wars'' |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] Australia & New Zealand |location=Melbourne |year=2008 |edition=Second |isbn=978-0-19-551784-2 |display-editors=etal}} * {{cite book |last1=Coulthard-Clark |first1=Chris D. |year=2001 |edition=Second |title=The Encyclopedia of Australia's Battles |publisher=Allen & Unwin |place=Crows Nest, New South Wales |isbn=1865086347}} * {{cite book |last1=Ørsted-Jensen |first1=Robert |year=2011 |title=Frontier History Revisited – Queensland and the 'History War' |place=Coorparoo, Brisbane, Qld |publisher=Lux Mundi Publishing |isbn=9781466386822}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{Cite book |last1=Fitzgerald |first1=Ross |url=https://archive.org/details/madeinqueensland0000fitz |title=Made in Queensland: A New History |last2=Megarrity |first2=Lyndon |last3=Symons |first3=David |date=2009 |publisher=University of Queensland Press |isbn=978-0-7022-3663-1 |location=St Lucia, Queensland |display-authors=1}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons}} {{wikivoyage}} * {{osmrelation|2316595}} * {{URL|https://www.qld.gov.au/|ڪوئنزلينڊ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ}} * {{URL|https://www.qld.gov.au/recreation/arts/heritage/archives|ڪوئنزلينڊ رياستي آرڪائيوز}} * {{URL|www.slq.qld.gov.au/|ڪوئنزلينڊ جي رياستي لائبريري}} * {{Gutenberg author |id=Queensland |name=Queensland}} * {{Internet Archive author}} {{Queensland}} {{States and territories of Australia}} {{Australia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪوئنزلينڊ| ]] [[زمرو:اوشيانا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون ۽ محافظتي علائقا]] [[زمرو:آسٽريليا جون رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1859ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[kab:Usṭralya]] ptiy61ebx30f3qdtmx4brl0wwtq1fol 14 68955 415013 234868 2026-09-26T13:01:29Z Memon2025 21315 /* */ 415013 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:سياست بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي سياست]] enzc4d2070im8dkwknx8ol8eujmebt3 415014 415013 2026-09-26T13:02:35Z Memon2025 21315 /* */ 415014 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حڪومت]] [[زمرو:حڪومت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي سياست]] pbbijih1yrtwpnqg1oecwc0igxza3xu 0 71619 415080 414197 2026-09-26T18:30:07Z InternetArchiveBot 13773 Add 3 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415080 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اٿينس | native_name = {{native name|el|Αθήνα}} | image_skyline = Athens Montage L.png | image_size = 280px | image_caption = '''مٿان کان، گھڙيال جي ڪانٽن جي رخ ۾:''' [[اٿينس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]]، [[زاپيون]]، [[موناستيراڪي]]، [[لائڪابيٽس جبل]] تان شهر جو نظارو، [[اٿينس اولمپڪ اسپورٽس ڪمپليڪس]] ۽ [[پراڻو شاهي محل، اٿينس|پراڻو شاهي محل]] | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110px | flag_caption = اٿينس جو جهنڊو | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90px | seal_caption = اٿينس جو نشان | nickname = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}}، ''tò kleinòn ásty'' ("شاندار شهر")<br /> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}}، ''tò iostephès ásty'' ("واڱڻائي تاج وارو شهر") | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | nicknames = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò kleinòn ásty}}، "شاندار شهر")<br/> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò iostephès ásty}}، "[[واڱڻائي تاج وارو شهر]]")<br/> "دانائيءَ جو شهر"<ref>{{Cite web |date=30 March 2022 |title=Athens: City of Wisdom |url=https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |access-date=10 September 2022 |publisher=Washington Independent Review of Books |archive-date=10 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910073205/https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |url-status=live }}</ref><br/> "دليل جو شهر"<ref>{{Cite web |date=15 July 2022 |title=Athens and Jerusalem: City of Reason, City of Faith |url=https://worldview.stratfor.com/article/athens-and-jerusalem-city-reason-city-faith |access-date=18 October 2022 |publisher=RANE Network }}</ref> | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110 | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90 | pushpin_map = Greece#Europe | pushpin_map_caption = يونان ۾ بيهڪ##يورپ ۾ بيهڪ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|37|59|03|N|23|43|41|E|display=it}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|Greece}} [[يونان]] | subdivision_type1 = [[يونان جا جاگرافيائي علائقا|جاگرافيائي علائقو]] | subdivision_name1 = [[مرڪزي يونان (جاگرافيائي علائقو)|مرڪزي يونان]] | subdivision_type2 = [[يونان جا انتظامي علائقا|انتظامي علائقو]] | subdivision_name2 = [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] | subdivision_type3 = [[يونان جا علائقائي يونٽ|علائقائي يونٽ]] | subdivision_name3 = [[مرڪزي اٿينس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي اٿينس]] | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = {{nowrap|[[پاسڪ – موومينٽ فار چينج|پاسڪ]]}} | leader_title = [[اٿينس جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[هاريس ڊوڪاس]]<ref name=mayor>[https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ Municipality of Athens, Municipal elections – October 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219122013/https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ |date=19 February 2025 }}, Ministry of Interior</ref> | named_for = [[اٿينا]] | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 7 | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name=census21/> | area_total_km2 = 38.964 | population_total = 643,452 | total_type = گاديءَ جو شهر ۽ ميونسپلٽي | population_rank = [[يونان جي شهرن جي فهرست|يونان ۾ پهريون]] شهري ۽ پهريون ميٽروپوليٽن علائقو | population_urban = 3,059,764 | area_urban_km2 = 412 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 3,638,281 | area_metro_km2 = 2,928.717 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Athenian|اٿينين]] | demographics_type1 = [[مجموعي گهرو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023 |website=www.ec.europa.eu }}</ref> | demographics1_title1 = ميٽرو | demographics1_info1 = €115.495&nbsp;ارب (2024) | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = €30,684 (2024) | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وارو وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | elevation_min_m = 70.1 | elevation_max_m = 338 | postal_code_type = [[يونان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 10x xx، 11x xx، 120 xx | area_code_type = [[يونان جا ٽيليفون نمبر|ٽيليفون]] | area_code = 21 | registration_plate = [[يونان جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|Yxx، Zxx، Ixx]] | blank_name_sec1 = [[سرپرست بزرگ]] | blank_info_sec1 = [[ڊائنيشيس دي ايريوپيگائيٽ]] (3 آڪٽوبر) | blank_name_sec2 = اهم هوائي اڏو | blank_info_sec2 = [[اٿينس بين الاقوامي هوائي اڏو]] | website = {{URL|https://cityofathens.gr|cityofathens.gr}} }} '''اٿينس'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|æ|θ|ɪ|n|z}} {{respell|ATH|inz}}؛ {{langx|el|Αθήνα|Athína|engvar=gb}}، {{IPA|el|aˈθina|pron|el-Αθήνα.ogg}}؛ {{langx|grc|Ἀθῆναι|Athênai|engvar=gb}}، {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}<ref>{{Cite book |last=Wells |first=John C. |title=Longman pronunciation dictionary |publisher=Longman |year=1990 |isbn=0-582-05383-8 |location=Harlow, England |page=48 |chapter=Athens }}</ref>}} [[يونان]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو [[يونان جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي ڪناري تي واقع هي هڪ اهم ساحلي شهري مرڪز آهي ۽ [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] علائقي جي پڻ گادي آهي. اٿينس يورپ جي مکيه خشڪيءَ تي واقع سڀ کان ڏاکڻين گاديءَ وارن شهرن مان هڪ آهي. 2021ع ۾ اٿينس جي لڳاتار شهري علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ '''30 لک 60 هزار''' ۽ وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي '''36 لک 38 هزار''' کان وڌيڪ هئي. [[اٿينس ميونسپلٽي]]، جيڪا وسيع شهري علائقي جي ڀيٽ ۾ هڪ ننڍو انتظامي يونٽ آهي، 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ '''643,452''' رهواسي رکندڙ هئي<ref name="census21">{{Cite press release |title=Census 2021 GR |date=19 July 2022 |publisher=[[هيلينڪ شمارياتي اٿارٽي]] |url=https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |access-date=12 September 2022 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |archive-date=9 October 2022 }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|38.96|sqkm|sqmi|abbr=off}} آهي.<ref name="stat01">{{Cite web |title=Population & housing census 2001 (incl. area and average elevation) |url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921212047/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-date=21 September 2015 |publisher=National Statistical Service of Greece |language=el }}</ref><ref name="area">{{Cite web |title=Characteristics |url=http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104231706/http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-date=4 January 2007 |access-date=6 January 2007 |website=Hellenic Interior Ministry |publisher=ypes.gr }}</ref> اٿينس [[دنيا جا سڀ کان پراڻا مسلسل آباد شهر|دنيا جي سڀ کان پراڻن مسلسل آباد شهرن]] مان هڪ آهي. ان جي دستاويزي تاريخ '''3,400 سالن''' کان بہ وڌيڪ عرصي تي پکڙيل آهي،<ref>Vinie Daily, ''Athens, the city in your pocket'', p. 6.</ref> جڏهن تہ موجوده اٿينس واري علائقي ۾ انساني موجودگيءَ جا نشان تقريباً 11هين کان 7هين هزارين سال قبل مسيح جي وچ واري دور تائين پهچن ٿا. [[يوناني ڏندڪٿا|يوناني ڏندڪٿائن]] موجب شهر جو نالو دانائيءَ جي ديوي [[اٿينا]] جي نالي تان پيو؛ البت جديد محققن جو عام خيال آهي تہ ديويءَ جو نالو ئي شهر جي نالي مان نڪتو هو.<ref>{{Cite web |last1=Greenberg |first1=Mike |last2=PhD |date=23 February 2021 |title=Athena Facts: Things that not many people know about... |url=https://mythologysource.com/facts-about-athena/ |access-date=20 February 2024 |language=en-US }}</ref> [[File:Athena Varvakeion - MANA - Fidias.jpg|thumb|upright|[[اٿينا]] جو مجسمو؛ يوناني ڏندڪٿائن ۾ هوءَ اٿينس جي سرپرست ديوي هئي.]] [[قديم اٿينس|ڪلاسيڪي اٿينس]] [[قديم يونان]] جي سڀ کان طاقتور [[پولس|شهري رياستن]] مان هڪ هو. شهر [[اٿينين جمهوريت|قديم يوناني جمهوريت]]، فن، تعليم ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جو اهم مرڪز بڻيو،<ref>{{Cite web |title=Contents and Principles of the Programme of Unification of the Archaeological Sites of Athens |url=http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821134233/http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |archive-date=21 August 2016 |access-date=31 December 2009 |website=Hellenic Ministry of Culture |publisher=yppo.gr }}</ref><ref>{{Cite news |last=((CNN & Associated Press)) |date=16 January 1997 |title=Greece uncovers 'holy grail' of Greek archeology |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071206113529/http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |archive-date=6 December 2007 }}</ref> ۽ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين ڪيترن فلسفين جي علمي سرگرمين سان وابسته رهيو. ان جا سياسي، فڪري ۽ فني اثر [[هيلينسٽڪ دنيا]] ۽ پوءِ [[قديم روم]] سميت يورپ جي وڏي حصي تائين پکڙيا.<ref>[https://web.archive.org/web/20090129202226/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Encarta Ancient Greece] from the Internet Archive– Retrieved on 28 February 2012. [https://web.archive.org/web/20091028030542/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Archived] 31 October 2009.</ref> ان تاريخي اهميت سبب اٿينس کي عام طور '''[[مغربي تهذيب]] جو هندورو''' ۽ '''[[جمهوريت جي تاريخ|جمهوريت جي جنم ڀومي]]''' سڏيو وڃي ٿو.<ref name=britannica>{{Cite web |title=Athens |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106054445/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |archive-date=6 January 2009 |access-date=31 December 2008 |quote=قديم يوناني اٿينائي، يونان جو تاريخي شهر ۽ گاديءَ جو هنڌ. ڪلاسيڪي تهذيب جا ڪيترائي فڪري ۽ فني خيال هتان پيدا ٿيا، ۽ شهر کي عام طور مغربي تهذيب جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو. }}</ref><ref name=bbc>[https://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml BBC History on Greek Democracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219115917/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml |date=19 December 2019 }} – Accessed on 26 January 2007</ref> جديد دور ۾ اٿينس هڪ وڏو بين الاقوامي [[ميٽروپولس]] ۽ يونان جي سياسي، اقتصادي، مالي، صنعتي، سامونڊي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. [[Globalization and World Cities Research Network|گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ]] جي 2020ع واري درجابنديءَ ۾ ان کي '''Beta (+) عالمي شهر''' قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=24 August 2020 |access-date=31 August 2020 |website=GaWC – Research Network |publisher=Globalization and World Cities }}</ref> شهر [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] جي وڏن معاشي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. اٿينس جو بندرگاهه [[پيريئس]] يورپ جي اهم ترين مسافر ۽ ڪنٽينر بندرگاهن مان هڪ آهي. دستياب يوروسٽيٽ انگن موجب اهو يورپ جي مصروف ترين مسافر بندرگاهن ۾ شامل رهيو آهي،<ref name="ESPO">{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Maritime passenger statistics |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |access-date=25 March 2023 |website=Eurostat |publisher=[[Eurostat]] |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325104658/https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |url-status=live }}</ref> ۽ عالمي ڪنٽينر ٽريفڪ ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite web |title=World Shipping Council- Top 50 Ports |url=https://www.worldshipping.org/top-50-ports |access-date=7 July 2022 |website=World Shipping Council |archive-date=13 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193707/https://www.worldshipping.org/top-50-ports |url-status=dead }}</ref> [[اٿينس ميٽروپوليٽن علائقو]] انتظامي ميونسپلٽي ۽ مسلسل شهري پکيڙ کان گهڻو اڳتي پکڙيل آهي. 2021ع ۾ ان جي آبادي '''3,638,281''' هئي<ref name=census21/><ref>{{Cite web |title=Μόνιμος Πληθυσμός – ELSTAT |url=https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |access-date=10 June 2023 |website=www.statistics.gr |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105191336/https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Athens, Greece Metro Area Population 1950–2023 |url=https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |access-date=2 March 2023 |website=www.macrotrends.net |archive-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921191115/https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |url-status=live }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|2,928.717|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي.<ref name=area/> [[File:View of Acropolis from Monastiraki.jpg|thumb|left|[[موناستيراڪي]] کان [[اٿينس جو ايڪروپولس|اٿينس جي ايڪروپولس]] جو نظارو]] [[ڪلاسيڪي يونان|ڪلاسيڪي دور]] جو ورثو اڄ بہ اٿينس جي شهري منظر ۾ نمايان آهي. ان جي قديم آثارن مان سڀ کان مشهور [[پارٿينون]] آهي، جيڪو شروعاتي مغربي ثقافت جي سڀ کان اهم تعميراتي نشانين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. شهر ۾ [[رومي يونان|رومي]]، [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ۽ نسبتاً گهٽ تعداد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جا يادگار پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ اٿينس جو تاريخي شهري مرڪز هزارين سالن جي مسلسل تاريخ جا مختلف تهذيبي پرت ظاهر ڪري ٿو. اٿينس ۾ [[يونيسڪو]] جا ٻه [[عالمي ورثو ماڳ]] واقع آهن: '''[[اٿينس جو ايڪروپولس]]''' ۽ وچئين دور جي '''[[ڊافني خانقاهه]]'''. شهر ۾ ڪيترائي عالمي شهرت يافته عجائب گهر ۽ ثقافتي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[اٿينس جو قومي آثارقديمه عجائب گهر|قومي آثارقديمه عجائب گهر]]، [[ايڪروپولس عجائب گهر]]، [[سائيڪليڊڪ آرٽ جو عجائب گهر]]، [[بيناڪي عجائب گهر]] ۽ [[بازنطيني ۽ عيسائي عجائب گهر]] شامل آهن. اٿينس 1834ع ۾ جديد يوناني رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. شهر ۾ [[اٿينس جي قومي ۽ ڪپوڊسٽريان يونيورسٽي]]، [[اٿينس اڪيڊمي]] ۽ [[يونان جي قومي لائبريري]] سميت ملڪ جا ڪيترائي اهم علمي ۽ ثقافتي ادارا واقع آهن. اٿينس '''[[1896ع جون اونهاري اولمپڪس|1896ع ۾ پهرين جديد اولمپڪ راندين]]''' جي ميزباني ڪئي. 108 سال پوءِ شهر ٻيهر '''[[2004ع جون اونهاري اولمپڪس|2004ع جي اونهاري اولمپڪس]]''' جي ميزبان بڻيو، جنهن سان اهو اونهاري اولمپڪس جي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ميزباني ڪندڙ دنيا جي ٿورن شهرن مان هڪ بڻجي ويو.<ref name="oly">{{Cite news |last=((CNN & Sports Illustrated)) |date=5 September 1997 |title=Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics |publisher=sportsillustrated.cnn.com |url=http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |archive-date=19 May 2008 }}</ref> == نالي جو بنياد ۽ نالا == {{Further|مختلف ٻولين ۾ يورپي شهرن جا نالا (A)}} [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ۾ شهر جو نالو {{lang|grc|Ἀθῆναι}} (''اٿينائي''، [[اٽڪ يوناني|ڪلاسيڪي اٽڪ يوناني]] ۾ {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}) هو، جيڪو جمع جو لفظ آهي. جيتوڻيڪ ان کان اڳ واري يوناني، جهڙوڪ [[هومري يوناني]] ۾، اهو نالو واحد صورت ۾ {{lang|grc|Ἀθήνη}} (''اٿيني'') طور رائج هو.<ref>مثال طور [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 Od.7.80] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418015639/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 |date=18 April 2021 }}</ref> ممڪن آهي تہ پوءِ ان کي {{lang|grc|Θῆβαι}} (''[[ٿيبس، يونان|ٿيبائي]]'') ۽ {{lang|grc|Μυκῆναι}} (''[[مائسيني|مڪينائي]]'') وانگر جمع جي صورت ڏني وئي هجي. لفظ جي پاڙ غالباً يوناني يا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] اصل جي ناهي،<ref name="Beekes2009">{{Citation |last=Beekes |first=Robert S. P. |title=Etymological Dictionary of Greek |date=2009 |page=29 |place=Leiden and Boston |publisher=Brill |author-link=Robert Beekes}}</ref> ۽ ممڪن آهي تہ اها اٽيڪا جي [[يوناني کان اڳ وارو زيرطبقو|يوناني کان اڳ واري لساني زيرطبقي]] جو باقيات هجي.<ref name="Beekes2009" /> [[قديم ڪلاسيڪي دور]] ۾ ان ڳالهه تي بحث ٿيندو هو تہ [[ايٿنس]] پنهنجو نالو پنهنجي سرپرست ديوي [[ايٿينا]] ([[اٽڪ يوناني|اٽڪ]] {{lang|grc|Ἀθηνᾶ}}، ''اٿينا''؛ [[آئوني يوناني|آئوني]] {{lang|grc|Ἀθήνη}}، ''اٿيني''؛ ۽ [[ڊورڪ يوناني|ڊورڪ]] {{lang|grc|Ἀθάνα}}، ''اٿانا'') تان ورتو يا ايٿينا پنهنجو نالو شهر تان ورتو.<ref name="Burkert1985">{{Citation |last=Burkert |first=Walter |title=Greek Religion |date=1985 |url=https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 |page=[https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 139] |place=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-36281-0 |author-link=Walter Burkert}}</ref> جديد عالم هاڻي عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن تہ ديويءَ جو نالو شهر تان ورتل آهي،<ref name="Burkert1985" /> ڇاڪاڻ تہ -''ene'' پڇاڙي هنڌن جي نالن ۾ عام، پر ذاتي نالن ۾ ناياب آهي.<ref name="Burkert1985" /> قديم ايٿنسي [[بنيادي ڏندڪٿا]] موجب، ڏاهپ ۽ جنگ جي ديوي ايٿينا ۽ سمنڊن جي ديوتا [[پوسائيڊن]] وچ ۾ اڃا تائين بي نالي شهر جي سرپرستي حاصل ڪرڻ لاءِ مقابلو ٿيو؛<ref name="Kerényi1951">{{Citation |last=Kerényi |first=Karl |title=The Gods of the Greeks |date=1951 |url=https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 |page=[https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 124] |place=London, England |publisher=Thames and Hudson |author-link=Károly Kerényi |url-access=registration}}</ref> ٻنهي اتفاق ڪيو تہ جيڪو ايٿنس جي ماڻهن کي بهتر تحفو ڏيندو، اهو سندن سرپرست بڻبو،<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿنس جي بادشاهه [[سيڪروپس پهريون|سيڪروپس]] کي منصف مقرر ڪيو ويو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ببليوٿيڪا (سيوڊو-اپولوڊورس)|سيوڊو-اپولوڊورس]] جي بيان موجب، پوسائيڊن پنهنجي [[پوسائيڊن جو ترشول|ترشول]] سان زمين تي وار ڪيو، جنهن مان کارو پاڻي ڦٽي نڪتو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ورجل]] جي نظم ''[[جارجڪس]]'' ۾ ڏنل هن ڏندڪٿا جي هڪ ٻي روايت موجب، پوسائيڊن ان جي بدران ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون گهوڙو ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /> ٻنهي روايتن ۾ ايٿينا ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون پاليل [[زيتون|زيتون جو وڻ]] ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008">{{Cite book |last=Garland |first=Robert |title=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization |url=https://archive.org/details/ancientgreeceeve0000garl |date=2008 |publisher=Sterling |isbn=978-1-4549-0908-8 |location=New York}}</ref> سيڪروپس اهو تحفو قبول ڪيو<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿينا کي ايٿنس جي سرپرست ديوي قرار ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008" /> سترهين صديءَ کان وٺي نالي جا اٺ مختلف اشتقاق پيش ڪيا ويا آهن، جيڪي هاڻي عام طور رد ڪيا وڃن ٿا. [[ڪرسچن لوبيڪ]] نالي جي پاڙ طور {{lang|grc|ἄθος}} (''اٿوس'') يا {{lang|grc|ἄνθος}} (''انٿوس'')، جنهن جي معنيٰ ”گل“ آهي، تجويز ڪيو، جنهن موجب ايٿنس کي ”گلندڙ شهر“ قرار ڏنو ويو. [[يوهان ڪرسٽوف ولهيلم لُڊوگ ڊوڊرلين|لُڊوگ فون ڊوڊرلين]] فعل {{lang|grc|θάω}} جي ڌاتو θη- (''ٿائو''، ''ٿي-''، ”چوسڻ“) کي نالي جي پاڙ طور تجويز ڪيو، جنهن جو مقصد ايٿنس جي زرخيز زمين ڏانهن اشارو ڪرڻ هو.<ref>''[[Great Greek Encyclopedia]]'', vol. II, Athens 1927, p. 30.</ref> ايٿنس جي رهواسين کي [[سڪاڊا]] پائيندڙ ({{langx|grc|Τεττιγοφόροι|links=no|engvar=gb}}) سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ اهي سونهري سڪاڊائن جون سيون پائيندا هئا. اهو سندن [[آٽوڪٿون (قديم يونان)|آٽوڪٿون]] (ڌرتيءَ مان ڄاول) هجڻ جي علامت هو، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جو ڏندڪٿائي باني [[ايريڪٿيئس]] آٽوڪٿون هو؛ يا وري سندن موسيقار هجڻ جي علامت سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ سڪاڊا هڪ ”موسيقار“ جيت آهي.<ref>{{Cite web |title=ToposText |url=https://topostext.org/work/240#tau.377 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225005003/https://topostext.org/work/240#tau.377 |archive-date=25 February 2021 |access-date=27 March 2020 |website=topostext.org}}</ref> ڪلاسيڪي ادب ۾ شهر کي ڪڏهن ڪڏهن ”[[بنفشي تاج وارو شهر]]“ پڻ سڏيو ويو، جنهن جو پهريون دستاويزي ذڪر [[پنڊار]] جي ἰοστέφανοι Ἀθᾶναι (''ايوستيفانوئي اٿانائي'') ۾ ملي ٿو، يا وري {{lang|grc|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} (''تو ڪلينون آستي''، ”شاندار شهر“) سڏيو ويندو هو. وچئين دور ۾ شهر جو نالو ٻيهر واحد صورت ۾ {{lang|el|Ἀθήνα}} لکيو وڃڻ لڳو. ان جي مختلف نالن ۾ سيٽينس، ساٽين ۽ اسٽينس شامل هئا، جيڪي سڀ حرفِ جر وارن فقرن جي [[غلط لفظي ورهاست]] مان نڪتل صورتون هيون.<ref name="Bourne1887">{{Cite journal |last=Bourne, Edward G. |year=1887 |title=The Derivation of Stamboul |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-philology_1887_8_1/page/78 |journal=American Journal of Philology |publisher=The Johns Hopkins University Press |volume=8 |issue=1 |pages=78–82 |doi=10.2307/287478 |jstor=287478| issn=0002-9475 }}</ref> ڪاسٽيل جي بادشاهه [[الفونسو ڏهون، ڪاسٽيل|الفونسو ڏهين]] اووڊ ڏانهن اها [[غلط نالي جي بڻڀياس|غلط اشتقاق]] منسوب ڪئي تہ نالي جي معنيٰ ”اهو هنڌ جتي موت ناهي“ آهي، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جا فن ۽ علم ”ڪڏهن بہ نٿا مرن“.<ref>{{Cite book |last=Alfonso X |first= |title=General estoria: antologia |url=https://archive.org/details/generalestoriaan0000alfo |date=1984 |publisher=Plaza & Janes Ed |isbn=978-84-01-90545-2 |editor-last=Villar Rubio |editor-first=Milagros |edition=1st |series=Clásicos Plaza & [y] Janés |location=Barcelona |pages=[https://archive.org/details/generalestoriaan0000alfo/page/96 96], 98 |language=es |trans-title=General History: Anthology}}</ref> [[عثماني ترڪي ٻولي|عثماني ترڪي]] ۾ ان کي {{Script|Arab|آتينا}} ''آتينا'' سڏيو ويندو هو.<ref>''Osmanlı Yer Adları'', Ankara 2017, ''s.v.'' [https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf مڪمل متن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731234949/https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf |date=31 July 2020 }}</ref> == تاريخ == {{Main|ايٿنس جي تاريخ}} {{For timeline}} {{Historical affiliations | width = 23em | bgcolor = #B0C4DE | fontsize = 80% | align = right |[[ايٿنس جي بادشاهن جي فهرست|ايٿنس جي بادشاهت]] 1556 ق م–1068 ق م |[[ڪلاسيڪي ايٿنس|ايٿنس جي شهري رياست]] 1068 ق م–323 ق م |[[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] 338 ق م–323 ق م |[[ايٿنس جي تاريخ#هيلينسٽڪ دور|هيلينسٽڪ ايٿنس]] 322 ق م–86 ق م |[[رومي جمهوريه]] 86 ق م–27 ق م |[[رومي سلطنت]] 27 ق م–395 ع |[[بازنطيني سلطنت]] 395–1205 |[[ايٿنس جي ڊچي]] 1205–1458 |[[عثماني سلطنت]] 1458–1822 |[[پهرين هيليني جمهوريه]] 1822–1827 |[[عثماني سلطنت]] 1827–1833 |[[يونان]] 1833–هاڻوڪو }} === قديم دور === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|هيلينسٽڪ يونان|رومي يونان}} ايٿنس ۾ انساني موجودگيءَ جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ثبوت شِسٽ جي غار مان ملي ٿو، جنهن کي 11هين کان 7هين هزاري ق م جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="ethnos.gr">{{Cite web |date=July 2011 |title=v4.ethnos.gr – Οι πρώτοι… Αθηναίοι |url=http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721080919/http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-date=21 July 2011 |access-date=26 October 2018 |publisher=Ethnos.gr}}</ref> ايٿنس گهٽ ۾ گهٽ 5,000 سالن کان، يعني لڳ ڀڳ 3000 ق م کان، لڳاتار آباد رهيو آهي.<ref>S. Immerwahr, The Athenian Agora XIII: the Neolithic and Bronze Ages, Princeton 1971</ref><ref name=tung/> 1400&nbsp;ق م تائين هيءَ آبادي [[مائسيني يونان|مائسيني تهذيب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي هئي، ۽ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] هڪ وڏي [[مائسيني]] قلعي جو هنڌ هو، جنهن جا آثار اڄ بہ مخصوص [[سائڪلوپيائي معماري|سائڪلوپيائي]] ڀتين جي حصن مان سڃاڻي سگهجن ٿا.<ref>Iakovides, S. 1962. 'E mykenaïke akropolis ton Athenon'. Athens.</ref> ٻين مائسيني مرڪزن، جهڙوڪ [[مائسيني]] ۽ [[پائلوس]] جي ابتڙ، اها پڪ سان معلوم ناهي تہ ايٿنس لڳ ڀڳ 1200&nbsp;ق م ۾ تباهيءَ جو شڪار ٿيو يا نہ؛ اها تباهي اڪثر [[ڊورين]] حملي سان منسوب ڪئي ويندي آهي. ايٿنس جا رهواسي هميشه اهو دعويٰ ڪندا رهيا تہ اهي خالص [[آئوني ماڻهو|آئوني]] هئا ۽ انهن ۾ ڪو بہ ڊورين عنصر شامل نہ هو. تنهن هوندي بہ [[برونز دور جي زوال|ٻين ڪيترين ئي برونز دور جي آبادين وانگر]] ايٿنس پڻ ان کان پوءِ لڳ ڀڳ 150 سالن تائين معاشي زوال جو شڪار رهيو.<ref>{{Cite book|title=The Last Mycenaeans and Their Successors; an Archaeological Survey, c. 1200–c. 1000 B.C. |url=https://archive.org/details/bwb_P8-AAX-060 |last=Desborough |first=Vincent R. d'A |author-link=Vincent Desborough |publisher=Clarendon Press |year=1964 |location=Oxford |page=[https://archive.org/details/bwb_P8-AAX-060/page/113 113]}}</ref> [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] جون قبرون، خاص ڪري [[ڪيراميڪوس]]<ref>{{Cite journal |last=Little |first=Lisa M. |date=1988 |title=A Social Outcast in Early Iron Age Athens |url=https://www.jstor.org/stable/148450 |journal=Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens |volume=67, No. 4 |issue=Oct. – Dec. 1998 |pages=375–404 |jstor=148450 }}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي، اڪثر قيمتي تدفيني سامان سان ڀرپور مليون آهن ۽ اهو ظاهر ڪن ٿيون تہ 900&nbsp;ق م کان پوءِ ايٿنس علائقي جي واپار ۽ خوشحاليءَ جي اهم مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |last=Osborne |first=Robin |title=Greece in the making, 1200-479 BC |url=https://archive.org/details/greeceinmaking120000osbo |date=1996 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-03583-5 |series=Routledge history of the ancient world |location=London; New York |pages=[https://archive.org/details/greeceinmaking120000osbo/page/78 78]–81}}</ref> === ڪلاسيڪي ايٿنس === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|ڊيلين ليگ}} ڇهين صدي ق م تائين وڏي پيماني تي سماجي بيچيني [[سولون]] جي سڌارن جو سبب بڻي. انهن سڌارن 508&nbsp;ق م ۾ [[ڪليستينيز]] طرفان جمهوريت متعارف ڪرائڻ لاءِ راهه هموار ڪئي. ان وقت تائين ايٿنس هڪ وڏي ٻيڙيءَ واري طاقت بڻجي چڪو هو ۽ هن [[آئوني بغاوت|آئوني شهرن جي بغاوت]] ۾ [[هخامنشي سلطنت|فارسي]] حڪمراني خلاف مدد ڪئي. ان کان پوءِ ٿيندڙ [[يوناني-فارسي جنگيون|يوناني-فارسي جنگين]] ۾ ايٿنس، اسپارٽا ۽ پلاٽايا سان گڏ يوناني رياستن جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن نيٺ فارسين کي پوئتي ڌڪي ڇڏيو. 490&nbsp;ق م ۾ [[ميراٿون جي جنگ]] ۾ [[ملٽيئڊيز]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ۽ 480&nbsp;ق م ۾ نهايت اهم [[سالاميس جي جنگ]] ۾ [[ٿيمسٽوڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ فارسين کي فيصلائتي شڪست ڏني وئي. تنهن هوندي بہ، [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۾ [[اسپارٽا|اسپارٽن]] ۽ ٻين يونانين جي [[ليونائيڊس پهريون|بادشاهه ليونائيڊس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ بهادراڻي پر آخرڪار ناڪام مزاحمت کان پوءِ،<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=John David |url=https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |title=Nothing Less than Victory: Decisive Wars and the Lessons of History |year=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400834303 |access-date=24 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312034708/https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |archive-date=12 March 2020 |url-status=live}}</ref> جڏهن [[بوئوشيا]] ۽ [[اٽيڪا]] ٻئي فارسين جي قبضي ۾ اچي ويا، تہ ايٿنس کي هڪ ئي سال اندر فارسين [[ايٿنس جي هخامنشي تباهي|ٻه ڀيرا فتح ڪري لُٽيو ۽ تباهه ڪيو]]. [[File:Map athenian empire 431 BC-no.svg|thumb|431 ق م ۾ [[پيلوپونيسي جنگ]] کان اڳ ايٿنس جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڊيلين ليگ]]]] ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪا [[پنجين صديءَ جو ايٿنس|ايٿني جمهوريت جي سونهري دور]] طور مشهور ٿيا. ان عرصي دوران ايٿنس [[قديم يونان]] جو اڳواڻ شهر بڻجي ويو ۽ ان جون ثقافتي ڪاميابيون [[مغربي ثقافت|مغربي تهذيب]] جي بنيادن مان شمار ٿيون.<ref name=britannica /><ref name= bbc /> هن زماني ۾ ناٽڪ نويس [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ [[يورپائڊيز]] ايٿنس ۾ عروج تي پهتا؛ ساڳئي ريت مورخ [[هيروڊوٽس]] ۽ [[ٿوسائڊيڊيز]]، طبيب [[هيپوڪريٽس]]، ۽ فلسفي [[سقراط]] ۽ [[افلاطون]] پڻ هن دور جون نمايان شخصيتون هيون. [[پيريڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، جنهن فنن کي هٿي ڏني ۽ جمهوريت کي مضبوط ڪيو، ايٿنس هڪ وڏي تعميراتي منصوبي تي ڪم شروع ڪيو، جنهن ۾ ايٿنس جي ايڪروپولس، بشمول [[پارٿينون]]، جي تعمير شامل هئي. ساڳئي وقت [[ڊيلين ليگ]] ذريعي ايٿنس پنهنجي سلطنت پڻ وڌائي. هيءَ ليگ اصل ۾ [[يوناني شهري رياست|يوناني شهري رياستن]] جي اهڙي تنظيم طور ٺاهي وئي هئي، جيڪا [[سيمون]] جي اڳواڻيءَ ۾ فارسين خلاف جنگ جاري رکي، پر جلدي ئي اها ايٿنس جي پنهنجي سامراجي خواهشن جو اوزار بڻجي وئي. ان مان پيدا ٿيل ڇڪتاڻ [[پيلوپونيسي جنگ]] (431–404&nbsp;ق م) جو سبب بڻي، جنهن ۾ ايٿنس کي پنهنجي حريف اسپارٽا هٿان شڪست ملي.<ref>[[Xenophon]], ''[[Hellenica]]'', 2.2.20, 404/3</ref> [[File:The_Parthenon_in_Athens.jpg|thumb|ايٿنس جي [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] ٽڪريءَ تي [[پارٿينون]]، جيڪو [[ايٿينا پارٿينوس]] لاءِ وقف هو]] تنهن هوندي بہ، شهر جلد ئي ٻيهر يوناني دنيا ۾ هڪ وڏي طاقت طور اڀريو ۽ اسپارٽن ۽ ٿيبن جي بالادستيءَ واري دور ۾ [[ٻي ايٿني ليگ]] قائم ڪئي. چوٿين صدي ق م جي وچ ڌاري اتر يونان جي [[مقدونيه جي بادشاهت|مقدونيه]] جي بادشاهت يوناني معاملن ۾ غالب ٿيڻ لڳي. 338&nbsp;ق م ۾ [[مقدونيه جو فلپ ٻيون|فلپ ٻئي]] ۽ سندس پٽ [[سڪندر اعظم]] جون فوجون، ايٿنس ۽ [[ٿيبس، يونان#زوال ۽ تباهي|ٿيبس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪجهه يوناني شهري رياستن جي اتحاد کي [[ڪيرونيا جي جنگ (338 ق م)|ڪيرونيا جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني. هن شڪست کان پوءِ ايٿنس، پهرين فلپ ۽ پوءِ سڪندر جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] ۾ شامل ٿيو. <Gallery> File:Athenian Agora (3358219222).jpg|[[ايٿنس جو قديم اگورا]]، قديم ايٿنس جو هڪ اهم واپاري مرڪز (''[[اگورا]]'') File:L'Olympieion_(Athènes)_(30776483926).jpg|[[اولمپيائي زيوس جو مندر، ايٿنس|اولمپيائي زيوس جي مندر]] جا کنڊر، جنهن جو تصور [[پيسسٽراٽس]] جي پٽن پيش ڪيو File:The Clock Tower of Andronicus Cyrrhestes (Tower of the Winds) on May 19, 2021.jpg|[[رومي اگورا]] ۾ [[هوائن جو منارو]]، قديم ايٿنس جو ٻيو وڏو واپاري مرڪز File:The Odeon of Herodes Atticus on September 13, 2020.jpg|[[هيروڊس اٽيڪس جو اوڊيون]]، جيڪو [[هيروڊس اٽيڪس]] 161 ع ۾ تعمير ڪرايو </Gallery> === رومي سلطنت === {{Main|رومي حڪمراني هيٺ ايٿنس}} بعد ۾ رومي حڪمرانيءَ هيٺ، ايٿنس کي ان جي وڏي شهرت رکندڙ درسگاهن جي ڪري [[آزاد شهر (ڪلاسيڪي قدامت)|آزاد شهر]] جو درجو ڏنو ويو. ٻي صدي عيسويءَ ۾ رومي شهنشاهه [[هيڊرين]]، جيڪو پاڻ بہ ايٿنس جو شهري هو،<ref>Kouremenos, Anna (2022). "'The City of Hadrian and not of Theseus': A Cultural History of Hadrian's Arch". In A. Kouremenos (ed.) ''The Province of Achaea in the 2nd century CE: The Past Present''. London: Routledge. https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220823212058/https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch |date=23 August 2022 }}</ref> ڪيترين ئي سرڪاري عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو. [[پولس رسول]] پنهنجي ٻي تبليغي سفر دوران ايٿنس آيو. 267 ع ۾ هڪ جرمنڪ قبيلي [[267ع ۾ ايٿنس جي لُٽمار|ايٿنس کي لُٽيو]]. چوٿين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[بازنطيني سلطنت]] جي حڪومت [[قسطنطنيه]] مان هلڻ لڳي، ۽ سامراجي شهر جي تعمير ۽ توسيع دوران شهنشاهن ايٿنس جا ڪيترائي فن پارا اتي سينگار لاءِ منتقل ڪرايا. سلطنت [[عيسائيت|عيسائي]] بڻجي وئي ۽ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] جو استعمال گهٽجندو ويو، جڏهن تہ [[وچئين دور جي يوناني ٻولي|يوناني]] جو استعمال غالب بڻجي ويو؛ [[رومي سامراجي دور (زمانيات)|رومي سامراجي دور]] ۾ ٻنهي ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. رومي دور جي پوئين حصي ۾ ايٿنس شهنشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جيڪا 13هين صديءَ تائين جاري رهي، ۽ شهر جا رهواسي پاڻ کي رومي سلطنت جا شهري (''[[رومائيوئي]]'') سمجهندا هئا. سلطنت جي بت پرستيءَ کان عيسائيت ڏانهن تبديليءَ ايٿنس تي گهرو اثر وڌو ۽ شهر جي مذهبي اهميت گهٽجي وئي.<ref name=tung/> پارٿينون، ايريڪٿيئون ۽ هيفيسٽيئون (ٿيسيون) جهڙن قديم يادگارن کي گرجا گهرن ۾ تبديل ڪيو ويو. جيئن جيئن سلطنت بت پرستيءَ جي وڌيڪ مخالف ٿيندي وئي، ايٿنس هڪ صوبائي شهر بڻجي ويو ۽ ان جي قسمت ۾ لاها چاڙها ايندا رهيا. شهر تعليم، خاص ڪري [[نوافلاطونيت]]، جو اهم مرڪز رهيو. هتي جي نامور شاگردن ۾ [[گريگوري آف نازيانزس]]، [[باسل آف ڪيسيريا]] ۽ رومي شهنشاهه [[جوليئن (شهنشاهه)|جوليئن]] ({{Reign|355|363}}) شامل هئا؛ ان ڪري ايٿنس بت پرستيءَ جو پڻ اهم مرڪز رهيو. پنجين صديءَ جي شروعات کان اڳ آثار قديمه جي رڪارڊ ۾ عيسائي شين جا ثبوت ظاهر نٿا ٿين.<ref name="ODB">{{cite encyclopedia|last1=Gregory|first1=Timothy E.|last2=Ševčenko|first2=Nancy Patterson|title=Athens|pages=221–223|editor-last=Kazhdan|editor-first=Alexander|editor-link=Alexander Kazhdan|year=1991|encyclopedia=[[The Oxford Dictionary of Byzantium]]|location=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> تنهن هوندي بہ 267ع ۾ [[هيرول]] ۽ 396ع ۾ سندن بادشاهه [[الارڪ پهريون]] ({{Reign|395|410}}) جي اڳواڻيءَ هيٺ [[وزيگوٿ]] هٿان شهر جي لُٽمار، ايٿنس جي شهري بناوٽ ۽ خوشحاليءَ کي وڏو ڌڪ ڏنو. ان کان پوءِ ايٿنس هڪ ننڍڙي قلعي بند علائقي تائين محدود ٿي ويو، جيڪو قديم شهر جي رڳو هڪ حصي تي مشتمل هو.<ref name="ODB" /> شهنشاهه [[جسٽينيئن پهريون]] ({{Reign|527|565}}) 529ع ۾ بت پرست استادن طرفان فلسفي جي تعليم تي پابندي لڳائي،<ref>Alan Cameron, "The Last Days of the Academy at Athens," in A. Cameron, Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy, 2016, (Oxford University Press: Oxford), pp. 205–246</ref> جنهن جي شهر تي اثر بابت عالمن ۾ گهڻو بحث ٿيو آهي،<ref name="ODB" /> پر عام طور هن واقعي کي ايٿنس جي قديم تاريخ جي پڄاڻيءَ جي علامت سمجهيو وڃي ٿو. === بازنطيني ايٿنس === {{main|بازنطيني سلطنت|بازنطيني يونان}} [[File:At_the_Byzantine_Monastery_of_Daphni_on_October_31,_2019.jpg|thumb|مرڪزي ايٿنس جي اتر-اولهه ۾ 11هين صديءَ جي [[بازنطيني]] [[ڊافني خانقاهه]]، جيڪا [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور درج ٿيل آهي.]] 582ع ۾ [[سلاو ماڻهو|سلاون]] ايٿنس کي لُٽيو، پر ان کان پوءِ شهر سامراجي قبضي ۾ رهيو؛ ان جو هڪ نمايان ثبوت شهنشاهه [[ڪانسٽنس ٻيون]] ({{Reign|641|668}}) جو 662/3ع ۾ شهر جو دورو ۽ ان جو [[ٿيما آف هيلاس|هيلاس جي ٿيما]] ۾ شامل ٿيڻ آهي.<ref name="ODB"/> اٺين ۽ نائين صدين ۾ شهر کي [[ساراسن]] حملن جو خطرو رهيو. 896ع ۾ ايٿنس تي حملو ٿيو ۽ ممڪن آهي تہ ڪجهه عرصي لاءِ ان تي قبضو پڻ ڪيو ويو هجي. هن واقعي جا ڪجهه آثار قديمه جا نشان ۽ ان وقت جي عمارتن ۾ عربي آرائش جا عنصر مليا آهن.<ref name="EI2">{{cite encyclopedia | article = Atīna | first = Franz | last = Babinger | author-link = Franz Babinger | encyclopedia = The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume I: A–B | publisher = Brill | location = Leiden and New York | year = 1986 | isbn = 90-04-08114-3 | pages = 738–739 | url = http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | title = Archived copy | access-date = 11 July 2023 | archive-date = 31 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180731094207/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | url-status = live }}</ref> ان وقت شهر ۾ هڪ [[مسجد]] جي موجودگيءَ جا ثبوت پڻ ملن ٿا.<ref name="ODB" /> [[بازنطيني شبيهه شڪني]] بابت وڏي تڪرار ۾ ايٿنس کي عام طور [[شبيهه نواز]] موقف جو حامي سمجهيو وڃي ٿو، خاص ڪري ايٿنس سان تعلق رکندڙ شهنشاهه زال [[ايٿنس جي آئرين]] جي ڪردار سبب، جنهن 787ع ۾ [[نائيڪيا جي ٻي ڪائونسل]] ۾ شبيهه شڪنيءَ جي پهرئين دور جي خاتمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ODB" /> ڪجهه سالن کان پوءِ ايٿنس سان تعلق رکندڙ هڪ ٻي عورت، [[ايٿنس جي ٿيوفانو|ٿيوفانو]]، [[اسٽاوراڪيوس]] (حڪومت 811–812ع) جي زال طور شهنشاهه زال بڻي.<ref name="ODB" /> 1071ع ۾ [[منزيڪرٽ جي جنگ]] کان پوءِ ترڪن جي سلطنت تي حملي ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ گهرو جنگين جا اثر گهڻي ڀاڱي هن علائقي کان پري رهيا، ۽ ايٿنس پنهنجي صوبائي حيثيت سان گهڻي نقصان کانسواءِ قائم رهيو. جڏهن ٽن [[ڪومنيني خاندان|ڪومنيني]] شهنشاهن [[اليڪسيوس پهريون ڪومنوس|اليڪسيوس]]، [[جان ٻيون ڪومنوس|جان]] ۽ [[مينوئل پهريون ڪومنوس|مينوئل]] جي مضبوط قيادت هيٺ بازنطيني سلطنت ٻيهر سگهاري ٿي، تہ اٽيڪا ۽ يونان جا ٻيا حصا پڻ خوشحال ٿيا. آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا تہ وچئين دور جي شهر 11هين صديءَ کان وٺي 12هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين تيز ۽ لڳاتار واڌ جو دور ڏٺو. [[File:Acropolis_Frankish_tower.jpg|thumb|1874ع ۾ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايٿنس جي ايڪروپولس]] جو [[فرينڪش منارو (ايٿنس جو ايڪروپولس)|فرينڪش منارو]]، جنهن کي ايندڙ سال ڊاهي ڇڏيو ويو؛ ساڻس گڏ [[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] جا کنڊر ۽ ايٿنس جي ميدان کان اولهه طرف [[ايگيليئو جبل]] جو نظارو]] [[ايٿنس جو قديم اگورا|اگورا]] (بازار)، جيڪو قديم دور جي پڇاڙيءَ کان ويران پيو هو، ان تي ٻيهر اڏاوت شروع ٿي ۽ جلد شهر صابڻن ۽ رنگن جي پيداوار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. شهر جي واڌ [[وينس]] جي واپارين ۽ ٻين ڪيترن واپارين کي، جيڪي ايجيئن سمنڊ جي بندرگاهن تي اچ وڃ ڪندا هئا، ايٿنس ڏانهن متوجه ڪيو. واپار ۾ اها دلچسپي شهر جي معاشي خوشحاليءَ کي وڌيڪ وڌائڻ جو سبب بڻي.<ref>{{Cite web|url=https://byzantine-world.com/city/byzantine-athens-a-provincial-city-in-the-shadow-of-its-glorious-past/|title=Byzantine Athens: A provincial city in the shadow of its glorious past|date=January 8, 2025}}</ref> 11هين ۽ 12هين صديون ايٿنس ۾ [[بازنطيني فن]] جو سونهري دور هيون. ايٿنس ۽ ان جي ڀرپاسي جا لڳ ڀڳ سڀ اهم وچ-بازنطيني گرجا گهر انهن ٻن صدين دوران تعمير ڪيا ويا، جيڪو مجموعي طور شهر جي واڌ کي ظاهر ڪري ٿو.{{Citation needed|date=May 2026}} تنهن هوندي بہ، وچئين دور جي اها خوشحالي گهڻي دير قائم نہ رهي. === ايٿنس جي ڊچي === {{Further|ايٿنس جي ڊچي}} 1204ع ۾ [[چوٿين صليبي جنگ]] دوران ايٿنس فتح ڪيو ويو، ۽ شهر کي [[رومن ڪيٿولڪيت|لاطيني حڪمرانن]] کان واپس حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي [[عثماني ترڪ|عثماني ترڪن]] پنهنجي قبضي ۾ آڻي ڇڏيو. 19هين صديءَ تائين شهر ٻيهر يوناني حڪومت هيٺ نہ آيو. 1204ع کان 1458ع تائين، [[صليبي جنگيون|صليبي جنگين]] کان پوءِ ايٿنس تي ٽن ڌار ڌار دورن ۾ لاطيني حڪمرانن حڪومت ڪئي. ”لاطيني“ يا ”[[فرينڪ (صليبي)|فرينڪ]]“ اولهه يورپ جا ماڻهو ۽ [[لاطيني ڪليسيا]] جا پيروڪار هئا، جيڪي صليبي جنگين دوران [[اوڀر ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقي ۾ آيا. بازنطيني يونان جي باقي حصن سان گڏ، ايٿنس جاگيردارانه [[جاگير|جاگيرن]] جي هڪ سلسلي جو حصو بڻيو، جيڪي [[پهرين صليبي جنگ]] کان پوءِ [[شام (علائقو)|شام]] ۽ [[قبرص جي بادشاهت|قبرص]] ۾ قائم ٿيل [[صليبي رياستون|صليبي رياستن]] جهڙيون هيون. هي دور ''[[فرينڪوڪريٽيا]]'' جي نالي سان مشهور آهي. === عثماني دور جو ايٿنس === {{Main|عثماني يونان}} [[File:Peytier - Mosque in the Parthenon.jpg|thumb|تباهه ٿيل [[پارٿينون]] اندر ٻي [[پارٿينون مسجد]]، جنهن کي [[ايڪروپولس جو گهيرو (1687)|1687ع ۾ وينيسي بمباري]] تباهه ڪيو؛ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ [[پيئر پيٽيئر]] جي ٺاهيل تصوير]] [[File:Monastiraki Square in Athens (30996716898).jpg|thumb|[[تزستاراکس مسجد]]، [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جي هڪ مسجد، جيڪا 1759ع ۾ [[موناستيراڪي]] چوڪ ۾ تعمير ڪئي وئي]] ايٿنس تي پهريون [[عثماني سلطنت|عثماني]] حملو 1397ع ۾ ٿيو، جنهن دوران شهر تي مختصر عرصي لاءِ قبضو ڪيو ويو. هن حملي جي اڳواڻي عثماني جنرلن [[يعقوب پاشا]] ۽ تيمورتاش ڪئي. 1458ع ۾ سلطان [[محمد ٻيون]] جي ذاتي اڳواڻيءَ هيٺ عثمانين ايٿنس تي قبضو ڪيو. جڏهن عثماني سلطان شهر ۾ داخل ٿيو تہ هو ان جي قديم يادگارن جي حسن کان گهڻو متاثر ٿيو ۽ هڪ ''[[فرمان]]'' (شاهي حڪم) جاري ڪيائين، جنهن تحت انهن يادگارن جي ڦرلٽ يا تباهيءَ کي موت جي سزا هيٺ منع ڪيو ويو. [[پارٿينون]] کي شهر جي [[پارٿينون مسجد|مکيه مسجد]] ۾ تبديل ڪيو ويو. عثماني حڪمرانيءَ هيٺ ايٿنس پنهنجي اڳوڻي اهميت وڃائي ويٺو ۽ ان جي آباديءَ ۾ شديد گهٽتائي آئي، جنهن سبب اهو [[فرانز بابنگر]] جي لفظن ۾ هڪ ”ننڍڙو ڳوٺاڻو شهر“ بڻجي ويو. 17هين صديءَ جي شروعات کان ايٿنس [[ڪزلر آغا]]، يعني [[شاهي حرم|سلطان جي حرم]] جي مکيه ڪاري خصي، جي انتظامي اختيار هيٺ اچي ويو. مقامي حاڪمن جي بدانتظاميءَ بابت شڪايتن کان پوءِ سلطان [[احمد پهريون]] ({{reign|1603|1617}}) شروعات ۾ شهر باسيليڪا نالي پنهنجي هڪ پسنديده ڪنيز کي عطا ڪيو هو، جيڪا پاڻ ايٿنس سان تعلق رکندي هئي. سندس وفات کان پوءِ ايٿنس ڪزلر آغا جي انتظام هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last = Augustinos |first = Olga |chapter = Eastern Concubines, Western Mistresses: Prévost's ''Histoire d'une Grecque moderne'' |page=24 |editor1-last = Buturović |editor1-first = Amila |editor2-last = Schick |editor2-first = İrvin Cemil |title = Women in the Ottoman Balkans: Gender, Culture and History |year = 2007 |publisher = I.B. Tauris |location = London and New York |isbn = 978-1-84511-505-0 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=xEHnuObu1D4C&pg=PA24}}</ref> ترڪن [[پارٿينون]] ۽ [[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] ۾ بارود ۽ ڌماڪيدار مادو ذخيرو ڪرڻ شروع ڪيو. 1640ع ۾ وڄ ڪرڻ سبب پروپائليا جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.ancient-greece.org/history/acropolis-ottoman.html |title=and (Dontas, The Acropolis and its Museum, 16) |publisher=Ancient-greece.org |date=21 April 2007 |access-date=22 March 2009 |archive-date=9 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509170149/http://www.ancient-greece.org/history/acropolis-ottoman.html |url-status=live }}</ref> 1687ع ۾ [[مورين جنگ]] دوران [[فرانچيسڪو موروسيني]] جي اڳواڻيءَ هيٺ وينيسي فوجن [[ايڪروپولس جو گهيرو (1687)|ايڪروپولس جو گهيرو]] ڪيو. عثمانين پارٿينون کي دفاعي طور مضبوط ڪرڻ لاءِ [[ايٿينا نائڪي جو مندر]] ڊاهي ڇڏيو. ايڪروپولس تي بمباري دوران فائر ڪيل هڪ گولي پارٿينون اندر موجود بارود جي ذخيري سان لڳي، جنهن سبب 26 سيپٽمبر تي وڏو ڌماڪو ٿيو ۽ عمارت کي شديد نقصان پهتو؛ ان واقعي کان پوءِ پارٿينون وڏي حد تائين اها ئي شڪل اختيار ڪئي جيڪا اڄ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ايٿنس تي وينيسي قبضو ڇهن مهينن تائين جاري رهيو، ۽ هن عرصي دوران وينيسين ۽ عثمانين ٻنهي پارٿينون جي ڦرلٽ ۾ حصو ورتو. ان جي اولهندي پيڊيمنٽ مان هڪ حصو پڻ هٽايو ويو، جنهن سان عمارت کي وڌيڪ نقصان پهتو. وينيسي قبضي دوران شهر جون ٻه مسجدون ڪيٿولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ گرجا گهرن ۾ تبديل ڪيون ويون، پر 9 اپريل 1688ع تي وينيسي ايٿنس خالي ڪري ويا ۽ شهر ٻيهر عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو. === جديد تاريخ === ==== 1821ع جو يوناني انقلاب ==== {{Main|يونان جي آزاديءَ جي جنگ}} [[File:Peter von Hess - The Entry of King Othon of Greece in Athens - WGA11387.jpg|thumb|[[پيٽر فون هيس]] جي 1839ع واري مصوري ''[[يونان جي بادشاهه اوٽو جي ايٿنس ۾ آمد]]'']] 1822ع ۾ يوناني باغين [[ايڪروپولس جو گهيرو (1821–1822)|شهر تي قبضو ڪيو]]، پر 1826ع ۾ اهو ٻيهر عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو، جڏهن تہ [[ايڪروپولس جو گهيرو (1826–1827)|ايڪروپولس جون 1827ع تائين مزاحمت ڪندو رهيو]]. ان دوران قديم يادگارن کي هڪ ڀيرو ٻيهر سخت نقصان پهتو. عثماني فوجون مارچ 1833ع تائين شهر تي قابض رهيون، جنهن کان پوءِ اهي واپس هليون ويون. ==== جديد يونان جي گاديءَ جو هنڌ ==== {{Main|يونان جي بادشاهت}} [[يونان جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] جي قيام کان پوءِ، 1834ع ۾ ايٿنس کي [[نافپليو]] جي جاءِ تي نئين آزاد يوناني رياست جي ٻي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو، جنهن جو بنيادي سبب شهر جي تاريخي ۽ جذباتي اهميت هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=vb2xAAAAIAAJ&q=otto+move+capital+athens |title=Planning and Urban Growth in Southern Europe |last=Wynn |first=Martin |year=1984 |publisher=Mansell |isbn=978-0720116083 |page=6 |language=en}}</ref> ان وقت، آزاديءَ جي جنگ دوران وڏي پيماني تي تباهيءَ کان پوءِ، ايٿنس جي آبادي گهٽجي لڳ ڀڳ 4,000 رهواسين تائين رهجي وئي هئي، جيڪا ان جي اڳوڻي آباديءَ جي اڌ کان بہ گهٽ هئي. شهر ايڪروپولس جي پيرن وٽ پکڙيل گهرن جي هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت اختيار ڪري چڪو هو. يونان جي پهرئين بادشاهه، باويريا جي [[يونان جو اوٽو|بادشاهه اوٽو]]، معمارن [[اسٽاماتيوس ڪليانٿيس]] ۽ [[ايڊورڊ شائوبرٽ]] کي هڪ اهڙو جديد شهري منصوبو تيار ڪرڻ جو ڪم ڏنو، جيڪو نئين رياست جي گاديءَ لاءِ موزون هجي. پهريون جديد شهري منصوبو هڪ ٽڪنڊي تي ٻڌل هو، جنهن جون حدون ايڪروپولس، [[ڪيراميڪوس]] جو قديم قبرستان ۽ باويري بادشاهه جو نئون محل، جيڪو هاڻي [[يوناني پارليامينٽ]] جي عمارت آهي، ٺاهيندا هئا. ان ترتيب جو مقصد جديد ۽ قديم ايٿنس وچ ۾ تاريخي تسلسل کي اجاگر ڪرڻ هو. [[نيوڪلاسيڪيت]] ان دور جو بين الاقوامي اڏاوتي انداز هو، ۽ باويري، فرانسيسي ۽ يوناني معمارن، جهڙوڪ هينسن، ڪلينزي، بولانجي ۽ ڪافتانتزوگلو، نئين گاديءَ جون پهريون اهم سرڪاري عمارتون انهيءَ انداز ۾ جوڙيون. 1896ع ۾ ايٿنس پهرين جديد [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي ميزباني ڪئي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[يوناني پناهگير|يوناني پناهگيرن]] جو وڏو انگ، جيڪي [[يوناني-ترڪ جنگ (1919–1922)|يوناني-ترڪ جنگ]] ۽ [[يونان ۽ ترڪي وچ ۾ آباديءَ جي ڏي وٺ]] کان پوءِ [[اناطوليا|ايشيا مائنر]] مان بي دخل ڪيا ويا هئا، ايٿنس اچي آباد ٿيو، جنهن سان شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. ==== ٻي عالمي جنگ دوران ايٿنس ==== {{Main|يوناني مزاحمت|1 مئي 1944ع ڪيسارياني ڦاهيون}} [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ايٿنس تي [[محوري طاقتن جو يونان تي قبضو|محوري طاقتن]]، خاص طور جرمن فوجن، قبضو ڪيو. جنگ جي پوئين سالن دوران شهر کي شديد ڏکيائين ۽ کوٽ جو منهن ڏسڻو پيو. قبضي واري دور ۾ [[يونان جو وڏو ڏڪار|وڏي ڏڪار]] شهر کي سخت متاثر ڪيو. قبضي خلاف وڙهڻ لاءِ ايٿنس اندر ڪيتريون مزاحمتي تنظيمون سرگرم هيون، جن مان [[اي اي ايم (يونان)|اي اي ايم]] [[يوناني مزاحمت]] جي مکيه تحريڪ هئي. ==== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ايٿنس ==== {{Main|يونان جي بادشاهت|يونان جي جمهوريه}} {{Expand section|with=ٻي عالمي جنگ کان پوءِ واري واڌ بابت وڌيڪ تفصيل.|date=November 2025}} [[File:Olympic flame at opening ceremony.jpg|thumb|[[2004ع اونهاري اولمپڪ راندين جي افتتاحي تقريب|افتتاحي تقريب]] دوران [[اولمپڪ مشعل]]]] [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] کان يونان جي آزاديءَ کان پوءِ [[ڊيڪيموريانا]] دوران شهر سخت ويڙهه جو مرڪز بڻجي ويو، جنهن ۾ [[يونان جي ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ]] قوتن ۽ برطانيا جي حمايت يافته سرڪاري فوجن وچ ۾ ويڙهه ٿي. [[يوناني گهرو جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ 1950ع ۽ 1960ع جي ڏهاڪن ۾ ايٿنس جي آبادي تيزيءَ سان وڌي. 1980ع واري ڏهاڪي تائين اهو واضح ٿي ويو تہ ڪارخانن ۽ مسلسل وڌندڙ موٽر گاڏين مان پيدا ٿيندڙ ڌنڌ ۽ آلودگي، گڏوگڏ آباديءَ جي گنجان ٿيڻ سبب کليل جڳهن جي کوٽ، شهر جي اهم مسئلن مان بڻجي چڪا هئا. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ شهري اختيارين طرفان آلودگي گهٽائڻ لاءِ کنيل قدمن، گڏوگڏ شهر جي بنيادي ڍانچي ۾ وڏي سڌاري، جنهن ۾ [[اٽيڪي اوڊوس]] موٽر وي، [[ايٿنس ميٽرو]] جي توسيع ۽ نئين [[ايٿنس بين الاقوامي هوائي اڏي]] جي تعمير شامل هئي، آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي آندي ۽ ايٿنس کي وڌيڪ فعال ۽ منظم شهر بڻائي ڇڏيو. ايٿنس [[2004ع جون اونهاري اولمپڪ رانديون|2004ع جي اونهاري اولمپڪ راندين]] جي ميزباني ڪئي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ سامونڊي ڪناري واري علائقي ۾ وڌيڪ شهري بهتريون شروع ٿيون، جن ۾ [[هيلينيڪون ميٽروپوليٽن پارڪ|هيلينيڪون پارڪ]] جي ترقي ۽ فاليرو ڊيلٽا جي نئين سر ترقي شامل آهي، جيڪي اڳ ۾ موجود [[اسٽاوروس نيارڪوس فائونڊيشن ثقافتي مرڪز|اسٽاوروس نيارڪوس مرڪز]] سان گڏ سامونڊي شهري علائقي جي تبديليءَ جو حصو آهن. هيلينيڪون پارڪ منصوبي ۾ [[هارڊ راڪ هوٽل اينڊ ڪيسينو ايٿنس]]، جيڪو [[براعظمي يورپ]] جو پهريون [[مربوط تفريحي مرڪز]] هوندو، ۽ [[رويئرا ٽاور]] پڻ شامل هوندا. == جاگرافي== [[File:Athens,_Greece_ESA24382014.jpeg|thumb|خلاءَ مان ڏسڻ ۾ ايندڙ اٽيڪا طاس اندر ايٿنس جو شهري علائقو]] ايٿنس اٽيڪا جي مرڪزي ميداني علائقي ۾ پکڙيل آهي، جنهن کي اڪثر '''ايٿنس طاس'''<!--boldface per WP:R#PLA--> يا '''اٽيڪا طاس'''<!--boldface per WP:R#PLA--> ({{langx|el|Λεκανοπέδιο Αθηνών/Αττικής|translit=Lekanopédio Athinón/Attikís|engvar=gb}}) سڏيو ويندو آهي. هن طاس کي چار وڏا جبل گهيري بيٺا آهن: اولهه ۾ [[ايگيليئو جبل]]، اتر ۾ [[پارنيٿا جبل]]، اتر-اوڀر ۾ [[پينٽيليڪس جبل]] ۽ اوڀر ۾ [[هيميٽس جبل]].<ref name="Focus on Athens">{{Cite web |title=Focus on Athens |url=http://www.urbanheatisland.info/images/newsletter/UHI_newsletter_Issue_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722204815/http://www.urbanheatisland.info/images/newsletter/UHI_newsletter_Issue_1.pdf |archive-date=22 July 2013 |access-date=18 March 2011 |website=UHI Quarterly Newsletter, Issue 1, May 2009|page= 2 |publisher=urbanheatisland.info}}</ref> ايگيليئو جبل کان اڳتي [[ٿرياسيئن ميدان]] واقع آهي، جيڪو مرڪزي ميدان جي اولهندي واڌ طور ڏٺو وڃي ٿو. [[سارونڪ نار]] ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. پارنيٿا انهن چئن جبلن مان سڀ کان اوچو آهي ({{convert|1413|m|ft|0|abbr=off|disp=or}})،<ref>{{Cite web |title=Welcome!!! |url=http://www.parnitha-np.gr/welcome.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128002355/http://www.parnitha-np.gr/welcome.htm |archive-date=28 January 2019 |access-date=10 June 2009 |publisher=Parnitha-np.gr}}</ref> ۽ ان کي [[قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو آهي. ايٿنس جو شهري علائقو اتر ۾ [[اگيوس اسٽيفانوس، اٽيڪا|اگيوس اسٽيفانوس]] کان ڏکڻ ۾ [[وارڪيزا]] تائين لڳ ڀڳ {{convert|50|km}} پکڙيل آهي. شهر خط استوا کان 38 درجا اتر، اترئين معتدل علائقي ۾ واقع آهي. ايٿنس ڪيترين ئي ٽڪرين جي چوڌاري اڏيل آهي. [[لائڪابيٽس جبل|لائڪابيٽس]] شهر جي سڀ کان اوچين ٽڪرين مان هڪ آهي، جتان سڄي اٽيڪا طاس جو نظارو ڏسي سگهجي ٿو. ايٿنس جي موسميات کي دنيا جي سڀ کان پيچيده شهري موسمي نظامن مان هڪ سمجھيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جي جبلن سبب [[گرمي پد جي ابتڙ ترتيب|گرمي پد جي ابتڙ ترتيب]] جو رجحان پيدا ٿيندو آهي. اهو رجحان، يوناني حڪومت کي صنعتي آلودگي تي ضابطو آڻڻ ۾ پيش ايندڙ ڏکيائين سان گڏ، شهر جي هوا جي آلودگيءَ جي مسئلن جو هڪ اهم سبب رهيو آهي.<ref name=tung/> اهو مسئلو رڳو ايٿنس تائين محدود ناهي؛ مثال طور لاس اينجلس ۽ [[ميڪسيڪو سٽي]] پڻ ساڳين فضائي ابتڙ ترتيب وارن مسئلن کي منهن ڏين ٿا.<ref name="tung">{{Cite book |last=Tung |first=Anthony |title=Preserving the World's Great Cities: The Destruction and Renewal of the Historic Metropolis |publisher=Three Rivers Press |year=2001 |isbn=0-609-80815-X |location=New York |page=[https://archive.org/details/preservingworlds00anth/page/266 266] |chapter=The City the Gods Besieged |chapter-url=https://archive.org/details/preservingworlds00anth |chapter-url-access=registration}}</ref> [[ڪيفيسس (ايٿنس ميدان)|ڪيفيسس]] درياهه، [[ايليسوس]] ۽ [[ايريڊانوس (ايٿنس)|ايريڊانوس]] ندي ايٿنس جا تاريخي آبي وهڪرا آهن. === ماحوليات === [[File:Smog Athens.jpg|thumb|ايٿنس ۾ [[ڌنڌ ۽ دونهون|اسموگ]]]] 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين ايٿنس ۾ آلودگي ايتري تباهه ڪندڙ سطح تي پهچي وئي هئي جو ان وقت جي يوناني [[ثقافت وارو وزير (يونان)|ثقافت واري وزير]] ڪانسٽنٽائن ٽرائپانيس موجب، ”... [[ايريڪٿيئون]] جي پنجن ڪيريئاٽڊ مجسمن تي ڪيل نقش نگاري سخت خراب ٿي چڪي هئي، جڏهن تہ پارٿينون جي اولهندي پاسي واري گهوڙي سوار جو چهرو لڳ ڀڳ مڪمل طور مٽجي ويو هو.“<ref>{{Cite magazine |date=31 January 1977 |title=Acropolis: Threat of Destruction |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,918645,00.html |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930095951/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,918645,00.html |archive-date=30 September 2007 |access-date=3 April 2007}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي دوران شهري اختيارين طرفان کنيل قدمن جي نتيجي ۾ هوا جي معيار ۾ سڌارو آيو، ۽ اسموگ، جنهن کي ايٿنس جا ماڻهو ''نيڦوس'' سڏيندا هئا، جو ظاهر ٿيڻ گهٽ عام ٿي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ يوناني اختيارين جي قدمن اٽيڪا طاس مٿان هوا جي معيار ۾ سڌارو آندو. تنهن هوندي بہ، هوا جي آلودگي اڃا تائين ايٿنس لاءِ مسئلو آهي، خاص ڪري سخت گرمين جي ڏينهن ۾. جون 2007ع جي پڇاڙيءَ ۾،<ref name="outraged">{{Cite news |last=Kitsantonis |first=Niki |date=16 July 2007 |title=As forest fires burn, suffocated Athens is outraged |work=International Herald Tribune |url=http://www.iht.com/articles/2007/07/16/news/greece.php |access-date=3 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070918215853/http://www.iht.com/articles/2007/07/16/news/greece.php |archive-date=18 September 2007}}</ref> اٽيڪا علائقي ۾ [[2007ع يوناني ٻيلن جون باهيون|جهنگلي باهه جا ڪيترائي واقعا]] پيش آيا،<ref name=outraged/> جن مان هڪ باهه [[پارنيٿا|پارنيٿا جبل]] تي واقع هڪ وڏي ٻيلن واري قومي پارڪ جي اهم حصي کي ساڙي ڇڏيو.<ref name="ypexode">{{Cite press release |date=18 July 2007 |publisher=Hellenic Ministry for the Environment, Physical Planning, & Public Works |url=http://www.minenv.gr/download/2007-07-18.sinenteksi.typoy.Parnitha.doc |quote=پارنيٿا قومي ٻيلن جي مرڪزي محفوظ علائقي مان ڪُل 15,723 ايراضي سڙي وئي (مجموعي ايراضي 38,000) |language=el |access-date=15 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216035359/http://www.minenv.gr/download/2007-07-18.sinenteksi.typoy.Parnitha.doc |archive-date=16 February 2008 |script-title=el:Συνέντευξη Τύπου Γ. Σουφλιά για την Πάρνηθα |format=.doc}}</ref> هن پارڪ کي سڄو سال ايٿنس ۾ بهتر هوا جي معيار برقرار رکڻ لاءِ اهم سمجھيو ويندو آهي.<ref name=outraged/> پارڪ کي ٿيل نقصان سبب شهر جي هوا جي معيار ۾ ٿيندڙ بهتري رڪجڻ بابت خدشا پيدا ٿيا.<ref name=outraged/> گذريل ڏهاڪي دوران ڪچري جي انتظام لاءِ کنيل وڏن قدمن، خاص ڪري پسيتاليا جي ننڍڙي ٻيٽ تي تعمير ڪيل پلانٽ، [[پاڻيءَ جو معيار|پاڻيءَ جي معيار]] ۾ نمايان بهتري آندي آهي. ان جي نتيجي ۾ سارونڪ نار جا ساحلي پاڻي ٻيهر وهنجڻ لاءِ قابل رسائي بڻجي ويا آهن. ==== پارڪ ==== [[File:Pedion_Areos08_25_05_623000.jpeg|thumb|[[پيڊيئون تو اريوس]] پارڪ]] [[File:20140410 60 Athens National Gardens (13824726745).jpg|alt=|thumb|[[ايٿنس جو قومي باغ|قومي باغ]] جو داخلي رستو، جنهن جي تعمير [[اولڊنبرگ جي اماليا|راڻي اماليا]] 1838ع ۾ ڪرائي ۽ جيڪو 1840ع ۾ مڪمل ٿيو]] [[پارنيٿا]] قومي پارڪ ۾ نشان لڳل پيچرا، کاهيون، چشما، تيز وهڪرا ۽ غارون محفوظ علائقي ۾ پکڙيل آهن. شهر جا رهواسي چئني جبلن ۾ جابلو پنڌ ۽ جبلن تي سائيڪل هلائڻ کي مشهور کليل فضائي سرگرمين طور اختيار ڪن ٿا. [[ايٿنس جو قومي باغ]] 1840ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ يوناني گاديءَ جي مرڪز ۾ 15.5 هيڪٽرن تي پکڙيل هڪ سائو پناهگاهه آهي. اهو پارليامينٽ ۽ [[زاپيئون]] جي عمارتن وچ ۾ واقع آهي؛ زاپيئون وٽ پنهنجو ست هيڪٽرن جو باغ پڻ آهي. شهر جي مرڪزي حصن کي ''ايٿنس جي آثار قديمه وارن ماڳن جي يڪجائي'' نالي جامع منصوبي تحت ٻيهر ترقي ڏني وئي آهي، جنهن لاءِ منصوبي کي اڳتي وڌائڻ جي مقصد سان يورپي يونين کان پڻ مالي مدد حاصل ڪئي وئي.<ref name=EUfund/><ref>{{Cite web |title=Eaxa :: Ενοποιηση Αρχαιολογικων Χωρων Αθηνασ Α.Ε |url=http://www.astynet.gr/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228090100/http://www.astynet.gr/ |archive-date=28 February 2009 |access-date=21 March 2009 |publisher=Astynet.gr}}</ref> نمايان [[ڊيئونيسيو اريوپاگيتو گهٽي]] کي پيدل هلندڙن لاءِ مخصوص ڪيو ويو آهي، جنهن سان هڪ خوبصورت سياحتي رستو ٺهيو آهي. هي رستو واسيليسس اولگاس ايونيو وٽ [[اولمپيائي زيوس جو مندر (ايٿنس)|اولمپيائي زيوس جي مندر]] کان شروع ٿئي ٿو، [[پلاڪا]] ويجهو ايڪروپولس جي ڏاکڻين ڍلانن هيٺان گذري ٿو، ۽ [[ٿيسيو]] ۾ [[هيفيسٽس جي مندر]] کان ٿورو اڳتي ختم ٿئي ٿو. سڄي رستي تان سياحن کي پارٿينون ۽ [[ايٿنس جو قديم اگورا|قديم اگورا]]، جيڪو قديم ايٿنس جي رهواسين جي گڏجاڻيءَ جو هنڌ هو، جا نظارا شهر جي مصروف مرڪز کان پري ماحول ۾ ڏسڻ لاءِ ملن ٿا. ايٿنس جون ٽڪريون پڻ سائي جڳهه فراهم ڪن ٿيون. [[لائڪابيٽس جبل|لائڪابيٽس]]، [[فلپاپوس يادگار|فلپاپوس ٽڪري]] ۽ ان جي آس پاس جا علائقا، جن ۾ [[پنيڪس]] ۽ [[ارڊيٽوس ٽڪري]] شامل آهن، صنوبر ۽ ٻين وڻن سان ڍڪيل آهن. انهن جو ماحول عام شهري پارڪن جي ڀيٽ ۾ ننڍڙي ٻيلي جهڙو آهي. [[قومي آثار قديمه عجائب گهر، ايٿنس|قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ويجهو 27.7 هيڪٽرن تي پکڙيل [[پيڊيئون تو اريوس]] (''مارس جو ميدان'') پڻ واقع آهي.<ref>{{Cite web|title=Περιφέρεια Αττικής|url=https://www.patt.gov.gr/tag/%CF%80%CE%B5%CE%B4%CE%AF%CE%BF%CE%BD-%CE%AC%CF%81%CE%B5%CF%89%CF%82/|access-date=13 July 2025|archive-date=20 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250820120237/https://www.patt.gov.gr/tag/%CF%80%CE%B5%CE%B4%CE%AF%CE%BF%CE%BD-%CE%AC%CF%81%CE%B5%CF%89%CF%82/|url-status=live}}</ref> === آبهوا === [[File:Athens_and_Mount_Lycabettus_from_the_Areopagus_on_July_22,_2019.jpg|thumb|ايٿنس ۾ سج اڀرڻ جو منظر]] [[File:Sunset over the Hill of the Nymphs, viewed from the Propylaea, 2024.jpg|thumb|[[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] کان ڏسڻ ۾ ايندڙ نمفس جي ٽڪريءَ مٿان سج لهڻ جو منظر، 2024ع]] ايٿنس ۾ گرم اونهاري واري [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Csa'') آهي. خاص ڪري اونهاري ۾ ايٿنس جي آبهوا ڪجهه اهڙن شهرن کان بہ وڌيڪ گرم ٿي سگهي ٿي، جيڪي خط استوا جي برابر يا ان کان بہ وڌيڪ ويجها آهن، جهڙوڪ [[سيول]]، [[ميلبورن]]، [[بيونس آئرس]] ۽ [[ڪيپ ٽائون]]. شهر جي مرڪز ويجهو [[ايٿنس قومي رصدگاهه]] پاران هلندڙ موسمي اسٽيشن موجب ايٿنس جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|18.6|C|F}} آهي، جڏهن تہ شهري گڏيل علائقي جا ڪجهه ٻيا حصا [[شهري گرمي ٻيٽ]] واري اثر کان وڌيڪ متاثر ٿين ٿا ۽ ان ڪري اتي سراسري ساليانو گرمي پد وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="Climate Atlas of Greece">{{Cite web |title=Climate Atlas of Greece |url=http://climatlas.hnms.gr/sdi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204171218/http://climatlas.hnms.gr/sdi/ |archive-date=4 February 2022 |access-date=10 April 2022 |publisher=[[Hellenic National Meteorological Service]]}}</ref> شهر جي مرڪز ۾ [[ڪوهيڙو]] گهٽ ٿيندو آهي، پر اوڀر وارن علائقن، خاص ڪري [[هيميٽس جبل]] جي ويجهو، اهو نسبتاً وڌيڪ عام آهي.<ref name="Practical Information About Athens">{{Cite web |title=Practical Information About Athens |url=https://www.ippcathens2024.gr/general-info |access-date=31 May 2023 |website=www.ippcathens2024.gr |language=en-gb |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531195717/https://www.ippcathens2024.gr/general-info |url-status=live }}</ref> بهار ۾، خاص ڪري سامونڊي ڪناري سان، هوا سان منتقل ٿيندڙ ڪوهيڙو پڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. [[ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو|ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقي]] جو ڏاکڻو حصو، جهڙوڪ [[ايلينيڪو]]، [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] (''Csa'') ۽ گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] (''BSh'') جي وچ واري عبوري علائقي ۾ اچي ٿو. ان جو بندرگاهي شهر [[پيرائيس]] هن رجحان جو سڀ کان نمايان مثال آهي، جتي ساليانو رڳو {{convert|331.9|mm|in}} برسات پوي ٿي. ڏاکڻن علائقن ۾ عام طور گرمي پد ۾ گهٽ شدت وارا لاها چاڙها ٿين ٿا، ڇاڪاڻ تہ انهن جي آبهوا تي [[سارونڪ نار]] جو اثر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Melas |first1=D. |last2=Ziomas |first2=I. |last3=Klemm |first3=O. |last4=Zerefos |first4=C. S. |date=1 June 1998 |title=Anatomy of the sea-breeze circulation in Athens area under weak large-scale ambient winds |url=https://archive.org/details/sim_atmospheric-environment_1998-06_32_12/page/2223 |journal=Atmospheric Environment |language=en |volume=32 |issue=12 |pages=2223–2237 |doi=10.1016/S1352-2310(97)00420-2 |bibcode=1998AtmEn..32.2223M |doi-access=free }}</ref> شهر جو اترئين حصو، جهڙوڪ [[ڪيفيسيا]]، وڌيڪ اوچائيءَ سبب نسبتاً ٿڌو رهي ٿو ۽ سڄو سال ٿوري وڌيڪ برسات حاصل ڪري ٿو. عام [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] جي ڀيٽ ۾ ايٿنس طاس جي مجموعي طور خشڪ آبهوا [[مينهن جي ڇانوَ]] واري اثر سبب آهي، جيڪو [[پنڊس]] جبلن جي قطار ۽ [[ڊرفيس]] ۽ [[پارنيٿا]] جبلن سبب پيدا ٿئي ٿو؛ اهي ترتيبوار اولهندي<ref>{{Cite web |title=Mountain Weather in Greece : Articles : SummitPost |url=https://www.summitpost.org/mountain-weather-in-greece/1002640 |access-date=31 May 2023 |website=www.summitpost.org |archive-date=13 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613210103/https://www.summitpost.org/mountain-weather-in-greece/1002640 |url-status=live }}</ref> ۽ اترئين<ref name="Practical Information About Athens"/> هوائن کي خاص طور خشڪ ڪن ٿا. [[File:View_of_the_Ancient_Agora_of_Athens_from_Apostolou_Pavlou_Pedestrian_Street_on_February_16,_2021.jpg|thumb|16 فيبروري 2021ع تي ايٿنس ۾ برفباري]] برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. عام طور اها روزمره جي زندگيءَ ۾ وڏي رڪاوٽ پيدا نه ڪندي آهي، پر شهر جي اترئين حصن ۾ صورتحال مختلف آهي، جتي [[برفاني طوفان]] نسبتاً وڌيڪ ٿين ٿا. تازن مثالن ۾ 16 فيبروري 2021ع<ref>{{Cite web |date=16 February 2021 |title=Unusually heavy snow blankets Athens – in pictures |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2021/feb/16/unusually-heavy-snow-blankets-athens-in-pictures |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211221073843/https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2021/feb/16/unusually-heavy-snow-blankets-athens-in-pictures |archive-date=21 December 2021 |access-date=21 December 2021 |website=[[The Guardian]]}}</ref> ۽ 24 جنوري 2022ع<ref>{{Cite web |date=24 January 2022 |title=Severe weather brings snow to Athens, Greek islands |url=https://www.ekathimerini.com/news/1176103/cold-weather-front-hits-greece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124163328/https://www.ekathimerini.com/news/1176103/cold-weather-front-hits-greece/ |archive-date=24 January 2022 |access-date=24 January 2022 |publisher=Ekhatimerini}}</ref> جا برفاني طوفان شامل آهن، جن دوران سڄو شهري علائقو برف سان ڍڪجي ويو؛ ٻئي واقعي ۾ [[پيرائيس]] جي ويجهو ڪجهه علائقا ان کان بچيل رهيا. ايٿنس ۾ اونهاري دوران تمام گهڻي گرمي ٿي سگهي ٿي، جنهن جو هڪ سبب شهر ۾ نمايان [[شهري گرمي ٻيٽ]] وارو اثر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Giannaros |first1=Theodore M. |last2=Melas |first2=Dimitrios |last3=Daglis |first3=Ioannis A. |last4=Keramitsoglou |first4=Iphigenia |last5=Kourtidis |first5=Konstantinos |date=1 July 2013 |title=Numerical study of the urban heat island over Athens (Greece) with the WRF model |journal=Atmospheric Environment |volume=73 |pages=103–111 |doi=10.1016/j.atmosenv.2013.02.055 |bibcode=2013AtmEn..73..103G }}</ref> حقيقت ۾، ايٿنس کي [[براعظمي يورپ]] جو سڀ کان گرم شهر پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name="Athens will be the first European city to appoint a chief heat officer">{{cite web |url=https://www.fastcompany.com/90658073/athens-will-be-the-first-european-city-to-appoint-a-chief-heat-officer |title=Athens will be the first European city to appoint a chief heat officer |work=Fast Company |date=23 July 2021 |publisher=Fast Company media magazine |accessdate=10 April 2022 |last1=Visram |first1=Talib |archive-date=10 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410131050/https://www.fastcompany.com/90658073/athens-will-be-the-first-european-city-to-appoint-a-chief-heat-officer |url-status=live }}</ref> ۽ اهو يورپ جو پهريون شهر هو جنهن شديد [[گرميءَ جي لهر|گرميءَ جي لهرن]] کي منهن ڏيڻ لاءِ چيف هيٽ آفيسر مقرر ڪيو.<ref>{{Cite web |date=24 June 2022 |title=Athens' chief heat officer prepares the city for the climate crisis |url=https://www.euronews.com/2022/06/24/europes-first-chief-heat-officer-explains-how-athens-is-preparing-for-severe-heatwaves |access-date=8 June 2023 |website=euronews |language=en |archive-date=27 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230427171304/https://www.euronews.com/2022/06/24/europes-first-chief-heat-officer-explains-how-athens-is-preparing-for-severe-heatwaves |url-status=live }}</ref> ميٽروپوليٽن علائقي جي ڪيترن هنڌن، جن ۾ شهري گڏيل علائقو پڻ شامل آهي، تي [[يونان ۾ انتهائي گرمي پد جي فهرست|47.5°C يا ان کان وڌيڪ گرمي پد]] رڪارڊ ڪيو ويو آهي. شهر جي اولهه ۾ واقع [[ايليفسينا]] 2021ع تائين [[عالمي موسمياتي تنظيم]] وٽ يورپ ۾ رڪارڊ ٿيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد {{convert|48.0|C|F}} جو رڪارڊ رکندڙ هنڌ هو، جيڪو 10 جولاءِ 1977ع تي رڪارڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite web |title=World Meteorological Organization's World Weather & Climate Extremes Archive |url=https://wmo.asu.edu/content/europe-highest-temperature |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924095721/https://wmo.asu.edu/content/europe-highest-temperature |archive-date=24 September 2016 |access-date=23 September 2016 |website=[[Arizona State University]] website |publisher=[[World Meteorological Organization]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=WMO is monitoring potential new temperature records |url=https://wmo.int/media/news/wmo-monitoring-potential-new-temperature-records |access-date=17 July 2023 |website=public.wmo.int |language=en |archive-date=2 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702220955/https://wmo.int/media/news/wmo-monitoring-potential-new-temperature-records |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = مرڪزي ايٿنس (1991–2020 جا معمولي انگ، انتهائي انگ 1890–هاڻوڪو) | metric first = y | single line = y | collapsed = | Jan high C = 13.3 | Feb high C = 14.2 | Mar high C = 17.0 | Apr high C = 21.1 | May high C = 26.5 | Jun high C = 31.6 | Jul high C = 34.3 | Aug high C = 34.3 | Sep high C = 29.6 | Oct high C = 24.4 | Nov high C = 18.9 | Dec high C = 14.4 | year high C = 23.3 | Jan mean C = 10.2 | Feb mean C = 10.8 | Mar mean C = 13.1 | Apr mean C = 16.7 | May mean C = 21.8 | Jun mean C = 26.6 | Jul mean C = 29.3 | Aug mean C = 29.4 | Sep mean C = 25.0 | Oct mean C = 20.3 | Nov mean C = 15.6 | Dec mean C = 11.6 | year mean C = 19.2 | Jan low C = 7.1 | Feb low C = 7.3 | Mar low C = 9.2 | Apr low C = 12.3 | May low C = 17.0 | Jun low C = 21.6 | Jul low C = 24.2 | Aug low C = 24.4 | Sep low C = 20.4 | Oct low C = 16.2 | Nov low C = 12.2 | Dec low C = 8.7 | year low C = 15.0 | Jan avg record high C = 18.8 | Feb avg record high C = 19.8 | Mar avg record high C = 22.4 | Apr avg record high C = 26.6 | May avg record high C = 31.4 | Jun avg record high C = 36.1 | Jul avg record high C = 38.8 | Aug avg record high C = 38.6 | Sep avg record high C = 34.2 | Oct avg record high C = 29.5 | Nov avg record high C = 23.9 | Dec avg record high C = 19.8 | year avg record high C = 39.4 | Jan record high C = 22.8 | Feb record high C = 25.3 | Mar record high C = 28.2 | Apr record high C = 32.2 | May record high C = 37.6 | Jun record high C = 44.8 | Jul record high C = 42.8 | Aug record high C = 43.9 | Sep record high C = 38.7 | Oct record high C = 36.5 | Nov record high C = 30.5 | Dec record high C = 23.1 | Jan avg record low C = 2.2 | Feb avg record low C = 2.6 | Mar avg record low C = 4.4 | Apr avg record low C = 7.9 | May avg record low C = 12.5 | Jun avg record low C = 17.0 | Jul avg record low C = 20.2 | Aug avg record low C = 20.3 | Sep avg record low C = 16.5 | Oct avg record low C = 12.8 | Nov avg record low C = 8.1 | Dec avg record low C = 4.2 | year avg record low C = 1.0 | Jan record low C = −6.5 | Feb record low C = −5.7 | Mar record low C = −2.6 | Apr record low C = 1.7 | May record low C = 6.2 | Jun record low C = 11.8 | Jul record low C = 16.0 | Aug record low C = 15.5 | Sep record low C = 8.9 | Oct record low C = 5.9 | Nov record low C = −1.1 | Dec record low C = -4.0 | rain colour = green | Jan rain mm = 55.6 | Feb rain mm = 44.4 | Mar rain mm = 45.6 | Apr rain mm = 27.6 | May rain mm = 20.7 | Jun rain mm = 11.6 | Jul rain mm = 10.7 | Aug rain mm = 5.4 | Sep rain mm = 25.8 | Oct rain mm = 38.6 | Nov rain mm = 70.8 | Dec rain mm = 76.3 | Jan humidity = 72 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 66 | Apr humidity = 60 | May humidity = 56 | Jun humidity = 50 | Jul humidity = 42 | Aug humidity = 47 | Sep humidity = 57 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 72 | Dec humidity = 73 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 5 | Apr uv = 7 | May uv = 9 | Jun uv = 10 | Jul uv = 10 | Aug uv = 9 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 2 | source 1 = [[ايٿنس جي قومي رصدگاهه]] جو سائنسي رسالو ''Cosmos''<ref> {{Cite web |title=Το 'νέο' κλίμα της Αθήνας – Περίοδος 1991–2020 |url=http://magazine.noa.gr/archives/4446 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021120650/http://magazine.noa.gr/archives/4446 |archive-date=21 October 2021 |access-date=3 July 2021 |publisher=[[ايٿنس جي قومي رصدگاهه]] }} </ref><ref name="NOA_Thiseio">{{cite web |url=https://www.iersd.noa.gr/en/historical-climate-time-series-of-athens/ |title=Historical Climate Time Series of Athens: Thiseio Observatory (1991–2020 Normals) |publisher=Institute for Environmental Research and Sustainable Development, National Observatory of Athens |access-date=August 25, 2026 |url-status=live }}</ref> | source 2 = ميٽيوڪلب<ref> {{Cite web |title=Το κλίμα της Αθήνας |url=https://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/to-klima-ths-athinas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021120728/https://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/to-klima-ths-athinas |archive-date=21 October 2021 |access-date=3 July 2021 |website=www.meteoclub.gr }} </ref><ref> {{Cite web |title=Το αρχείο του Θησείου |url=http://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/5103-to-arxeio-tou-thiseiou |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504183604/http://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/5103-to-arxeio-tou-thiseiou |archive-date=4 May 2016 |access-date=1 May 2016 |website=www.meteoclub.gr }} </ref> | source = }} {{Weather box | location = [[نيوس ڪوسموس، ايٿنس|نيوس ڪوسموس]]، مرڪزي ايٿنس (سمنڊ جي سطح کان {{cvt|85|m|ft}} مٿي) | collapsed = y | metric first = y | single line = y | Jan high C = 14.1 | Feb high C = 15.2 | Mar high C = 17.6 | Apr high C = 21.6 | May high C = 25.8 | Jun high C = 31.1 | Jul high C = 34.1 | Aug high C = 33.6 | Sep high C = 29.6 | Oct high C = 24.1 | Nov high C = 19.8 | Dec high C = 15.6 | Jan mean C = 11.3 | Feb mean C = 12.3 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 18.0 | May mean C = 22.1 | Jun mean C = 27.2 | Jul mean C = 30.3 | Aug mean C = 30.0 | Sep mean C = 26.1 | Oct mean C = 20.8 | Nov mean C = 16.9 | Dec mean C = 13.0 | Jan low C = 8.6 | Feb low C = 9.4 | Mar low C = 11.1 | Apr low C = 14.3 | May low C = 18.4 | Jun low C = 23.4 | Jul low C = 26.6 | Aug low C = 26.4 | Sep low C = 22.6 | Oct low C = 17.6 | Nov low C = 14.0 | Dec low C = 10.4 | Jan record high C = 22.8 | Feb record high C = 25.0 | Mar record high C = 25.4 | Apr record high C = 31.2 | May record high C = 36.4 | Jun record high C = 41.2 | Jul record high C = 42.6 | Aug record high C = 42.8 | Sep record high C = 38.1 | Oct record high C = 32.6 | Nov record high C = 27.5 | Dec record high C = 23.4 | Jan record low C = -1.2 | Feb record low C = -0.5 | Mar record low C = 0.0 | Apr record low C = 5.2 | May record low C = 12.6 | Jun record low C = 15.8 | Jul record low C = 19.6 | Aug record low C = 20.8 | Sep record low C = 15.7 | Oct record low C = 9.3 | Nov record low C = 6.7 | Dec record low C = 0.9 | rain colour = green | Jan rain mm = 52.1 | Feb rain mm = 47.0 | Mar rain mm = 31.9 | Apr rain mm = 19.0 | May rain mm = 17.0 | Jun rain mm = 21.0 | Jul rain mm = 5.9 | Aug rain mm = 6.0 | Sep rain mm = 21.2 | Oct rain mm = 40.6 | Nov rain mm = 60.0 | Dec rain mm = 69.6 | source 1 = [[ايٿنس جي قومي رصدگاهه]] جا ماهوار بليٽن (آڪٽوبر 2010 – سيپٽمبر 2025)<ref> {{cite web | url=https://www.meteo.gr/Monthly_Bulletins.cfm | title=Meteo.gr – Προγνώσεις καιρού για όλη την Ελλάδα | access-date=27 April 2024 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202121511/https://meteo.gr/Monthly_Bulletins.cfm | url-status=live }} </ref> | source 2 = نيوس ڪوسموس، ايٿنس جي قومي رصدگاهه اسٽيشن،<ref> {{cite web | url=https://penteli.meteo.gr/stations/neoskosmos/ | title=Latest Conditions in Neos Kosmos, Athens | access-date=27 April 2024 | archive-date=23 April 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240423020530/https://penteli.meteo.gr/stations/neoskosmos/ | url-status=live }} </ref> [[عالمي موسمياتي تنظيم]]<ref name="WMO"> {{cite web | url=https://oscar.wmo.int/surface/#/search/station/stationReportDetails/0-300-1-neoskosmos | title=World Meteorological Organization | accessdate=14 July 2023 | archive-date=20 June 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230620125224/https://oscar.wmo.int/surface/#/search/station/stationReportDetails/0-300-1-neoskosmos | url-status=live }} </ref> }} {{Weather box | location = [[ايلينيڪو]]، سامونڊي ڪناري وارو ايٿنس (1955–2010 جا معمولي انگ، انتهائي انگ 1957–هاڻوڪو) | collapsed = y | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 22.4 | Feb record high C = 24.2 | Mar record high C = 27.0 | Apr record high C = 30.9 | May record high C = 35.6 | Jun record high C = 40.0 | Jul record high C = 42.2 | Aug record high C = 43.0 | Sep record high C = 37.2 | Oct record high C = 35.2 | Nov record high C = 28.6 | Dec record high C = 22.9 | Jan high C = 13.6 | Feb high C = 14.1 | Mar high C = 15.9 | Apr high C = 19.6 | May high C = 24.4 | Jun high C = 29.2 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.2 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.4 | Nov high C = 18.8 | Dec high C = 15.1 | Jan mean C = 10.3 | Feb mean C = 10.6 | Mar mean C = 12.4 | Apr mean C = 16.1 | May mean C = 20.9 | Jun mean C = 25.6 | Jul mean C = 28.3 | Aug mean C = 28.2 | Sep mean C = 24.3 | Oct mean C = 19.6 | Nov mean C = 15.4 | Dec mean C = 11.9 | Jan low C = 7.0 | Feb low C = 7.1 | Mar low C = 8.5 | Apr low C = 11.5 | May low C = 15.8 | Jun low C = 20.3 | Jul low C = 23.0 | Aug low C = 23.1 | Sep low C = 19.6 | Oct low C = 15.7 | Nov low C = 12.0 | Dec low C = 8.8 | Jan record low C = −2.9 | Feb record low C = −4.2 | Mar record low C = -2.0 | Apr record low C = 0.6 | May record low C = 8.0 | Jun record low C = 11.4 | Jul record low C = 15.5 | Aug record low C = 16.0 | Sep record low C = 10.4 | Oct record low C = 3.0 | Nov record low C = 1.4 | Dec record low C = -2.0 | rain colour = green | Jan rain mm = 47.7 | Feb rain mm = 38.5 | Mar rain mm = 42.3 | Apr rain mm = 25.5 | May rain mm = 14.3 | Jun rain mm = 5.4 | Jul rain mm = 6.3 | Aug rain mm = 6.2 | Sep rain mm = 12.3 | Oct rain mm = 45.9 | Nov rain mm = 60.1 | Dec rain mm = 62.0 | Jan rain days = 12.9 | Feb rain days = 11.4 | Mar rain days = 11.3 | Apr rain days = 9.3 | May rain days = 6.4 | Jun rain days = 3.6 | Jul rain days = 1.7 | Aug rain days = 1.6 | Sep rain days = 4.7 | Oct rain days = 8.6 | Nov rain days = 10.9 | Dec rain days = 13.5 | Jan humidity = 69.3 | Feb humidity = 68.0 | Mar humidity = 65.9 | Apr humidity = 62.2 | May humidity = 58.2 | Jun humidity = 51.8 | Jul humidity = 46.6 | Aug humidity = 46.8 | Sep humidity = 54.0 | Oct humidity = 62.6 | Nov humidity = 69.2 | Dec humidity = 70.4 | Jan sun = 130.2 | Feb sun = 134.4 | Mar sun = 182.9 | Apr sun = 231.0 | May sun = 291.4 | Jun sun = 336.0 | Jul sun = 362.7 | Aug sun = 341.0 | Sep sun = 276.0 | Oct sun = 207.7 | Nov sun = 153.0 | Dec sun = 127.1 | source 1 = [[ايڇ اين ايم ايس]] (1955–2010 جا معمولي انگ)<ref> {{Cite web |title=Climatic Data for selected stations in Greece: Elliniko (Elliniko) |url=http://www.hnms.gr/emy/en/climatology/climatology_city?perifereia=Attiki&poli=Athens_Hellinikon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205131656/http://www.hnms.gr/emy/en/climatology/climatology_city?perifereia=Attiki&poli=Athens_Hellinikon |archive-date=5 February 2021 |access-date=5 February 2021 }} </ref> | source 2 = [[ڊيوچر ويٽرڊينسٽ]] (انتهائي انگ 1961–1990)،<ref> {{Cite web |title=Klimatafel von Athen Flughafen (Hellinikon) / Griechenland |url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_167160_kt.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612160622/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_167160_kt.pdf |archive-date=12 June 2020 |access-date=15 May 2020 |website=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst }} </ref> انفور ڪليما (انتهائي انگ 1991–هاڻوڪو)<ref> {{Cite web |title=Climatic Data for selected stations in Greece: Athens Airport |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1981-2010/athinai-airport-athenes/valeurs/16716.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205131829/https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1981-2010/athinai-airport-athenes/valeurs/16716.html |archive-date=5 February 2021 |access-date=15 May 2020 }} </ref><ref> {{Cite tweet |number=1348003628360073223 |user=EKMeteo |title=Aussi 22.4°C #Athènes-Ellinikon record mensuel à la station |date=9 January 2021 |access-date=10 January 2021 |language=French |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202836/https://twitter.com/EKMeteo/status/1348003628360073223 |archive-date=9 January 2021 |url-status=live |first=Etienne |last=Kapikian }} </ref> }} == انتظاميا == [[File:Δημαρχείο Αθηνών 9734.jpg|thumb|ايٿنس جو سٽي هال]] [[File:Ancien_Palais_Royal_-_Athènes_(GRA1)_-_2022-03-26_-_1.jpg|thumb|[[پراڻو شاهي محل]]]] ايٿنس 1834ع ۾ [[نافپليون]] کان پوءِ يونان جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو؛ نافپليون 1829ع کان عارضي گاديءَ جو هنڌ هو. ايٿنس جي ميونسپلٽي (شهر) [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] علائقي جي پڻ گاديءَ جو هنڌ آهي. ''ايٿنس'' جو اصطلاح ايٿنس جي ميونسپلٽي، [[وڏو ايٿنس]] يا شهري علائقو، يا پوري [[ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو|ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقي]] لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. يوناني گاديءَ جو وڏو '''شهري مرڪز'''<!--boldface per WP:R#PLA--> ({{langx|el|Κέντρο της Αθήνας|translit=Kéntro tis Athínas|engvar=gb}}) سڌو سنئون '''ايٿنس جي ميونسپلٽي'''<!--boldface per WP:R#PLA--> ({{langx|el|Δήμος Αθηναίων|translit=Dímos Athinaíon|engvar=gb}}) جي حدن اندر اچي ٿو، جيڪا آباديءَ جي لحاظ کان يونان جي سڀ کان وڏي ميونسپلٽي آهي ۽ ايٿنس جي شهري علائقي جو مرڪز بڻجي ٿي. اها ننڍين ميونسپل برادرين جي هڪ سلسلي تي ٻڌل آهي. ان کان پوءِ '''[[پيرايوس]] جي ميونسپلٽي''' اچي ٿي، جيڪا ايٿنس جي شهري علائقي اندر پاڻ هڪ اهم شهري مرڪز بڻائي ٿي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان ان علائقي جي ٻي وڏي ميونسپلٽي آهي. === ايٿنس جي ميونسپلٽي === '''ايٿنس جي ميونسپلٽي''' کي ست '''ميونسپل برادرين''' ({{langx|el|δημοτικές κοινότητες}}) ۾ ورهايو ويو آهي،<ref>{{Cite web |title=Municipal Communities - City of Athens |url=http://gis.cityofathens.gr/layers/athens_geonode_data:geonode:dimotikes_koinotites1 |access-date=2026-04-27 |website=gis.cityofathens.gr |language=en}}</ref> جيڪي پاڻ مجموعي طور 53 '''ميونسپل ضلعن''' ({{langx|el|συνοικίες}}) ۾ ورهايل آهن،<ref>{{Cite web |title=Municipal Districts - City of Athens |url=http://gis.cityofathens.gr/layers/athens_geonode_data:geonode:synoikia0 |access-date=2026-04-27 |website=gis.cityofathens.gr |language=en}}</ref> ۽ اهي وڌيڪ مجموعي طور 144 '''ميونسپل پاڙن''' ۾ ورهايل آهن.<ref>{{Cite web |title=Municipal Neighbourhoods - City of Athens |url=http://gis.cityofathens.gr/layers/athens_geonode_data:geonode:geitonies0 |access-date=2026-04-27 |website=gis.cityofathens.gr |language=en}}</ref> اهي '''ميونسپل پاڙا''' عام طور ڪنهن گرجا گهر، يادگار يا چوڪ جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ست '''ميونسپل برادرين''' کي رڳو انگن سان نالا ڏنا ويا آهن. [[File:Athens municipality districts numbered.svg|thumb|right|ميونسپل برادريون]] پهرين ميونسپل برادري هيٺين نون ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * وولي (اڻ ورهايل) * ٽريگونو پيرايوس - پانيپسٽيميو - ارمو - موناسٽيراڪي - پلاڪا * مڪريگياني - ويڪو - ڪوڪاڪي - فيلوپاپو * آگيوس ڪونسٽنٽينوس - پلاٽيا واٿيس - آگيوس پاولوس * پيڊيو آريوس - ايويلپيڊون (اڻ ورهايل) * موزيو - ايڪسارخيا - نيئاپولي (هيٺين چئن ميونسپل پاڙن ۾ ورهايل: [[موزيو، ايٿنس|موزيو]]، [[ايڪسارخيا]]، [[اسٽريفي ٽڪري|لوفوس اسٽريفي]] ۽ [[نيئاپولي، ايٿنس|نيئاپولي 1]]) * ليڪاويٽوس (اڻ ورهايل) * ڪولوناڪي (ٻن ميونسپل پاڙن ۾ ورهايل: ڪولوناڪي ۽ ڪولوناڪي-ليڪاويٽوس) * ايليسيا ٻي ميونسپل برادري هيٺين نون ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * اوڊيو * نيوس ڪوسموس * اي نيڪروتافيو * پروفٽيس ايلياس * پانگراٽي * اسٽاديو * گووا * دورگوٽي * زاپيو ٽين ميونسپل برادري هيٺين ڇهن ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * آنو پيترالونا * ڪاٽو پيترالونا * ووٽانيڪوس * روف * ايليائوناس * ايڪروپولس چوٿين ميونسپل برادري هيٺين ستن ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * سيپوليا * ڪولونوس * اڪاڊيميا پلاٽونوس 2 * نروانا * ڪولوڪينٿو * اڪاڊيميا پلاٽونوس * او ايس اي پنجين ميونسپل برادري هيٺين پنجن ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * آنو پاتيسيا * پرومپونا * آگيوس ايليفتيريوس * پاتيسيا * ريزوپولي ڇهين ميونسپل برادري هيٺين ستن ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * پلاٽيا اٽيڪيس (هيٺين چئن ميونسپل پاڙن ۾ ورهايل: ارسٽوٽيلوس، [[آگيوس پانتليموناس، ايٿنس|آگيوس پانتليمون]]، [[اٽيڪي، ايٿنس|پلاٽيا اٽيڪيس]] ۽ [[وڪٽوريا چوڪ|پلاٽيا وڪٽورياس]]) * لوفوس ايليڪونوس * پلاٽيا آميريڪيس * ڪيپسلي (هيٺين چئن ميونسپل پاڙن ۾ ورهايل: آگيوس جارجيوس ڪيپسليس، پوليگونو، فوڪيونوس نيگري ۽ پلاٽيا ڪناري) * نيا ڪيپسلي * آنو ڪيپسلي * اسڪولي ايويلپيڊون (اڻ ورهايل) ستين ميونسپل برادري هيٺين ڏهن ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * پينٽاگونو * ڪائونٽوريوٽيڪا * امپيلوڪيپوئي * گيروڪوميو * پوليگونو * ايلينوروسون - ايريٿروس * گڪيزي * گودي * اٽيڪو السوس * السوس گودي - اسٽراٽيوٽيڪا نوسوڪوميا === ايٿنس شهري علائقو === '''ايٿنس شهري علائقو''' (پوليوڊوميڪو سنڪروٽيما اٿينون)، جنهن کي '''گاديءَ جو شهري علائقو''' (پوليوڊوميڪو سنڪروٽيما پروٽيووساس) يا '''وڏو ايٿنس''' (اِوريٽيري اٿينا) پڻ سڏيو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |title=Greater Athens (Greece): Municipalities – Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/php/greece-athens.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200503034211/https://www.citypopulation.de/php/greece-athens.php |archive-date=3 May 2020 |access-date=24 May 2020 |website=citypopulation.de}}</ref> اڄ 40 ميونسپلٽين تي مشتمل آهي. انهن مان 35 چار علائقائي يونٽن—[[مرڪزي ايٿنس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي ايٿنس]]، [[اتر ايٿنس (علائقائي يونٽ)|اتر ايٿنس]]، [[اولهه ايٿنس (علائقائي يونٽ)|اولهه ايٿنس]] ۽ [[ڏکڻ ايٿنس (علائقائي يونٽ)|ڏکڻ ايٿنس]]—۾ ورهايل آهن، جڏهن تہ وڌيڪ 5 ميونسپلٽيون [[پيرايوس (علائقائي يونٽ)|پيرايوس جي علائقائي يونٽ]] جو حصو بڻجن ٿيون. ايٿنس جو شهري علائقو {{convert|412|km2|sqmi|0|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref name="Kallikratis">{{Cite web |title=ΦΕΚ B 1292/2010, Kallikratis reform municipalities |url=http://www.et.gr/idocs-nph/search/pdfViewerForm.html?args=5C7QrtC22wGYK2xFpSwMnXdtvSoClrL81-32jgAMSfbnMRVjyfnPUeJInJ48_97uHrMts-zFzeyCiBSQOpYnT00MHhcXFRTsb2fGphpq4MKX2ZkaHobySNnvZCNHXvYVvlf80XevW0Q. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010162605/http://www.et.gr/idocs-nph/search/pdfViewerForm.html?args=5C7QrtC22wGYK2xFpSwMnXdtvSoClrL81-32jgAMSfbnMRVjyfnPUeJInJ48_97uHrMts-zFzeyCiBSQOpYnT00MHhcXFRTsb2fGphpq4MKX2ZkaHobySNnvZCNHXvYVvlf80XevW0Q. |archive-date=10 October 2021 |access-date=9 September 2021 |publisher=[[يونان جي سرڪاري گزيٽ|سرڪاري گزيٽ]] |language=el}}</ref> ۽ 2021ع ۾ ان جي آبادي 3,059,764 هئي. {|class="wikitable" style="text-align:center; margin:1em auto" |+ ايٿنس شهري علائقو |- |style="text-align:left;"| {|style="width: 100%; font-size: 85%;" |- |'''[[يونان جا علائقائي يونٽ|علائقائي يونٽ]]''': |- |[[مرڪزي ايٿنس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي ايٿنس]]:<br />{{Legend0|#FFFFFF|ايٿنس ميونسپلٽي}}<br />{{Legend0|#F08080|ٻيون ميونسپلٽيون}} |- |{{Legend0|#1E90FF|[[اتر ايٿنس (علائقائي يونٽ)|اتر ايٿنس]]}} |- |{{Legend0|#FFFACD|[[ڏکڻ ايٿنس (علائقائي يونٽ)|ڏکڻ ايٿنس]]}} |- |{{Legend0|#66CDAA|[[اولهه ايٿنس (علائقائي يونٽ)|اولهه ايٿنس]]}} |- |{{Legend0|#A0522D|[[پيرايوس (علائقائي يونٽ)|پيرايوس]]}} |} |style="text-align:center;"|[[File:Athens aglomeration.svg|400px]] |} === ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو}} [[File:Athens_Metropolitan_Region.svg|thumb|[[ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو]]]] [[ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو]] [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا علائقي]] اندر {{convert|2928.717|km2|sqmi|0|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ مجموعي طور 58 ميونسپلٽين تي مشتمل آهي. اهي ست علائقائي يونٽن ۾ منظم ٿيل آهن، جن ۾ مٿي ڄاڻايل يونٽن سان گڏ [[اوڀر اٽيڪا]] ۽ [[اولهه اٽيڪا]] پڻ شامل آهن. 2021ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي 3,638,281 هئي.<ref name=census21/> ايٿنس ۽ پيرايوس جون ميونسپلٽيون ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقي جا ٻه وڏا ميٽروپوليٽن مرڪز آهن.<ref>{{Cite web |title=Master Plan for Athens and Attica 2021|pages= 13, 24, 27, 33, 36, 89 |url=http://www.ypeka.gr/LinkClick.aspx?fileticket=UfCMqBJHswQ%3d&tabid=367&language=el-GR |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321062128/http://www.ypeka.gr/LinkClick.aspx?fileticket=UfCMqBJHswQ%3D&tabid=367&language=el-GR |archive-date=21 March 2012}}</ref> ڪجهه بين-ميونسپل مرڪز پڻ مخصوص علائقن جي خدمت ڪن ٿا. مثال طور، [[ڪيفيسيا]] ۽ [[گليفاڊا]] ترتيبوار اترين ۽ ڏاکڻين مضافات لاءِ بين-ميونسپل مرڪز آهن. [[File:Βίλα Ατλαντίς 3473.jpg|alt=|thumb|[[ڪيفيسيا]] ۾ ولا ائٽلانٽس، جنهن جي جوڙجڪ [[ارنسٽ زيلر]] ڪئي]] [[File:Alimos - panoramio (33).jpg|alt=|thumb|ڏاکڻي مضافاتي علائقي [[اليموس]] ۾ هڪ سامونڊي ڪنارو—ايٿنس جي ڏاکڻي ساحل تي موجود ڪيترن ئي سامونڊي ڪنارن مان هڪ]] [[ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو، يونان|ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو]] 58<ref name="statistics1">{{Cite web |title=ΕΛΣΤΑΤ Απογραφη 2011 |url=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_GR.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011061403/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_GR.pdf |archive-date=11 October 2011 |access-date=22 August 2011 |publisher=statistics.gr}}</ref> ڳتيل آباديءَ وارين ميونسپلٽين تي مشتمل آهي، جيڪي تقريباً هر طرف کان [[ايٿنس جي ميونسپلٽي]] (شهري مرڪز) جي چوڌاري پکڙيل آهن. ايٿنس جي رهواسين لاءِ شهري مرڪز جي چوڌاري موجود سڀ شهري ميونسپلٽيون مضافات سڏجن ٿيون. ايٿنس شهر جي ڀيٽ ۾ جاگرافيائي بيهڪ مطابق مضافات کي چئن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اترين مضافات، جن ۾ [[آگيوس اسٽيفانوس، اٽيڪا|آگيوس اسٽيفانوس]]، [[ڊيونيسوس، يونان|ڊيونيسوس]]، [[ايڪالي]]، [[نيا ايريٿريا]]، [[ڪيفيسيا]]، [[ڪريونيري، اٽيڪا|ڪريونيري]]، [[ماروسي]]، [[پيفڪي]]، [[ليڪووريسي]]، [[ميٽامورفوسي]]، [[نيا ايونيا]]، [[نيا فيلاڊيلفيا]]، [[ايراڪليو، اٽيڪا|ايراڪليو]]، [[وريليسيا]]، [[ميليسيا]]، [[پينٽيلي، يونان|پينٽيلي]]، [[خالاندري]]، [[آگيا پاراسڪيوي]]، [[گيراڪاس]]، [[پاليني]]، [[گالاتسي]]، [[پسيخيڪو]] ۽ [[فيلوٿي]] شامل آهن؛ ڏاکڻا مضافات، جن ۾ [[اليموس]]، [[نيا سميرني]]، [[موسخاتو]]، [[تاوروس]]، [[آگيوس ايوانس رينٽي]]، [[ڪاليٿيا]]، [[پيرايوس]]، [[آگيوس ديميتريوس]]، [[پالائيو فاليرو]]، [[ايلينيڪو]]، [[گليفاڊا]]، [[لاگونيسي]]، [[سارونيدا]]، [[آرگيروپولي]]، [[ايليوپولي]]، [[وارڪيزا]]، [[وولا]]، [[واري]] ۽ [[وولياگميني]] شامل آهن؛ اوڀر وارا مضافات، جن ۾ [[زوگرافو]]، [[دافني، اٽيڪا|دافني]]، [[ويروناس]]، [[ڪيسارياني]]، [[خولارگوس]] ۽ [[پاپاگو]] شامل آهن؛ ۽ اولهه وارا مضافات، جن ۾ [[پيرسٽيري]]، [[ايليون، يونان|ايليون]]، [[ايگاليو]]، [[ڪوريڊالوس]]، [[آگيا وروارا]]، [[ڪيراتسيني]]، [[پيراما]]، [[نيڪايا]]، [[دراپيٽسونا]]، [[خائيداري]]، [[پيٽروپولي]]، [[آگيوئي انارگيروئي]]، [[آنو ليوسيا]]، [[اسپروپيرگوس]]، [[ايليوسينا]]، [[اخارنيس]] ۽ [[ڪاماتيرو]] شامل آهن. ايٿنس شهر جو سامونڊي ڪنارو، جيڪو [[پيرايوس]] جي وڏي واپاري بندرگاهه کان ڏکڻ ۾ سڀ کان پري مضافاتي علائقي [[وارڪيزا]] تائين لڳ ڀڳ {{convert|25|km|mi|-1|abbr=on}} پکڙيل آهي،<ref>{{Cite web |date=9 December 2007 |title=Distance between Piraeus (Attiki) and Varkiza (Piraios Nomos) (Greece) |url=http://distancecalculator.globefeed.com/Greece_Distance_Result.asp?fromplace=Piraeus%20(Attiki)&toplace=Varkiza%20(Piraios%20Nomos)&fromlat=37.9474464019929&tolat=37.8185988001751&fromlng=23.6370849609375&tolng=23.7987041473389 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711101743/http://distancecalculator.globefeed.com/Greece_Distance_Result.asp?fromplace=Piraeus%20(Attiki)&toplace=Varkiza%20(Piraios%20Nomos)&fromlat=37.9474464019929&tolat=37.8185988001751&fromlng=23.6370849609375&tolng=23.7987041473389 |archive-date=11 July 2011 |access-date=9 June 2009 |publisher=Distancecalculator.globefeed.com}}</ref> ٽرام وسيلي شهري مرڪز سان پڻ ڳنڍيل آهي. اترئين مضافاتي علائقي ماروسي ۾ جديد بڻايل مکيه [[ايٿنس اولمپڪ اسپورٽس ڪمپليڪس|اولمپڪ ڪمپليڪس]]، جيڪو پنهنجي يوناني مخفف OAKA سان مشهور آهي، شهر جي افق تي نمايان نظر اچي ٿو. هن علائقي کي اسپيني معمار [[سانتياگو ڪالاتراوا]] جي ڊزائن موجب ٻيهر ترقي ڏني وئي، جنهن ۾ فولادي محراب، باغيچا، ڦوهارا، مستقبل جهڙو شيشي جو ڪم ۽ مکيه اسٽيڊيم تي نئين نيري شيشي جي ڇت شامل آهي. ٻيو اولمپڪ ڪمپليڪس، پالائيو فاليرو جي سامونڊي ڪناري ڀرسان، جديد اسٽيڊيم، دڪانن ۽ اوچي پيدل رستي تي مشتمل آهي. ڏاکڻين مضافات ۾ پراڻي ايٿنس ايئرپورٽ—[[ايلينيڪو بين الاقوامي هوائي اڏو|ايلينيڪو]]—جي زمين کي يورپ جي وڏن landscaped پارڪن مان هڪ ۾ تبديل ڪرڻ جو ڪم جاري آهي، جنهن کي [[هيلينيڪون ميٽروپوليٽن پارڪ]] سڏيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=Hellenikon Metropolitan Park Competition |url=http://www.minenv.gr/hellenikon-competition/oa/en/main.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040408211156/http://www.minenv.gr/hellenikon-competition/oa/en/main.htm |archive-date=8 April 2004 |access-date=3 January 2007 |website=Hellenic Ministry of the Environment and Public Works |publisher=minenv.gr}}</ref> ڏاکڻين مضافات مان ڪيترائي، جهڙوڪ [[اليموس]]، [[پالائيو فاليرو]]، [[ايلينيڪو]]، [[گليفاڊا]]، [[وولا]]، [[وولياگميني]] ۽ [[وارڪيزا]]، جيڪي گڏجي [[ايٿنس ريويرا]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، ڪيترن وارياسن سامونڊي ڪنارن جا گهر آهن. انهن مان گهڻا [[يوناني قومي سياحت تنظيم]] هلائي ٿي ۽ داخلا لاءِ فيس ورتي وڃي ٿي. جواخانا مائونٽ پارنيٿا تي [[ريجنسي ڪيسينو مونٽ پارنيس]] ۾، مرڪزي ايٿنس کان لڳ ڀڳ {{convert|25|km|mi|0|abbr=on}} پري،<ref>{{Cite news |date=29 June 2007 |title=Europe &#124; Greek forest fire close to Athens |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6252676.stm |url-status=live |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827205825/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6252676.stm |archive-date=27 August 2009}}</ref> هلن ٿا، جتي ڪار يا ڪيبل ڪار وسيلي پهچي سگهجي ٿو. ويجهي شهر [[لوٽراڪي]] ۾ پڻ جواخانو موجود آهي، جتي ڪار ذريعي [[يوناني قومي شاهراهه 8|EO8]]، [[يوناني قومي شاهراهه 8a|EO8a]] ۽ پوءِ [[اي 8 موٽر وي (يونان)|A8]] يا [[ايٿنس مضافاتي ريلوي]] وسيلي پهچي سگهجي ٿو. {{wide image|2009-02-19 Yachthafen Glyfada 03.jpg|800px|align-cap=center|[[پالائيو فاليرو]] جو سامونڊي ڪنارو}} === جاڙا يا ساٿي شهر === {{Main list|يونان جي جاڙن ۽ ڀينر شهرن جي فهرست}} [[ڀينر شهر|ساٿي شهر]] جو تصور مختلف ملڪن ۾ مختلف نالن سان استعمال ٿيندو آهي، پر انهن جو مطلب ساڳيو آهي: مختلف ملڪن جا ٻه شهر ڀائيوارن طور هڪ ٻئي سان سهڪار ڪن ٿا. ايٿنس جا ڪيترائي اهڙا ساٿي شهر آهن، جيڪي ”جاڙا“، ”ڀينر“ يا ”ساٿي“ شهرن طور سڃاتا وڃن ٿا. '''ڀائيواريون''' * {{flagicon|Armenia}} [[يريوان]]، آرمينيا (1993)<ref>{{Cite web |title=Partnership cities |url=https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819225714/https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/ |archive-date=19 August 2014 |access-date=17 April 2018 |website=Yerevan municipality |publisher=yerevan.am}}</ref> == آبادي == [[File:Population Density in Athens.PNG|thumb|upright=1.5|ايٿنس ۾ آباديءَ جي گهاٽائي جو نقشو]] 2021ع ۾ ايٿنس جي ميونسپلٽيءَ جي آبادي 643,452 هئي.<ref name=census21/> [[2021ع جي يوناني آدمشماري|2021ع جي آبادي ۽ رهائشي گهرن جي آدمشماري]] موجب، اڳوڻي ايٿنس پريفيڪچر کي ٺاهيندڙ چئن علائقائي يونٽن جي گڏيل آبادي 2,611,713 هئي. اهي، [[پائريئس (علائقائي يونٽ)|پائريئس جي علائقائي يونٽ]] (جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن وڏو پائريئس پڻ چيو ويندو آهي) سان گڏجي، گهاٽو آباد ايٿنس شهري علائقو، يا وڏو ايٿنس، ٺاهين ٿا، جنهن جي ڪُل آبادي 2021ع ۾ 3,059,764 هئي.<ref name=census21/> ايٿنس جي ميونسپلٽي (مرڪز) 643,452 ماڻهن جي آباديءَ (2021ع)<ref name=census21/> ۽ {{convert|38.96|km2|sqmi|2|abbr=on}} ايراضيءَ سان [[يونان جي شهرن جي فهرست|يونان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري ميونسپلٽي]] آهي،<ref name=stat01/> جيڪا اٽيڪا طاس اندر ايٿنس شهري علائقي جو مرڪزي حصو بڻائي ٿي. ايٿنس جو موجوده [[ايٿنس جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] پاسوڪ جو چارِس ڊوڪاس آهي. ميونسپلٽيءَ کي ستن ميونسپل ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جيڪي خاص طور تي انتظامي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="statistics">{{Cite web |title=PAGE-themes |url=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/PAGE-themes?p_param=A1604 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006121421/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/PAGE-themes?p_param=A1604 |archive-date=6 October 2014 |access-date=3 October 2014 |publisher=statistics.gr}}</ref> ايٿنس جي رهواسين لاءِ شهر جي مرڪزي حصي کي ورهائڻ جو سڀ کان عام طريقو ان جي پاڙن موجب آهي، جهڙوڪ [[پانگراٽي|پاگڪراٽي]]، [[امبيلوڪيپي، ايٿنس|امبيلوڪيپوئي]]، [[گوڊي]]، [[ايڪسارخيا]]، [[پاتيسيا]]، [[ايليسيا، ايٿنس|ايليسيا]]، [[پيٽرالونا]]، [[پلاڪا]]، [[انافيوٽيڪا]]، [[ڪوڪاڪي]]، [[ڪولوناڪي]] ۽ [[ڪيپسيلي، ايٿنس|ڪيپسيلي]]، جن مان هر هڪ جي پنهنجي الڳ تاريخ ۽ خصوصيتون آهن. [[روماني ماڻهو]] خاص طور تي اخارنيس، انو ليوسيا، اگيا واروارا، زيفيري ۽ ڪاماتيرو ۾ مرڪوز آهن.<ref>{{cite web|url=https://greekreporter.com/2022/04/08/roma-people-greece/|title=International Roma Day: The Stigmatized People of Greece|date=8 April 2022 }}</ref> ايٿنس ۾ البانوي ماڻهن جي هڪ وڏي برادري آباد آهي.<ref>{{cite journal |last1=King |first1=Russell |last2=Iosifides |first2=Theodoros |last3=Myrivili |first3=Lenio |title=A migrant's story: From Albania to Athens |journal=Journal of Ethnic and Migration Studies |date=January 1998 |volume=24 |issue=1 |pages=159–175 |doi=10.1080/1369183X.1998.9976623 }}</ref> === ميٽروپوليٽن علائقو === ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو {{convert|2928.717|km2|sqmi|0|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 2021ع ۾ ان جي آبادي 3,744,059 هئي.<ref name=census21/> ان ۾ ايٿنس شهري علائقي سان گڏ [[اوڀر اٽيڪا|اوڀر]] ۽ [[اولهه اٽيڪا]] جا شهر ۽ ڳوٺ پڻ شامل آهن، جيڪي يوناني گاديءَ جي گهاٽي آباد شهري علائقي جي چوڌاري واقع آهن. اهو عملي طور اٽيڪا جي سڄي اپٻيٽ تي پکڙيل آهي، جيڪو [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا علائقي]] جو وڏو حصو آهي، سواءِ [[ٻيٽ (علائقائي يونٽ)|ٻيٽن]] جي. {|class="wikitable" |- !colspan="6"|وڏي ايٿنس، ايٿنس شهري علائقي ۽ ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقي اندر علائقائي يونٽن جي درجابندي |- ! [[يونان جا علائقائي يونٽ|علائقائي يونٽ]] ! آبادي (2021)<ref name=census21/> ! زميني ايراضي (ڪلوميٽر²) !colspan="3"|علائقو |- | [[مرڪزي ايٿنس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي ايٿنس]] | align=right| 1,002,212 | align=right| 87.4 | rowspan="4" style="text-align:center;"| '''اڳوڻو ايٿنس پريفيڪچر''' <br />2,611,713<br />364.2 ڪلوميٽر² | rowspan="5" style="text-align:center;"| '''ايٿنس شهري علائقو يا وڏو ايٿنس''' <br />3,059,764<br />414.6 ڪلوميٽر² | rowspan="7" style="text-align:center;"| '''ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو'''<br /> 3,744,059<br />2931.6 ڪلوميٽر² |- | [[اتر ايٿنس (علائقائي يونٽ)|اتر ايٿنس]] | align=right| 601,163 | align=right| 140.7 |- | [[ڏکڻ ايٿنس (علائقائي يونٽ)|ڏکڻ ايٿنس]] | align=right| 529,455 | align=right| 69.4 |- | [[اولهه ايٿنس (علائقائي يونٽ)|اولهه ايٿنس]] | align=right| 478,883 | align=right| 66.7 |- | [[پائريئس (علائقائي يونٽ)|پائريئس]] | align=right| 448,051 | align=right| 50.4 | align=center | '''پائريئس علائقائي يونٽ'''<br />448,051<br />50.4 ڪلوميٽر² |- | [[اوڀر اٽيڪا]] | align=right| 518,755 | align=right| 1,513 |- | [[اولهه اٽيڪا]] | align=right| 165,540 | align=right| 1,004 |} === حفاظت === يورپي يونين جي گلوبل ٽيررازم ڊيٽابيس (EIU، 2007–2016 جي حسابن) موجب، دهشتگرد حملن جي واقعن جي شرح ۽ شدت جي خطري جي لحاظ کان ايٿنس سڀ کان گهٽ خطري واري سيڪڙي ۾ اچي ٿو. 2017ع جي [[اڪانومسٽ انٽيليجنس يونٽ]] جي هڪ رپورٽ ۾ شهر عالمي سطح تي ڊجيٽل سيڪيورٽيءَ ۾ 35هين، صحت جي سيڪيورٽيءَ ۾ 21هين، بنيادي ڍانچي جي سيڪيورٽيءَ ۾ 29هين ۽ ذاتي سيڪيورٽيءَ ۾ 41هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |date=9 December 2017 |title=Safe Cities Index 2017: Security in a rapidly urbanizing world |url=https://dkf1ato8y5dsg.cloudfront.net/uploads/5/82/safe-cities-index-2017-eng-web.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016083013/https://dkf1ato8y5dsg.cloudfront.net/uploads/5/82/safe-cities-index-2017-eng-web.pdf |archive-date=16 October 2017 |access-date=8 February 2018 |publisher=The Economist Intelligent Unit}}</ref> محفوظ ۽ سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ ملڪن جي درجابنديءَ ۾ پڻ ان کي تمام محفوظ شهر قرار ڏنو ويو، جتي اهو مجموعي طور 162 شهرن مان عالمي سطح تي 39هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=Athens Safety Index |url=https://safearound.com/europe/greece/athens/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029140948/https://safearound.com/europe/greece/athens/ |archive-date=29 October 2019 |access-date=1 September 2019 |publisher=Safe Around}}</ref> نومبر 2024ع تائين [[نمبيو]] جي ڏوهن واري انڊيڪس ۾ ايٿنس جو اسڪور 55.40 (وچولو) هو، جڏهن تہ ان جو حفاظتي انڊيڪس 44.60 هو.<ref>[https://www.numbeo.com/crime/in/Athens Crime in Athens]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |date=26 February 2019 |title=Is Athens Safe? Areas to Avoid and Other Warnings |url=https://www.smartertravel.com/areas-avoid-athens-dangers-warnings/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716130116/https://www.smartertravel.com/areas-avoid-athens-dangers-warnings/ |archive-date=16 July 2019 |access-date=8 February 2019 |publisher=Mercer}}</ref> [[مرسر (صلاحڪاري ڪمپني)|مرسر]] جي 2019ع جي معيارِ زندگي سروي موجب، ايٿنس مرسر جي معيارِ زندگي واري درجابنديءَ ۾ 89هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |date=13 March 2019 |title=Athens Has the Biggest Fall in Mercer's 21st Personal Safety Ranking |url=https://www.thenationalherald.com/234850/athens-has-the-biggest-fall-in-mercers-21st-personal-safety-ranking/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190319130738/https://www.thenationalherald.com/234850/athens-has-the-biggest-fall-in-mercers-21st-personal-safety-ranking/ |archive-date=19 March 2019 |access-date=8 February 2018 |publisher=Mercer}}</ref> == معيشت == [[File:Athens-Kiffisia-aerial.jpg|thumb|[[او ٽي اي]] جو [[ماروسي]] ۾ صدر دفتر؛ او ٽي اي يونان جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن ڪمپنين مان هڪ آهي]] [[File:Μέγαρο_Γεωργίου_Στράτου_-_Εθνική_Τράπεζα_1249.jpg|thumb|[[نيشنل بئنڪ آف گريس]] ڪُل اثاثن جي لحاظ کان يونان جي سڀ کان وڏي بئنڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Economy and Banking Sector of Greece |url=https://thebanks.eu/countries/Greece/major_banks |website=The European Banks |access-date=25 July 2023 |archive-date=5 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605101725/https://thebanks.eu/countries/Greece/major_banks |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=List of Banks in Greece – Overview of Top 10 Greek Banks |url=https://www.advratings.com/europe/top-banks-in-greece |access-date=10 March 2023 |website=ADV Ratings |archive-date=10 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230310183304/https://www.advratings.com/europe/top-banks-in-greece |url-status=live }}</ref>]] [[File:Ermou_Street_in_the_evening._In_the_distance_the_Byzantine_Church_of_Panagia_Kapnikarea.jpg|alt=|thumb|[[ارمو گهٽي (ايٿنس)|ارمو گهٽي]]، ايٿنس جي مکيه واپاري گهٽي]] ايٿنس يونان جو [[مالي مرڪز|مالي گاديءَ وارو شهر]] آهي. 2014ع جي انگن اکرن موجب، ايٿنس هڪ ميٽروپوليٽن معاشي علائقي طور [[قوت خريد برابري|قوت خريد برابري (PPP)]] جي بنياد تي 130 ارب آمريڪي ڊالر جي جي ڊي پي پيدا ڪئي، جيڪا سڄي ملڪ جي پيداوار جو لڳ ڀڳ اڌ حصو هئي. انهيءَ سال عالمي معاشي ميٽروپولسز جي فهرست ۾ ايٿنس 102هين نمبر تي هو، جڏهن تہ ساڳئي سال في ماڻهو جي ڊي پي 32,000 [[آمريڪي ڊالر]] هئي.<ref>{{Cite web |last1=Parilla |first2=Alan |last2=Berube |first3=Jesus |last3=Leal Trujillo |first4=Tao |last4=Ran |first1=Joseph |date=22 January 2015 |title=Global Metro Monitor |url=https://www.brookings.edu/research/global-metro-monitor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107040203/https://www.brookings.edu/research/global-metro-monitor/ |archive-date=7 January 2019 |access-date=23 February 2019 |website=Brookings}}</ref> ايٿنس ڏکڻ اوڀر يورپ جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ آهي ۽ ان کي هڪ علائقائي معاشي طاقت سمجهيو وڃي ٿو. پائريئس جو بندرگاهه، جتي گذريل ڏهاڪي دوران [[ڪوسڪو شپنگ|ڪوسڪو]] جون وڏيون سيڙپڪاريون اڳ ئي مڪمل ٿي چڪيون آهن، ٿرياسيون ۾ نئين مال برداري مرڪز جي تڪميل،<ref>{{Cite web |date=8 October 2017 |title=Cargo container centers |url=http://www.gaiaose.com/en/cargo-container-centers/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224121331/http://www.gaiaose.com/en/cargo-container-centers/ |archive-date=24 February 2019 |access-date=24 February 2019 |website=GAIA OSE}}</ref> [[لائين 4 (ايٿنس ميٽرو)|ايٿنس ميٽرو جي توسيع]] ۽ [[ايٿنس ٽرام]]، ان سان گڏ ايلينيڪو ۾ [[هيلينيڪون ميٽروپوليٽن پارڪ|هيلينيڪون ميٽروپوليٽن پارڪ]] جي نئين سر اڏاوت ۽ ٻيا شهري منصوبا، ايندڙ سالن جا اهم معاشي منصوبا آهن. نمايان يوناني ڪمپنين جهڙوڪ [[هيلاس سيٽ]]، [[هيلينڪ ايرو اسپيس انڊسٽري]]، [[ميٽيلينيوس هولڊنگز]]، [[ٽائيٽن سيمينٽ]]، [[هيلينڪ پيٽروليم]]، [[پاپاڊوپولوس (بسڪيٽ)|پاپاڊوپولوس اي. جي.]]، [[فولي فولي]]، [[جمبو ايس. اي.]]، [[او پي اي پي]] ۽ [[ڪوسموٽي]] جا صدر دفتر ايٿنس جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ آهن. گهڻ قومي ڪمپنين جهڙوڪ [[ايريڪسن]]، [[سوني]]، [[سيمينس]]، [[موٽرولا]]، [[سامسنگ]]، [[مائڪروسافٽ]]، [[ٽيلي پرفارمنس]]، [[نووارٽس]]، [[مونڊيليز]] ۽ [[ڪوڪا ڪولا]] جا علائقائي تحقيق ۽ ترقيءَ جا صدر دفتر پڻ شهر ۾ آهن. بئنڪنگ شعبي جي نمائندگي [[نيشنل بئنڪ آف گريس]]، [[الفا بئنڪ]]، [[يورو بئنڪ ارگاسياس|يورو بئنڪ]] ۽ [[پائريئس بئنڪ]] ڪن ٿيون، جڏهن تہ [[بئنڪ آف گريس]] پڻ شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي. [[ايٿنس ايڪسچينج|ايٿنس اسٽاڪ ايڪسچينج]] [[يوناني سرڪاري قرضن جو بحران|يوناني سرڪاري قرضن جي بحران]] ۽ حڪومت پاران 2015ع جي اونهاري دوران [[يونان ۾ سرمائي تي ضابطا|سرمائي تي ضابطا]] لاڳو ڪرڻ واري فيصلي سبب سخت متاثر ٿيو. مجموعي طور ايٿنس ۽ يونان جي معيشت سخت متاثر ٿي، جڏهن تہ انگن اکرن موجب 2017ع کان پوءِ ڊگهي معاشي منديءَ مان نڪري 1.4 سيڪڙو واڌ ڏانهن تبديلي آئي.<ref>{{Cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=1980&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=174&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDPRPC,PCPIPCH,LUR,GGXWDG_NGDP&grp=0&a=&pr.x=26&pr.y=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224173413/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=1980&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=174&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDPRPC,PCPIPCH,LUR,GGXWDG_NGDP&grp=0&a=&pr.x=26&pr.y=12 |archive-date=24 February 2019 |access-date=24 February 2019 |website=International Monetary Fund }}</ref> سياحت پڻ شهر جي معيشت ۾ اهم حصو وجهي ٿي، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس يورپ ۾ مختصر شهري سياحت جي اهم منزلن مان هڪ هجڻ سان گڏ ٻيٽن ۽ ملڪ جي ٻين مکيه زميني علائقن ڏانهن سياحتي سفرن جو مُک دروازو پڻ آهي. يونان 2015ع ۾ 26.5 ملين، 2017ع ۾ 30.1 ملين ۽ 2018ع ۾ 33 ملين کان وڌيڪ سياحن کي راغب ڪيو، جنهن سبب يونان [[عالمي سياحتي درجابندي#يورپ|يورپ ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گهميل ملڪن]] مان هڪ بڻيو، جڏهن تہ سياحت ملڪ جي جي ڊي پي ۾ 18 سيڪڙو حصو وڌو. 2018ع ۾ ايٿنس ۾ 5 ملين کان وڌيڪ سياح آيا، جن مان 1.4 ملين مختصر شهري سياحت لاءِ آيل سياح هئا؛ 2013ع جي ڀيٽ ۾ اهڙن سياحن جي انگ ۾ هڪ ملين کان وڌيڪ واڌ ٿي.<ref>{{Cite web |title=Εξαπλασιάστηκαν σε μία πενταετία οι τουρίστες στην πρωτεύουσα, Του Ηλία Μπέλλου |url=http://www.kathimerini.gr/952595/article/oikonomia/ellhnikh-oikonomia/e3aplasiasthkan-se-mia-pentaetia-oi-toyristes-sthn-prwteyoysa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224173447/http://www.kathimerini.gr/952595/article/oikonomia/ellhnikh-oikonomia/e3aplasiasthkan-se-mia-pentaetia-oi-toyristes-sthn-prwteyoysa |archive-date=24 February 2019 |access-date=24 February 2019 |website=Kathimerini |date=8 March 2018 }}</ref> === سياحت === ايٿنس قديم زماني کان وٺي سياحن ۽ مسافرن جي منزل رهيو آهي. 2000ع واري ڏهاڪي دوران شهر جي بنيادي ڍانچي ۽ سماجي سهولتن ۾ بهتري آئي، جنهن جو هڪ سبب [[2004ع جون اونهاري واريون اولمپڪس|2004ع جون اولمپڪ رانديون]] منعقد ڪرڻ لاءِ شهر جي ڪامياب اميدواري پڻ هئي. يوناني حڪومت، يورپي يونين جي مدد سان، بنيادي ڍانچي جي ڪيترن وڏن منصوبن لاءِ مالي مدد فراهم ڪئي، جن ۾ جديد [[ايٿنس بين الاقوامي هوائي اڏو|ايليفٿيريوس وينيزيلوس بين الاقوامي هوائي اڏو]]،<ref>{{Cite web |title=Financial Statements as at 31 December 2007 |url=http://www.aia.gr/UserFiles/File/235956_Englishl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205201638/http://www.aia.gr/UserFiles/File/235956_Englishl.pdf |archive-date=5 February 2009 |access-date=5 April 2007 |website=Athens International Airport, S.A. }}</ref> [[ايٿنس ميٽرو]] نظام جي توسيع،<ref name="EUfund">{{Cite web |title=Olympic Games 2004: five major projects for Athens |url=http://ec.europa.eu/regional_policy/themes/olympe/pages/focus_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070520043310/http://ec.europa.eu/regional_policy/themes/olympe/pages/focus_en.htm |archive-date=20 May 2007 |access-date=5 April 2007 |website=European Union Regional Policy |publisher=ec.europa.eu}}</ref> ۽ نئون [[اٽيڪي اوڊوس]] موٽر وي شامل آهن.<ref name=EUfund/> تازن سالن ۾ ڪيترن نون بارن ۽ ڪيفين جي واڌ ۽ [[گهٽي آرٽ]] ۽ [[گرافيٽي]] جي وڌندڙ موجودگيءَ سان ايٿنس وڌيڪ متحرڪ بڻيو آهي، جنهن شهر جي شهري سڃاڻپ کي وڌيڪ نمايان ڪيو آهي ۽ ان جي آثار قديمه وارن ماڳن ۽ عجائب گهرن سان گڏ سياحن لاءِ وڌيڪ گهمڻ ڦرڻ جا موقعا پيدا ڪيا آهن.<ref>{{Cite news |title=How angry street art is making Athens hip |url=https://www.economist.com/europe/2017/09/30/how-angry-street-art-is-making-athens-hip |access-date=22 July 2024 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613 |archive-date=22 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722124708/https://www.economist.com/europe/2017/09/30/how-angry-street-art-is-making-athens-hip |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == {{Main|ايٿنس ۾ عوامي آمدرفت}} [[File:Public transport map of Athens.png|thumb|ايٿنس جو ريلوي نيٽ ورڪ (ميٽرو، مضافاتي ريلوي ۽ ٽرام)]] ايٿنس ملڪ جو اهم آمدرفت مرڪز آهي. شهر ۾ يونان جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو ۽ سڀ کان وڏو بندرگاهه موجود آهن؛ پائريئس بحري ڪنٽينر آمدرفت جي لحاظ کان ميڊيٽرينين سمنڊ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه ۽ مسافرن جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه پڻ آهي. ايٿنس بين شهري ([[ڪي ٽي اي ايل (يونان)|ڪي ٽي اي ايل]]) ۽ بين الاقوامي بسن، گڏوگڏ ملڪي ۽ بين الاقوامي ريلوي آمدرفت جو پڻ اهم قومي مرڪز آهي. عوامي آمدرفت مختلف ذريعن وسيلي فراهم ڪئي وڃي ٿي، جيڪي گڏجي ملڪ جو سڀ کان وڏو اجتماعي آمدرفت نظام ٺاهين ٿا. [[ايٿنس لاءِ آمدرفت]] وڏي بس ۽ [[ٽرالي بس]] جي ٻيڙي، شهر جي [[ايٿنس ميٽرو|ميٽرو]] ۽ [[ايٿنس ٽرام|ٽرام نيٽ ورڪ]] هلائي ٿي، جيڪو ڏاکڻين مضافات کي شهر جي مرڪز سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{Cite web |title= The tram of Athens |url=http://www.tramsa.gr/index.cfm?page_id=192&category=learn&lang_id=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114071740/http://www.tramsa.gr/index.cfm?page_id=192&category=learn&lang_id=1 |archive-date=14 January 2009 |access-date=5 January 2009 |publisher=Tram Sa }}</ref> [[هيلينڪ ٽرين]] [[ايٿنس مضافاتي ريلوي|مضافاتي ريلوي]] خدمتون هلائي ٿي. === بس آمدرفت === او ايس واءِ ({{langx|el|ΟΣΥ}}) (اوڊيڪيس سنڪوينونيس ايس. اي.)، او اي ايس اي (ايٿنس شهري آمدرفت اداري) جي ماتحت ڪمپني آهي ۽ ايٿنس ۾ بس ۽ ٽرالي بس خدمتن جي مکيه آپريٽر آهي. 2017ع تائين ان جو نيٽ ورڪ لڳ ڀڳ 322 بس لائينن تي مشتمل هو، جيڪي ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقي ۾ پکڙيل هيون، جڏهن تہ ان وٽ 2,375 بسن ۽ ٽرالي بسن جو ٻيڙو هو. انهن 2,375 گاڏين مان 619 بسون [[دٻايل قدرتي گيس]] تي هلن ٿيون، جيڪو يورپ ۾ قدرتي گيس تي هلندڙ بسن جو سڀ کان وڏو ٻيڙو آهي، جڏهن تہ 354 گاڏيون بجليءَ تي هلندڙ ٽرالي بسون آهن. سڀئي 354 ٽرالي بسون [[بجلي بندش|بجلي بند ٿيڻ]] جي صورت ۾ ڊيزل تي هلڻ جي صلاحيت پڻ رکن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=Στόλος λεωφορείων |url=https://www.osy.gr/ethelsite/pages/allBuses.php |website=Ο.ΣΥ. Α.Ε. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417234252/https://www.osy.gr/ethelsite/pages/allBuses.php |archive-date=17 April 2021 |access-date=28 March 2021 |language=Greek}}</ref> بين الاقوامي بس رابطا ڪيترين ئي خانگي ڪمپنين طرفان فراهم ڪيا وڃن ٿا. قومي ۽ علائقائي بس رابطا [[ڪي ٽي اي ايل (يونان)|ڪي ٽي اي ايل]] طرفان ٻن بين شهري بس ٽرمينلن تان هلن ٿا؛ [[ايٿنس پيلوپونيس بس اسٽيشن|ڪيفيسوس بس ٽرمينل]] اي ۽ [[ايٿنس ليوسيون بس اسٽيشن|ليوسيون بس ٽرمينل]] بي، جيڪي ٻئي شهر جي اتر اولهه واري حصي ۾ واقع آهن. ''ڪيفيسوس'' مان [[پيلوپونيس]]، اتر يونان، اولهه يونان ۽ ڪجهه [[آئوني ٻيٽ|آئوني ٻيٽن]] ڏانهن رابطا فراهم ٿين ٿا، جڏهن تہ ''ليوسيون'' گهڻو ڪري مرڪزي يونان لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٻنهي ٽرمينلن جي جاءِ [[ايليئوناس|ايليئوناس]] ۾ تعمير هيٺ نئين بين شهري بس ٽرمينل کي ڏيڻ جو منصوبو آهي، جنهن جي 2027ع تائين مڪمل ٿيڻ جي توقع آهي. === ريلوي === {{Main|ايٿنس ميٽرو|پروآستياڪوس|ايٿنس ٽرام}} ايٿنس [[هيلينڪ ريلويز آرگنائيزيشن|ملڪ جي قومي ريلوي نظام]] (او ايس اي) جو مرڪز آهي، جيڪو گاديءَ واري شهر کي يونان جي وڏن شهرن ۽ پرڏيهي شهرن ([[استنبول]]، [[صوفيه]]، [[بلغراد]] ۽ [[بخارسٽ]]) سان ڳنڍي ٿو. [[File:Athens_Larissa_Station_09.jpg|thumb|مضافاتي ريل ([[پروآستياڪوس]])]] [[ايٿنس مضافاتي ريلوي]]، جنهن کي ''[[پروآستياڪوس]]'' چيو وڃي ٿو، ايٿنس بين الاقوامي هوائي اڏي کي [[ڪياتو]] شهر سان ڳنڍي ٿي، جيڪو ايٿنس کان {{convert|106|km|mi|0|abbr=on}} اولهه ۾ آهي،<ref name=proastiakos/> ۽ اهو رابطو لاريسا اسٽيشن، شهر جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ پائريئس بندرگاهه وسيلي ٿئي ٿو. ايٿنس جي مضافاتي ريلوي نيٽ ورڪ جي ڊيگهه {{convert|120|km|mi|0|abbr=on}} تائين پکڙيل آهي،<ref name="proastiakos">{{Cite web |title=Proastiakos |url=http://www.proastiakos.gr/en/?tid=3&aid=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090203121158/http://proastiakos.gr/en/?tid=3&aid=0 |archive-date=3 February 2009 |access-date=9 June 2009 |publisher=proastiakos.gr}}</ref> ۽ 2010ع تائين ان کي {{convert|281|km|mi|0|abbr=on}} تائين وڌائڻ جي توقع ڪئي وئي هئي.<ref name=proastiakos/> [[File:Omonia metro station in Athens.jpg|thumb|[[ايٿنس ميٽرو]] جي ريل [[اومونيا ميٽرو اسٽيشن]] تي]] [[ايٿنس ميٽرو]]، اسٽاسي ايس. اي. ({{langx|el|ΣΤΑΣΥ}}) (اسٿيريس سنڪوينونيس ايس. اي.) هلائي ٿي، جيڪا او اي ايس اي (ايٿنس شهري آمدرفت اداري) جي ماتحت ڪمپني آهي ۽ سڄي ايٿنس شهري علائقي ۾ عوامي آمدرفت مهيا ڪري ٿي. جيتوڻيڪ ان جو بنيادي مقصد آمدرفت آهي، پر ان جي اسٽيشنن ۾ نظام جي تعمير دوران لڌل يوناني نوادرات پڻ رکيا ويا آهن.<ref>{{Cite web |title= Excavations for the Athens Metro 3rd EPCA - Stations |first1=Liana |last1=Parlama |url=http://www.culture.gr/2/21/211/21103a/e211ca09.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061207072925/http://www.culture.gr/2/21/211/21103a/e211ca09.html |archive-date=7 December 2006 |access-date=26 January 2007 |website=Hellenic Ministry of Culture }}</ref> ايٿنس ميٽرو جون ٽي لائينون آهن: [[ايٿنس ميٽرو لائين 1|لائين 1 (سائي لائين)]]، [[ايٿنس ميٽرو لائين 2|لائين 2 (ڳاڙهي لائين)]] ۽ [[ايٿنس ميٽرو لائين 3|لائين 3 (نيري لائين)]]. انهن مان پهرين 1869ع ۾ تعمير ڪئي وئي، جڏهن تہ ٻي ۽ ٽئين لائين گهڻو ڪري 1990ع واري ڏهاڪي دوران تعمير ٿيون ۽ انهن جا پهريان نوان حصا جنوري 2000ع ۾ کوليا ويا. لائين 1 گهڻو ڪري زميني سطح تي هلندي آهي، جڏهن تہ ٻيون ٻئي لائينون (2 ۽ 3) مڪمل طور زير زمين هلن ٿيون. نيٽ ورڪ تي 42 ريل گاڏين جو ٻيڙو هلندو آهي، جنهن ۾ 252 بوگيون استعمال ٿين ٿيون،<ref name="xyz">{{Cite web |title=The Athens Urban Transport Network in Facts and Figures |pages=15 |url=http://www.oasa.gr/pdf/FactsAndFigures_en.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060629074436/http://www.oasa.gr/pdf/FactsAndFigures_en.pdf |archive-date=29 June 2006 |access-date=4 February 2007 |website=OASA }}</ref> ۽ روزانو سراسري طور 1,353,000 مسافر ان کي استعمال ڪن ٿا.<ref>"Homepage – The Company – Attiko Metro S.A." Attiko Metro S.A. Archived from the original on 3 December 2010. Retrieved 2 June 2014.</ref> ''لائين 1'' (سائي لائين) 24 اسٽيشنن تي خدمتون فراهم ڪري ٿي ۽ ايٿنس ميٽرو نيٽ ورڪ جي سڀ کان پراڻي لائين آهي. اها [[پائريئس]] اسٽيشن کان [[ڪيفيسيا]] اسٽيشن تائين هلندي آهي ۽ {{convert|25.6|km|1|abbr=on}} فاصلو طئي ڪري ٿي. [[موناسٽيراڪي]] اسٽيشن تي نيري لائين 3 ۽ [[اومونيا اسڪوائر|اومونيا]] ۽ [[اٽيڪي]] اسٽيشنن تي ڳاڙهي لائين 2 سان مٽاسٽا جا رابطا موجود آهن. ''لائين 2'' (ڳاڙهي لائين) [[انٿوپولي ميٽرو اسٽيشن|انٿوپولي]] اسٽيشن کان [[ايلينيڪو ميٽرو اسٽيشن|ايلينيڪو]] اسٽيشن تائين هلندي آهي ۽ {{convert|17.5|km|1|abbr=on}} فاصلو طئي ڪري ٿي.<ref name=xyz/> اها لائين ايٿنس جي اولهه وارن مضافات کي ڏکڻ اوڀر وارن مضافات سان ڳنڍي ٿي ۽ شهر جي مرڪز مان گذري ٿي. ڳاڙهي لائين کي [[اٽيڪي ميٽرو اسٽيشن|اٽيڪي]] ۽ [[اومونيا ميٽرو اسٽيشن|اومونيا]] اسٽيشنن تي سائي لائين 1 سان مٽاسٽا جا رابطا حاصل آهن. [[سنٽاگما اسڪوائر|سنٽاگما]] [[سنٽاگما ميٽرو اسٽيشن|اسٽيشن]] تي نيري لائين 3 سان، ۽ [[سنٽاگما اسڪوائر|سنٽاگما]]، [[سنگرو–فڪس اسٽيشن|سنگرو فڪس]] ۽ [[نيئوس ڪوسموس اسٽيشن|نيئوس ڪوسموس]] اسٽيشنن تي ٽرام سان پڻ مٽاسٽا جا رابطا آهن. ''لائين 3'' (نيري لائين) [[ڊيموٽيڪو ٿيئٽرو ميٽرو اسٽيشن|ڊيموٽيڪو ٿيئٽرو]] اسٽيشن کان شروع ٿي، مرڪزي [[موناسٽيراڪي]] ۽ [[سنٽاگما ميٽرو اسٽيشن|سنٽاگما]] اسٽيشنن مان گذري، اتر اوڀر مضافات [[خالاندري|هالاندري]] ۾ [[ڊوڪيسس پلاڪينٽياس اسٽيشن|ڊوڪيسس پلاڪينٽياس]] ايونيو تائين پهچي ٿي.<ref name=xyz/> ان کان پوءِ اها زميني سطح تي اچي ٿي ۽ مضافاتي ريلوي جي بنيادي ڍانچي کي استعمال ڪندي [[ايٿنس بين الاقوامي هوائي اڏو|ايٿنس بين الاقوامي هوائي اڏو ايليفٿيريوس وينيزيلوس]] تائين جاري رهي ٿي، جنهن سان ان جي ڪُل ڊيگهه {{convert|39|km|mi|0|abbr=on}} ٿي وڃي ٿي.<ref name=xyz/> 2007ع جي بهار ۾ موناسٽيراڪي کان اولهه طرف [[ايگاليو]] تائين توسيع، شهر جي ڪجهه اهم [[رات جي زندگي|رات جي تفريحي]] مرڪزن، يعني گازي ([[ڪيراميڪوس ميٽرو اسٽيشن|ڪيراميڪوس]] اسٽيشن) کي پسيري ([[موناسٽيراڪي ميٽرو اسٽيشن|موناسٽيراڪي]] اسٽيشن) ۽ شهر جي مرڪز ([[سنٽاگما اسٽيشن]]) سان ڳنڍيو. نيون اسٽيشنون [[مانياتيڪا ميٽرو اسٽيشن|مانياتيڪا]]، [[پائريئس اسٽيشن|پائريئس]] ۽ [[ڊيموٽيڪو ٿيئٽرو ميٽرو اسٽيشن|ڊيموٽيڪو ٿيئٽرو]] 10 آڪٽوبر 2022ع تي مڪمل ٿيون،<ref name="Attiko Metro">{{Cite web|url=https://www.ametro.gr/?page_id=116 |title=Line3|website=Attiko Metro |publisher=ametro.gr}}</ref><ref name="Athens Greece Guide">{{Cite web|url=https://www.athensguide.org/|title=Athens Greece Guide|website=Athensguide.org|access-date=29 March 2023|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329103411/https://www.athensguide.org/|url-status=live}}</ref> جنهن سان يونان جو سڀ کان وڏو بندرگاهه، پائريئس جو بندرگاهه، يونان جي سڀ کان وڏي هوائي اڏي، ايٿنس بين الاقوامي هوائي اڏي سان ڳنڍجي ويو. [[File:Attica_06-13_Athens_26_Tram.jpg|alt=|thumb|[[ايٿنس ٽرام]] جي هڪ گاڏي]] [[ايٿنس ٽرام]]، اسٽاسي ايس. اي. (اسٿيريس سنڪوينونيس ايس. اي.) هلائي ٿي، جيڪا [[ايٿنس لاءِ آمدرفت]] (او اي ايس اي) جي ماتحت ڪمپني آهي. ان وٽ 35 [[هٽاچي سيريو|سيريو]] قسم جون گاڏيون<ref name="athenstram">{{Cite web |title=The tram in numbers |url=http://www.tramsa.gr/index.cfm?page_id=207&category=learn&lang_id=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721083439/http://www.tramsa.gr/index.cfm?page_id=207&category=learn&lang_id=1 |archive-date=21 July 2011 |access-date=25 October 2009 |publisher=Tram SA }}</ref> ۽ 25 [[السٽوم سيٽاڊس]] قسم جون گاڏيون آهن،<ref>{{Cite web |title=Alstom introduces the Citadis X05 tram to Athens |url=https://www.alstom.com/press-releases-news/2020/9/alstom-introduces-citadis-x05-tram-athens |date=8 Sep 2020 |access-date=19 April 2023 |website=Alstom |language=en |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204220440/https://www.alstom.com/press-releases-news/2020/9/alstom-introduces-citadis-x05-tram-athens |url-status=live }}</ref> جيڪي 48 اسٽيشنن تي خدمتون فراهم ڪن ٿيون،<ref name=athenstram/> 345 ماڻهن کي روزگار ڏين ٿيون ۽ روزاني سراسري مسافرن جو انگ 65,000 آهي.<ref name=athenstram/> ٽرام نيٽ ورڪ جي ڪُل ڊيگهه {{convert|27|km|mi|abbr=on|0}} آهي ۽ اهو ايٿنس جي ڏهن مضافات کي ڍڪي ٿو.<ref name=athenstram/> نيٽ ورڪ [[سنٽاگما اسڪوائر]] کان ڏکڻ اولهه واري مضافات [[پالائيو فاليرو]] تائين وڃي ٿو، جتي لائين ٻن شاخن ۾ ورهائجي ٿي؛ پهرين ايٿنس جي سامونڊي ڪناري سان ڏکڻ واري مضافات [[وولا]] ڏانهن وڃي ٿي، جڏهن تہ ٻي پائريئس ڏانهن وڃي ٿي. نيٽ ورڪ ايٿنس جي سامونڊي ڪناري جو گهڻو حصو ڍڪي ٿو.<ref name="EF">{{Cite web |title=The Athens Urban Transport Network in Facts and Figures | page= 13 |url=http://www.oasa.gr/pdf/FactsAndFigures_en.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060629074436/http://www.oasa.gr/pdf/FactsAndFigures_en.pdf |archive-date=29 June 2006 |access-date=28 January 2007 |website=OASA }}</ref> === ايٿنس بين الاقوامي هوائي اڏو === {{Main|ايٿنس بين الاقوامي هوائي اڏو}} [[File:Greece-0028_(2215861772).jpg|alt=|thumb|[[ايٿنس بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] ايٿنس کي [[ايٿنس بين الاقوامي هوائي اڏو]] (ATH) هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو، جيڪو [[اسپاتا]] شهر جي ڀرسان، اوڀر ميسوگيا ميدان ۾، ايٿنس جي مرڪز کان لڳ ڀڳ {{convert|35|km|mi|0|abbr=on}} اوڀر ۾ واقع آهي.<ref name="aia">{{Cite web |title=Contact |url=http://www.aia.gr/contact.asp?langid=2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406162653/http://www.aia.gr/contact.asp?langid=2 |archive-date=6 April 2008 |access-date=11 February 2007 |website=Athens International Airport }}</ref> هوائي اڏي کي ”يورپي ايئرپورٽ آف دي ايئر 2004“ جو اعزاز ڏنو ويو،<ref name=pro/> ۽ ان کي [[بلقان|ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هوائي سفر لاءِ توسيع پذير مرڪز طور ٺاهيو ويو. اهو 51 مهينن ۾ 2.2 ارب يورو جي لاڳت سان تعمير ٿيو ۽ اتي 14,000 ماڻهو ڪم ڪن ٿا.<ref name="pro">{{Cite web |title=History |url=http://www.aia.gr/pages.asp?pageid=15&langid=2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607020147/http://www.aia.gr/pages.asp?pageID=15&langID=2 |archive-date=7 June 2007 |access-date=11 February 2007 |website=Athens International Airport }}</ref> === فيري === [[پائريئس جو بندرگاهه]] يونان جو سڀ کان وڏو ۽ يورپ جي سڀ کان وڏن بندرگاهن مان هڪ آهي. [[رافينا]] ۽ [[لاوريو]] ايٿنس جي متبادل بندرگاهن طور ڪم ڪن ٿا، جيڪي شهر کي [[يونان جي ٻيٽن جي فهرست|ڪيترن يوناني ٻيٽن]]، [[ايجيئن سمنڊ]] ۽ [[ايوبويا|ايويا]] سان ڳنڍين ٿا، ۽ ساڳئي وقت اتي ايندڙ ڪروز جهازن کي پڻ خدمتون فراهم ڪن ٿا. === موٽر ويز === {{Further|يونان جا قومي رستا ۽ موٽر ويز}} يونان جا ٻه مکيه موٽر وي ايٿنس کان شروع ٿين ٿا: [[اي 1 موٽر وي (يونان)|اي 1]]/[[يورپي رستو E75|E75]]، جيڪو اتر طرف يونان جي ٻئي وڏي شهر [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[ايوزونوئي]] سرحدي گذرگاهه ڏانهن وڃي ٿو؛ ۽ [[اي 8 موٽر وي (يونان)|اي 8]]/[[يورپي رستو E94|E94]]، جيڪو اولهه طرف يونان جي ٽئين وڏي شهر [[پاتراس]] ڏانهن وڃي ٿو ۽ جنهن ۾ [[يوناني قومي رستو 8a|EO8a قومي رستو]] شامل ڪيو ويو. انهن جي مڪمل ٿيڻ کان اڳ روڊ ٽريفڪ جو وڏو حصو [[يوناني قومي رستو 1|EO1]] ۽ [[يوناني قومي رستو 8|EO8]] استعمال ڪندو هو. ايٿنس جي ميٽروپوليٽن علائقي کي [[اٽيڪي اوڊوس]] ٽول موٽر وي نيٽ ورڪ خدمتون فراهم ڪري ٿو. ان جو مکيه حصو، [[اي 6 موٽر وي (يونان)|اي 6]]، اولهه واري صنعتي مضافات [[ايليوسينا|ايليفسينا]] کان [[ايٿنس بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين پکڙيل آهي؛ جڏهن تہ ٻه رنگ روڊ، يعني ايگاليو رنگ روڊ ([[اي 65 موٽر وي (يونان)|اي 65]]) ۽ هيميٽس رنگ روڊ ([[اي 62 موٽر وي (يونان)|اي 62]]) ترتيبوار اولهه ۽ اوڀر ايٿنس جي حصن کي خدمتون فراهم ڪن ٿا. اٽيڪي اوڊوس جي ڪُل ڊيگهه {{convert|65|km|mi|0|abbr=on}} آهي،<ref>{{Cite web|url=http://www.aodos.gr/article.asp?catid=12069&tag=7275|title=Aodos.gr}}{{Dead link|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> جنهن سبب اهو سڄي يونان جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن موٽر وي نيٽ ورڪ آهي. == تعليم == [[File:Ακαδημία_Αθηνών_1178.jpg|alt=|thumb|[[ايٿنس اڪيڊمي (جديد)|ايٿنس اڪيڊمي]] جو مُهاڙو]] [[پانيپستيميو گهٽي]] تي واقع [[نيشنل اينڊ ڪيپوڊسٽرين يونيورسٽي آف ايٿنس|ايٿنس يونيورسٽي]] جو پراڻو ڪيمپس، [[يونان جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]] ۽ [[ايٿنس اڪيڊمي (جديد)|ايٿنس اڪيڊمي]] گڏجي ”ايٿنس ٽرائلاجي“ ٺاهين ٿا، جيڪا 19هين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ڪئي وئي هئي. ايٿنس جي سڀ کان وڏي ۽ پراڻي يونيورسٽي نيشنل اينڊ ڪيپوڊسٽرين يونيورسٽي آف ايٿنس آهي. اين ڪي يو اي جون گهڻيون سرگرميون، [[نيشنل ٽيڪنيڪل يونيورسٽي آف ايٿنس]] سان گڏ، اوڀر واري مضافات [[زوگرافو]] ۾ واقع ڪيمپس ڏانهن منتقل ڪيون ويون آهن. [[نيشنل ٽيڪنيڪل يونيورسٽي آف ايٿنس]] جو پراڻو ڪيمپس پاتيسيون گهٽي تي واقع آهي. [[يونيورسٽي آف ويسٽ اٽيڪا]] ايٿنس جي ٻي وڏي يونيورسٽي آهي. يونيورسٽي جو صدر دفتر ايٿنس جي اولهه واري حصي ۾ واقع آهي، جتي قديم ايٿنس جا فلسفي ليڪچر ڏيندا هئا. يونيوا جون سڀئي سرگرميون ايٿنس جي ميٽروپوليٽن علائقي اندر ٽن جديد يونيورسٽي ڪيمپسز (ايگاليو پارڪ، قديم زيتون جو باغ ۽ ايٿنس) ۾ هلن ٿيون، جيڪي سڀني شاگردن لاءِ جديد تدريسي ۽ تحقيقي جايون، تفريحي سهولتون ۽ سهائتا جون خدمتون مهيا ڪن ٿا. ايٿنس اندر موجود ٻين يونيورسٽين ۾ [[ايٿنس يونيورسٽي آف اڪنامڪس اينڊ بزنس]]، [[پانتيئون يونيورسٽي]]، [[ايگريڪلچرل يونيورسٽي آف ايٿنس]] ۽ [[يونيورسٽي آف پائريئس]] شامل آهن. ايٿنس شهري علائقي ۾ مجموعي طور ڏهه رياستي سهائتا هيٺ هلندڙ اعليٰ (يا ٽئين درجي جي) تعليمي ادارا موجود آهن. تاريخي ترتيب موجب اهي هي آهن: [[ايٿنس اسڪول آف فائن آرٽس]] (1837)، [[نيشنل ٽيڪنيڪل يونيورسٽي آف ايٿنس]] (1837)، [[نيشنل اينڊ ڪيپوڊسٽرين يونيورسٽي آف ايٿنس]] (1837)، [[ايگريڪلچرل يونيورسٽي آف ايٿنس]] (1920)، [[ايٿنس يونيورسٽي آف اڪنامڪس اينڊ بزنس]] (1920)، [[پانتيئون يونيورسٽي|پانتيئون يونيورسٽي آف سوشل اينڊ پوليٽيڪل سائنسز]] (1927)، [[يونيورسٽي آف پائريئس]] (1938)، [[هاروڪوپيو يونيورسٽي|هاروڪوپيو يونيورسٽي آف ايٿنس]] (1990)، [[اسڪول آف پيڊاگاجيڪل اينڊ ٽيڪنالاجيڪل ايجوڪيشن]] (2002)، ۽ [[يونيورسٽي آف ويسٽ اٽيڪا]] (2018). ان کان سواءِ ڪيترائي ٻيا خانگي ''ڪاليج'' پڻ موجود آهن، جيئن انهن کي يونان ۾ سرڪاري طور سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ آئين تحت خانگي يونيورسٽين جي قيام تي پابندي آهي. انهن مان ڪيترائي ڪنهن پرڏيهي رياست يا يونيورسٽيءَ کان منظوري يافته آهن، جهڙوڪ [[آمريڪن ڪاليج آف گريس]] ۽ [[يونيورسٽي آف انڊياناپولس – ايٿنس ڪيمپس|يونيورسٽي آف انڊياناپولس جو ايٿنس ڪيمپس]].<ref>{{Cite web |title=Ιδιωτικά Πανεπιστήμια στην Ελλάδα – Private Universities in Greece |url=http://www.thought.de/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625234055/http://www.thought.de/ |archive-date=25 June 2012 |access-date=12 June 2012 |website=www.thought.de}}</ref> == ثقافت == {{Main|يونان جي ثقافت}} === آثار قديمه جو مرڪز ۽ عجائب گهر === {{Further|يونان جي عجائب گهرن جي فهرست}} [[File:Archäologisches Nationalmuseum Athen.jpg|thumb|مرڪزي ايٿنس ۾ [[نيشنل آرڪيالاجيڪل ميوزيم، ايٿنس|قومي آثار قديمه عجائب گهر]]]] [[File:The_Acropolis_Museum_as_seen_from_the_top_of_the_Acropolis_hill.jpg|thumb|[[ايڪروپولس ميوزيم]]]] شهر [[آثار قديمه|آثار قديمه جي تحقيق]] جو هڪ عالمي مرڪز آهي. قومي علمي ادارن، جهڙوڪ [[نيشنل اينڊ ڪيپوڊسٽرين يونيورسٽي آف ايٿنس|ايٿنس يونيورسٽي]] ۽ [[آرڪيالاجيڪل سوسائٽي آف ايٿنس|ايٿنس آثار قديمه سوسائٽي]] سان گڏ، هتي ڪيترائي آثار قديمه جا عجائب گهر پڻ موجود آهن، جن ۾ [[نيشنل آرڪيالاجيڪل ميوزيم، ايٿنس|قومي آثار قديمه عجائب گهر]]، [[گولانڊريس ميوزيم آف سائڪليڊڪ آرٽ|سائڪليڊڪ ميوزيم]]، [[خط شناسي|ايپيگرافڪ]] ميوزيم، [[بازنطيني ۽ عيسائي ميوزيم]]، ان سان گڏ قديم اگورا، [[ايڪروپولس ميوزيم|ايڪروپولس]]، [[ڪيراميڪوس]] ۽ [[ڪيراميڪوس آرڪيالاجيڪل ميوزيم]] جا عجائب گهر شامل آهن. شهر ۾ [[ڊيموڪريٽس|ڊيموڪريٽوس]] جي [[آثار قديمه سائنس|آرڪيوميٽري]] ليبارٽري پڻ واقع آهي، ۽ ان سان گڏ علائقائي ۽ قومي آثار قديمه جا ادارا به موجود آهن، جيڪي [[ثقافت جو وزير (يونان)|يوناني ثقافت کاتي]] جو حصو آهن. ايٿنس ۾ 17 [[يونان ۾ پرڏيهي آثار قديمه ادارن جي فهرست|پرڏيهي آثار قديمه ادارا]] موجود آهن، جيڪي پنهنجن ملڪن جي عالمن جي تحقيق کي هٿي ڏين ٿا ۽ سهولتون فراهم ڪن ٿا. نتيجي طور، ايٿنس ۾ درجن کان وڌيڪ آثار قديمه جون لائبريريون ۽ ٽي خصوصي آثار قديمه ليبارٽريون آهن، ۽ هر سال هتي سوين خصوصي ليڪچر، ڪانفرنسون ۽ سيمينار، گڏوگڏ ڪيترين ئي آثار قديمه نمائشون منعقد ٿين ٿيون. ڪنهن به وقت شهر ۾ آثار قديمه جي مختلف شعبن سان لاڳاپيل سوين بين الاقوامي عالم ۽ محقق موجود هوندا آهن. ايٿنس جا اهم عجائب گهر هي آهن: * [[نيشنل آرڪيالاجيڪل ميوزيم، ايٿنس|قومي آثار قديمه عجائب گهر]]، ملڪ جو سڀ کان وڏو آثار قديمه عجائب گهر ۽ عالمي سطح تي پڻ سڀ کان اهم عجائب گهرن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ هتي قديم نوادرات جو تمام وڏو ذخيرو موجود آهي. ان جا نوادرات ديرين [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] کان [[رومي يونان]] تائين، 5,000 سالن کان وڌيڪ عرصي تي پکڙيل آهن؛ * [[بيناڪي ميوزيم]]، جنهن جون مختلف شاخون قديم، بازنطيني، عثماني دور، چيني فن ۽ ٻين مجموعن لاءِ مخصوص آهن؛ * [[بازنطيني ۽ عيسائي ميوزيم]]، [[بازنطيني فن]] جي اهم ترين عجائب گهرن مان هڪ؛ * [[نيشنل گيلري (ايٿنس)|قومي فن گيلري]]، ملڪ جي نالي واري اهم ترين گيلري، جيڪا مرمت کان پوءِ 2021ع ۾ ٻيهر کولي وئي؛ * [[ايٿنس نيشنل ميوزيم آف ڪنٽيمپريري آرٽ|قومي جديد فن ميوزيم]]، جيڪو 2000ع ۾ هڪ اڳوڻي شراب سازي واري عمارت ۾ کوليو ويو؛ * [[گولانڊريس ميوزيم آف ڪنٽيمپريري آرٽ]]، جتي جهاز مالڪ [[باسل گولانڊريس]] ۽ سندس زال [[ايلس گولانڊريس|ايلس ڪاراڊونٽس]] پاران گڏ ڪيل جديد فن جا ڪيترائي شاهڪار رکيل آهن؛ * [[نمسماتڪ ميوزيم آف ايٿنس|سڪن جو عجائب گهر]]، جتي قديم ۽ جديد سڪن جو وڏو مجموعو موجود آهي؛ * [[گولانڊريس ميوزيم آف سائڪليڊڪ آرٽ]]، جنهن وٽ [[سائڪليڊڪ فن]] جو وسيع مجموعو آهي، جنهن ۾ اڇي سنگ مرمر جا مشهور مجسما پڻ شامل آهن؛ * [[ايڪروپولس ميوزيم|نئون ايڪروپولس ميوزيم]]، جيڪو 2009ع ۾ کوليو ويو ۽ ايڪروپولس تي واقع پراڻي عجائب گهر جي جاءِ ورتائين. نئون عجائب گهر تمام گهڻو مقبول ثابت ٿيو؛ صرف جون کان آڪٽوبر 2009ع واري اونهاري جي عرصي دوران لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهن ان جو دورو ڪيو. يوناني ثقافت ۽ فن تي ڌيان ڏيندڙ ڪيترائي ننڍا ۽ خانگي عجائب گهر پڻ شهر ۾ موجود آهن. * [[ڪيراميڪوس آرڪيالاجيڪل ميوزيم]]، جتي ڪيراميڪوس جي تدفيني ماڳ مان مليل نوادرات نمائش لاءِ رکيل آهن. برتنن ۽ ٻين ڪيترن نوادرات جو تعلق مختلف دورن ۾ موت ۽ موت کان پوءِ واري زندگي بابت ايٿنسي تصورن سان آهي. * [[يهودي ميوزيم آف گريس]]، جيڪو [[يونان ۾ يهودين جي تاريخ|يوناني يهودي برادري]] جي تاريخ ۽ ثقافت کي بيان ڪري ٿو. === اڏاوتي فن === {{see also|ايٿنس ۾ جديد اڏاوتي فن}} [[File:Μητρόπολη Αθηνών 3321.jpg|thumb|[[ميٽروپوليٽن ڪيٿيڊرل آف ايٿنس|ايٿنس ڪيٿيڊرل]] (ايٿنس ميٽروپولس)]] ايٿنس ۾ [[اڏاوتي انداز]] [[يوناني بحالي اڏاوتي فن|گريڪو-رومن]] ۽ [[نيوڪلاسيڪل اڏاوتي فن|نيوڪلاسيڪل]] کان وٺي جديد اڏاوتي اندازن تائين پکڙيل آهن. اهي گهڻو ڪري ساڳين علائقن ۾ گڏ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس ڪنهن هڪجهڙي اڏاوتي انداز سان سڃاتو نٿو وڃي. هڪ گهمندڙ کي جلد ئي اوچين عمارتن جي گهٽتائي محسوس ٿيندي: ايٿنس ۾ [[اوچائي تي پابندي جا قانون]] تمام سخت آهن، جيئن ايڪروپولس ٽڪري سڄي شهر مان نظر اچي سگهي. اندازن جي گهڻ رخي هجڻ باوجود، شهر جي سموري تاريخ دوران اڏاوتي ماحول جي ڪجهه عنصرن ۾ تسلسل جا ثبوت ملن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Doumas |first1=Christos |title=Excavation and Rescue Operations: What to Preserve and Why |url=https://archive.org/details/sim_museum-international_april-june-1998_50_2/page/6 |journal=Museum International |date=April 1998 |volume=50 |issue=2 |pages=6–9 |doi=10.1111/1468-0033.00142 }}</ref> 19هين صديءَ جي وڏي حصي دوران ايٿنس تي نيوڪلاسيسزم حاوي رهيو، جيتوڻيڪ ان کان ڪجهه مختلف رجحان، جهڙوڪ [[اڪليڪٽيسزم]]، خاص طور 20هين صديءَ جي شروعات ۾ نظر آيا. ان ڪري [[پراڻو شاهي محل]] پهرين اهم سرڪاري عمارت هئي، جيڪا 1836ع کان 1843ع جي وچ ۾ تعمير ڪئي وئي. بعد ۾ 19هين صديءَ جي وچ ۽ آخر ڌاري [[بارون ٿيوفل فون هانسن|ٿيوفل فرائهر فون هانسن]] ۽ [[ارنسٽ زِلر]] ڪيترين ئي نيوڪلاسيڪل عمارتن جي تعمير ۾ حصو ورتو، جهڙوڪ [[ايٿنس اڪيڊمي (جديد)|ايٿنس اڪيڊمي]] ۽ [[زاپيون]] هال. زِلر ايٿنس جي مرڪز ۾ ڪيترن خانگي محلن جي پڻ جوڙجڪ ڪئي، جيڪي وقت سان، گهڻو ڪري عطين وسيلي، عوامي ملڪيت بڻجي ويا، جهڙوڪ [[هينرڪ شليمان|شليمان]] جو [[ايليو ميلاٿرون]].{{citation needed|date=February 2026}} 1920ع واري ڏهاڪي کان [[جديد اڏاوتي فن]]، جنهن ۾ [[باؤهاوس]] ۽ [[آرٽ ڊيڪو]] شامل هئا، تقريباً سڀني يوناني معمارن تي اثر انداز ٿيڻ لڳا، ۽ سرڪاري توڙي خانگي عمارتون انهن اندازن مطابق ٺهڻ لڳيون. اهڙين عمارتن جي وڏي انگ وارن علائقن ۾ [[ڪولوناڪي]] ۽ شهر جي مرڪز جا ڪجهه حصا شامل آهن؛ هن دور ۾ ترقي ڪندڙ پاڙن ۾ [[ڪيپسيلي، ايٿنس|ڪيپسيلي]] شامل آهي.<ref>[[Helen Fessas-Emmanouil|Fessas-Emmanouil, Helen]]. ''Ελληνική Αρχιτεκτονική Εταιρεία: Αρχιτέκτονες του 20ού αιώνα: Μέλη της Εταιρείας'', Ποταμός, Athens, 2009, pp. xxi & xxv. {{ISBN|960-6691-38-1}}</ref> 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪن دوران، ايٿنس جي توسيع ۽ ترقيءَ سان گڏ، ٻين جديد تحريڪن جهڙوڪ [[بين الاقوامي انداز (اڏاوتي فن)|بين الاقوامي انداز]] اهم ڪردار ادا ڪيو. ايٿنس جو مرڪز وڏي پيماني تي ٻيهر تعمير ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترين نيوڪلاسيڪل عمارتن کي ڊاهيو ويو. هن دور جي معمارن شيشي، سنگ مرمر ۽ ايلومينيم جهڙا مواد استعمال ڪيا، ۽ ڪيترن جديد ۽ ڪلاسيڪي عنصرن کي گڏ ڪيو.<ref>[[Helen Fessas-Emmanouil|Fessas-Emmanouil, Helen]]. ''Ελληνική Αρχιτεκτονική Εταιρεία: Αρχιτέκτονες του 20ού αιώνα: Μέλη της Εταιρείας'', Ποταμός, Athens, 2009, p. xxxi, {{ISBN|960-6691-38-1}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ شهر ۾ ڪم ڪندڙ عالمي شهرت رکندڙ معمارن ۾ [[والٽر گروپيوس]] شامل هو، جنهن آمريڪي سفارتخاني جي جوڙجڪ ڪئي، جڏهن تہ [[ايرو سارينن]] [[ايلينيڪون بين الاقوامي هوائي اڏو|ايلينيڪون هوائي اڏي]] جي اوڀر ٽرمينل جي جنگ کان پوءِ واري جوڙجڪ ڪئي. === شهري مجسما === [[File:The Old Parliament House - National Historical Museum - on March 1, 2019.jpg|thumb|[[پراڻو پارليامينٽ هائوس، ايٿنس|پراڻي پارليامينٽ هائوس]] ۾ هاڻي قومي تاريخي عجائب گهر قائم آهي. [[اسٽاديو گهٽي]] کان منظر.]] شهر ۾ مختلف هنڌن تي ڪيترائي مجسما ۽ نيم قد مجسما موجود آهن. [[ليونيداس ڊروسس]] پاران ايٿنس اڪيڊميءَ ۾ ٺاهيل نيوڪلاسيڪل مجسمن (افلاطون، سقراط، اپولو ۽ ايٿينا) کانسواءِ ٻين نمايان مجسمن ۾ ٿيسيئون ۾ [[جورجيوس فيٽاليس]] جو [[ٿيسيوس]] جو مجسمو؛ يونان دوست شخصيتن جهڙوڪ [[لارڊ بائرن]]، [[جارج ڪيننگ]] ۽ [[وليم ايوارٽ گليڊسٽون|وليم گليڊسٽون]] جا مجسما؛ پراڻي پارليامينٽ جي سامهون [[لازاروس سوخوس]] جو [[ٿيئوڊوروس ڪولوڪوٽرونيس]] جو گهوڙي سوار مجسمو؛ يونيورسٽيءَ ۾ [[ايوانس ڪيپوڊسٽرياس]]، [[ريگاس فيرايوس]] ۽ [[آدمانتيوس ڪورائيس]] جا مجسما؛ زاپيون ۾ [[ايوينجيلوس زاپاس]] ۽ [[ڪونسٽانٽينوس زاپاس]]؛ قومي باغ ۾ [[ايوانس وارواڪيس]]؛ [[ڊيميٽريوس فلپوٽس]] جو ”ڪاٺ ڪٽيندڙ“؛ پاپاگو ضلعي ۾ [[اليگزينڊروس پاپاگوس]] جو گهوڙي سوار مجسمو؛ ۽ [[پيڊيون تو آريوس]] ۾ يوناني آزاديءَ جي مختلف ويڙهاڪن جا نيم قد مجسما شامل آهن. سنٽاگما ۾ نامعلوم سپاهيءَ جو مقبرو پڻ هڪ اهم نشان آهي.{{citation needed|date=February 2026}} === وندر ۽ پرفارمنگ آرٽس === ايٿنس ۾ 148 ٿيٽر اسٽيج آهن، جيڪو دنيا جي ڪنهن به ٻئي شهر کان وڌيڪ آهي، جن ۾ قديم [[اوڊيون آف هيروڊس اٽيڪس]] پڻ شامل آهي، جتي هر سال مئي کان آڪٽوبر تائين [[ايٿنس فيسٽيول]] منعقد ٿيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Home Page |url=http://www.urbanaudit.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206144738/http://urbanaudit.org/ |archive-date=6 February 2009 |access-date=21 March 2009 |publisher=Urban Audit}}</ref><ref>{{Cite web |title=Athens – Epidaurus Festival 2008 |url=http://www.greekfestival.gr/?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090222165312/http://www.greekfestival.gr/?lang=en |archive-date=22 February 2009 |access-date=21 March 2009 |publisher=Greekfestival.gr}}</ref> ڪيترن ملٽي پليڪس سينيمائن کانسواءِ، ايٿنس ۾ کليل هوا وارا باغيچا سينما پڻ آهن. شهر ۾ موسيقيءَ جا مرڪز پڻ موجود آهن، جن ۾ [[ايٿنس ڪنسرٽ هال]] (''ميگارو موسيڪيس'') شامل آهي، جيڪو عالمي سطح جي فنڪارن کي راغب ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=26 October 1997 |title=Megaron Events Chart |url=http://www.megaron.gr/megaro/programeng/top.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201025145/http://www.megaron.gr/megaro/programeng/top.htm |archive-date=1 February 2009 |access-date=21 March 2009 |publisher=Megaron.gr}}</ref> [[پالائيو فاليرو]] ۾ [[اندريا سينگرو ايونيو]] تي واقع ايٿنس [[پلينيٽيريم]]<ref>{{Cite web |script-title=el:Ίδρυμα Ευγενίδου. Εκπαιδευτικό Κοινωφελές Ίδρυμα |url=http://www.eugenfound.edu.gr |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080608171428/http://www.eugenfound.edu.gr/ |archive-date=8 June 2008 |access-date=21 March 2009 |publisher=Eugenfound.edu.gr |language=el}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rizzo |first=Demetrio |title=Athens Today |url=https://www.athens-today.com/it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128070911/https://www.athens-today.com/it/ |archive-date=28 November 2020 |access-date=29 May 2020 |website=athens-today.com}}</ref> دنيا جي سڀ کان وڏن ۽ بهترين ليس ڊجيٽل پلينيٽيريمز مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Athens Eugenides Planetarium |url=http://www.barco.com/reference/2484 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707220221/http://www.barco.com/reference/2484 |archive-date=7 July 2011 |access-date=16 June 2011 |publisher=Barco}}</ref> [[اسٽاوروس نيارخوس فائونڊيشن ڪلچرل سينٽر]]، جيڪو 2016ع ۾ افتتاح ٿيو، [[يونان جي قومي لائبريري]] ۽ [[يوناني قومي اوپيرا]] جو گهر آهي.<ref>{{Cite web |title=Vision |url=http://www.snfcc.org/about/vision/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116230830/http://www.snfcc.org/about/vision/ |archive-date=16 November 2016 |access-date=16 November 2016 |publisher=SNFCC}}</ref> 2018ع ۾ [[يونيسڪو]] ايٿنس کي [[عالمي ڪتاب گادي]] قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |date=29 March 2018 |title=Athens: Books everywhere |url=https://en.unesco.org/courier/2018-2/athens-books-everywhere |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423165332/https://en.unesco.org/courier/2018-2/athens-books-everywhere |archive-date=23 April 2022 |access-date=31 March 2022 |website=UNESCO |language=en}}</ref> تاريخي مرڪز جي [[پلاڪا]] ۽ [[موناسٽيراڪي|ٽريگونو]] علائقن ۾ ريسٽورنٽ، ٽاورنا ۽ بار موجود آهن، جڏهن تہ اندروني مضافات [[گازي، ايٿنس|گازي]] ۽ [[پسيري]] خاص طور رات جي ڪلبن ۽ بارن لاءِ مشهور آهن. [[ڪولوناڪي]]، [[ايڪسارخيا]]، [[ڪيپسيلي، ايٿنس|ڪيپسيلي]]، [[ميٽاڪسورگيو]]، [[ڪوڪاڪي]] ۽ [[پانگراٽي]] ڪيفي ۽ ريسٽورنٽن لاءِ وڌيڪ مشهور آهن. سامونڊي مضافات [[پائريئس|ميڪروليمانو]]، [[اليموس]] ۽ [[گليفادا]] ۾ ڪيترائي ٽاورنا، سامونڊي ڪناري وارا بار ۽ مصروف اونهاري جا ڪلب موجود آهن. [[File:Stavros Niarchos Foundation Cultural Center - 52035330487.jpg|alt=|thumb|[[اسٽاوروس نيارخوس فائونڊيشن ڪلچرل سينٽر]]، [[يوناني قومي اوپيرا]] ۽ نئين [[يونان جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]] جو گهر]] 1870ع کان 1930ع واري عرصي دوران سڀ کان ڪامياب گيت ايٿنسي سرينيڊس (Αθηναϊκές καντάδες) هئا، جيڪي [[هيپٽانيس]] جي [[يوناني لوڪ موسيقي#آئوني ٻيٽ|ڪانتاڌيس]] (καντάδες، ’[[سرينيڊ]]س‘؛ واحد: καντάδα) تي ٻڌل هئا، ۽ ان سان گڏ اسٽيج تي پيش ٿيندڙ گيت (επιθεωρησιακά τραγούδια، ’ٿيٽريڪل ريويو گيت‘) پڻ مشهور هئا، جيڪي [[ريويو]]، [[موسيقي ٿيٽر|موسيقي مزاحيه ڊرامن]]، [[اوپيريٽا]] ۽ [[ناڪٽرن]] ۾ پيش ٿيندا هئا ۽ ايٿنس جي ٿيٽر منظرنامي تي حاوي هئا. 1922ع ۾، [[يوناني-ترڪي جنگ (1919–1922)|يوناني-ترڪي جنگ]]، [[يوناني نسل ڪشي]] ۽ پوءِ [[يونان ۽ ترڪي وچ ۾ آباديءَ جي ڏي وٺ|آباديءَ جي ڏي وٺ]] کان پوءِ، ننڍي ايشيا جا ڪيترائي نسلي يوناني ايٿنس ڏانهن لڏي آيا. اهي غريب پاڙن ۾ آباد ٿيا ۽ پاڻ سان گڏ [[ريبيٽيڪو]] موسيقي پڻ کڻي آيا، جيڪا پوءِ سڄي يونان ۾ مشهور ٿي ۽ اڳتي هلي [[لائيڪو]] موسيقيءَ جو بنياد بڻجي. اڄ يونان ۾ مشهور ٻين موسيقي شڪلين ۾ ايلافرو لائيڪا، اينتيخنو، ديموتيڪا ۽ اسڪيلاديڪا شامل آهن.<ref name="Tales of Orpheus">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=fT5TAQAAQBAJ |title=Athens – The Truth: Searching for Mános, Just Before the Bubble Burst |year= 2013 |publisher=Tales of Orpheus |isbn=9780955209031 |access-date=24 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205131700/https://books.google.com/books?id=fT5TAQAAQBAJ |archive-date=5 February 2021 |url-status=live}}</ref> يوناني گيتن، خاص طور اينتيخنو صنف، جا سڀ کان مشهور ۽ عالمي شهرت يافته موسيقار [[مانوس هاجيداڪيس]] ۽ [[ميڪيس ٿيئوڊوراڪيس]] آهن. ٻنهي موسيقارن فلمن لاءِ موسيقي ترتيب ڏيڻ سبب پڻ بين الاقوامي شهرت حاصل ڪئي.<ref name="Tales of Orpheus" /> مشهور آمريڪا ڄائي يوناني سوپرانو [[ماريا ڪالاس]] پنهنجي نوجوانيءَ جا سال ايٿنس ۾ گذاريا، جتي هوءَ 1937ع ۾ اچي آباد ٿي.<ref>{{Cite book |last=Rémy |first=Pierre-Jean |url=http://archive.org/details/mariacallastribu00rm |title=Maria Callas, a tribute |date=1978 |publisher=New York : St. Martin's Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-312-51448-8 |pages=19}}</ref><ref>{{Cite book |last=Petsalis-Diomidis |first=Nikolaos |url=http://archive.org/details/isbn_9781574670592 |title=The unknown Callas: the Greek years |date=2001 |publisher=Portland, Or. : [[Amadeus Press]] |others=Internet Archive |isbn=978-1-57467-059-2 |pages=76, 88 |url-access=registration}}</ref> سندس پيشاور اوپيرا ڪيريئر 1940ع ۾ ايٿنس ۾ [[يوناني قومي اوپيرا]] سان شروع ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Petsalis-Diomidis |first=Nikolaos |url=https://archive.org/details/isbn_9781574670592 |title=The unknown Callas: the Greek years |date=2001 |publisher=[[Amadeus Press]] |isbn=978-1-57467-059-2 |series=Opera biography series |location=Portland, Or |page=214 |url-access=registration}}</ref> 2018ع ۾ شهر جي ميونسپل اولمپيا ٿيٽر جو نالو تبديل ڪري ”[[اولمپيا سٽي ميوزڪ ٿيٽر "ماريا ڪالاس"|اولمپيا سٽي ميوزڪ ٿيٽر ’ماريا ڪالاس‘]]“ رکيو ويو،<ref>{{Cite web |date=24 February 2023 |title=Olympia {{!}} ΟΛΥΜΠΙΑ ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ |url=https://oly.gr/en/oly/ |access-date=31 October 2023 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Βατόπουλος |first=Νίκος |date=30 November 2018 |title="Ολύμπια", η μεγάλη επιστροφή |url=https://www.kathimerini.gr/culture/music/997785/olympia-i-megali-epistrofi/ |access-date=31 October 2023 |website=Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ |language=greek |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031091841/https://www.kathimerini.gr/culture/music/997785/olympia-i-megali-epistrofi/ |url-status=live }}</ref> ۽ 2023ع ۾ ميونسپلٽي [[ماريا ڪالاس ميوزيم]] جو افتتاح ڪيو، جيڪو 44 ميٽروپوليوس گهٽي تي هڪ [[نيوڪلاسيڪل اڏاوتي فن|نيوڪلاسيڪل عمارت]] ۾ قائم آهي.<ref>{{Cite web |date=25 October 2023 |title=Maria Callas museum, first in the world, opens in central Athens |url=https://www.iefimerida.gr/english/maria-callas-museum-first-world-opens-central-athens |access-date=29 October 2023 |website=iefimerida.gr |language=el |archive-date=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029133642/https://www.iefimerida.gr/english/maria-callas-museum-first-world-opens-central-athens |url-status=live }}</ref> === رانديون === {{See also|ايٿنس ميونسپلٽي جي راندين جي ڪلبن جي فهرست}} [[File:The Panathenaic Stadium on April 22, 2021.jpg|thumb|ايٿنس جو پاناٿينيڪ اسٽيڊيم ([[پاناٿينيڪ اسٽيڊيم|ڪاليمارمارون]])، جيڪو چوٿين صدي ق.م. سان واسطو رکي ٿو، 1896ع ۾ [[1896ع جون اونهاري واريون اولمپڪس|پهرين جديد اولمپڪ رانديون]] منعقد ڪيون.]] [[File:Athens,_Greece_(7651367324).jpg|thumb|[[ايٿنس اولمپڪ اسپورٽس ڪمپليڪس]]]] [[File:Panathinaikos_-_Sparta_Prague_DSC00055.JPG|thumb|[[پاناٿينائيڪوس ايف. سي.|پاناٿينائيڪوس]] بمقابله [[اسپارٽا پراگ]]، [[ايٿنس اولمپڪ اسٽيڊيم]]، 2008ع]] ايٿنس ۾ راندين ۽ راندين جي مقابلن جي هڪ ڊگهي روايت آهي. شهر [[يونان ۾ رانديون|يوناني راندين]] جي ڪيترن اهم ڪلبن جو گهر آهي ۽ هتي وڏي انگ ۾ راندين جون سهولتون موجود آهن. شهر بين الاقوامي اهميت رکندڙ ڪيترن راندين جي مقابلن جي ميزباني پڻ ڪري چڪو آهي. ايٿنس [[اونهاري واريون اولمپڪ رانديون]] ٻه ڀيرا، [[1896ع جون اونهاري واريون اولمپڪس|1896ع]] ۽ [[2004ع جون اونهاري واريون اولمپڪس|2004ع]] ۾، منعقد ڪيون آهن. 2004ع جي اونهاري واري اولمپڪس لاءِ [[اولمپڪ اسٽيڊيم (ايٿنس)|ايٿنس اولمپڪ اسٽيڊيم]] کي ترقي ڏني وئي، جيڪو پوءِ دنيا جي سڀ کان خوبصورت اسٽيڊيمن مان هڪ ۽ شهر جي دلچسپ جديد يادگارن مان هڪ طور شهرت ماڻي چڪو آهي.<ref>{{Cite web |title=Athens 21st Century – Athens Olympic Stadium |url=http://www.athens-today.com/e-olimpica_stadio.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216232456/http://www.athens-today.com/e-olimpica_stadio.htm |archive-date=16 February 2009 |access-date=26 December 2008 |publisher=Athens-today.com}}</ref> ملڪ جي سڀ کان وڏي اسٽيڊيم طور هن [[يويفا چيمپيئنز ليگ]] جا ٻه فائنل، [[1994ع يويفا چيمپيئنز ليگ فائنل|1994ع]] ۽ [[2007ع يويفا چيمپيئنز ليگ فائنل|2007ع]] ۾، منعقد ڪيا. ٻين وڏن اسٽيڊيمن ۾ ڀرپاسي واري شهر [[پائريئس]] ۾ واقع [[ڪرائيسڪاڪيس اسٽيڊيم]]، جيڪو هڪ راندين ۽ تفريحي ڪمپليڪس آهي ۽ [[1971ع يورپي ڪپ ونرز ڪپ فائنل|1971ع يويفا ڪپ ونرز ڪپ فائنل]] جي ميزباني ڪري چڪو آهي، ۽ [[نيا فيلاڊيلفيا]] ۾ واقع [[اگيا صوفيا اسٽيڊيم]] شامل آهن، جنهن [[2024ع يويفا يوروپا ڪانفرنس ليگ فائنل]] جي ميزباني ڪئي. [[يورو ليگ]] جو فائنل 1985ع ۽ [[فيبا يورپي چيمپيئن شپ 1992–93|1993ع]] ۾ ٻه ڀيرا [[پيس اينڊ فرينڊشپ اسٽيڊيم]]، جيڪو عام طور ايس اي ايف طور سڃاتو وڃي ٿو، ۾ منعقد ڪيو ويو؛ اهو هڪ وڏو اندريون اسٽيڊيم آهي،<ref>{{Cite web |title=Athens 21st Century – The Olympic Coastal Complex |url=http://www.athens-today.com/e-olimpica_faliro.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214023850/http://www.athens-today.com/e-olimpica_faliro.htm |archive-date=14 February 2009 |access-date=26 December 2008 |publisher=Athens-today.com}}</ref> جڏهن تہ ٽيون ڀيرو [[2006–07 يورو ليگ|2007ع]] ۾ [[اولمپڪ انڊور هال]] ۾ فائنل ٿيو. [[ٽريڪ اينڊ فيلڊ اٿليٽڪس|اٿليٽڪس]]، والي بال، [[واٽر پولو]] ۽ ٻين راندين جا مقابلا پڻ گاديءَ واري شهر جي مختلف هنڌن تي منعقد ٿيندا رهيا آهن. وڏي ايٿنس ۾ ٽي وڏي عوامي سهڪار ۽ ڪاميابي رکندڙ گهڻ راندين وارا ڪلب آهن: [[پاناٿينائيڪوس اي. او.|پاناٿينائيڪوس]]، جيڪو ايٿنس شهر مان شروع ٿيو؛ [[اولمپياڪوس سي ايف پي|اولمپياڪوس]]، جيڪو بندرگاهي شهر [[پائريئس]] مان شروع ٿيو؛ ۽ [[اي. اي. ڪي. (راندين جو ڪلب)|اي اي ڪي]]، جيڪو مضافاتي شهر [[نيا فيلاڊيلفيا]] مان شروع ٿيو. [[فٽبال|فوٽبال]] ۾ [[اولمپياڪوس ايف. سي.|اولمپياڪوس]] قومي سطح تي حاوي طاقت آهي ۽ يورپي مقابلو [[2023–24 يويفا يوروپا ڪانفرنس ليگ]] کٽيندڙ واحد يوناني ڪلب آهي. [[پاناٿينائيڪوس ايف. سي.|پاناٿينائيڪوس]] [[1971ع يورپي ڪپ فائنل]] تائين پهتو، جڏهن تہ [[اي اي ڪي ايٿنس ايف. سي.|اي اي ڪي ايٿنس]] [[پي. او. ڪي.|وڏي ٽن]] جو ٻيو ميمبر آهي. انهن ڪلبن جون [[باسڪيٽ بال]] ٽيمون پڻ ڪامياب آهن؛ [[پاناٿينائيڪوس بي. سي.|پاناٿينائيڪوس]] ۽ [[اولمپياڪوس بي. سي.|اولمپياڪوس]] يورپ جي طاقتور ترين ٽمن مان سمجهيا وڃن ٿا، جن ترتيبوار يورو ليگ ست ۽ ٽي ڀيرا کٽي آهي، جڏهن تہ [[اي اي ڪي ايٿنس بي. سي.|اي اي ڪي ايٿنس]] ڪنهن به ٽيم راند ۾ يورپي ٽرافي کٽيندڙ پهرين يوناني ٽيم هئي. علائقي جي ٻين نمايان ڪلبن ۾ [[اٿينائيڪوس ايف. سي.|اٿينائيڪوس]]، [[پانيونيوس ايف. سي.|پانيونيوس]]، [[اٽروميتوس ايف. سي.|اٽروميتوس]]، [[اپولون سميرنيس ايف. سي.|اپولون سميرنيس]]، [[پانيلينيوس جي. ايس.|پانيلينيوس]]، [[ايگاليو ايف. سي.|ايگاليو]]، [[اٿنيڪوس پائريئس ايف. سي.|اٿنيڪوس پائريئس]]، [[ماروسي بي. سي.|ماروسي بي سي]] ۽ [[پيريسٽيري بي. سي.]] شامل آهن. ايٿنس جي ڪلبن ٻين راندين ۾ پڻ قومي ۽ بين الاقوامي ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن. ايٿنس واري علائقي ۾ مختلف قسم جو [[زميني بناوٽ|زميني بناوٽ]] موجود آهي، خاص طور شهر جي چوڌاري اڀرندڙ ٽڪريون ۽ جبل. گاديءَ وارو شهر يورپ جو واحد وڏو شهر آهي، جنهن کي هڪ [[جبلن جو سلسلو]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿو. چار جبلن جا سلسلا شهر جي حدن تائين پکڙيل آهن ۽ هزارين ڪلوميٽر ڊگها رستا شهر ۽ پاڙيسري علائقن مان گذرن ٿا، جيڪي [[جابلو پنڌ|پنڌ]] ۽ [[جبلن تي سائيڪل هلائڻ|سائيڪل]] وسيلي ورزش ۽ فطري علائقن تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ايٿنس کان ٻاهر ۽ اٽيڪا پريفيڪچر ۾، کليل هوا واريون سرگرميون [[اسڪائينگ]]، [[پهاڙ چڙهڻ]]، [[هينگ گلائيڊنگ]] ۽ ونڊ سرفنگ شامل آهن. ڪيترائي کليل هوا وارا ڪلب انهن راندين لاءِ سهولتون فراهم ڪن ٿا، جن ۾ [[سيرا ڪلب]] جو ايٿنس چيپٽر پڻ شامل آهي، جيڪو علائقي ۾ هر سال 4,000 کان وڌيڪ گهمڻ ڦرڻ جا پروگرام ڪرائي ٿو. ايٿنس کي 5 سيپٽمبر 1997ع تي [[لوزان]]، سوئٽزرلينڊ ۾ 2004ع جي اونهاري واري اولمپڪس جي ميزباني ڏني وئي، جڏهن تہ ان کان اڳ [[1996ع جون اونهاري واريون اولمپڪس]] جي ميزباني لاءِ هن جي درخواست [[ائٽلانٽا]]، آمريڪا کان هارائي وئي هئي.<ref name=oly/> 1896ع جي افتتاحي اولمپڪ مقابلي کان پوءِ اهو ٻيو ڀيرو هو جو ايٿنس رانديون منعقد ڪرڻ وارو هو. 1990ع ۾ ناڪام درخواست کان پوءِ، 1997ع واري درخواست کي بنيادي طور بهتر ڪيو ويو، جنهن ۾ يونان جي اولمپڪ تاريخ ڏانهن به اپيل ڪئي وئي. ووٽنگ جي آخري مرحلي ۾ ايٿنس روم کي 66 ووٽن جي مقابلي ۾ 41 ووٽن سان شڪست ڏني.<ref name=oly/> ان کان اڳ [[بيونس آئرس]]، اسٽاڪهوم ۽ [[ڪيپ ٽائون]] گهٽ ووٽ حاصل ڪرڻ سبب مقابلي مان ٻاهر ٿي چڪا هئا.<ref name=oly/> جيتوڻيڪ وڏي خرچ تي تنقيد ڪئي وئي، جنهن جو اندازو 1.5 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو، پر ايٿنس هڪ وڌيڪ ڪارائتو شهر بڻجي ويو، جيڪو آمدرفت ۽ جديد [[شهري منصوبابندي|شهري ترقي]] ۾ جديد ٽيڪنالاجيءَ مان فائدو وٺي ٿو.<ref name="olyy">{{Cite news |date=30 August 2004 |title=Athens bids farewell to the Games |work=CNN |url=http://edition.cnn.com/2004/SPORT/08/29/closing.ceremony/ |url-status=live |access-date=29 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115082941/http://edition.cnn.com/2004/SPORT/08/29/closing.ceremony/ |archive-date=15 January 2008}}</ref> انهن راندين ۾ 202 ملڪن جا 10,000 کان وڌيڪ رانديگر شريڪ ٿيا.<ref name=olyy/> == سياست == === چونڊ تڪ === [[File:Athens municipality districts numbered.svg|thumb|ايٿنس ميونسپلٽي جا نمبر ڏنل انتظامي ضلعا]] ايٿنس جي ميونسپلٽي کي 58 چونڊ تڪن ۾ ورهايو ويو آهي. موجوده تڪن جون حدون 2004ع جي چونڊن کان لاڳو ڪيون ويون، جيئن هر تڪ ۾ لڳ ڀڳ برابر ووٽر هجن. 2004ع کان اڳ 68 تڪ هئا، جن جون حدون ايٿنس جي آرٿوڊوڪس پيرشن سان ملندڙ هيون. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ايٿنس جا چونڊ تڪ |- !نمبر !ووٽر (2024) !ايراضي ({{km2}}) !پاڙا |- |1 |16.632 |1.79 |[[انو پاتيسيا]]، [[لامپريني]]، [[پرومپوناس]]، [[ريزوپولي]] |- |2 |11.117 |0.73 |[[اگيوس ايليفٿيريوس، ايٿنس|اگيوس ايليفٿيريوس]]، [[ٽريس گيفيرس]] (حصو) |- |3 |9.645 |0.47 |[[اگيوس لوڪاس]] (حصو)، [[ڪاتو پاتيسيا]] (حصو)، [[ڪلوناريدو]] |- |4 |9.591 |0.51 |[[ڪيپريادو]] |- |5 |10.195 |0.49 |[[اگيوس لوڪاس]] (حصو)، [[ڪيپسيلي، ايٿنس|ڪيپسيلي]] (حصو) |- |6 |15.346 |1.25 |[[ڪاتو پاتيسيا]] (حصو)، [[سيپوليا]] (حصو)، [[ٿيماراڪيا]] (حصو)، [[ٽريس گيفيرس]] (حصو) |- |7 |6.044 |0.30 |[[ڪاتو پاتيسيا]] (حصو) |- |8 |8.748 |0.42 |[[ڪاتو پاتيسيا]] (حصو)، [[ڪيپسيلي، ايٿنس|ڪيپسيلي]] (حصو) |- |9 |9.649 |0.97 |[[ڪيپسيلي، ايٿنس|ڪيپسيلي]] (حصو) |- |10 |8.601 |1.71 |[[اڪاديميا پلاٽونوس]]، [[ڪولوڪينٿو]] |- |11 |7.458 |0.42 |[[اٽيڪي، ايٿنس|اٽيڪي]] (حصو)، [[سيپوليا]] (حصو)، [[ٿيماراڪيا]] (حصو) |- |12 |6.177 |0.27 |[[پليٽيا آميريڪيس|آميريڪيس چوڪ]] (حصو)، [[ڪاتو پاتيسيا]] (حصو) |- |13 |5.876 |0.31 |[[پليٽيا آميريڪيس|آميريڪيس چوڪ]] (حصو)، [[ڪيپسيلي، ايٿنس|ڪيپسيلي]] (حصو) |- |14 |6.012 |0.30 |[[ڪيپسيلي، ايٿنس|ڪيپسيلي]] (حصو) |- |15 |6.334 |0.40 |[[لوفوس اسڪوزي]] |- |16 |7.882 |0.48 |[[اگيوس پانتيلئيموناس، ايٿنس|اگيوس پانتيلئيموناس]] (حصو)، [[اٽيڪي، ايٿنس|اٽيڪي]] (حصو) |- |17 |7.347 |0.44 |[[اگيوس پانتيلئيموناس، ايٿنس|اگيوس پانتيلئيموناس]] (حصو)، [[وڪٽوريا اسڪوائر|وڪٽوريا]] |- |18 |9.422 |0.48 |[[ڪيپسيلي، ايٿنس|ڪيپسيلي]] (حصو) |- |19 |4.966 |0.34 |[[ڪيپسيلي، ايٿنس|ڪيپسيلي]] (حصو) |- |20 |9.676 |0.62 |[[گيزي]] (حصو)، [[پوليگونو]] (حصو) |- |21 |9.812 |1.20 |[[گيروڪوميو]] (حصو)، [[نيا فيلوٿي]]، [[پوليگونو]] (حصو) |- |22 |8.332 |1.70 |[[ايلينوروسون]] |- |23 |9.192 |0.59 |[[ڪولونوس]] (حصو) |- |24 |7.299 |0.55 |[[اگيوس پاولوس، ايٿنس|اگيوس پاولوس]]، [[ميٽاڪسورگيو]] (حصو)، [[واٿي، ايٿنس|واٿي]] (حصو) |- |25 |4.835 |0.79 |[[ايڪسارخيا]] (حصو)، [[موسيو]] (حصو)، [[پيڊيون آريوس]] |- |26 |9.409 |0.45 |[[گيزي]] (حصو) |- |27 |8.942 |0.62 |[[امبيلوڪيپوئي، ايٿنس|امبيلوڪيپوئي]] (حصو) |- |28 |6.262 |0.28 |[[امبيلوڪيپوئي، ايٿنس|امبيلوڪيپوئي]] (حصو)، [[گيروڪوميو]] (حصو) |- |29 |10.355 |1.05 |[[امبيلوڪيپوئي، ايٿنس|امبيلوڪيپوئي]] (حصو)، [[ايريٿروس اسٽاوروس]] |- |30 |4.051 |1.25 |[[ڪولونوس]] (حصو)، [[ميٽاڪسورگيو]] (حصو)، [[ووتانيڪوس]] (حصو) |- |31 |4.715 |0.35 |[[ڪولونوس]] (حصو) |- |32 |3.604 |0.78 |[[اگورا، ايٿنس|اگورا]]، [[ميٽاڪسورگيو]] (حصو)، [[اومونيا، ايٿنس|اومونيا]] (حصو)، [[پسيري]] (حصو) |- |33 |3.961 |0.65 |[[اڪاديميا، ايٿنس|اڪاديميا]] (حصو)، [[ايڪسارخيا]] (حصو)، [[اومونيا، ايٿنس|اومونيا]] (حصو)، [[سنٽاگما اسڪوائر|سنٽاگما]] (حصو) |- |34 |5.211 |0.39 |[[ايڪسارخيا]] (حصو)، [[نياپولي، ايٿنس|نياپولي]] (حصو) |- |35 |4.495 |0.29 |[[ايڪسارخيا]] (حصو)، [[نياپولي، ايٿنس|نياپولي]] (حصو) |- |36 |4.374 |0.34 |[[ايڪسارخيا]] (حصو)، [[نياپولي، ايٿنس|نياپولي]] (حصو) |- |37 |3.208 |0.39 |[[ڪائونٽوريوٽيڪا]] |- |38 |5.711 |1.68 |[[گوڊي]]، [[ايليسيا، ايٿنس|ايليسيا]] (حصو) |- |39 |6.183 |1.88 |[[ووتانيڪوس]] (حصو) |- |40 |12.038 |0.91 |[[گازي، ايٿنس|گازي]]، [[ڪيراميڪوس]]، [[ٿيسيو]] |- |41 |14.088 |1.07 |[[ماڪريگياني]] (حصو)، [[موناسٽيراڪي]]، [[پلاڪا، ايٿنس|پلاڪا]]، [[پسيري]] (حصو)، [[سنٽاگما اسڪوائر|سنٽاگما]] (حصو) |- |42 |5.876 |0.38 |[[اڪاديميا، ايٿنس|اڪاديميا]] (حصو)، [[ڪولوناڪي]] (حصو) |- |43 |6.808 |0.68 |[[ڪولوناڪي]] (حصو) |- |44 |5.766 |0.95 |[[ايليسيا، ايٿنس|ايليسيا]] (حصو) |- |45 |11.222 |0.58 |[[پيٽرالونا]] (حصو) |- |46 |5.726 |0.54 |[[پيٽرالونا]] (حصو) |- |47 |8.269 |1.02 |[[قومي باغ، ايٿنس|ڪيپوس]]، [[پانگراٽي]] (حصو) |- |48 |7.700 |0.31 |[[پانگراٽي]] (حصو) |- |49 |9.490 |0.35 |[[پانگراٽي]] (حصو) |- |50 |7.200 |0.41 |[[پيٽرالونا]] (حصو) |- |51 |5.651 |0.41 |[[ڪوڪاڪي]] (حصو)، [[فيلوپاپو]] |- |52 |5.245 |0.37 |[[ڪوڪاڪي]] (حصو) |- |53 |6.187 |0.93 |[[ماڪريگياني]] (حصو)، [[ميٽس، ايٿنس|ميٽس]]، [[نيئوس ڪوسموس]] (حصو) |- |54 |10.155 |0.51 |[[گووا، ايٿنس|گووا]] (حصو)، [[پانگراٽي]] (حصو) |- |55 |9.000 |0.63 |[[نيئوس ڪوسموس]] (حصو) |- |56 |6.547 |0.35 |[[گووا، ايٿنس|گووا]] (حصو)، [[نيئوس ڪوسموس]] (حصو) |- |57 |6.564 |0.27 |[[نيئوس ڪوسموس]] (حصو) |- |58 |7.752 |0.47 |[[نيئوس ڪوسموس]] (حصو) |} == پڻ ڏسو == * [[ايٿنس جي نالي تي رکيل جديد شهرن جي فهرست]] * [[ايٿنس جو خاڪو]] * [[ايٿنس جي وقتي ترتيب]] == حوالا == {{reflist|colwidth=30em}} {{notelist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sister project links|voy=Athens}} * ايٿنس ميونسپلٽي جي {{official website|https://cityofathens.gr|سرڪاري ويب سائيٽ}} {{Adjacent communities |Centre=ايٿنس ميونسپلٽي |North=[[نيا فيلاڊيلفيا]]، [[نيا آئيونيا]] ۽ [[گالاتسي]] |Northeast=[[پسائيخيڪو]]، [[نيو پسائيخيڪو]] ۽ [[پاپاگو]] |East=[[زوگرافو]] ۽ [[ڪائيسارياني]] |Southeast=[[ويروناس]]، [[يميٽوس]] ۽ [[دافني، اٽيڪا|دافني]] |South=[[نيا سميرني]] |Southwest=[[ڪاليٿيا]] |West=[[ايگاليو|ايگاليو]] ۽ [[تاوروس]] |Northwest=[[پيريسٽيري]] }} {{Athens}} {{Navboxes |title=حڪومت |list= {{Capitals of Peripheries of Greece}} {{Kallikratis-Attica}} }} {{Navboxes |title=ثقافت ۽ تاريخ |list= {{Landmarks in Athens}} {{Museums in Athens}} {{Streets in Athens}} {{List of European capitals by region}} {{European Capital of Culture}} {{Ancient Greece topics}} {{Second Journey of Paul of Tarsus}} }} {{Authority control}} [[زمرو:ايٿنس| ]]<!--خالي جاءِ معياري طور برقرار رکو--> [[زمرو:يونان ۾ قديم يوناني آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:اٽيڪا ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:يورپ جون گاديون]] [[زمرو:يوناني رياستن جون گاديون]] [[زمرو:شهري رياستون]] [[زمرو:يونان جون علائقائي گاديون]] [[زمرو:يونان ۾ آباد سامونڊي هنڌ]] [[زمرو:پنجين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيل آباد جايون]] [[زمرو:قديم يونان ۾ آباد جايون]] [[زمرو:مرڪزي ايٿنس (علائقائي يونٽ) ۾ آباد جايون]] [[زمرو:يونان ۾ رومي ماڳ]] [[زمرو:ايٿنس رويرا]] [[زمرو:اٿينس]] [[زمرو:يونان]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يونان جا شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:گريسي ۾ آباد ساحلي هنڌ]] <references group="lower-alpha"/> qiher5a00tyor16yb7afnmhxcmzfg8u 0 75718 415107 410463 2026-09-26T19:13:56Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415107 wikitext text/x-wiki {{Short description|البانيا جو گاديءَ وارو شهر}} {{Infobox settlement | name = ترانا | other_name = ترونا | settlement_type = [[گاديءَ وارو شهر]] ۽ [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center |image1 = Skanderbeg square tirana 2016.jpg |alt1 = |caption1 = [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] |image2 = Museo Nacional de Historia, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 10.JPG |alt2 = |caption2 = [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گهر|قومي تاريخي عجائب گهر]] |image3 = Pyramid of Tirana October 2023.jpg |alt3 = |caption3 = [[ترانا جو پيرامڊ]] |image4 = Catedral de la Resurección de Cristo, Tirana, Albania, 2014-04-17, DD 13.JPG |alt4 = |caption4 = [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت جو آرٿوڊڪس گرجاگھر]] |image5 = Great Mosque of Tirana (2020).jpg |alt5 = |caption5 = [[ترانا وڏي مسجد|نمازگاهه مسجد]] |image6 = Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 07.JPG |alt6 = |caption6 = [[پيترلا قلعو]] |image7 = Clock Tower Tirana 2017.jpg |alt7 = |caption7 = [[ڪولا اي ساهاتيت|گهڙيال ٽاور]] |image8 = Liqeni Artificial i Tiranës 02.jpg |alt8 = |caption8 = [[ترانا جو وڏو پارڪ]] }} | image_alt = ترانا جو فوٽو مونتاژ | image_flag = Flag of Tirana.svg | flag_alt = [[ترانا جو جهنڊو]] | image_seal = | image_shield = [[File:Stema e Bashkisë Tiranë.svg|55px|center]] | seal_alt = ترانا جو سرڪاري نشان | pushpin_map = Albania#Balkans#Europe | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290 | coordinates = {{Coord|41|19|42|N|19|49|5|E|type:adm1st_region:AL|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[البانيا]] | subdivision_type1 = [[البانيا جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[وچ البانيا]] | subdivision_type2 = [[البانيا جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] | subdivision_name2 = [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] | subdivision_type3 = [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽي]] | subdivision_name3 = ترانا | established_title = آباد ٿيو | established_date = 1614 | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|PS]] | leader_title = [[ترانا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ايريون ويليائي]]<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=Mayor of Tirana |url=https://www.tirana.al/en/page/mayor |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923160022/https://www.tirana.al/en/page/mayor |archive-date=23 September 2020 }}</ref>{{efn|انوئيلا رستاني 10 فيبروري 2025ع کان 3 نومبر 2025ع تائين، ويليائي جي گرفتاري سبب حڪومت طرفان سندس ميئر وارا اختيار ۽ ذميواريون معطل ٿيڻ دوران قائم مقام ميئر طور ڪم ڪيو،<ref>{{cite news |url=https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |title=Arrestimi i Veliajt, Anuela Ristani komandohet Kryebashkiake e Tiranës |trans-title=ويليائي جي گرفتاري، انوئيلا رستاني ترانا جي ميئر مقرر |language=Albanian |website=Pamfleti.net |date=11 February 2025 |archive-date=10 December 2025 |access-date=4 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210164121/https://pamfleti.net/politike/arrestimi-i-veliajt-anuela-ristani-komandohet-kryebashkiake-e-tiranes-i266017 |url-status=live }}</ref> پر [[البانيا جي آئيني عدالت]] بعد ۾ کيس ٻيهر ميئر طور بحال ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.gjykatakushtetuese.gov.al/njoftim-vendimmarrjeje-2/ |title=Njoftim vendimmarrje |trans-title=فيصلي جو اطلاع |language=Albanian |publisher=[[البانيا جي آئيني عدالت]] |date=3 November 2025 }}</ref>}} | leader_title1 = ڪائونسل | leader_name1 = [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] | leader_title2 = چيئرپرسن | leader_name2 = [[رومينا ڪوڪو]] | total_type = ميونسپلٽي | area_total_km2 = 1,110 | area_metro_km2 = | area_blank2_title = يونٽ | area_blank2_km2 = 41.8 | area_footnotes = <ref name="PV">{{cite web |publisher=Porta Vendore |title=Pasaporta e Bashkisë Tirana |url=https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006142259/https://portavendore.al/bashkia-tirane/pasaporta-e-bashkise-tirane/ |archive-date=6 October 2021 |language=sq |url-status=live }}</ref><ref name="municipalitiy area">{{cite web |publisher=Albanian Association of Municipalities (AAM) |title=Bashkia Tirana |url=https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012193031/https://aam.org.al/en/bashkia-tirane/ |archive-date=12 October 2020 }}</ref> | elevation_m = 110 | population_rank = [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|پهريون]] | population_as_of = | population_blank1_title = ميونسپلٽي | population_blank1 = 598176{{efn|name=fn1|ترانا ميونسپلٽي [[بالدوشڪ]]، [[برژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="PV"/><ref name="Classification">{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=A new Urban–Rural Classification of Albanian Population |url=https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114101641/https://www.instat.gov.al/media/2919/a_new_urban-rural_classification_of_albanian_population.pdf |archive-date=14 November 2019 |page=15 |date=May 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="Law 2014"/> ميونسپلٽي جي آبادي مٿي ڄاڻايل انتظامي يونٽن جي [[البانيا جي آبادي|2023ع جي البانيائي آدمشماري]] واري آباديءَ جي مجموعي مان حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="PV"/>{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=67}}}} | population_density_blank1_km2 = 538 | population_blank2_title = يونٽ | population_blank2 = 389323<ref name="UnitPop">{{cite web |title=Census of Population and Housing |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |publisher=Institute of Statistics Albania |access-date=6 November 2024 |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430151629/https://www.instat.gov.al/en/themes/censuses/census-of-population-and-housing/ |url-status=live }}</ref> | population_density_blank2_km2 = 9313 | population_urban = 526017<ref name="The urban population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Knoema |title=The urban population of Tirana – 2011 Census Data (Knoema) |url=https://knoema.com/atlas/Albania/Tirane/Urban-Population |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_metro = 800986<ref name="The metro population of Tirana – Census 2011">{{cite web |publisher=Interreg Balkan Mediterranean (The European Regional Development Fund) |title=The metro population of Tirana |url=http://www.interreg-balkanmed.eu/project-partner/148/ |access-date=24 April 2025 }}</ref> | population_demonym = {{langx|sq|Tiranas (m), Tiranase (f)}} <br> [[ترانا لهجو]]: ''Tirons (m), Tironse (f)'' | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref name="instat.gov.al">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/tvwlva5r/regional-gdp-2023-english_press-release.pdf |title=Gross Domestic Product by Statistical Regions in Albania, year 2023 |website=www.instat.gov.al}}</ref> | demographics1_title1 = ميونسپلٽي | demographics1_info1 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1037|b|lk=on}} | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = ليڪ {{FXConvert|ALB|1367000|lk=on}} | timezone = [[وچ يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[وچ يورپي اونهاري وقت|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000-1054 | area_code_type = ايريا ڪوڊ | area_code = +355 (0) 4 | blank_name = هوائي اڏو | blank_info = [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا هوائي اڏو]] | blank1_name = موٽر ويز | blank1_info = [[File:Autostrada A3 Albania.svg|22px|link=A3 (Albania)]] | blank1_name_sec2 = شاهراهون | blank1_info_sec2 = [[File:SH1-AL.svg|32px|link=SH 1 (Albania)]] [[File:SH2-AL.svg|32px|link=SH 2 (Albania)]] | blank2_name_sec2 = [[البانيا جون گاڏي رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن]] | blank2_info_sec2 = TR | website = {{URL|https://tirana.al/}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''ترانا'''{{efn|[[البانيائي ٻولي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|sq|Tiranë}} ({{IPA|sq|tiˈɾanə|pron}})}} ({{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|r|ɑː|n|ə|audio=en-us-Tirana.ogg}} {{respell|tih|RAH|nə}};<ref>{{cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Tirana |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133810/https://www.lexico.com/definition/tirana |url-status=dead |archive-date=26 February 2021 |title=Tirana |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Tirana |access-date=21 September 2020 }}</ref> {{IPA|sq|tiˈɾana|sq}}؛ {{langx|aln|Tirona}}{{efn|[[گيگ البانيائي]] ۾ غيرمعرف صورت: {{lang|aln|Tironë}}}}) [[البانيا]] جو گاديءَ وارو ۽ [[البانيا جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي وچئين حصي ۾ واقع آهي ۽ جبلن ۽ ٽڪرين سان گهيريل آهي. [[دائتي]] جبل شهر جي اوڀر ۾ اڀري ٿو، جڏهن تہ اتر-اولهه طرف هلڪي وادي آهي، جتان پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن نظارو ملي ٿو. ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن ۽ سج وارن شهرن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 2,544 ڪلاڪ سج نڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sunniest Cities in Europe |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=21 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119060304/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/sunniest-cities.php |url-status=live }}</ref> ترانا جو بنياد 1614ع ۾ [[عثماني البانيا]] جي امير [[سليمان بارگجيني|سليمان پاشا بارگجيني]] وڌو؛ ابتدائي شهر [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]] ۽ ''[[سليمان پاشا جو مقبرو|تربي]]'' جي چوڌاري وڌيو. موجوده ترانا وارو علائقو [[لوهي دور]] کان لڳاتار آباد رهيو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اهو [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ رهيو هجي، جنهن جو قديم دور ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو. [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] کان پوءِ اهو علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. چوٿين صديءَ ۾ [[اولهه رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ البانيا جو گهڻو حصو [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيو. شهر ويهين صديءَ تائين نسبتاً گهٽ اهميت وارو رهيو، جڏهن [[لوشنيا ڪانگريس]] 1912ع جي [[البانيا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] کان پوءِ ترانا کي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو. ترانا کي [[عالمي شهر|گاما درجي جو عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[Globalization and World Cities Research Network]] (GaWC) |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=6 October 2020 }}</ref> ملڪ جي وچ ۾ پنهنجي اهم جاگرافيائي بيهڪ سبب ترانا البانيا جو سڀ کان اهم معاشي، مالي، سياسي ۽ واپاري مرڪز آهي. [[البانيا جي حڪومت]] جي مرڪز طور هتي [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جون سرڪاري رهائشگاهون ۽ [[البانيا جي پارليامينٽ]] واقع آهن. شهر کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] پڻ قرار ڏنو ويو هو. == تاريخ == {{See also|ترانا جي تاريخي واقعن جي وقتوار فهرست}} === شروعاتي ترقي === [[File:Tirana,_Albania_2017-04_Tirana_Mosaic_02.jpg|thumb|left|ٽين صدي عيسويءَ جي هڪ [[ترانا موزائيڪ|قديم رومي]] گهر جا موزائيڪ]] ترانا وارو علائقو قبل از تاريخ زماني کان انساني آبادي هيٺ رهيو آهي. هتي انساني موجودگيءَ جو سڀ کان قديم سڃاتل ثبوت [[پيلومباس غار]] مان ملي ٿو، جيڪو [[پراڻو پٿر وارو دور|پيلوليٿڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو. [[اليريائي]] هن علائقي جي شروعاتي اهم آبادي هئا ۽ ممڪن طور [[تاؤلانتي]] جي [[اليريائي بادشاهت]] جو مرڪزي حصو بڻيا، جنهن جو [[قديم دور]] ۾ مرڪز [[دوريس|ايپيڊامنوس]] جي پٺتي علائقي ۾ هو.<ref name="Hammond">{{cite journal |last=Hammond |first=Nicholas Geoffrey Lemprière |publisher=[[British School at Athens]] |title=The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C. |journal=The Annual of the British School at Athens |volume=61 |year=1966 |jstor=30103175 |page=247 |doi=10.1017/S0068245400019043 |s2cid=164155370 }}</ref> [[اليريائي جنگيون|اليريائي جنگين]] ۾ فتح کان پوءِ جڏهن رومي علائقي ۾ پهتا تہ انهن هن علائقي کي آباد ڪري [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ ان کي روم شهر جي سياسي اختيار هيٺ آندو. هن دور مان بچيل سڀ کان پراڻي اهم دريافت ٽين صدي عيسويءَ جو هڪ [[ترانا موزائيڪ|رومي گهر]] آهي، جنهن کي بعد ۾ موزائيڪ فرش واري بنا پاسن واري گرجاگھر ۾ تبديل ڪيو ويو. هڪ قلعو، جنهن کي ممڪن طور ''ترڪان'' سڏيو ويندو هو، [[جسٽينين پهريون]] طرفان چوٿين کان ڇهين صديءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايو ويو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ احمد پاشا توپتاني ان جي مرمت ڪرائي.<ref name="Heppner1994">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |pages=133, 135 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> [[File:Castillo de Petrela, Petrela, Albania, 2014-04-17, DD 02.JPG|thumb|left|[[پيترلا قلعو]] ڇهين صديءَ ۾ [[جسٽينين پهريون]] قائم ڪرايو.]] ترانا جو ذڪر 1350ع واري ڏهاڪي جي [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] دستاويزن ۾ ۽ ٻيهر 1418ع ۾ ملي ٿو: ''"...ترانا جي ڳوٺ مان مرحوم ڊومينيڪ جو پٽ رهواسي پييتر..."''.<ref name="Heppner2"/> [[عثماني سلطنت]] جي 1431–32ع واري پهرين زميني رجسٽريشن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ترانا 60 آباد هنڌن تي مشتمل هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 2,028 گهر ۽ 7,300 رهواسي هئا.<ref>{{cite web |title=World Mayor: The history of Tirana |url=http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113183209/http://www.worldmayor.com/worldmayor_2004/tirana_history.html |archive-date=13 November 2025 |access-date=17 June 2026 |website=World Mayor}}</ref> 1510ع ۾ البانيائي ڪيٿولڪ پادري ۽ عالم [[مارين بارليتي]] پنهنجي [[اسڪندر بيگ]] بابت سوانح ''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' ۾ هن علائقي کي هڪ ننڍي ڳوٺ طور بيان ڪيو ۽ ”ننڍي ترانا“ ۽ ”وڏي ترانا“ ۾ فرق ڪيو.<ref name="Heppner2">{{cite book |last=Heppner |first=Harald |title=Hauptstädte in Südosteuropa: Geschichte, Funktion, nationale Symbolkraft |url=https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |year=1994 |publisher=Wien u.a. Böhlau |page=137 |isbn=978-3-205-98255-5 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=EzVfQTE-dD8C&q=Theranda%20name&pg=PA135 |url-status=live }}</ref> 1572ع ۾ ان جو ذڪر ''Borgo di Tirana'' جي نالي سان پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451 |page=451 |title=Islamic Desk Reference |author=E. J. Van Donzel |quote=''il borgo di Tirana'' جو ذڪر 1572ع ۾ ئي ملي ٿو |publisher=E.J. Brill |year=1994 |isbn=9780585305561 |oclc=45731063 |access-date=5 January 2016 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063852/https://books.google.com/books?id=zHxsWspxGIIC&pg=PA451#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[يوهان گيورگ فون هان|هان]] موجب، 1614ع کان اڳ ئي هي وسندي هڪ [[بازار]] طور ترقي ڪرڻ شروع ڪري چڪي هئي ۽ هتي ڪيترائي [[پاڻيءَ جي چڪي|پاڻيءَ جا چڪ]] موجود هئا.<ref name="Miho">{{cite book |title=Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës : prej fillimeve deri më 1944 |oclc=20994870 |author=Koco Miho |location=Tirana |publisher=[[8 Nëntori Publishing House|8 Nëntori]] |year=1987 |editor=J.Tocka |page=57 }}</ref> 1614ع ۾ مقامي حڪمران [[سليمان بارگجيني]] [[سليمان پاشا مسجد|پراڻي مسجد]]، هڪ ننڍو واپاري مرڪز ۽ هڪ [[حمام]] تعمير ڪرايو. زباني روايتن موجب پراڻي مسجد کان 300–400 ميٽر پري، اڄوڪي [[علي ديمي اسٽريٽ]] طرف، ٻه وڌيڪ پراڻيون مسجدون اڳ ئي موجود هيون. ريچ مسجد ۽ موجو مسجد [[لانا درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هيون ۽ پراڻي مسجد کان به پراڻيون هيون.<ref name="Miho"/> بعد ۾ [[مولا بي آف پيترلا]] [[ايٿم بي مسجد]] جي تعمير شروع ڪرائي. ان جي تعمير ۾ ملڪ جا بهترين ڪاريگر ڪم آندا ويا ۽ 1821ع ۾ مولا بي جي پٽ [[ايٿم بي مولاج|ايٿم بي]] ان کي مڪمل ڪرايو؛ هو سليمان بارگجيني جو پڙپوٽو پڻ هو. 1800ع ۾ نوان آبادڪار وسندي ۾ اچڻ شروع ٿيا، جن کي ''ortodoksit'' سڏيو ويندو هو. اهي [[ارومانين]] هئا، جيڪي [[ڪورچي]] ۽ [[پوگراڊيٽس]] جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن مان آيا ۽ اڄوڪي [[ترانا جو وڏو پارڪ|مصنوعي ڍنڍ واري ترانا پارڪ]] جي ڀرسان آباد ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.forum-al.com/ |title="Tiranasit" e ardhur rishtaz |publisher=Gazeta Shqiptare |access-date=17 August 2008 |language=sq |archive-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202054230/http://www.forum-al.com/ |url-status=live }}</ref> اهي ''llacifac'' جي نالي سان سڃاتا وڃڻ لڳا ۽ شهر جي قيام کان پوءِ هتي اچڻ وارا پهريان عيسائي هئا.<ref>{{cite book |last=Delvina |first=Sherif |title=Low Albania (Epirus) and Cham issue |date=2006 |publisher=Eurorilindja |isbn=99943-861-0-7 |location=Tiranë |page=196 |oclc=124184965 }}</ref> 1807ع ۾ ترانا [[ڪرويا–ترانا سب پريفڪچر]] جو مرڪز بڻيو. 1816ع کان پوءِ شهر [[توپتاني خاندان]] جي [[ڪرويا]] واري شاخ جي قبضي هيٺ رهيو. بعد ۾ ترانا نئين قائم ٿيل [[شڪودرا ولايت]] ۽ [[دوريس سنجق]] جو سب پريفڪچر بڻيو. 1889ع ۾ ترانا جي اسڪولن ۾ [[البانيائي ٻولي]] پڙهائڻ شروع ڪئي وئي، جڏهن تہ 1908ع ۾ قومي نوعيت جي ''Bashkimi'' ڪلب جو بنياد وڌو ويو. [[File:Bazar Tirana (ca. 1900)2.jpg|thumb|right|ويهين صديءَ جي شروعات ڌاري پراڻو بازار؛ پسمنظر ۾ [[سليمان پاشا مسجد]] نظر اچي ٿي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تباهه ٿي وئي.]] === جديد ترقي === 28 نومبر 1912ع تي [[ولورا]] ۾ [[اسماعيل قمالي]] طرفان قومي جهنڊو ڦڙڪايو ويو، جنهن کي البانيا جي خودمختيار رياست طور علامتي جنم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ وارا سال [[بلقان جنگيون|بلقان جنگين]] سبب افراتفريءَ جو شڪار رهيا. 27 نومبر 1912ع تي، چار سؤ سالن کان وڌيڪ عثماني حڪمراني کان پوءِ، سربيا جي فوج ترانا تي قبضو ڪري ان کي [[سربيا جي بادشاهت]] جي [[دراچ ڪائونٽي]] ۾ شامل ڪيو. سربيا جي حڪمرانيءَ دوران [[بلقان جنگين ۾ البانين جا قتل عام|البانين خلاف قتل عام]] جي ردعمل ۾ ترانا ڀرپاسي جا ڳوٺ [[حاجي قاميلي]] جي اڳواڻيءَ واري بغاوت ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=First Balkan War |url=https://phersu-atlas.com/chronology/event1734.html |url-status=live |access-date=19 February 2026}}</ref> 1913ع ۾ [[لنڊن جو معاهدو (1913)|لنڊن جي معاهدي]] کان پوءِ سرب فوج کي [[آزاد البانيا]] جي سرحدن کان ٻاهر نڪرڻو پيو ۽ ترانا ٻيهر البانيائي اختيار هيٺ آيو. آگسٽ 1916ع ۾ آسٽرو-هنگيرين فوج جي ماهرن شهر جو پهريون تفصيلي نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |year=2007 |title=Klan magazine |journal=Klan |issue=527–534 |page=265 |url=https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |access-date=10 October 2018 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063928/https://books.google.com/books?id=z7Q8AQAAIAAJ&q=Madje,+planimetria+e+par%C3%AB+e+qytetit+n%C3%AB+shkall%C3%ABn+1:5.000+%C3%ABsht%C3%AB+hartuar+n%C3%AB+gusht+1916,+nga+specialist%C3%ABt+e+ushtris%C3%AB+austro-hungareze |url-status=live }}</ref> سربيا طرفان [[ديبار]] تي قبضي کان پوءِ ان جا ڪيترائي البانيائي رهواسي [[ترڪي]] ڏانهن لڏي ويا، جڏهن تہ ٻين ترانا جو رخ ڪيو.<ref name="Clayer306307"/> جيڪي [[استنبول]] پهتا، انهن مان به ڪي پوءِ البانيا موٽي آيا، خاص طور ترانا، جتي [[ديبر ڪائونٽي]] سان تعلق رکندڙ ''Dibran'' برادري 1920ع کان پوءِ شهر جي آباديءَ جو اهم حصو بڻجي وئي.<ref name="Clayer306307">{{cite book |last=Clayer |first=Nathalie |chapter=The Albanian students of the Mekteb-i Mülkiye: Social networks and trends of thought |editor1-last=Özdalga |editor1-first=Elisabeth |title=Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=9780415341646 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307 |pages=306–307 |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063813/https://books.google.com/books?id=5FMoWJFs73gC&q=The+Expulsion+of+the+Albanians+appendix&pg=PA307#v=onepage&q=The%20Expulsion%20of%20the%20Albanians%20appendix&f=false |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 1920ع تي [[لوشنيا ڪانگريس]] ترانا کي البانيا جي عارضي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref name="Pearson">{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania and King Zog: independence, republic and monarchy 1908–1939 |url=https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |year=2006 |publisher=IB Taurus |isbn=1-84511-013-7 |page=140 |quote=اهو فيصلو ڪيو ويو تہ لوشنيا ڪانگريس کي ان وقت تائين ختم نه ڪيو وڃي، جيستائين چونڊون نه ٿين، نئين حڪومت اقتدار نه سنڀالي ۽ اطالوي قبضي هيٺ دوريس ۾ موجود عبوري حڪومت جي مخالفت ۾ ترانا مان پنهنجا ڪم شروع نه ڪري. |access-date=3 October 2020 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063929/https://books.google.com/books?id=3_Sh3y9IMZAC&q=Congress+of+Lushnj%C3%AB+capital+tirana+Albania+and+King+Zog:&pg=PA140 |url-status=live }}</ref> 31 ڊسمبر 1925ع تي ترانا کي مستقل طور ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1923ع ۾ آسٽريائي معمارن شهر جو پهريون ضابطي وارو شهري منصوبو تيار ڪيو.<ref>{{cite conference |last=Kera |first=Gentiana |title=Aspects of the urban development of Tirana: 1820–1939 |conference=Seventh International Conference of Urban History |location=Athens |year=2004 |url=http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325151138/http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/444/1/KERA.pdf |archive-date=25 March 2012 |url-status=dead }}</ref> ترانا جي مرڪزي حصي جي رٿابندي [[فلورستانو دي فاستو]] ۽ [[آرماندو براسيني]] ڪئي، جيڪي اٽليءَ جي [[بينيٽو مسوليني|مسوليني]] واري دور جا مشهور معمار هئا. براسيني شهر جي مرڪز ۾ اڄ موجود وزارتن جي عمارتن جي ترتيب لاءِ بنيادي ڍانچو تيار ڪيو. بعد ۾ البانيائي معمار اشرف فراشري، اطالوي معمار ڪاستيلاني ۽ آسٽريائي معمار ويس ۽ ڪوهلر منصوبي ۾ تبديليون ڪيون. هاڻوڪي البانيائي پارليامينٽ جي عمارت شروعات ۾ آفيسرن جي ڪلب طور استعمال ٿيندي هئي. سيپٽمبر 1928ع ۾ هتي [[زوگ پهريون]] کي البانين جو بادشاهه تاج پهرايو ويو. [[File:Old_villa_in_Tirana_city_center_01.jpg|thumb|left|ترانا جي مرڪز ۾ پراڻي ولا طرز جي اڏاوت]] ترانا فاشسٽ [[اٽلي]] ۽ البانيا وچ ۾ ''ترانا معاهدي'' جي صحيحن جو هنڌ پڻ هو. بادشاهه زوگ جي دور ۾ ڪيترائي [[مهاجر (البانيائي)|مهاجر]] ترانا ڏانهن لڏي آيا، جنهن سبب ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{cite journal |last=Stefanović |first=Djordje |year=2005 |title=Seeing the Albanians through Serbian eyes: The Inventors of the Tradition of Intolerance and their Critics, 1804–1939 |url=https://archive.org/details/european-history-quarterly_2005-07_35_3/page/470 |journal=European History Quarterly |volume=35 |issue=3 |page=470 }}</ref> 1939ع ۾ فاشسٽ فوجن ترانا تي قبضو ڪيو ۽ هڪ [[ڪٺ پتلي حڪومت]] قائم ڪئي. ان دوران اطالوي معمار [[گيرارڊو بوسيو]] کي اڳوڻن منصوبن ۾ تبديلي آڻڻ ۽ اڄوڪي [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] واري علائقي لاءِ نئون منصوبو تيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref>{{cite thesis |last=Bleta |first=Indrit |title=Influences of political regime shifts on the urban scene of a capital city, Case Study: Tirana |year=2010 |location=Turkey |url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815203802/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612184/index.pdf |archive-date=15 August 2011 }}</ref> ترانا جي دوري دوران [[اٽلي جو وڪٽر ايمانوئيل ٽيون|وڪٽر ايمانوئيل ٽيون]] تي هڪ مقامي مزاحمتي ڪارڪن قاتلاڻو حملو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. نومبر 1941ع ۾ [[يوگوسلاويا جي ڪميونسٽ پارٽي]] جا نمائندا ميلادين پوپوويچ ۽ دوشان موگوشا ٽن البانيائي ڪميونسٽ گروهن جي گڏجاڻي سڏائي، جنهن مان [[البانيا جي ليبر پارٽي|البانيا جي ڪميونسٽ پارٽي]] وجود ۾ آئي؛ جلد ئي [[انور خوجا]] ان جو اڳواڻ بڻجي ويو. شهر جلد ئي البانيائي ڪميونسٽن جو اهم مرڪز بڻيو، جيڪي پهرين اطالوي فاشسٽن ۽ پوءِ [[نازي جرمني|نازي جرمنن]] خلاف مقامي ماڻهن کي منظم ڪندا رهيا، ساڳئي وقت سياسي ۽ نظرياتي پروپيگنڊا پڻ هلائيندا رهيا. 4 فيبروري 1944ع تي [[گيسٽاپو]]، [[جعفر ديوا]] جي فوجن جي مدد سان، ترانا ۾ 86 فاشزم مخالف ڪارڪنن کي قتل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Owen |title=Albania in Occupation and War: From Fascism to Communism 1940-1945 |url=https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |year=2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-84511-104-5 |page=326 |access-date=21 January 2021 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063844/https://books.google.com/books?id=P3knunC7z_oC&pg=PA272 |url-status=live }}</ref> 17 نومبر 1944ع تي [[ترانا جي آزادي|ترانا آزاد ٿيو]]، جڏهن [[ٻي عالمي جنگ دوران البانيائي مزاحمت|البانيائي مزاحمتي قوتن]] ۽ جرمن فوجن وچ ۾ شديد ويڙهه کان پوءِ نازي فوجون پوئتي هٽي ويون ۽ ڪميونسٽن شهر تي قبضو ڪيو. [[File:Tirana Square 1988.jpg|thumb|right|1988ع ۾ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]]، [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان ٻه سال اڳ]] 1944ع کان 1991ع تائين وڏي پيماني تي سوشلسٽ طرز جا رهائشي بلاڪ ۽ ڪارخانا تعمير ڪيا ويا، جڏهن تہ [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] جي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي ۽ ڪيترين پراڻين عمارتن کي ڊاهيو ويو. مثال طور، ترانا جو پراڻو بازار ۽ [[اوڀر آرٿوڊڪس چرچ|آرٿوڊڪس]] گرجاگھر ڊاهي سوويت طرز جو ثقافتي محل تعمير ڪيو ويو. مکيه بليوارڊ جي اترئين حصي جو نالو [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] [[زوگ پهريون بليوارڊ|بليوارڊ]] رکيو ويو ۽ شهر جي مرڪزي چوڪ ۾ اسٽالن جو مجسمو نصب ڪيو ويو. خانگي گاڏين جي ملڪيت تي پابندي سبب عوامي آمدورفت جو دارومدار گهڻو ڪري سائيڪلن، ٽرڪن ۽ بسن تي هو. انور خوجا جي وفات کان پوءِ حڪومت سندس ياد ۾ [[ترانا جو پيرامڊ|پيرامڊ نما عجائب گهر]] تعمير ڪرايو. البانيا جي پاڻمرادو [[اڪيلائپ واري پاليسي]] کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترين عالمي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ سوويت اڳواڻ [[نيڪيتا خروشچوف]]، [[چين جي عوامي جمهوريه|چيني]] وزيراعظم [[چو اين لائي]] ۽ [[اوڀر جرمني]] جو پرڏيهي وزير [[اوسڪر فشر]] شامل هئا. 1985ع ۾ [[انور خوجا]] جي جنازي جون تقريبون ترانا ۾ ٿيون.<ref>{{cite news |agency=Reuters |date=12 April 1985 |title=ENVER HOXHA DIES; ALBANIAN LEADER |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |access-date=18 January 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118201912/https://www.nytimes.com/1985/04/12/world/enver-hoxha-dies-albanian-leader.html |url-status=live }}</ref> ڪجهه سالن کان پوءِ [[مادر ٽريسا]] البانيا جي ڊگهي [[مذهب مخالف]] [[رياستي الحاد]] واري پاليسي جي خاتمي کان پوءِ ملڪ جو دورو ڪندڙ پهرين وڏين مذهبي شخصيتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |title=Mother Teresa |website=Biography |date=24 February 2020 |access-date=10 May 2020 |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502065743/https://www.biography.com/religious-figure/mother-teresa |url-status=live }}</ref> هن مقامي قبرستان ۾ دفن پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ جي قبرن تي حاضري ڏني. [[File:Albanien (05).jpg|thumb|left|1991ع ۾ ترانا جو مکيه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ترانا يونيورسٽي]] جي شاگردن سياسي آزادين لاءِ وڏا احتجاج شروع ڪيا، جيڪي يونيورسٽي ڪيمپس کان شروع ٿي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين پهتا ۽ آخرڪار [[انور خوجا]] جي مجسمي جي ڪيرائڻ تي ختم ٿيا. انهن مظاهرن [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيترين عالمي سياسي ۽ مذهبي شخصيتن ترانا جو دورو ڪيو، جن ۾ ان وقت جو آمريڪي پرڏيهي وزير [[جيمس بيڪر]] ۽ [[پوپ جان پال ٻيون]] شامل هئا. بيڪر جي دوري دوران لکين ماڻهو اسڪندر بيگ اسڪوائر ۾ گڏ ٿيا ۽ سندس مشهور جملي ”آزادي ڪم ڪري ٿي!“ تي نعرا هنيا.<ref>{{cite web |last1=Kempster |first1=Norman |title=Albanians Mob Baker, Cheer U.S. : Europe: 'Freedom works,' he exhorts a rally of 200,000. The country hopes for aid to rebuild an economy shattered by lengthy Stalinist isolation. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-06-23-mn-2067-story.html |website=Los Angeles Times |date=23 June 1991 |access-date=8 December 2018 |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016162653/http://articles.latimes.com/1991-06-23/news/mn-2067_1_albanian-economy |url-status=live }}</ref> پوپ جان پال ٻيون ترانا جو دورو ڪندڙ پهريون وڏو عالمي مذهبي اڳواڻ پڻ بڻيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري بلقان ۾ سياسي افراتفري دوران ترانا ڪيترن اهم واقعن جو شاهد بڻيو، جن ۾ [[1997ع جو البانيائي بحران]] ۽ 14 سيپٽمبر 1998ع تي [[فاتوس نانو|فاتوس نانو جي حڪومت]] خلاف ناڪام بغاوت شامل آهن. 1999ع ۾ [[ڪوسوو جنگ]] کان پوءِ ترانا هوائي اڏو [[نيٽو]] جي هوائي اڏي طور استعمال ٿيو ۽ اڳوڻي يوگوسلاويا ۾ نيٽو جي فوجي مشنن جي مدد ڪندو رهيو. === همعصر دور === {{See also|البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج}} {{Further|2019ع البانيا زلزلو}} [[File:Streets of Tirana 2016.jpg|thumb|[[ترانا جو پيرامڊ|ترانا جي پيرامڊ]] ڀرسان مصطفيٰ ماتوهتي اسٽريٽ؛ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ شهر جي ڪيترن علائقن ۾ نئين اڏاوت ۽ شهري ترقي ٿي.]] 2000ع کان 2011ع تائين [[ترانا جو ميئر|ترانا جي ميئر]] طور پنهنجي دور ۾ [[ايڊي راما]] شهر اندر ۽ [[لانا درياهه]] جي ڪنارن تي غيرقانوني اڏاوتن کي ڊاهڻ ۽ انهن علائقن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جي مهم هلائي. رستن کي ويڪرو ڪرڻ لاءِ ڪيترين خانگي ملڪيتن کي ڊاهي رستن ۾ شامل ڪيو ويو. ان دور ۾ ڪيترن اهم رستن جي ٻيهر تعمير ڪئي وئي، جن ۾ اونازا، [[ڪاوايا اسٽريٽ|روگا اي ڪاواييس]] ۽ مکيه بليوارڊ شامل هئا. راما شهر جي ڪيترين عمارتن جي ٻاهرين ڀتين کي روشن رنگن سان رنگائڻ واري مهم پڻ هلائي. سندس نقادن جو موقف هو تہ هن پيئڻ جي پاڻي، بجليءَ جي کوٽ ۽ ٻين بنيادي مسئلن جي ڀيٽ ۾ ظاهري شهري تبديليءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.rudi.net/pages/16989 |title=A bright and colourful new style of urban design emerges in Albania |publisher=Resource for Urban Design Information |access-date=16 August 2008 |archive-date=7 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807174853/http://www.rudi.net/pages/16989 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Pusca |first=Anca |year=2008 |title=The aesthetics of change: Exploring post-Communist spaces |journal=Global Society |volume=22 |issue=3 |pages=369–386 |doi=10.1080/13600820802090512 |s2cid=7735000 |url=https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |access-date=3 June 2020 |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923194420/https://research.gold.ac.uk/3446/1/GlobalSocietyAsPublished.pdf |url-status=live }}</ref> جون 2007ع ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سرڪاري دوري تي ترانا آيو ۽ اڳوڻي ڪميونسٽ البانيا جو دورو ڪندڙ پهريون آمريڪي صدر بڻيو.<ref>{{cite web |publisher=[[The Daily Telegraph]] |title=Bush makes landmark visit to Albania |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101412/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554129/Bush-makes-landmark-visit-to-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=10 June 2007 }}</ref><ref>{{cite news |last=Stolberg |first=Sheryl Gay |work=[[The New York Times]] |title=Thousands Hails Bush in Visit to Albania |url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007101556/https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11prexy.html |archive-date=7 October 2020 |date=11 June 2007 }}</ref> 2008ع جي [[2008ع گيرديتس ڌماڪا|گيرديتس ڌماڪن]] جا جهٽڪا ترانا ۾ پڻ محسوس ڪيا ويا، جن سبب شيشا ٽٽڻ ۽ ماڻهن ۾ خوف پکڙجڻ جا واقعا پيش آيا. جنوري 2011ع ۾ [[2011ع البانيائي اپوزيشن احتجاج|حڪومت مخالف مظاهرا]] ترانا جي سرڪاري عمارتن اڳيان شروع ٿيا، جن ۾ سياسي بدعنواني ۽ رياستي ادارن تي سياسي ڪنٽرول خلاف احتجاج ڪيو ويو؛ اهي خاص طور اڳوڻي وزيراعظم [[سالي بيريشا]] جي حڪومت سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite news |work=[[The New York Times]] |title=Albania: 20,000 Protesters March Against Government; 3 Killed |url=https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095346/https://www.nytimes.com/2011/01/22/world/europe/22briefs-Albania.html |archive-date=7 October 2020 |date=21 January 2011 }}</ref> سيپٽمبر 2014ع ۾ [[پوپ فرانسس]] ترانا جو سرڪاري دورو ڪيو ۽ 1992ع ۾ [[پوپ جان پال ٻيون]] کان پوءِ البانيا جو دورو ڪندڙ ٻيو پوپ بڻيو.<ref name="Pope Francis">{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Pope Francis arrives in Albania on a flying visit |url=https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007092630/https://www.dw.com/en/pope-francis-arrives-in-albania-on-a-flying-visit/a-17937580 |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref><ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Pope Francis praises human rights and religious freedom during Albania visit |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007093046/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/21/pope-francis-human-rights-religious-freedom-albania-tiranaorana |archive-date=7 October 2020 |date=21 September 2014 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن کان پوءِ ترانا جي ميونسپل حڪومت [[البانيا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي [[لولزيم باشا]] کان [[البانيا جي سوشلسٽ پارٽي|سوشلسٽ پارٽي]] جي اميدوار [[ايريون ويليائي]] ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Erion Veliaj takes office as Mayor of Tirana |url=http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=1 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801055037/http://english.albeu.com/news/news/erion-veliaj-takes-office-as-mayor-of-tirana/207965/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ البانيا ۾ علائقائي انتظامي سڌارا ڪيا ويا، جن تحت ختم ڪيل ڪميونن کي ميونسپلٽين ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Reforma Territoriale – Harta – 61 bashki |url=http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |website=reformaterritoriale.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828144648/http://www.reformaterritoriale.al/kryesore/harta-me-61-bashki |url-status=dead }}</ref> ترانا جون 13 اڳوڻيون ڪميونون انتظامي يونٽن طور موجود 11 يونٽن سان گڏ ميونسپلٽي ۾ ضم ڪيون ويون.<ref name=":0">{{cite web |title=Veliaj suspends construction permits |url=http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=16 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816161528/http://english.albeu.com/news/news/veliaj-suspends-construction-permits/208263/ |url-status=dead }}</ref> ان کان پوءِ شهر ۾ بنيادي ڍانچي، قانون لاڳو ڪرڻ، شهري منصوبابندي ۽ نون منصوبن ۾ وڏي پيماني تي تبديليون جاري رهيون. ميونسپل ڪائونسل جي شروعاتي گڏجاڻين مان هڪ ۾ 242 ضرورت مند خاندانن لاءِ سماجي رهائش مختص ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Tirana City Council approves the allocation of social housing for 242 families |url=http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |access-date=31 August 2015 |archive-date=20 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820175539/http://english.albeu.com/news/news/tirana-city-council-approves-the-allocation-of-social-housing-for-242-/209471/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي ترقياتي منصوبي جي نظرثاني ۽ نئين ترتيب تائين تعميراتي اجازتن کي عارضي طور معطل پڻ ڪيو ويو.<ref name=":0"/> ڊسمبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ترانا جي مرڪزي علائقن ۽ البانيا جي ٻين شهرن ۾ [[البانيا ۾ 2018–2019ع شاگرد احتجاج|شاگرد احتجاجن]] جو سلسلو شروع ٿيو. احتجاجن جا اهم سبب اعليٰ تعليم بابت متنازع قانون، تعليم جي معيار بابت شڪايتون، وڌيڪ فيسون ۽ بدعنواني هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[Tirana Times]] |title=University students protest tariff hikes, low education standards in Albania |url=https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181441/https://www.tiranatimes.com/?p=139540 |archive-date=6 October 2020 |date=5 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news |last=Pomeroy |first=Robin |publisher=[[Reuters]] |title=Albanian students block Tirana highway in protest at higher fees |url=https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006181710/https://www.reuters.com/article/us-albania-protest-idUSKBN1OA24S |archive-date=6 October 2020 |date=11 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ehl |first=David |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=France, Hungary, Serbia: Is half of Europe protesting? |url=https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182039/https://www.dw.com/en/france-hungary-serbia-is-half-of-europe-protesting/a-46792738 |archive-date=6 October 2020 |date=18 December 2018 }}</ref> سيپٽمبر 2019ع ۾ دوريس ڀرسان مرڪز رکندڙ 5.6 شدت جي [[زلزلو|زلزلي]] ترانا کي به متاثر ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Deutsche Welle]] (DW) |title=Albania jolted by strong earthquake, dozens reported injured |url=https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185228/https://www.dw.com/en/albania-jolted-by-strong-earthquake-dozens-reported-injured/a-50531661 |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Andone |first1=Dakin |last2=Gashi |first2=Aldona |publisher=[[CNN]] |title=Albania struck by 5.6-magnitude earthquake, injuring at least 37 |url=https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006185522/https://edition.cnn.com/2019/09/21/europe/earthquake-albania/index.html |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Euronews]] |title=Albania earthquake: Magnitude 5.6 tremor felt in capital Tirana |url=https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006193101/https://www.euronews.com/2019/09/21/earthquake-of-magnitude-5-6-strikes-off-coast-of-albania |archive-date=6 October 2020 |date=21 September 2019 }}</ref> ٻن مهينن کان پوءِ، نومبر 2019ع ۾، 6.4 شدت وارو [[2019ع البانيا زلزلو|وڌيڪ طاقتور زلزلو]] ساڳئي علائقي کي ٻيهر متاثر ڪيو؛ ترانا ۾ نقصان نسبتاً محدود رهيو.<ref>{{cite news |last1=Peltier |first1=Elian |last2=Magra |first2=Iliana |last3=Victor |first3=Daniel |work=[[The New York Times]] |title=Albania Earthquake Kills at Least 23 |url=https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006191853/https://www.nytimes.com/2019/11/25/world/europe/albania-earthquake-tirana.html |archive-date=6 October 2020 |date=25 November 2019 }}</ref> ساڳئي مهيني ترانا کي 2022ع لاءِ [[يورپي نوجوانن جي گادي]] قرار ڏنو ويو، جنهن لاءِ ثقافتي، سماجي ۽ نوجوانن سان لاڳاپيل سرگرمين جو پروگرام ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[European Youth Capital]] (EYC) |title=Congratulations, Tirana! Winner of the European Youth Capital for 2022 |work=European Youth Forum |url=https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006200427/https://www.youthforum.org/congratulations-tirana-winner-european-youth-capital-2022 |archive-date=6 October 2020 |date=21 November 2019 }}</ref> {{Clear}} ڊسمبر 2022ع ۾ ترانا [[2022ع يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس|يورپي يونين–اولهه بلقان سربراهي اجلاس]] جي ميزباني ڪئي. اهو پهريون اهڙو اجلاس هو جيڪو يورپي يونين جي حدن کان ٻاهر منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپي ڪائونسل]] (EUCO) |title=EU-Western Balkans summit in Tirana, 6 December 2022 |date=16 November 2022 |url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |access-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207073849/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2022/12/06/ |archive-date=7 December 2022 |url-status=live }}</ref> 21 سيپٽمبر 2024ع تي رپورٽ ٿيو تہ [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] [[ايڊي راما]] ترانا اندر [[بيڪتاشي طريقي جي خودمختيار رياست]] نالي هڪ خودمختيار ننڍڙي رياست قائم ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪري رهيو آهي، جيڪا [[بيڪتاشي]] طريقي لاءِ وقف هجي.<ref name="nyt_article">{{cite news |last=Higgens |first=Andrew |date=21 September 2024 |title=Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital |url=https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html |url-status=live |access-date=21 September 2024 |work=[[The New York Times]] |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921090757/https://www.nytimes.com/2024/09/21/world/europe/albania-tirana-muslim-state-bektashi.html }}</ref> == جاگرافي == [[File:View of Tirana from the Lapidar.jpg|thumb|right|ترانا جي ميٽروپوليٽن علائقي جو نظارو]] ترانا [[ترانا ميدان]] ۾، البانيا جي وچئين حصي ۾ واقع آهي. شهر جي اوڀر ۾ [[دائتي جبل]]، ڏکڻ ۾ ڪرابي، سائوڪ ۽ واچار جون ٽڪريون ۽ اتر ۾ هڪ وادي آهي، جيڪا پري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ڏانهن کلي ٿي. شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|110|m|ft|sp=us}} آهي، جڏهن تہ ميونسپلٽي جي سڀ کان اوچي جاءِ شينميري ۾ مالي مي گروپا جي مايا مينچيڪوت چوٽي آهي، جيڪا {{convert|1828|m|abbr=off}} بلند آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |language=sq |trans-title=ترانا ضلعي لاءِ علائقائي ترقيءَ جو تصور 2012–2017 |date=22 April 2013 |access-date=9 August 2020 |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722002839/http://www.qarkutirane.gov.al/sites/default/files/Koncepti%20i%20Zhvillimit%20Rajonal%20per%20Qarkun%20e%20Tiranes_0_0.pdf |url-status=dead }}</ref> شهر ٻن اهم [[البانيا جا محفوظ علائقا|محفوظ علائقن]] سان گهيريل آهي: [[دائتي قومي پارڪ]] ۽ [[مالي مي گروپا–بيزي–مارتانيش محفوظ منظرنامو]]. سياري ۾ ڀرپاسي جا جبل اڪثر برف سان ڍڪجي ويندا آهن ۽ ترانا جي رهواسين لاءِ تفريحي ماڳ بڻجن ٿا، جڏهن تہ شهر ۾ پاڻ برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. حياتياتي تنوع جي لحاظ کان، ڀرپاسي جي ٻيلن ۾ گهڻو ڪري [[پائن]]، [[اوڪ]] ۽ [[بيچ]] جا وڻ ملن ٿا، جڏهن تہ جبلائي علائقن ۾ [[واديون]]، آبشار، غارون، ڍنڍون ۽ ٻيون قدرتي زميني بناوٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=دائتي قومي پارڪ: ترانا جي شهرين لاءِ تفريحي علائقو |url=http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |website=boku.ac.at |page=2 |access-date=11 September 2017 |archive-date=10 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810232417/http://mmv.boku.ac.at/refbase/files/mecaj_nasip_muharr-2002-dajti_national_park.pdf |url-status=live }}</ref> پنهنجي قدرتي منظرن سبب دائتي کي ڪڏهن ڪڏهن ”ترانا جي قدرتي بالڪوني“ پڻ سڏيو ويندو آهي. جبل تائين هڪ تنگ پڪي رستي وسيلي ''فوشا اي دائتيت'' تائين پهچي سگهجي ٿو، جتان ترانا ۽ ان جي ميدان جو وسيع نظارو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[تراني درياهه]] ۽ [[لانا درياهه]] شهر مان وهندا آهن. ترانا ۾ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن، جن ۾ [[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، فارڪا، توفينا ۽ ڪاشار جون ڍنڍون شامل آهن. موجوده ترانا ميونسپلٽي 2015ع جي مقامي حڪومتي سڌارن دوران اڳوڻين ميونسپلٽين بالدوشڪ، برژيتي، دائتي، فارڪي، ڪاشار، ڪرابي، ندروچ، پيترلي، پيزي، شينگيرگ، ترانا، واچار، زال-باستار ۽ زال-هير کي گڏ ڪري قائم ڪئي وئي؛ اهي علائقا پوءِ انتظامي يونٽ بڻيا. ميونسپلٽي جو مرڪز ترانا شهر آهي.<ref name="Law 2014">{{cite web |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |title=قانون نمبر 115/2014 |language=sq |pages=6375 |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080313/https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:Mali_Dajtit.jpg|thumb|[[دائتي قومي پارڪ]] ۾ برف؛ علائقي ۾ برف عام طور تي جلدي ڳري وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Kottek |first1=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rube |first5=Franz |date=June 2006 |title=ڪوپن–گيگر آبهوا درجي بنديءَ جو تازه ڪيل عالمي نقشو |url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |journal=[[Meteorologische Zeitschrift]] |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |bibcode=2006MetZe..15..259K |access-date=6 October 2020 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |url-status=live }}</ref>]] [[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] موجب ترانا ۾ [[نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا|نمي وارو نيم اُڀرندي آبهوا]] (''Cfa'') آهي. شهر ۾ اونهاري دوران ايتري برسات پوي ٿي جو ان کي خالص [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] (''Csa'') ۾ شامل نٿو ڪيو وڃي. ترانا ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ {{cvt|1266|mm|in}} آهي. برسات جو وڏو حصو نومبر کان مارچ تائين سياري ۽ ٿڌن مهينن ۾ پوي ٿو، جڏهن تہ جون کان سيپٽمبر تائين برسات نسبتاً گهٽ هوندي آهي. مينهن ۽ برف ٻنهي کي گڏ ڏسندي، ترانا يورپ جي وڌيڪ برسات وارن شهرن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="currentresults.com">{{cite web |title=يورپ جا سڀ کان وڌيڪ برسات وارا شهر |url=https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |website=currentresults.com |page=1 |access-date=7 December 2017 |archive-date=8 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208122325/https://www.currentresults.com/Weather-Extremes/Europe/wettest-rainiest-cities.php |url-status=live }}</ref> سالياني گرمي پد ۾ نمايان موسمي فرق هوندو آهي. جنوري ۾ سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{cvt|6.7|°C|°F}} ۽ جولاءِ ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|24|°C|°F}} آهي. بهار ۽ اونهاري ۾ موسم گرم کان گهڻي گرم رهي ٿي ۽ مئي کان سيپٽمبر تائين گرمي پد اڪثر {{cvt|20|°C|°F}} کان مٿي رهي ٿو. سرءُ ۽ سياري ۾، خاص طور نومبر کان مارچ تائين، گرمي پد گهٽجي ٿو. شهر کي هر سال لڳ ڀڳ 2,500 ڪلاڪ سج ملي ٿو.<ref>{{cite news |author1=Telegraph Media Group |title=نقشي ۾: يورپ جا سڀ کان وڌيڪ ۽ گهٽ سج وارا شهر |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/mapped-the-sunniest-and-dullest-cities-in-europe/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=21 November 2016}}{{cbignore }}</ref> {{Weather box | width = auto | collapsed = Y | location = ترانا هوائي اڏو (WMO #13615) — 1991–2020ع جا نارمل انگ اکر | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 21.3 | Feb record high C = 28.0 | Mar record high C = 30.3 | Apr record high C = 32.6 | May record high C = 35.9 | Jun record high C = 39.7 | Jul record high C = 43.0 | Aug record high C = 43.6 | Sep record high C = 39.7 | Oct record high C = 36.1 | Nov record high C = 31.3 | Dec record high C = 22.5 | year record high C = 43.6 | Jan high C = 12.8 | Feb high C = 13.9 | Mar high C = 17.2 | Apr high C = 20.6 | May high C = 25.0 | Jun high C = 29.4 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.3 | Nov high C = 18.3 | Dec high C = 13.0 | year high C = 22.3 | Jan mean C = 7.5 | Feb mean C = 8.6 | Mar mean C = 11.4 | Apr mean C = 14.8 | May mean C = 18.9 | Jun mean C = 23.1 | Jul mean C = 25.3 | Aug mean C = 25.6 | Sep mean C = 21.7 | Oct mean C = 17.2 | Nov mean C = 12.8 | Dec mean C = 9.1 | year mean C = 16.3 | Jan low C = 2.2 | Feb low C = 3.2 | Mar low C = 5.6 | Apr low C = 8.9 | May low C = 12.8 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 18.3 | Aug low C = 18.3 | Sep low C = 15.0 | Oct low C = 11.1 | Nov low C = 7.2 | Dec low C = 3.9 | year low C = 10.3 | Jan record low C = -10.4 | Feb record low C = -9.4 | Mar record low C = -7.0 | Apr record low C = -1.0 | May record low C = 2.5 | Jun record low C = 5.6 | Jul record low C = 4.2 | Aug record low C = 10.0 | Sep record low C = 3.8 | Oct record low C = -1.3 | Nov record low C = -4.3 | Dec record low C = -6.9 | year record low C = -10.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 106 | Feb precipitation mm = 118 | Mar precipitation mm = 102 | Apr precipitation mm = 90 | May precipitation mm = 89 | Jun precipitation mm = 64 | Jul precipitation mm = 42 | Aug precipitation mm = 40 | Sep precipitation mm = 99 | Oct precipitation mm = 112 | Nov precipitation mm = 151 | Dec precipitation mm = 139 | year precipitation mm = 1252 | Jan precipitation days = 11 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 11 | Apr precipitation days = 13 | May precipitation days = 11 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 5 | Sep precipitation days = 9 | Oct precipitation days = 9 | Nov precipitation days = 11 | Dec precipitation days = 12 | unit precipitation days = 1 mm | year precipitation days = 115 | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 71 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 64 | Aug humidity = 64 | Sep humidity = 70 | Oct humidity = 74 | Nov humidity = 79 | Dec humidity = 78 | year humidity = 71.6 | Jan sun = 124 | Feb sun = 125 | Mar sun = 165 | Apr sun = 191 | May sun = 263 | Jun sun = 298 | Jul sun = 354 | Aug sun = 327 | Sep sun = 264 | Oct sun = 218 | Nov sun = 127 | Dec sun = 88 | year sun = 2544 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 8 | Jun uv = 9 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst|DWD]],<ref name="DWD">{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |title=ترانا (هوائي اڏو) جي آبهوا جدول / البانيا |work=دنيا جي اسٽيشنن جا بنيادي آبهوا سراسري انگ اکر (1961–1990) |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=30 January 2016 |archive-date=9 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209124404/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_136150_kt.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="DWDsun">{{cite web |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=اسٽيشن 13615 ترانا |work=عالمي اسٽيشن ڊيٽا 1961–1990 — سج جي دورانيي |publisher=Deutscher Wetterdienst |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |archive-date=17 October 2017 |url-status=dead |access-date=30 January 2016 }}</ref>{{efn|ترانا جو اسٽيشن سڃاڻپ نمبر 13615 آهي؛ سج جي دورانيي جا انگ اکر ڳولڻ لاءِ اهو نمبر استعمال ٿئي ٿو.}} Meteo Climat (رڪارڊ وڌ ۽ گهٽ گرمي پد)،<ref name="meteoclimat">{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |title=ترانا اسٽيشن |publisher=Meteo Climat |language=fr |access-date=11 June 2016 |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203023808/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=728 |url-status=live }}</ref> [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (ڪجهه رڪارڊ، برسات ۽ برف وارا ڏينهن)<ref name="noaa">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |title=ترانا (13615) — WMO موسمي اسٽيشن |access-date=12 May 2019 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064317/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AB/13615.TXT |url-status=live }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |title=ترانا، البانيا — تفصيلي آبهوا ڄاڻ ۽ ماهوار موسمي اڳڪٿي |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=3 July 2019 |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703202630/https://www.weather-atlas.com/en/albania/tirana-climate |url-status=live}}</ref> | source = [[عالمي موسميات تنظيم]] / Climates to Travel<ref name="TiranaClimateUpdated">{{cite web |url=https://climatestotravel.com |title=ترانا جي آبهوا: موسمون، سفر جو وقت ۽ ماهوار سراسريون |publisher=Climates to Travel |access-date=16 August 2026}}</ref> }} {{Clear}} === شهري رٿابندي === [[File:Grand_Park_of_Tirana_(2020).jpg|thumb|right|[[ترانا جو وڏو پارڪ|ترانا جي مصنوعي ڍنڍ]]، جيڪا 1955ع ۾ مقامي پاڻيءَ جي وسيلن مان ٺاهي وئي]] سيپٽمبر 2015ع ۾ ترانا پهريون ڀيرو گاڏين کان پاڪ ڏينهن منعقد ڪيو، جنهن جو مقصد شهري هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ هو. هن قدم دوران هوا ۽ شور جي آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ٿيڻ کان پوءِ ميونسپلٽي اهڙي ڏينهن کي وڌيڪ باقاعده بنيادن تي منعقد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪئي.<ref>{{cite web |date=25 March 2022 |title=البانيا هر مهيني جي پهرين آچر لاءِ گاڏين کان پاڪ ڏينهن جو اعلان ڪيو |url=https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |access-date=18 October 2022 |website=Exit - Explaining Albania |language=en-US |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081207/https://exit.al/en/2022/03/25/albania-announces-car-free-days-for-first-sunday-of-each-month/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=22 March 2022 |title=ترانا ۾ گاڏين کان پاڪ ڏينهن: اهي رستا جتي ڊرائيونگ جي اجازت نه هوندي |url=https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018081209/https://euronews.al/en/albania/2022/03/22/car-free-day-in-tirana-these-are-the-roads-where-driving-isnt-permitted/ |archive-date=18 October 2022 |access-date=18 October 2022 |website=Euronews Albania |language=en-US }}</ref> ترانا کي [[ڪچري جي انتظام]]، بلند [[هوائي آلودگي]] ۽ نمايان [[شور جي آلودگي]] جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. گذريل ڏهاڪن ۾ گاڏين جي تعداد ۾ تيز واڌ سبب هوائي آلودگي هڪ اهم شهري مسئلو بڻجي وئي. شهر ۾ ڪيترين پراڻين 1990ع ۽ 2000ع جي شروعات واريون [[ڊيزل انجڻ|ڊيزل گاڏيون]] استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=sK6ZChjF-L8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/sK6ZChjF-L8 |archive-date=30 October 2021 |title=استعمال ٿيل گاڏين جو ذخيرو |last=VizionPlusAlbania |date=7 November 2013 |via=YouTube}}{{cbignore }}</ref> آلودگي گهٽائڻ، نيون گاڏيون خريد ڪرڻ جي حوصلا افزائي ۽ روڊ سلامتي بهتر ڪرڻ لاءِ حڪومت 1 جنوري 2019ع کان 2005ع کان اڳ تيار ڪيل استعمال ٿيل گاڏين جي درآمد تي پابندي لاڳو ڪئي. هوائي آلودگي جا ٻيا اهم جزا PM10 ۽ PM2.5 [[فضائي ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائيٽروجن ڊاءِ آڪسائيڊ|NO₂]] آهن، جيڪي گاڏين، تعميراتي سرگرمين ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ روڊن ۽ عمارتن سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310212638/http://www.ecat-tirana.org/project4/imazhe/Tirana%20Air%20Quality%20Report.pdf |url-status=dead |title=ترانا جي هوا جي معيار بابت رپورٽ |archive-date=10 March 2012 |access-date=20 May 2020 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |title=ترانا ۽ دوريس جي شهري علائقن ۾ هوا جي معيار جي نگراني |journal=Natura Montenegrina |volume=7 |issue=2 |pages=549–557 |access-date=21 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152255/http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |archive-date=25 March 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325152255/http://www.pmcg.co.me/NM7/Dako.pdf |date=25 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last=Cameron |first=Rob |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |title=ترانا: جتي گهٽين جا نالا ناهن |work=BBC News |date=3 December 2004 |access-date=3 December 2004 |archive-date=30 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060530002351/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4062429.stm |url-status=live }}</ref> شهر ۽ ان جي ٻاهرين علائقن ۾ اڻپروسيس ٿيل ٺوس ڪچرو پڻ مسئلو رهيو آهي، ۽ گهڻي شور بابت شڪايتون پڻ سامهون اينديون رهيون آهن. انهن مسئلن باوجود، مصنوعي ڍنڍ ڀرسان [[ترانا جو وڏو پارڪ]] شهري سائي علائقي طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو؛ شهر جي فٽ پاٿن ۽ رستن ڀرسان هزارين وڻ پڻ پوکيا ويا آهن. 2015ع جي اونهاري ۾ ڪاشار، [[فارڪا ڍنڍ|فارڪا]]، واچار ۽ [[دائتي جبل|دائتي]] ۾ چار نوان وڏا پارڪ قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. اهي منصوبا گاديءَ واري شهر ۾ سائي علائقن جو تناسب وڌائڻ لاءِ نئين شهري رٿابنديءَ جو حصو هئا.<ref>{{cite web |title=ويليائي: فارڪا ۾ ڏکڻ اوڀر لاءِ بس ٽرمينل تعمير ٿيندو |url=http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |website=Oranews |access-date=31 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822190111/http://www.oranews.tv/vendi/veliaj-ne-farke-do-ndertohet-terminali-i-autobusave-per-juglindjen/ |archive-date=22 August 2015 |url-status=dead }}</ref> حڪومت ترانا جي ڀرپاسي مخصوص سائي علائقن کي ”ترانا گرين بيلٽ“ جو حصو قرار ڏنو، جتي تعمير يا تہ منع ٿيل آهي يا سخت حدن هيٺ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |title=ترانا جي سائي پٽي بابت قومي علائقائي ڪائونسل جي فيصلن جو اعلان |website=planifikimi.gov.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053747/http://www.planifikimi.gov.al/?q=sq/content/njoftim-shtyp-lidhur-me-dy-vendimet-e-kkt-se-lidhur-me-kuroren-e-gjelber-te-tiranes-dhe |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |title=قانوني بنياد — APR ترانا |website=aprtirana.al |access-date=10 July 2017 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820045348/http://aprtirana.al/baza-ligjore/ |url-status=live }}</ref> {{Clear}} == سياست == === انتظاميا === {{Main|ترانا جون انتظامي ورهاستون|l1=ترانا جا انتظامي يونٽ}} {{See also|ترانا جي پاڙن جي فهرست|l1=ترانا جا پاڙا}} {{Further|ترانا جو ميئر}} {{Tirana map|float=right}} [[البانيا جون ميونسپلٽيون|ترانا ميونسپلٽي]] [[ترانا ڪائونٽي]] اندر [[وچ البانيا|البانيا جي وچئين علائقي]] ۾ واقع آهي. اها [[بالدوشڪ]]، [[بيرژيتي]]، [[دائتي]]، [[فارڪي]]، [[ڪاشار]]، [[ڪرابي]]، [[ندروچ]]، [[پيترلي]]، [[پيزي]]، [[شينگيرگ]]، [[واچار]]، [[زال-باستار]]، [[زال-هير]] ۽ ترانا جي انتظامي يونٽن تي مشتمل آهي.<ref name="Administration">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |page=22 |language=sq }}</ref><ref>{{cite journal |author=Dorina Pojani |title=ترانا شهر جو خاڪو |date=6 March 2010 |doi=10.1016/j.cities.2010.02.002 |volume=27 |journal=Cities |pages=483–495 }}</ref> [[ترانا جا انتظامي يونٽ|ترانا جو شهري انتظامي يونٽ]] وڌيڪ يارهن شهري انتظامي يونٽن ۾ ورهايل آهي: [[ترانا 1]]، [[ترانا 2]]، [[ترانا 3]]، [[ترانا 4]]، [[ترانا 5]]، [[ترانا 6]]، [[ترانا 7]]، [[ترانا 8]]، [[ترانا 9]]، [[ترانا 10]] ۽ [[ترانا 11]].<ref name="Administration"/> [[File:Bashkia Tirane.jpg|thumb|ترانا سٽي هال]] [[ترانا جو ميئر]] ترانا جي ڪابينا سان گڏ ميونسپلٽي جو انتظامي اختيار استعمال ڪري ٿو. [[ترانا ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي مقامي قانونساز اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا 55 ميمبر چار سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ڪائونسل خاص طور ميونسپل بجيٽ، شهري پاليسيءَ جي بنيادي رخن ۽ شهر ۽ [[البانيا جي حڪومت]] جي وچ ۾ لاڳاپن بابت فيصلا ڪري ٿي. ان ۾ مختلف مستقل ڪميٽيون آهن، جيڪي معيشت، ماليات، قانوني معاملن، تعليم، صحت ۽ ٻين ميونسپل خدمتن سان لاڳاپيل معاملن تي ڪم ڪن ٿيون. 2000ع ۾ [[مدر ٽريسا اسڪوائر]] وٽ [[ترانا يونيورسٽي]] جي مرڪزي ڪيمپس کان [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تائين شهر جي مرڪزي حصي کي ثقافتي اهميت وارو محفوظ علائقو قرار ڏنو ويو. گاديءَ واري شهر جو تاريخي مرڪز پيادلن لاءِ مخصوص [[مراد توپتاني اسٽريٽ]] جي چوڌاري واقع آهي، جڏهن تہ [[بلوڪو]] شهر جي سڀ کان مشهور علائقن مان هڪ آهي. 2010ع ۾ ميونسپلٽي گهٽين جا نالا ۽ عمارتن جا داخلا نمبر لڳائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت اپارٽمينٽ عمارتن جي داخلي دروازن کي به نمبر ڏنا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |title=ميونسپلٽي — روزاني خبرون |publisher=Tirana.gov.al |access-date=15 September 2011 |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927060042/http://www.tirana.gov.al/?cid=1,154,2320 |url-status=dead }}</ref> === قومي گادي === [[File:Tirana, consiglio dei ministri, 01.JPG|thumb|[[ديشمواريت اي ڪومبيت بليوارڊ]] تي واقع [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]]، [[البانيا جو وزيراعظم|البانيا جي وزيراعظم]] جي سرڪاري آفيس]] ترانا [[ريپبلڪ آف البانيا]] جي [[گاديءَ جو شهر|گادي]] آهي ۽ ملڪ جي سياسي، انتظامي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |page=3 |quote=ريپبلڪ آف البانيا جو گاديءَ جو شهر ترانا آهي |access-date=8 June 2020 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref> ملڪ جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظامي]]، [[عدليه|عدالتي]] ۽ [[قانونسازي|قانونساز]] شاخن جا اهم ادارا شهر ۾ واقع آهن. [[البانيا جو صدر|صدر]] ۽ [[البانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ترانا ۾ پنهنجون سرڪاري ذميواريون ترتيبوار [[ترانا صدارتي آفيس عمارت|پريزيدينچا]] ۽ [[البانيا جي وزيراعظم جي آفيس|ڪريمينستريا]] مان سرانجام ڏين ٿا، جڏهن تہ [[البانيا جي اسيمبلي]] پڻ گاديءَ واري شهر ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=صدارتي آفيس |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105349/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/presidency |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وزيراعظم جون آفيسون |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105452/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/the-prime-minister |archive-date=19 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيا جي اسيمبلي هال |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |access-date=19 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719105802/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/attractions-and-sights/albanias-assembly-hall |archive-date=19 July 2020 }}</ref> ترانا ۾ [[البانيا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] ۽ [[البانيا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] پڻ واقع آهن. ٻين اهم عدالتي ادارن ۾ [[البانيا جون اپيل عدالتون|اپيل عدالت]] ۽ [[البانيا جون انتظامي عدالتون|انتظامي عدالتون]] شامل آهن. [[البانيا جو مرڪزي بئنڪ|بئنڪ آف البانيا]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي، جڏهن تہ [[البانيا جي ثقافت واري وزارت|ثقافت]]، [[البانيا جي دفاع واري وزارت|دفاع]]، [[البانيا جي تعليم واري وزارت|تعليم]]، [[البانيا جي ماليات واري وزارت|ماليات]]، [[البانيا جي يورپ ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت|پرڏيهي معاملن]]، [[البانيا جي صحت ۽ سماجي تحفظ واري وزارت|صحت]]، [[البانيا جي بنيادي ڍانچي ۽ توانائي واري وزارت|بنيادي ڍانچي ۽ توانائي]]، [[البانيا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن]]، [[البانيا جي انصاف واري وزارت|انصاف]] ۽ [[البانيا جي سياحت ۽ ماحوليات واري وزارت|سياحت ۽ ماحوليات]] سميت گهڻيون قومي وزارتون ترانا ۾ واقع آهن. البانيا ۾ قائم تقريباً سڀ سفارتخانا ۽ قونصل خانا پڻ ترانا ۾ آهن، جنهن ڪري شهر ملڪ جي بين الاقوامي سفارتڪاريءَ جو مرڪز آهي. === بين الاقوامي لاڳاپا === {{See also|البانيا جي جاڙا شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} ترانا خطي ۾ البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باني ميمبر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Unioni i Bashkive Shqiptare (UBSHR) |title=البانيائي ميونسپلٽين جي يونين جو باضابطه قيام ۽ پهرين ڪانفرنس |url=https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002190614/https://ubshr.tirana.al/mbahet-konferenca-e-pare-e-unionit-te-bashkive-dhe-komunave-shqiptare-ne-rajon/ |archive-date=2 October 2021 |language=sq |date=21 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[University for Business and Technology]] (UBT) |title=مقامي پاليسيون — ڪوسوو ۾ بين الميونسپل سهڪار |url=https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |access-date=2 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812094056/https://knowledgecenter.ubt-uni.net/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=etd |archive-date=12 August 2021 |page=42 |language=sq |url-status=live }}</ref> ترانا جا [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙا يا ڀيڻ شهر]] [[انقره]]، [[بيجنگ]]، [[برسا]]، [[دوحا]]، [[فلورنس]]، [[خارڪيف]] ۽ [[سراييوو]] آهن، جڏهن تہ شهر [[ويرونا]] ۽ [[زگريب]] سان سهڪاري معاهدا پڻ ڪيا آهن.{{efn|name=fn3|ترانا جي جاڙا يا ڀيڻ شهرن بابت حوالا:<ref>{{cite web |publisher=[[انقره|انقره ميونسپلٽي]] |title=انقره جا ڀيڻ شهر |url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara#.YViNENpBzIU |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002164826/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara |archive-date=2 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[بيجنگ|بيجنگ ميونسپلٽي]] |title=بيجنگ بابت ڄاڻ: ڀيڻ شهر |url=http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/ |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204142/http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/mobile/ |archive-date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[برسا|برسا ميونسپلٽي]] |title=ڀيڻ شهر |url=https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002165140/https://www.bursa.bel.tr/sayfa/kardes-sehirler-261 |archive-date=2 October 2021 |language=tr |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Arabian Business]] |title=جاڙا شهر: دوحا ۽ ترانا |url=https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204435/https://www.arabianbusiness.com/photos/twin-cities-doha-tirana-448916.html |archive-date=6 October 2021 |date=8 March 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[فلورنس|فلورنس ميونسپلٽي]] |title=بين الاقوامي فلورنس: جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |url=https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204656/https://www.comune.fi.it/pagina/firenze-internazionale/gemellaggi-e-patti-di-amicizia |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[خارڪيف]] |title=ڀائيوار شهر |url=https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006204902/https://www.city.kharkov.ua/ru/o-xarkove/goroda-partneryi.html |archive-date=6 October 2021 |language=uk |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[سراييوو]] |title=ڀيڻ شهر: فهرست |url=https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310201912/https://www.sarajevo.ba/bs/article/5778/gradovi-pobratimi-spisak |archive-date=10 March 2021 |language=bs |url-status=live }}</ref>}}<ref>{{cite web |publisher=[[زگريب|زگريب شهر]] |title=زگريب شهر جو شمارياتي ساليانو 2018 |url=https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022171011/https://www.zagreb.hr/UserDocsImages/arhiva/statistika/SYCZ_2018%2023%2004%202019%20links.pdf |archive-date=22 October 2020 |page=34 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[ويرونا|ويرونا ميونسپلٽي]] |title=وڏا واقعا — جاڙا شهر ۽ دوستي جا معاهدا |date=5 September 2019 |url=https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213000/https://www.comune.verona.it/nqcontent.cfm?a_id=5485&tt=verona_agid |archive-date=6 October 2021 |language=it |url-status=live }}</ref> ترانا [[زاراگوزا]] سان پڻ خاص ٻطرفا سهڪاري معاهدا ڪيا آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[زاراگوزا]] |title=زاراگوزا سان ڀيڻ شهري معاهدا |url=http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906193658/http://www.zaragoza.es/ciudad/zaragozainternacional/hermanamientos.htm |archive-date=6 September 2021 |language=es |url-status=live }}</ref> == معيشت == [[File:Banka_e_Shqipërisë_2017_03.jpg|thumb|right|[[بئنڪ آف البانيا]]]] ترانا [[البانيا جي معيشت]] جو مرڪز ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي]] ۽ تيزيءَ سان معاشي طور وڌندڙ علائقو آهي. معيشت جي اهم [[معاشي شعبو|شعبن]] مان [[خدمتن وارو شعبو]] ترانا جي معيشت ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو ۽ شهر جي 68 سيڪڙو کان وڌيڪ افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪري ٿو.<ref name="sectors">{{cite web |title=البانيا جي 50.7 سيڪڙو ملازمن جو روزگار زراعت سان لاڳاپيل آهي |url=http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |website=agroweb.org |date=26 May 2017 |access-date=22 June 2017 |archive-date=25 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625090430/http://agroweb.org/?id=10&l=2640&ln=en&url=507-of-albanian-employees-work-in-agriculture |url-status=dead }}</ref> ڪم ڪندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو [[ثانوي شعبو|ثانوي شعبي]] سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ [[بنيادي شعبو|بنيادي شعبي]] جو حصو رڳو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو آهي.<ref name="sectors"/> شهر جي معاشي ترقيءَ جي شروعات 16هين صديءَ جي اوائل ۾ ٿي، جڏهن اهو [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. ان دور ۾ هتي هڪ بازار قائم ٿي، جتي ڪاريگر ريشم ۽ ڪپهه جا ڪپڙا، چمڙي جون شيون، ٺڪر، ۽ لوهه، چاندي ۽ سون جون شيون تيار ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |title=ترانا جي پراڻي بازار جي تاريخ، بناوٽ ۽ ڪم |url=https://www.academia.edu/4406992 |website=academia.edu |last1=Hysa |first1=Armanda |date=4 September 2013 |access-date=12 December 2017 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207064446/https://www.academia.edu/4406992 |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ ۾ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ترانا ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي علائقو بڻجي ويو. [[البانيا ۾ ڪميونزم جو خاتمو|ڪميونسٽ نظام جي خاتمي]] کان پوءِ خدمتن واري شعبي ۾ نمايان واڌ ٿي ۽ اهو شهر جي معيشت جو سڀ کان اهم حصو بڻجي ويو. ملڪ جي مالي مرڪز طور [[مالي صنعت]] ترانا جي خدمتن واري معيشت جو بنيادي جزو آهي. نجڪاري، مالياتي سڌارن ۽ مرڪزي بئنڪ جي مالياتي پاليسيءَ سبب البانيا جو بئنڪنگ شعبو تدريجي طور تي ترقي ڪندو رهيو.<ref>{{cite web |title=منتقلي واري دور ۾ البانيا جي بئنڪنگ نظام جو تجزيو |url=https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |website=ijbcnet.com |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |url-status=dead }}</ref> ملڪ جا اهم مالي ادارا، جن ۾ [[بئنڪ آف البانيا]] ۽ [[البانيائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] شامل آهن، ترانا ۾ واقع آهن. ان سان گڏ ملڪ جون ڪيتريون ئي اهم [[البانيا جي بئنڪن جي فهرست|بئنڪون]]، جهڙوڪ [[بئنڪا ڪومبيتاري ٽريگتاري]]، [[رائيفائسن بئنڪ البانيا]]، [[ڪريڊنس بئنڪ]]، [[انٽيسا سانپائولو بئنڪ البانيا]] ۽ [[ترانا بئنڪ]] پڻ شهر ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر يا اهم آپريشنل مرڪز رکن ٿيون. [[File:Plaza,_Tirane_Albania.jpg|thumb|left|[[پلازا هوٽل ترانا|ميريٽيم پلازا ترانا]] شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي]] [[ٽيلي ڪميونيڪيشن صنعت]] پڻ ترانا جي معيشت جو هڪ اهم ۽ وڌندڙ شعبو آهي.<ref>{{cite web |first1=Oltiana |last1=Muharremi |first2=Filloreta |last2=Madani |first3=Erald |last3=Pelari |title=البانيا ۾ خدمتن واري شعبي جي ترقي ۽ ان جو مستقبل |url=https://www.researchgate.net/publication/271105196 |website=researchgate.net |pages=2–9 |language=en }}</ref> ڪميونسٽ دور جي خاتمي ۽ ڏهاڪن واري اڪيلائپ کان پوءِ ٽيلي ڪميونيڪيشن شعبي ۾ تيز ترقي آئي، جنهن ۾ معاشي سڌارن، مارڪيٽ کولڻ ۽ نئين ٽيڪنالاجيءَ جي آمد اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ووڊافون البانيا]]، [[ٽيليڪام البانيا]] ۽ [[ايگل موبائل]] جهڙيون ڪمپنيون ترانا ۽ ملڪ جي ٻين حصن ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن خدمتون فراهم ڪنديون رهيون آهن. ترانا جي [[سياحت جي صنعت]] پڻ گذريل سالن ۾ وڌي شهر جي معيشت جو هڪ اهم جزو بڻجي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا ۾ سياحت ۽ روزگار — ڇا ٻنهي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو آهي؟ |url=http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |website=asecu.gr |pages=1–9 |language=en |access-date=12 January 2019 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |url-status=live }}</ref> مقامي اختيارين شهر جي سياحتي تشهير لاءِ ''The Place Beyond Belief'' جو نعرو پڻ استعمال ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=ميئر ويليائي سنگاپور ۾: ترانا، توقع کان ٻاهر هڪ هنڌ |url=http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |website=Radio Tirana International |access-date=11 March 2019 |archive-date=19 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219182332/http://rti.rtsh.al/2018/07/11/mayor-veliaj-in-singapore-tirana-a-place-beyond-belief/ |url-status=dead }}</ref> [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[دوريس بندرگاهه]] وسيلي يورپ، ايشيا ۽ ٻين علائقن کان ايندڙ بين الاقوامي سياحن جي انگ ۾ واڌ شهر جي هوٽل، ريسٽورنٽ، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن کي هٿي ڏني آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا ۾ سياحت؛ يورپ، ايشيا ۽ آسٽريليا کان سياحن جي آمد |url=http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |website=forum-al.com |location=Tirana |language=sq |date=11 August 2018 |access-date=12 January 2019 |archive-date=12 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112195503/http://www.oranews.tv/article/turizmi-ne-tirane-fluks-nga-evropa-azia-e-australia |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=ويليائي: اسان جو مقصد آهي تہ ترانا هن سال ڏهه لک سياحن تائين پهچي |url=http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |website=ata.gov.al |date=7 June 2018 |location=Tirana |language=sq |access-date=12 January 2019 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207065948/http://ata.gov.al/2018/06/07/veliaj-ambicia-jone-eshte-qe-tirana-te-kape-1-milion-turiste-kete-vit/ |url-status=dead }}</ref> شهر جي وڏين هوٽلن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[TID Tower|ميريٽيم پلازا ترانا]] شامل آهن، جيڪي [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] ڀرسان مرڪزي علائقي ۾ واقع آهن. [[ايئر البانيا اسٽيڊيم]] ڀرسان اڳوڻي شيراتن هوٽل کي [[هائٽ]] گروپ پاران سنڀالڻ کان پوءِ ''Mak Hotel Tirana'' جي نالي سان هلائڻ شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=آمريڪي ڪمپني هائٽ اڳوڻي شيراتن ترانا جو انتظام سنڀاليو |url=http://www.tiranatimes.com/?p=139585 |website=Tirana Times |date=6 December 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=5 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805043221/https://www.tiranatimes.com/?p=139585 |url-status=live }}</ref> ساڳئي علائقي ۾ [[ميريئٽ]] جي برانڊ هيٺ هوٽل قائم ڪرڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Jonuzaj |first1=Klaudjo |title=ميريئٽ البانيا جي ترانا ۾ هوٽل کوليندو — حڪومت |url=https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |website=SEE News |date=28 November 2018 |access-date=18 December 2019 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103211041/https://seenews.com/news/marriott-to-open-hotel-in-albanias-tirana-govt-634773 |url-status=live }}</ref> مرڪزي ترانا جي ٻين وڏين هوٽلن ۾ روگنر هوٽل، هيلٽن گارڊن اِن ترانا، زيڪو امپيريل هوٽل، بيسٽ ويسٽرن پريميئر آرڪ هوٽل ۽ مونڊيئل هوٽل شامل آهن. {{Clear}} == بنيادي ڍانچو == === آمدورفت === [[File:Terminal jashte.jpg|thumb|[[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] جو ٽرمينل]] ==== هوائي آمدورفت ==== ترانا کي [[ترانا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نيني تريزا|نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو، جيڪو ملڪ جو مکيه بين الاقوامي هوائي داخلا مرڪز آهي. هوائي اڏي جو نالو البانيائي رومن ڪيٿولڪ راهبه ۽ مشنري [[مادر ٽريسا]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي. هي هوائي اڏو ترانا کي يورپ، آفريڪا ۽ ايشيا جي مختلف منزلن سان ڳنڍي ٿو. 2019ع ۾ هن هوائي اڏي تان 33 لک کان وڌيڪ مسافرن سفر ڪيو. ==== روڊ ==== [[File:Autobahn-Alb.jpg|thumb|[[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2)، جيڪا ترانا کي [[دوريس]] سان ڳنڍي ٿي]] البانيا جي مرڪزي حصي ۾ ترانا جي جاگرافيائي بيهڪ گهڻي عرصي کان هن شهر کي [[البانيا جا روڊ|قومي روڊن جي ڄار]] جو مرڪزي ڳانڍاپو بڻائي ڇڏيو آهي، جنهن وسيلي شهر ملڪ جي تقريباً سڀني حصن ۽ پاڙيسري ملڪن سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613221311/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=18, 23 |language=sq }}</ref> [[SH 1 (Albania)|روگا شتيتيروري 1]] (SH1) ترانا کي اتر ۾ [[شڪودرا]] ۽ [[مونٽي نيگرو]] سان ڳنڍي ٿي ۽ تجويز ڪيل [[ايڊرياٽڪ–آئيونين موٽر وي]] جو اهم حصو آهي. [[SH 2 (Albania)|روگا شتيتيروري 2]] (SH2) اولهه ڏانهن وڃي [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] تي واقع [[دوريس]] سان سڌو رابطو فراهم ڪري ٿي. [[روگا شتيتيروري 3]] (SH3) کي [[A3 (Albania)|آٽوستراڊا 3]] (A3) ۾ تبديل ڪيو ويو آهي ۽ اهو قديم [[ويا ايگنيشيا]] جي رستي جي پيروي ڪري ٿو. هي [[پين-يورپي ڪوريڊور VIII]] جو هڪ اهم حصو آهي ۽ شهر کي [[الباسان]]، [[ڪورچا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[يونان]] سان ڳنڍي ٿو. ترانا اتر-اولهه ۾ ميلوت انٽرچينج وسيلي [[البانيا جي اي 1 موٽر وي|آٽوستراڊا 1]] (A1) ذريعي [[ڪوسوو]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. [[البانيا ۾ ڪميونزم|ڪميونسٽ دور]] دوران 1989ع ۾ ترانا جي چوڌاري هڪ [[رنگ روڊ]] تعمير ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، پر ان تي عملي ڪم 2010ع واري ڏهاڪي تائين ملتوي رهيو.<ref>{{cite web |publisher=[[Cooperation between China and Central and Eastern European Countries]] (China-CEE) |title=البانيا جي معيشت بابت جائزو: ترانا جو ٻاهريون رنگ روڊ ۽ 2.1 ڪلوميٽر حصي جو تڪراري معاملو |url=https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |access-date=13 June 2020 |date=6 March 2019 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230127/https://china-cee.eu/2019/03/06/albania-economy-briefing-tiranas-outer-ring-road-and-the-controversial-case-of-2-1-km-segment/ |url-status=live }}</ref> ترانا واري علائقي جي تيزيءَ سان وڌندڙ آبادي ۽ قومي معيشت جي لحاظ کان هي رستو وڏي اهميت رکي ٿو. رنگ روڊ جي ڏاکڻي حصي تي تعمير 2011ع ۾ شروع ٿي ۽ بعد ۾ مڪمل ڪئي وئي، جڏهن تہ اترين ۽ اوڀر وارا حصا ڊگهي عرصي تائين رٿابنديءَ هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |publisher=[[TV Klan]] |title=ترانا جو وڏو رنگ روڊ سيپٽمبر ۾ کوليو ويندو |url=https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |access-date=13 June 2020 |language=sq |date=14 August 2017 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230126/https://tvklan.al/unaza-e-madhe-e-tiranes-hapet-ne-shtator/ |url-status=live }}</ref> ==== ريلوي ==== [[هيڪوروڌا شچيپتاري]] (HSH) جون ريلوي لائينون ماضي ۾ ترانا کي البانيا جي اهم شهرن، جن ۾ [[دوريس]]، [[شڪودرا]] ۽ [[ولورا]] شامل آهن، سان ڳنڍينديون هيون. 2013ع ۾ [[ترانا ريلوي اسٽيشن]] بند ڪئي وئي ۽ [[نئون بليوارڊ]] ({{langx|sq|Bulevardi i Ri}}) منصوبي لاءِ جاءِ خالي ڪرڻ خاطر ريل سروس کي ڪاشار ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |publisher=[[Gazeta Shqip]] |title=گاديءَ واري شهر ۾ ريل کي الوداع، اسٽيشن هاڻي وورا ڏانهن منتقل |url=https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=1 September 2013 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614155956/https://www.gazeta-shqip.com/2013/09/01/lamtumira-e-trenit-ne-kryeqytet-stacioni-tashme-zhvendoset-ne-vore/ |url-status=dead }}</ref> نئين ترانا اسٽيشن کي [[لاپراڪا]] ۾ تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي، جنهن کي ريل، ٽرام ۽ بس خدمتن لاءِ هڪ گهڻ-مقصد آمدورفتي ٽرمينل بڻائڻو هو.<ref>{{cite web |publisher=Italferr |title=ترانا جو نئون عوامي آمدورفت ٽرمينل |url=http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208131650/http://www.italferr.it/content/italferr/en/Expertise/attivita/design-e-architettura/stazioni/nuovo-terminal-del-trasporto-pubblico-di-tirana.html |url-status=dead |archive-date=8 December 2019 |access-date=14 June 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Koha Ditore|Koha]] |title=ترانا لاءِ جديد گهڻ-مقصد ٽرانسپورٽ اسٽيشن |url=https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=2 May 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614140007/https://www.koha.net/arberi/90808/tirana-me-stacion-modern-multimodal/ |url-status=live }}</ref> شهر جي اختيارين اڳوڻي ريلوي اسٽيشن تائين هلڪي ريل جي توسيع بابت پڻ خيالن جو اظهار ڪيو آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore">{{Cite web |url=https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |title=ويليائي: ترانا–ريناس–دوريس نئين ريلوي لائين 2024ع ۾ مڪمل ٿيندي |language=sq |website=Albanian Telegraph Agency |access-date=16 September 2023 |author=Arlinda Gjonaj |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512232827/https://ata.gov.al/2023/04/27/veliaj-linja-e-re-hekurudhore-tirane-rinas-durres-perfundon-ne-vitin-2024/ |url-status=live }}</ref> ترانا کي [[نيني تريزا انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ دوريس سان ڳنڍيندڙ نئين ريلوي لائين تي تعميراتي ڪم جاري آهي.<ref name="Linja e re hekurudhore" /> 2012ع ۾ ترانا ميونسپلٽي هڪ رپورٽ جاري ڪئي جنهن ۾ ٻن ٽرام لائينن جي تعمير جو جائزو ورتو ويو. تجويز ڪيل ٻنهي لائينن جي گڏيل ڊيگهه {{convert|16.7|km|abbr=off}} هئڻ گهرجي هئي، پر منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. تجويز موجب ٻئي لائينون [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] وٽ هڪٻئي کي ڪٽين ها. ترانا جي عوامي آمدورفت اڃا گهڻي ڀاڱي شهر جي مرڪزي حصي تي مرڪوز آهي، جڏهن تہ ڪيترا مضافاتي علائقا محدود يا بلڪل نه هجڻ برابر عوامي آمدورفت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=ترانا ٻن ٽرام لائينن جي ترقيءَ جو منصوبو تيار ڪري ٿو |url=https://www.railwaypro.com/wp/tirana-plans-to-develop-two-tram-lines/ |publisher=Railway PRO |access-date=2026-05-14}}</ref> ==== بس ==== ترانا جو بس نيٽ ورڪ شهر جو بنيادي ۽ هن وقت سڀ کان اهم عوامي آمدورفت وارو نظام آهي. شهري مرڪز لاءِ 16 بس لائينون ۽ ٻاهرين علائقن لاءِ وڌيڪ 14 مضافاتي لائينون موجود آهن. شهري نيٽ ورڪ ۾ اٺ ريڊيئل، پنج ترڇيون ۽ ٽي گول يا نيم گول لائينون شامل آهن.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan">{{Cite web |url=https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |title=ترانا شهر لاءِ پائيدار شهري آمدورفت جو منصوبو |website=Bashkia Tiranë |access-date=16 September 2023 |ref=none |archive-date=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029130144/https://tirana.al/en/uploads/2020/12/20201210161510_sump_tirana-volume-i_status_analysis_200724.pdf |url-status=live }}</ref> ٽريفڪ جي گهڻائي سبب بسون اڪثر رش ۾ ڦاسي پون ٿيون. 2020ع ۾ صرف {{convert|7|km|abbr=off}} ڊگهي مخصوص بس لين موجود هئي.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2020ع ۾ سڄي شهري نيٽ ورڪ تي 451 بس اسٽاپ هئا ۽ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه {{convert|170|km|abbr=off}} کان وڌيڪ هئي. بس خدمتون موڪلن ۽ هفتيوار موڪلن سميت روزانو صبح 06:00 کان رات 24:00 تائين هلنديون هيون. 2018ع ۽ 2019ع جي پهرين اڌ ۾ سڄي نيٽ ورڪ تي بس خدمتن جو سراسري وقفو لڳ ڀڳ 9 منٽ هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> 2019ع جي ترانا جي حڪمت عملي واري آمدورفت سروي موجب لڳ ڀڳ 257,000 رهواسي ڪنهن بس اسٽاپ کان {{cvt|150|m}} پنڌ جي دائري اندر رهندا هئا. اهو ترانا جي ميونسپل يونٽ اندر رهندڙ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> هڪ طرفي سفر جي ٽڪيٽ جي قيمت 40 ليڪ هئي، جڏهن تہ ڪلاڪ يا روزاني بنيادن تي الڳ ٽڪيٽون موجود نه هيون. معذور ماڻهو ۽ اڳوڻا فوجي مفت سفر ڪري سگهن ٿا. اليڪٽرانڪ ٽڪيٽنگ نظام لاڳو ڪرڻ جو عمل پڻ جاري رهيو.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> [[File:Tirana_Bikes.jpg|thumb|[[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] ڀرسان اڳوڻي [[Ecovolis]] سائيڪل ڪرائي مرڪزن مان هڪ]] ==== سائيڪلنگ ==== [[ايريون ويليائي]] جي ميئر واري دور ۾ ترانا ميونسپلٽي [[ٽريفڪ جي رش]] گهٽائڻ ۽ [[پائيدار آمدورفت]] کي هٿي ڏيڻ لاءِ شهر ۾ سائيڪلنگ جي بنيادي ڍانچي جي تعمير ۽ توسيع ۾ نمايان اضافو ڪيو.<ref>{{cite web |publisher=Administrata.al |title=ٻئي مدي لاءِ ٻيهر چونڊجڻ کان پوءِ ويليائي کي ترانا ۾ سيڙپڪاري جاري رکڻ لاءِ EBRD پاران دعوت |url=https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |access-date=14 June 2020 |language=sq |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151350/https://administrata.al/Pages/News/Local%20Institution/Pas-rikonfirmimit-p%C3%ABr-mandatin-e-dyt%C3%AB,-Veliaj-ftohet-nga-BERZH-p%C3%ABr-vijimin-e-investimeve-n%C3%AB-Tiran%C3%AB.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Burgen |first1=Stephen |work=[[The Guardian]] |title=ٺاهيو ۽ ماڻهو ايندا: ترانا جي ”ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس“ واري رٿا |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=14 June 2020 |location=Tirana |date=29 October 2018 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[TRT Türk|TRT]] |title=ترانا البانيا جو سڀ کان وڌيڪ سائيڪل لينن وارو شهر بڻجي ويو |url=https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=14 July 2018 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151348/https://www.trt.net.tr/shqip/jeta-dhe-shendeti/2018/07/14/tirana-eshte-kthyer-ne-qytetin-me-me-shume-korsi-bicikletash-ne-shqiperi-1012234 |url-status=live }}</ref> [[Ecovolis]] 2011ع ۾ شروع ڪيو ويو، جيڪو شهر جي مختلف مرڪزي هنڌن تان معمولي فيس تي [[سائيڪل]] ڪرائي تي ڏيڻ جي سهولت فراهم ڪندو هو.<ref>{{cite web |publisher=[[Ecovolis]] |url=http://www.ecovolis.com/ |title=Ecovolis |access-date=21 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106175934/http://ecovolis.com/ |archive-date=6 January 2012 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Christiaens |first1=Jan |publisher=Eltis |title=ترانا ۾ عوامي سائيڪل سروس شروع |url=https://www.eltis.org/de/node/37397 |access-date=14 June 2020 |date=1 August 2014 |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614151353/https://www.eltis.org/de/node/37397 |url-status=dead }}</ref> بين الاقوامي [[سائيڪل شيئرنگ نظام]] [[Mobike]] 8 جون 2018ع تي شهر ۾ 4,000 سائيڪلن سان پنهنجون خدمتون شروع ڪيون.<ref name="Mobike">{{cite web |last1=Global |first1=Mobike |publisher=[[Mobike]] |title=Mobike البانيا جي ترانا ۾ شروع |url=https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |access-date=14 June 2020 |date=8 June 2018 |archive-date=22 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922181300/https://mobike.com/global/blog/post/albania_launch |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Radio Televizioni Shqiptar]] (RTSH) |title=Mobike ترانا ۾ پنهنجي استعمال جو علائقو محدود ڪري ٿو |url=https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=17 January 2019 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117194856/https://www.rtsh.al/lajme/mobike-ngushton-harten-e-perdorimit-ne-tirane/ |url-status=dead }}</ref> بعد ۾ ٻنهي خدمتن کي بند ڪيو ويو. تازن سالن ۾ بهتري باوجود محفوظ سائيڪل رستا اڃا نسبتاً محدود آهن. سائيڪل لينون ڪيترن هنڌن تي پارڪ ٿيل گاڏين يا تعميراتي ڪم سبب بند ٿي وڃن ٿيون، جڏهن تہ نيڪال جا کڏا ۽ ٻيون رڪاوٽون پڻ سائيڪل هلائڻ جي معيار تي اثر وجهن ٿيون. 2020ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀڳ {{convert|30|km|abbr=off}} سائيڪل رستا هئا.<ref name="Sustainable Urban Mobility Plan" /> === تعليم === [[File:AkademiaArteve.jpg|thumb|[[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[مادر ٽريسا اسڪوائر، ترانا|مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ البانيا جي [[اعليٰ تعليم]] جي ادارن جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[اڪيڊمي|اڪيڊميون]]، [[ڪاليج]] ۽ [[يونيورسٽي|يونيورسٽيون]] شامل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان [[ترانا يونيورسٽي]] آهي، جنهن جا ڪيمپس شهر جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ جتي مختلف پسمنظرن جا 28,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪندا رهيا آهن.<ref name="Education">{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا ميونسپلٽي جي پائيدار ترقيءَ جي حڪمت عملي 2018–2022 |url=https://www.tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613230128/https://tirana.al/uploads/2019/3/20190304142936_szhqbt-2018-2022-30-e-miratuar-per-web-finale.pdf |archive-date=13 June 2020 |pages=75–77 |language=sq }}</ref> [[ترانا پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي]] شهر جو ٻيو اهم ادارو ۽ ملڪ جي سڀ کان نمايان انجنيئرنگ ۽ فني يونيورسٽين مان هڪ آهي. ترانا ۾ ٻيا چار اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارا [[يونيورسٽي آف آرٽس، البانيا|يونيورسٽي آف آرٽس]]، [[ترانا زرعي يونيورسٽي|زرعي يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ميڊيسن، ترانا|ميڊيڪل يونيورسٽي]] ۽ [[اسپورٽس يونيورسٽي آف ترانا|اسپورٽس يونيورسٽي]] آهن.<ref name="Education"/> گذريل سالن دوران ترانا جو تعليمي نظام موجوده اسڪولن جي مرمت ۽ نون اسڪولن جي تعمير سان ڪافي وڌايو ويو آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=وچ مدي وارو بجيٽ پروگرام 2018–2020 |url=https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926125931/https://www.tirana.al/uploads/documents/page/45/20180528121020_23-programi-buxhetor-afatmesem-2018-2020.pdf |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=نوَ سالن وارو ”1 مئي“ اسڪول افتتاح ڪيو ويو |url=https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926130331/https://www.tirana.al/artikull/perurohet-shkolla-9-vjecare-1-maji |archive-date=26 September 2020 |language=sq }}</ref> [[پرائمري تعليم|پرائمري]] ۽ [[ثانوي تعليم|ثانوي]] سطح تي سرڪاري، خانگي ۽ بين الاقوامي اسڪولن جو وڏو انگ موجود آهي. بين الاقوامي اسڪولن ۾ [[ترانا انٽرنيشنل اسڪول]]، البانيائي انٽرنيشنل اسڪول، برٽش اسڪول، مونٽيسوري اسڪول، ميموريل اسڪول ۽ ورلڊ اڪيڊمي شامل آهن. سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي ''Servete Maçi School'' کي 2020ع جي [[International Architecture Awards]] ۾ اعزاز حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |last=Harrouk |first=Christele |publisher=[[ArchDaily]] |title=2020ع جي انٽرنيشنل آرڪيٽيڪچر ايوارڊز جا فاتح اعلان |url=https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |access-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926134112/https://www.archdaily.com/947499/2020-international-architecture-awards-winners-announced |archive-date=26 September 2020 |date=11 September 2020 }}</ref> === صحت === ترانا جي حدن اندر ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي [[اسپتال|اسپتالون]] ۽ ننڍا سرڪاري ۽ خانگي [[صحت جي سارسنڀال]] جا مرڪز موجود آهن. [[مادر ٽريسا يونيورسٽي ميڊيڪل سينٽر، ترانا|مادر ٽريسا يونيورسٽي اسپتال]] ملڪ جي سڀ کان وڏن ٽئين درجي جي طبي ادارن مان هڪ آهي. شهر جي ٻين اهم طبي ادارن ۾ [[شيفڪيٽ ندروچي يونيورسٽي اسپتال]]، ڪوچو گليوزيني اسپتال، مبريتريشا جيرالديني اسپتال ۽ [[ترانا فوجي اسپتال|فوجي اسپتال]] شامل آهن. == آبادي == {{Historical populations | align = right | 1703|4,000 | 1820|12,000 | 1923|10,845 | 1937|35,000 |1950|51,383 |1960|136,295 |1969|152,700 |1979|189,000 | source = <ref name="world">{{cite web |publisher=[[World Gazetteer]] |title=البانيا: سڀ کان وڏا شهر ۽ قصبا ۽ انهن جي آباديءَ جا انگ اکر |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-16&srt=1pnn&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=p1nn |access-date=12 June 2020 |url-status=dead }}</ref>{{New archival link needed|date=April 2026}}<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا شهر بابت عام انگ اکر |url=http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911063633/http://www.tirana.gov.al/common/images/Statisktikat_06_shqip.pdf |archive-date=11 September 2008 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412123357/http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf |archive-date=12 April 2016 |language=sq |date=19 February 2016 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=البانيا جي آبادي |url=http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505204850/http://www.instat.gov.al/media/372083/popullsia_1_janar_2017___.pdf |archive-date=5 May 2017 |language=sq |date=13 February 2017 }}</ref><ref>البانيا جي 1989ع ۽ 2001ع وارين [[آدمشماري]]ن بابت حوالو: * {{cite web |last1=Gjonça |first1=Arjan |last2=Elezi |first2=Pranvera |last3=Sado |first3=Lantona |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=وڏي ترانا ۾ اڻبرابريون |url=http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |access-date=12 June 2020 |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612212531/http://www.instat.gov.al/media/1482/6-_pabarazit__n__tiran_n_e_madhe___analiz__e_dinamik_s_s__ndryshimeve_sociale_dhe_ekonomike_t__bashkis__s__re___ruzhdie_bici.pdf |archive-date=12 June 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |title=البانيا جا شهر |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |access-date=6 November 2024 |archive-date=6 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406215925/http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm |url-status=live }}</ref> }} {{Clear}} 2023ع جي آدمشماري موجب [[ترانا ميونسپلٽي]] جي آبادي 598,176 هئي، جن مان 583,963 ماڻهو البانيا ۾ ۽ 14,213 ماڻهو پرڏيهه ۾ ڄاول هئا. في چورس ڪلوميٽر 502 ماڻهن جي آباديءَ جي گهڻائي سان ترانا ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آباديءَ واري ميونسپلٽي آهي.<ref name="PV"/> وسيع [[ميٽروپوليٽن علائقو]]، جنهن ۾ [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] ۽ [[ترانا ڪائونٽي|ترانا]] جا علائقا شامل آهن، لڳ ڀڳ 10 لک ماڻهن جي گڏيل آبادي رکي ٿو، جيڪا ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو آهي.<ref name=census15>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |url=http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |title=آبادي – INSTAT |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316054551/http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx |archive-date=16 March 2013 }}</ref> تاريخي طور ترانا جي آباديءَ ۾ لڳاتار واڌ ٿيندي رهي آهي، خاص طور 20هين صديءَ جي آخر ۾ [[البانيا ۾ ڪميونزم جي خاتمي]] کان پوءِ ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾. هن نمايان واڌ جو وڏو سبب ملڪ جي مختلف حصن کان گاديءَ واري شهر ڏانهن ٿيندڙ لڏپلاڻ رهي آهي، جنهن ۾ ماڻهو گهڻو ڪري [[روزگار]] ۽ بهتر رهڻي ڪهڻيءَ جي ڳولا ۾ ترانا منتقل ٿيا. 1820ع کان 1955ع تائين ترانا جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهوڻي ٿي، جڏهن تہ 1989ع کان 2011ع تائين شهر جي آبادي سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 2.7 سيڪڙو وڌي. 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعاتي حصي ۾ واڌ جي شرح نسبتاً گهٽ هئي، پر 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شهري واڌ تيزيءَ سان وڌي وئي.<ref>''جدول ڏسو'': "چونڊ عرصن ۾ ترانا جي آباديءَ جي واڌ"</ref> البانيا ۾ ڄاول ترانا ميونسپلٽي جي رهواسين مان سڀ کان وڏو انگ خود ترانا ۾ ڄاول ماڻهن جو آهي، جيڪو 310,084 هو. تنهن هوندي بہ ميونسپلٽي گهڻي عرصي کان ملڪ اندر لڏپلاڻ جو مکيه مرڪز رهي آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب هتي [[ديبر ڪائونٽي|ديبر]] ۾ ڄاول 38,612، [[ڪورچا ڪائونٽي|ڪورچا]] ۾ 35,667، [[فيئر ڪائونٽي|فيئر]] ۾ 30,290، [[بيرات ڪائونٽي|بيرات]] ۾ 30,254، [[ڪوڪيس ڪائونٽي|ڪوڪيس]] ۾ 27,246، [[الباسان ڪائونٽي|الباسان]] ۾ 26,258 ۽ [[گجيروڪاستر ڪائونٽي|گجيروڪاستر]] ۾ 25,885 ماڻهو رهندا هئا. ان کان سواءِ [[شڪودرا ڪائونٽي|شڪودرا]] مان 18,226، [[ولورا ڪائونٽي|ولورا]] مان 15,599، [[دوريس ڪائونٽي|دوريس]] مان 14,371 ۽ [[ليژا ڪائونٽي|ليژا]] مان 11,471 ماڻهو ترانا ۾ رهائش پذير هئا. اتر-اوڀر جي جابلو علائقن جهڙوڪ ديبر ۽ ڪوڪيس، ڏکڻ-اوڀر ۽ ڏکڻ جي ڪورچا، بيرات، گجيروڪاستر ۽ الباسان ۽ سامونڊي علائقن دوريس، ولورا ۽ ليژا کان ٿيندڙ لڏپلاڻ ڏيکاري ٿي تہ گاديءَ واري شهر ڏانهن لڏپلاڻ گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ کان شهري علائقن ڏانهن ۽ مختلف علائقن کان مرڪز ڏانهن رهي آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اندروني آمدورفت تي پابنديون ختم ٿيڻ کان پوءِ اهي حرڪتون وڌيڪ تيز ٿيون. انهن ۾ پري وارن جابلو ميونسپلٽين کان ڊگهي مفاصلي واري لڏپلاڻ سان گڏ وچ البانيا اندر مختصر مفاصلي واري منتقلي پڻ شامل آهي. نتيجي طور ترانا جي شهري بناوٽ ۾ پراڻن شهري پاڙن سان گڏ اڳوڻن ڳوٺاڻن علائقن ۽ اهم آمدورفتي رستن ڀرسان تيزيءَ سان شهري ٿيندڙ آباديون شامل ٿي ويون آهن. هيءُ وسيع جاگرافيائي پسمنظر ملڪ جي انتظامي، تعليمي ۽ معاشي مرڪز طور ترانا جي غالب حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ شهر جي تيز آباديءَ واري واڌ ۽ سماجي تنوع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] |access-date=1 December 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> [[ترانا ڪائونٽي]] لاءِ 2023ع جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جي پروفائيل موجب آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[البانيائي ماڻهو|البانيائي]] نسل سان تعلق رکي ٿي (91.0٪). ان کان پوءِ ننڍين اقليتن ۾ [[البانيا ۾ يوناني|يوناني]] (0.26٪)، [[ايرومانيائي ماڻهو|ايرومانيائي (ولاچ)]] (0.10٪)، [[مقدونيائي ماڻهو|مقدونيائي]] (0.06٪)، [[مونٽي نيگرن]] (0.03٪)، [[البانيا ۾ روما|روما]] (0.22٪)، [[اشڪالي ۽ بلقان مصري|مصري]] (0.13٪)، جڏهن تہ [[بوسنياڪ]]، [[البانيا ۾ سرب|سرب]]، [[البانيا ۾ بلغاريائي|بلغاريائي]] ۽ [[البانيا ۾ اطالوي|اطالوي]] هر هڪ 0.05٪ کان گهٽ هئا. لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي يا ڪا سڃاڻپ درج نه ڪئي. اڪثريت (94.7٪) [[البانيائي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن تہ [[يوناني ٻولي|يوناني]] 0.4٪، [[ايرومانيائي ٻولي|ايرومانيائي]] 0.2٪ ۽ ٻيون يا گهڻيون ٻوليون 1.1٪ ماڻهن درج ڪيون.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=آدمشماري 2023 – ترانا (آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري جو پروفائيل) |url=https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |access-date=26 October 2025 |language=sq |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213222047/https://www.instat.gov.al/media/14323/cens-2023-tirana.pdf |url-status=live }}</ref> ترانا ۾ ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 82.8 سال آهي؛ عورتن لاءِ 84.5 سال ۽ مردن لاءِ 81 سال.<ref>{{Cite web |date=15 December 2025 |title=البانيا {{!}} علائقائي شمارياتي ساليانو ڪتاب 2023 |url=https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |access-date=4 August 2025 |website=[[instat.gov.al]] |archive-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251026022533/https://www.instat.gov.al/media/12878/regional-statistical-yearbook-2023.pdf#page=48 |url-status=live }}</ref> هي انگ اولهه يورپ جي ڪجهه وڌيڪ مالدار گاديءَ وارن شهرن جهڙوڪ [[ويانا]]<ref>{{Cite web |date=August 2024 |title=ويانا انگن اکرن ۾ 2024 |url=https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |access-date=4 August 2025 |website=[[wien.gv.at]] |archive-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250320185324/https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/viennainfigures-2024.pdf#page=3 |url-status=live }}</ref> ۽ [[برلن]]<ref>{{Cite web |date=2025 |title=جرمني {{!}} جنس ۽ وفاقي رياستن موجب متوقع عمر |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |access-date=4 August 2025 |website=[[destatis.de]] |archive-date=3 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203122843/https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Deaths-Life-Expectancy/Tables/liste-life-expectancy.html |url-status=live }}</ref> کان بہ مٿي آهي. === ترانا ۾ مذهب === {{bar box |width = 219px |float = right |titlebar = #EDEAE0 |title = ترانا ڪائونٽي ۾ مذهب، 2023 {{small|<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=ترانا ميونسپلٽي ۾ مذهب، 2011 |url=http://www.instatgis.gov.al/ |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |archive-date=22 January 2019 }}</ref>}} |bars = {{bar percent|[[اسلام]]|MediumSeaGreen|48.67}} {{bar percent|[[بڪتاشيت]]|LimeGreen|4.94}} {{bar percent|[[ڪيٿولڪ ازم]]|DarkOrchid|4.66}} {{bar percent|[[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪسيت]]|MediumOrchid|5.01}} {{bar percent|انجيلي/ٻيا عيسائي|SkyBlue|0.75}} {{bar percent|[[الحاد|ملحد]]|LightGray|3.65}} {{bar percent|مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ|DarkGray|15.54}} {{bar percent|ظاهر نہ ڪيل / ٻيا|Gray|16.70}} }} البانيا هڪ [[سيڪيولر رياست]] آهي، جنهن جو ڪو به [[رياستي مذهب]] ناهي. [[البانيا جو آئين|آئين]] ۾ [[عقيدي جي آزادي]]، [[ضمير جي آزادي]] ۽ [[مذهب جي آزادي]] جي واضح ضمانت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |publisher=[[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] (OSCE) |title=ريپبلڪ آف البانيا جو آئين |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |access-date=20 July 2020 |page=2 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004191634/http://www.osce.org/albania/41888?download=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[آمريڪا جو پرڏيهي معاملن وارو کاتو]] |title=البانيا 2016ع جي بين الاقوامي مذهبي آزاديءَ جي رپورٽ |url=https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |access-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815171107/https://www.state.gov/documents/organization/269026.pdf |archive-date=15 August 2017 |pages=1–7 }}</ref> ترانا مذهبي لحاظ کان گهڻ رخو شهر آهي ۽ هتي [[اسلام]]، [[عيسائيت]] ۽ [[يهوديت]] سان لاڳاپيل عبادتگاهن سان گڏ [[الحاد]] ۽ [[لاادريت]] سان تعلق رکندڙ ماڻهو پڻ رهن ٿا. البانيا جي ڪيترن وڏن مذهبي ادارن جا قومي مرڪز ترانا ۾ واقع آهن. [[بڪتاشي سلسلو|بڪتاشي سلسلي]] جو عالمي مرڪز پڻ شهر ۾ قائم آهي. {| class="wikitable sortable" |+ '''شهري ترانا جي انتظامي يونٽن ۾ مذهبي وابستگي (2011ع جي آدمشماري)'''<ref>{{Cite web |title=البانيا جي مذهبي بناوٽ، 2011 |url=http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |access-date=29 November 2025 |website=pop-stat.mashke.org |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131192554/http://pop-stat.mashke.org/albania-religion-comm2011.htm |url-status=live }}</ref> |- ! انتظامي يونٽ ! پاڙا ! مسلمان (%) ! بڪتاشي (%) ! ڪيٿولڪ (%) ! آرٿوڊوڪس (%) ! ٻيا عيسائي (%) ! مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ (%)^† ! ملحد (%) ! جواب نہ ڏنو / ٻيا (%)^‡ |- | [[ترانا 1]] || [[علي ديمي]] || 60.81% || 3.26% || 4.31% || 6.60% || 0.47% || 3.62% || 3.22% || 17.72% |- | [[ترانا 2]] || [[بليواردي باجرام چوري]]، [[بليواردي ژان دارڪ]]، [[چيتيتي اسٽوڊينٽي]]، [[سائوڪ]]، [[زونا 1]] || 49.44% || 2.73% || 5.09% || 8.70% || 0.61% || 4.46% || 4.40% || 24.57% |- | [[ترانا 3]] || [[بريلي]]، [[جهامليڪو]] || 55.26% || 3.37% || 4.21% || 7.07% || 0.39% || 5.56% || 4.17% || 19.98% |- | [[ترانا 4]] || [[ڪينو اسٽوڊيو]]، [[بابرو]]، [[الياس]] || 57.17% || 3.46% || 6.97% || 5.00% || 0.55% || 4.70% || 2.94% || 19.22% |- | [[ترانا 5]] || [[بلوڪو]]، [[سيليتا]]، [[ترانا اي ري]] || 34.71% || 4.50% || 5.55% || 13.40% || 0.59% || 5.72% || 7.06% || 28.47% |- | [[ترانا 6]] || [[ڪومبيناتي]]، [[ازبريشت]] || 57.93% || 6.41% || 4.18% || 3.77% || 0.30% || 5.88% || 2.55% || 18.98% |- | [[ترانا 7]] || [[21 دجيتوري]]، [[اش-فوشا اي ايوياسيونيت]] || 47.84% || 4.21% || 6.01% || 10.92% || 0.50% || 5.35% || 5.37% || 19.80% |- | [[ترانا 8]] || سيل ويا، مدريسيجا اي ترانيس || 58.06% || 2.56% || 6.54% || 6.92% || 0.55% || 4.64% || 4.16% || 16.57% |- | [[ترانا 9]] || [[لاگجا اي ترينيت]]، [[براڪا]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 52.44% || 2.81% || 5.46% || 7.65% || 0.49% || 4.75% || 4.36% || 22.05% |- | [[ترانا 10]] || [[مرڪزي ترانا]] || 39.87% || 3.11% || 4.71% || 14.80% || 0.43% || 6.50% || 6.95% || 23.62% |- | [[ترانا 11]] || [[لاپراڪا]]، [[انسٽيٽوٽي]]، [[ڊون بوسڪو]] (حصو) || 57.17% || 2.43% || 12.56% || 2.57% || 0.26% || 3.98% || 1.46% || 19.57% |- ! شهري ترانا ! – ! 51.57% ! 3.55% ! 6.13% ! 7.83% ! 0.48% ! 4.95% ! 4.19% ! 21.31% |} '''نوٽ''' * ^† ''مذهب سان غيروابسته ايمان رکندڙ'': 2011ع جي البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري ۾ ڏنل زمري ”مان ڪنهن مذهب سان تعلق نٿو رکان، پر مان ايمان رکندڙ آهيان“ جي برابر آهي.<ref>{{cite web |title=البانيا جي آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2011 – گهراڻي بابت سوالنامو |url=https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |publisher=INSTAT / IHSN |access-date=23 November 2025 |archive-date=13 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213071909/https://catalog.ihsn.org/catalog/4279/download/56200 |url-status=live }}</ref> * ^‡ ''جواب نہ ڏنو / ٻيا'': انهن ماڻهن کي شامل ڪري ٿو جن ”ٻيا“ چونڊيو، جواب ڏيڻ کان انڪار ڪيو يا جن جو جواب غلط يا اڻڄاتل طور درج ٿيو. * انتظامي يونٽن جا انگ اکر البانيا جي 2011ع واري آبادي ۽ رهائشي گهرن جي آدمشماري ۾ ترانا جي 11 انتظامي يونٽن جي مذهبي وابستگيءَ بابت تفصيلي جدولن تي ٻڌل آهن، جيڪي البانيا جي شماريات واري اداري INSTAT پاران غيرسرڪاري تنظيم ''Res Publica'' کي فراهم ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ننڍين ميونسپلٽين جي مذهبي وابستگيءَ بابت INSTAT جو ”Res Publica“ مرڪز ڏانهن خط (نمبر 2209/Prot.، 12.12.2019) |url=http://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |publisher=INSTAT |language=sq |date=12 December 2019 |access-date=23 November 2025 |archive-date=8 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908211842/https://www.publeaks.al/wp-content/uploads/2020/07/1589.pdf |url-status=live }}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ ترانا ميونسپلٽي جي 55.7 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[مسلمان]]، 3.4 سيڪڙو [[بڪتاشي]] ۽ 11.8 سيڪڙو عيسائي قرار ڏنو؛ عيسائين ۾ 5.4 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ ۽ 6.4 سيڪڙو [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|مشرقي آرٿوڊوڪس]] هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=INSTAT GIS |url=http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |access-date=24 July 2018 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122001814/http://www.instatgis.gov.al/#!/l/prefectures/population/prefpop1 |url-status=dead }}</ref> باقي 29.1 سيڪڙو آبادي يا تہ ڪنهن مذهب سان وابستگي ظاهر نہ ڪئي يا مناسب جواب نہ ڏنو. 2023ع جي آدمشماري ترانا ميونسپلٽي لاءِ الڳ مذهبي انگ اکر شايع نہ ڪيا. [[ترانا ڪائونٽي]] جي سطح تي نتيجن موجب، جتي ميونسپلٽي ڪائونٽي جي آباديءَ جي واضح اڪثريت (758,513 مان 598,176، يعني 78.86٪) تي مشتمل آهي، مذهبي بناوٽ هن ريت هئي: 48.67٪ [[اسلام]] (سني يا غيرفرقي)، 4.94٪ [[بڪتاشيت|بڪتاشي]]، 5.01٪ [[مشرقي آرٿوڊوڪسيت|آرٿوڊوڪس]]، 4.66٪ [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]]، 0.75٪ انجيلي يا ٻيا عيسائي، 3.65٪ [[الحاد|ملحد]]، 15.54٪ ڪنهن مخصوص مذهب يا فرقي کانسواءِ ايمان رکندڙ ۽ 16.70٪ جواب نہ ڏيندڙ يا ٻين زمرن سان تعلق رکندڙ هئا.<ref>{{cite web |publisher=[[البانيا جو شماريات وارو ادارو]] (INSTAT) |title=آبادي ۽ رهائشي گهرن واري آدمشماري 2023، پريفيڪچر موجب مذهبي وابستگي |url=https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |access-date=26 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104132907/https://www.instat.gov.al/media/11948/census-2023-en.pdf |archive-date=4 November 2023 }}</ref> [[البانيا ۾ عيسائيت|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي ترانا ۾ نمائندگي [[ترانا ۽ دوريس جو رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائيوسس]] ڪري ٿو، جنهن جو مرڪز [[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] آهي. [[البانيائي آرٿوڊوڪس چرچ]] جي جماعت جي روحاني اڳواڻي [[البانيا جو آرڪ بشپ|ترانا جي آرڪ بشپ]] وٽ آهي، جنهن جو مرڪز [[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] آهي. <gallery mode="packed" caption="ترانا جون مذهبي عمارتون"> File:Ethem Bey Mosque, Tirana, Albania.jpg|[[ايٿم بي مسجد]] File:Tirana church 2016.jpg|[[سيڪريڊ هارٽ چرچ، ترانا|سيڪريڊ هارٽ چرچ]] File:St Paul Tirana.jpg|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، ترانا|سينٽ پال ڪيٿيڊرل]] File:Albanisch-Orthodoxe Auferstehungskathedrale in Tirana Katedralja Orthodhokse Ngjallja e Krishtit Foto 2014 Wolfgang Pehlemann DSC005851.jpg|[[مسيح جي قيامت جو گرجاگھر، ترانا|مسيح جي قيامت وارو گرجاگھر]] File:Qendra Botërore Bektashiane.jpg|[[بڪتاشي عالمي مرڪز]] File:Great-Mosque-of-Tirana-2018.jpg|[[نمازگاهه مسجد]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ترانا جي ثقافت}} {{Panorama| image = File:Tirana, Muzeu Historik Kombëtar, 2024-10 CN-02.jpg |height = 250px |caption={{Center|1=[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] جي داخلي دروازي مٿان لڳل ''البانين جي تاريخ'' واري موزائيڪ جو پينوراما}}|alt = ''البانين'' وارو موزائيڪ}} ترانا روايتي ۽ جديد طرزِ زندگيءَ جو ميلاپ پيش ڪري ٿو، جتي فنون، کاڌو، وندر، موسيقي ۽ رات جي زندگيءَ جا مختلف روپ موجود آهن. شهر جا رهواسي ڪيترائي مذهبي ۽ ثقافتي تهوار ملهائين ٿا، جن ۾ [[ڪرسمس]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[حانوڪا]] ۽ [[نوروز]] شامل آهن. هڪ ٻيو اهم تهوار [[البانيا جو اونهاري وارو تهوار|ديتا اي ويريس]] آهي، جيڪو هر سال 14 مارچ تي ملهايو ويندو آهي؛ هن موقعي تي البانيائي ماڻهو سياري جي پڄاڻي ۽ بهار جي اچڻ جي خوشي ملهائين ٿا. مقامي ثقافتي ادارن ۾ [[البانيا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]] شامل آهي، جنهن وٽ ڏهه لک کان وڌيڪ ڪتاب، رسالا، نقشا، ائٽلس، مائڪرو فلمون ۽ ٻيو لائبريري مواد محفوظ آهي. شهر ۾ پنج چڱيءَ طرح محفوظ ڪيل روايتي گهر، جيڪي عجائب گهر طور استعمال ٿين ٿا، 56 ثقافتي يادگار ۽ اٺ سرڪاري [[لائبريري|لائبريريون]] موجود آهن.<ref>{{in lang|sq}} [http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf 2007ع جا انگ اکر] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110611154259/http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf |date=11 June 2011 }} PDF، ترانا ميونسپلٽي. حاصل ڪيل 20 جولاءِ 2008</ref> ترانا ۾ ڪيترائي ملڪي ۽ پرڏيهي ثقافتي ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا، جن ۾ [[برٽش ڪائونسل]]، [[ڪينيڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، جرمني جو [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]] ۽ [[فريڊرش ايبرٽ فائونڊيشن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[British Council]] |title=اسان بابت |url=https://www.britishcouncil.al/about |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144828/https://www.britishcouncil.al/about |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Canadian Institute of Technology]] |title=اسان بابت |url=https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006145338/https://cit.edu.al/sq/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Goethe-Institut]] |title=اسان بابت |url=https://www.goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |access-date=6 October 2020 |language=sq |archive-date=22 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722024243/http://goethe.al/?go=rrethnesh&cl=sq |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Friedrich Ebert Foundation]] |title=FES ترانا بابت |url=https://www.fes-tirana.org/about-us/fes-tirana/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006144552/https://www.fes-tirana.org/al/per-ne/fes-tirane/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref> ٻين ادارن ۾ چين جو [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، يوناني [[هيلينڪ فائونڊيشن فار ڪلچر]]، اطالوي [[اِستيتوتو ايتاليانو دي ڪولتورا]] ۽ فرانسيسي [[اليانس فرانسيز]] شامل آهن.<ref>{{cite web |publisher=[[Confucius Institute]] |title=اسان بابت |url=https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150043/https://ciut.edu.al/rreth-nesh/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Anna Lindh Foundation |title=هيلينڪ فائونڊيشن آف ڪلچر جو ترانا مرڪز |url=https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150407/https://www.annalindhfoundation.org/members/tiranas-centre-hellenic-foundation-culture |archive-date=6 October 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Istituto Italiano di Cultura]] |title=اسان بابت |url=https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006150702/https://iictirana.esteri.it/iic_tirana/sq/istituto/chi_siamo/ |archive-date=6 October 2020 |language=sq }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[Alliance Française]] |title=تاريخ |url=https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |access-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006151132/https://aftirana.org/kreu/magazine-like/historiku/ |archive-date=6 October 2020 }}</ref> === اڏاوتي طرز === [[File:Tirana, Toptani House 2015 01.jpg|thumb|right|18هين صديءَ جو ٽوپتاني گهر]] ترانا ۾ مختلف دورن جي اثرن کي ظاهر ڪندڙ اڏاوتي طرز جو ميلاپ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. شهر جي موجوده شڪل تي ٻن مطلق العنان حڪومتن جو خاص اثر رهيو: ٻي عالمي جنگ دوران [[بينيٽو مسوليني]] جي فاشسٽ حڪومت ۽ جنگ کان پوءِ [[انور خوجا]] جي ڪميونسٽ حڪومت. [[صدارتي محل، ترانا|برگيڊن جو محل]]، وزارتن جون عمارتون، حڪومتي عمارت ۽ ميونسپل هال [[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ڊزائين ڪيا، جيڪي اٽليءَ ۾ مسوليني دور جا مشهور معمار هئا. ''ديش موريت اي ڪومبيت'' بليوارڊ 1930ع ۾ تعمير ٿيو ۽ ان کي شروعات ۾ [[زوگ پهريون]] بليوارڊ چيو ويندو هو. [[File:Tirana_panorama_2016.jpg|thumb|left|[[فلورستانو دي فائوستو]] ۽ [[آرمانڊو براسيني]] ترانا جي شهري منصوبي کي [[نيو ريناسانس اڏاوتي طرز|نيو ريناسانس]] انداز ۾ ترتيب ڏنو، جنهن ۾ نمايان ڪنڊيدار حل ۽ وڏا آرڊر فاسيا شامل هئا.]] 20هين صديءَ ۾ اسڪندر بيگ اسڪوائر کان ريلوي اسٽيشن تائين واري حصي کي اسٽالن بليوارڊ چيو ويندو هو. شاهي محل يا برگيڊن جو محل اڳ [[زوگ پهريون]] جي سرڪاري رهائش لاءِ تعمير ڪرايو ويو هو. بعد ۾ مختلف البانيائي حڪومتن ان کي مختلف مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. ٻي عالمي جنگ ۽ 1939ع واري [[اٽليءَ جو البانيا تي حملو|اطالوي حملي]] سبب زوگ پهريون ملڪ ڇڏي ويو ۽ محل مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي جلاوطنيءَ ۾ هليو ويو. اطالوي اختيارين محل مڪمل ڪيو ۽ ان کي فوجي هيڊڪوارٽر طور استعمال ڪيو. محل کي ”برگيڊن جو محل“ ان ڪري سڏيو ويو جو هڪ عوامي فوجي برگيڊ ان کي اطالوي فوج کان پنهنجي قبضي ۾ ورتو.<ref>{{cite web |url=http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |title=ترانا ميونسپلٽي، مطلق العنان اڏاوتي طرز بابت سرحد پار منصوبي جي ڀائيوار |website=atrium-see.eu |access-date=25 October 2016 |archive-date=25 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025235841/http://www.atrium-see.eu/index.php?option=com_k2&view=item&id=154:municipality-of-tirana-partner-in-a-transnational-project-on-totalitarian-architecture |url-status=dead }}</ref> 21هين صديءَ ۾ ترانا تيزيءَ سان جديد شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن ۾ وڏا رهائشي بلاڪ، نيون عمارتون، شاپنگ سينٽر ۽ ڪيترائي سائي علائقا شامل آهن. جون 2016ع ۾ ترانا جي ميئر [[ايريون ويليائي]] ۽ اطالوي معمار [[اسٽيفانو بوئيري]] ''ترانا 2030'' ماسٽر پلان تي ڪم جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Burgen |first=Stephen |date=29 October 2018 |title='تعمير ڪريو ۽ ماڻهو ايندا': ترانا جي 'ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس' واري رٿا |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=12 June 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |url-status=live }}</ref> [[File:The Grand Park of Tirana 2016.jpg|thumb|right|[[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] جو داخلي دروازو]] ترانا هڪ ڳتيل تعميراتي شهر هجڻ باوجود پنهنجي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي سرڪاري پارڪ ۽ باغ رکي ٿو. [[ترانا جو گرينڊ پارڪ|گرينڊ پارڪ]] شهر جو سڀ کان اهم سائو علائقو آهي ۽ مقامي ماڻهن ۾ تمام گهڻو مشهور آهي.<ref>{{cite web |title=ترانا جي ميئر مصنوعي ڍنڍ پارڪ ۾ ٻئي ورزش واري علائقي جو افتتاح ڪيو |url=https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |date=23 February 2017 |access-date=25 March 2017 |archive-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517204926/https://www.ata.gov.al/en/mayor-of-tirana-inaugurates-second-workout-area-at-artificial-lake-park/ |url-status=dead }}</ref> پارڪ ۾ ٻارن لاءِ راند جا ميدان، راندين جون سهولتون ۽ ڪيترائي اهم ماڳ آهن، جن ۾ [[سينٽ پروڪوپيوس چرچ، ترانا|سينٽ پروڪوپيوس چرچ]]، [[ترانا جو صدارتي محل|صدارتي محل]]، [[ترانا بوٽنيڪل باغ]]، [[ترانا چڙيا گھر]]، ايمفي ٿيٽر ۽ فراشيري ڀائرن جو يادگار شامل آهن. [[رينيا پارڪ]] ڪميونسٽ دور ۾ تعمير ڪيو ويو. ان جي اوڀر ۾ ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ، ڏکڻ ۾ گيئرگي فِشٽا ۽ [[باجرام چوري بليوارڊ]]، اولهه ۾ روگا ابراهيم روگووا ۽ اتر ۾ روگا مسليم شيري واقع آهن. [[تائيواني مرڪز]] پارڪ جو اهم ماڳ آهي، جنهن ۾ ڪيفي، ريسٽورنٽ، فوارا ۽ بيسمينٽ ۾ بالنگ لين موجود آهي. هر سال اونهاري جو تهوار هتي ملهايو ويندو آهي، جنهن ۾ سياري جي پڄاڻي، فطرت جي ٻيهر جاڳڻ ۽ البانيائي ماڻهن جي نئين روحاني تازگيءَ جو جشن ملهايو ويندو آهي. 2020ع ۾ ترانا ميونسپلٽي وڌيڪ سائي علائقا ٺاهڻ ۽ وڌيڪ وڻ پوکڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |url=https://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |title=ترانا ۾ ٻيو فيس وارو پارڪنگ علائقو افتتاح ڪيو ويو |website=top-channel.tv |access-date=10 May 2020 |archive-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201110427/http://top-channel.tv/english/second-paid-parking-space-inaugurated-in-tirana/ |url-status=live }}</ref> [[File:Archaea Tower, Tirana, Albania.jpg|thumb|right|البان ٽاور، جيڪو اطالوي اداري Archea Associati ڊزائين ڪيو ۽ 2021ع ۾ مڪمل ٿيو]] === عجائب گھر === {{Further|زمرو:ترانا جا عجائب گھر|l1=ترانا جا عجائب گھر}} [[File:Tirana, Albania – National Museum of History 2019 15.jpg|thumb|left|[[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي]] ترانا ۾ فن، تاريخ ۽ ثقافت جي مختلف شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي عجائب گھر آهن. [[البانيا جو قومي تاريخي عجائب گھر|قومي تاريخي عجائب گھر]] [[اسڪندر بيگ اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ شهر جو سڀ کان نمايان تاريخي عجائب گھر آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي تاريخي عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143127/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-historical-museum |archive-date=18 July 2020 }}</ref> عمارت جي داخلي دروازي مٿان لڳل موزائيڪ عجائب گھر جي سڀ کان نمايان خصوصيت آهي، جيڪو تاريخ دوران البانيائي ماڻهن جي حملاورن ۽ قبضي خلاف جدوجهد جي نمائندگي ڪري ٿو. 1948ع ۾ قائم ڪيل [[البانيا جو قومي آثار قديمه عجائب گھر|قومي آثار قديمه عجائب گھر]] [[مادر ٽريسا اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ ملڪ جي مختلف آثار قديمه وارن ماڳن مان حاصل ٿيل کوجنا ۽ دريافتن جو وڏو مجموعو پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آثار قديمه عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |access-date=18 July 2020 |archive-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718143128/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/national-archaeological-museum-8052 |url-status=live }}</ref> ان جون نمائشون قبل از تاريخ کان قديم دور، وچئين دور ۽ ويهين صديءَ تائين پکڙيل آهن ۽ ملڪ جي تاريخي تنوع جو جائزو پيش ڪن ٿيون. [[File:Reja,_Tirane_Albania.jpg|thumb|right|[[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] ٻاهران جاپاني فنڪار [[سو فوجيموتو]] جو ٺاهيل ''ڪلائوڊ پويلين''<ref>{{cite web |url=http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |title="ڪلائوڊ" — قومي گيلري باغن ۾ آرٽ پويلين |access-date=18 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817225455/http://tiranasmart.city/wp-content/uploads/2016/01/L19-%E2%80%9CThe-Cloud%E2%80%9D-Art-Pavilion-at-National-Gallery-Gardens-.pdf |archive-date=17 August 2018 |url-status=dead }}</ref>]] [[البانيا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]] کي ملڪ جي سڀ کان اهم آرٽ گيلرين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي علائقي جي وڏن مصوري مجموعن مان هڪ محفوظ آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=قومي آرٽ گيلري |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718161502/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/galleries/national-gallery-of-arts-8056 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> ديش موريت اي ڪومبيت بليوارڊ تي واقع هن گيلري ۾ لڳ ڀڳ 4,500 فن پارا محفوظ آهن، جن ۾ 19هين ۽ 20هين صديءَ جي [[البانيائي فن]] جو اهم مجموعو شامل آهي. [[البانيا جا بنڪر|بنڪ آرٽ عجائب گھر]] ٻن زمين هيٺان بنڪرن تي مشتمل آهي، جيڪي ڪميونسٽ دور ۾ [[انور خوجا]] جي حڪم هيٺ تعمير ڪيا ويا هئا. فاضل ڊيليو اسٽريٽ ۽ عبدي ٽوپتاني اسٽريٽ تي واقع انهن بنڪرن کي هاڻي تاريخي عجائب گھر ۽ جديد آرٽ گيلرين ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جتي ٻي عالمي جنگ ۽ [[سرد جنگ]] سان لاڳاپيل نمائشون موجود آهن.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 1 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155355/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-1 |archive-date=18 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بنڪ آرٽ 2 |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718155614/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/bunk-art-2 |archive-date=18 July 2020 }}</ref> [[ڳجهي نگراني جو عجائب گھر]] 2017ع ۾ قائم ٿيو ۽ 20هين صديءَ جي هڪ عمارت، جنهن کي ''پنن جو گهر'' سڏيو وڃي ٿو، ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڳجهي نگراني جو عجائب گھر |url=https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |access-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718145226/https://www.tirana.al/en/points-of-interest/museums/the-museum-of-secret-surveillance:--house-of-leaves |archive-date=18 July 2020 }}</ref> هي عجائب گھر البانيا جي ڪميونسٽ دور دوران رياستي دهشتگردي ۽ تشدد جو شڪار ٿيندڙ ماڻهن جي ياد ۾ وقف آهي. ٻين عجائب گھرن ۾ [[البانيا جو قدرتي سائنس عجائب گھر]] شامل آهي، جنهن ۾ حيوانات، نباتات ۽ ارضيات جا شعبا آهن؛ ان کان سواءِ اڳوڻو انور خوجا عجائب گھر ۽ بنڪ آرٽ پڻ شامل آهن. [[بڪتاشي عجائب گھر]] 7 سيپٽمبر 2015ع تي [[بڪتاشي عالمي مرڪز]] ۾ کوليو ويو. هن عجائب گھر ۾ بڪتاشي تاريخ ۽ روحاني قيادت سان لاڳاپيل نمائشون رکيل آهن.<ref>[https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ بڪتاشي لائبريري] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210920213116/https://kryegjyshataboterorebektashiane.org/en/the-bektashi-library/ |date=20 September 2021 }}. بڪتاشي عالمي مرڪز. حاصل ڪيل 19 سيپٽمبر 2021.</ref> === کاڌو === البانيا جي ٻين حصن وانگر، ترانا ۾ به زرعي روايتن کي وڏي اهميت حاصل آهي، خاص طور پنير، زيتون ۽ شراب جي پيداوار ۾. 2016ع ۾ البانيا في ماڻهو ڪافي هائوسن جي انگ جي لحاظ کان اسپين کان اڳتي نڪري دنيا ۾ سڀ کان مٿي آيو، جتي هر 100,000 ماڻهن تي 654 ڪافي هائوس موجود هئا.<ref>{{cite web |title=البانيا في رهواسي بارن ۽ ريسٽورنٽن جي انگ ۾ دنيا ۾ پهرين نمبر تي |url=https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |website=Oculus News |date=19 February 2018 |access-date=22 September 2019 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128150844/https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html |url-status=live }}</ref> ان جو هڪ سبب اسپين ۾ معاشي بحران دوران ڪيترن ڪيفين جو بند ٿيڻ ۽ البانيا ۾ ڪيفين جي تيزيءَ سان کُلڻ ۽ بند ٿيڻ واري شرح قرار ڏنو ويو آهي. ڪميونزم جي خاتمي کان پوءِ ڪيفي هلائڻ روزگار حاصل ڪرڻ جي نسبتاً آسان طريقن مان هڪ هو، جڏهن تہ ملڪ جو عثماني ثقافتي ورثو پڻ ڪافي پيئڻ جي مضبوط روايت کي هٿي ڏيندو رهيو آهي.{{citation needed|date=July 2020}} ترانا وارو علائقو روايتي کاڌي [[فرگيسا]] لاءِ مشهور آهي، جيڪو مرچن يا جيري/ڪليجي سان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=البانيائي فرگيسا — مرچن سان ترانا واري فرگيسا |url=https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |website=My Albanian Food |date=28 February 2016 |access-date=8 December 2018 |archive-date=9 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209124612/https://www.myalbanianfood.com/recipe/albanian-fergese-e-tiranes-me-piperka/ |url-status=live }}</ref> هي کاڌو شهر جي ڪيترن روايتي ريسٽورنٽن ۽ ترانا جي ڀرپاسي وارن زرعي سياحتي ماڳن تي پڻ ملي ٿو. === رانديون === گاديءَ وارو شهر هجڻ ڪري [[ترانا]] البانيا ۾ راندين جو اهم مرڪز آهي، جتي راندين جون سرگرميون شوقيه ۽ پيشاور ٻنهي سطحن تي منظم ڪيون وڃن ٿيون. شهر ۾ ملڪ جون ڪيتريون اهم راندين جون سهولتون موجود آهن. 2007ع کان پوءِ ترانا ميونسپلٽي شهر جي ڪيترن پاڙن ۾ لڳ ڀڳ 80 راندين وارا باغ ۽ کليل ميدان قائم ڪيا آهن. تازن اهم منصوبن مان هڪ موجوده [[ترانا اولمپڪ پارڪ|اولمپڪ پارڪ]] جي نئين سر تعمير هئي، جنهن جو مقصد ڪيترين اندروني راندين لاءِ جديد سهولتون مهيا ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=اعليٰ رانديگرن سان گڏ ترانا اولمپڪ پارڪ پيش ڪيو ويو |url=http://www.arsimi.gov.al/al/newsroom/lajme/me-sportistet-elitar-prezantohet-parku-olimpik-i-tiranes |website=arsimi.gov.al |access-date=31 August 2015 |archive-date=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923173918/http://www.arsimi.gov.al/al/newsroom/lajme/me-sportistet-elitar-prezantohet-parku-olimpik-i-tiranes |url-status=dead }}</ref> ترانا ڪيترن اهم بين الاقوامي راندين جي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي، جن ۾ [[2006ع يورپي پروموشن ڪپ فار مين]]، [[2011ع عالمي جبل ڊوڙ چيمپيئن شپ]] ۽ [[2013ع يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ]] شامل آهن. [[File:Muzeu_Arkeologjike_Tirane.jpg|thumb|left|شهر جي مرڪز ۾ تعمير هيٺ [[نيشنل ارينا اسٽيڊيم|ايئر البانيا اسٽيڊيم]]]] ترانا ۾ ٻه اهم فٽبال اسٽيڊيم رهيا آهن: اڳوڻو [[قمال ستافا اسٽيڊيم]] ۽ [[سيلمان اسٽيرماسي اسٽيڊيم]]. قمال ستافا اسٽيڊيم کي 2016ع ۾ ڊاهي ان جي جاءِ تي نئون قومي اسٽيڊيم تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |author=Shembet "Qemal Stafa" |url=http://www.panorama.com.al/shemben-4-tribuna-lamtumire-stadiumi-qemal-stafa-foto/ |title=چار اسٽينڊ ڊهي ويا، قمال ستافا اسٽيڊيم کي الوداع |date=25 June 2016 |work=Panorama |language=sq |access-date=21 January 2024 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625135018/http://www.panorama.com.al/shemben-4-tribuna-lamtumire-stadiumi-qemal-stafa-foto/ |url-status=live }}</ref> نئون اسٽيڊيم، جنهن کي [[نيشنل ارينا اسٽيڊيم|ايئر البانيا اسٽيڊيم]] چيو وڃي ٿو، اڳوڻي قمال ستافا اسٽيڊيم واري هنڌ تي تعمير ڪيو ويو ۽ نومبر 2019ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{Cite web |date=12 November 2024 |title=اسٽيڊيم لاءِ نئون نالو، البانيائي فٽبال فيڊريشن جو اهم اعلان |url=https://www.cna.al/english/sport/stadiumi-me-emer-te-ri-fshf-del-me-njoftimin-e-rendesishem-i414776 |access-date=17 March 2025 |website=CNA }}</ref> ان ۾ زيرزمين پارڪنگ، هوٽل، دڪان ۽ بار شامل آهن ۽ اهو راندين سان گڏ تفريحي پروگرامن لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. ترانا جي راندين واري بنيادي ڍانچي ۾ ميونسپلٽي ۽ حڪومت جي سيڙپڪاريءَ سبب تيزيءَ سان واڌ ٿي آهي. [[البانيا ۾ فٽبال|فٽبال]] ترانا ۽ سڄي البانيا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول ۽ پيروي ڪيل راند آهي. شهر ۾ ڪيترائي مشهور ڪلب آهن، جن ۾ [[ڪي ايف ترانا]]، [[پارتيزاني ترانا]] ۽ [[ڊينامو ترانا]] شامل آهن. فٽبال ٻارن کان وٺي پيشاور رانديگرن تائين سماج جي مختلف طبقن ۾ مقبول آهي. اپريل 2012ع تائين ترانا سان لاڳاپيل ٽيمن [[البانيا جي فٽبال چيمپيئنن جي فهرست|72 قومي چيمپيئن شپ مان 57]] کٽيون هيون، يعني لڳ ڀڳ 79 سيڪڙو. [[باسڪيٽ بال]] پڻ ملڪ ۽ گاديءَ واري شهر ۾ اهم راند آهي. ترانا جون نمايان باسڪيٽ بال ٽيمون [[ڪي بي ترانا]]، [[بي سي پارتيزاني ترانا|بي سي پارتيزاني]]، [[بي سي ڊينامو ترانا|بي سي ڊينامو]]، [[ارڌميريا باسڪيٽ]] ۽ عورتن جي [[پي بي سي ترانا (عورتون)|پي بي سي ترانا]] آهن. تازن سالن ۾ شهر ۾ [[رگبي يونين]] پڻ ترقي ڪئي آهي. [[ترانا رگبي ڪلب]] 2013ع ۾ قائم ٿيو،<ref>{{cite web |url=http://sportekspres.com/tirana-regbi-klub-kthen-sportin-e-munguar-ne-kryeqytet/ |title=ترانا رگبي ڪلب گاديءَ واري شهر ۾ غيرموجود راند کي واپس آندو |website=sportekspres.com |access-date=15 May 2017 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310004338/http://sportekspres.com/tirana-regbi-klub-kthen-sportin-e-munguar-ne-kryeqytet/ |url-status=dead }}</ref> جڏهن تہ [[اليريت رگبي ڪلب]] 2016ع ۾ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.osce.org/albania/239266 |title=البانيا ۾ او ايس سي اي نوجوانن جي راندين تي ٻڌل ترقياتي پروگرام شروع ڪيو |website=[[osce.org]] |date=9 May 2016 |access-date=15 May 2017 |archive-date=8 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208042247/http://www.osce.org/albania/239266 |url-status=live }}</ref> === ميڊيا === [[File:Villa_of_the_former_Radio_Tirana_(03).jpg|thumb|right|[[ريڊيو ترانا]] جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر جي عمارت. [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] (RTSH) شروعات ۾ 1938ع ۾ ريڊيو ترانا جي نالي سان قائم ٿيو.]] گاديءَ وارو شهر هجڻ ڪري ترانا البانيا جي ميڊيا صنعت جو سڀ کان اهم مرڪز آهي، جتان تيار ٿيندڙ مواد البانيا، ڪوسوو ۽ ٻين البانيائي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. ملڪ جا گهڻا قومي ۽ بين الاقوامي [[ٽيليويزن اسٽيشن|ٽيليويزن چينل]] ترانا ۾ قائم آهن. قومي نشرياتي ادارو [[ريڊيو ٽيليويزيوني شچيپتار]] (RTSH) ۽ ان جا ٽيليويزن ۽ ريڊيو نيٽ ورڪ پڻ هتان هلايا وڃن ٿا. البانيا جا ٽي وڏا تجارتي نشرياتي ادارا [[ٽي وي ڪلان|ٽيليويزيوني ڪلان]]، [[ٽاپ چينل]] ۽ [[ويزيون پلس]] پڻ پنهنجا مرڪزي دفتر ترانا ۾ رکن ٿا. يورپي نشرياتي ادارو [[يورو نيوز]] شهر ۾ [[يورو نيوز البانيا]] جي نالي سان فرنچائز هلائي ٿو، جڏهن تہ آمريڪي [[سي اين اين انٽرنيشنل|سي اين اين]] جو ڀائيوار نشرياتي ادارو پڻ ترانا ۾ ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |publisher=[[Euronews|Euronews Albania]] |first1=Michael |last1=Euronews |title=مائيڪل پيٽرز يورو نيوز البانيا کي يورو نيوز خاندان ۾ ڀليڪار چيو |url=https://euronews.al/en/albania/2019/11/23/michael-peters-welcomes-euronews-albania-to-the-euronews-family |access-date=14 June 2020 |date=23 November 2019 |archive-date=1 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001114851/https://euronews.al/en/albania/2019/11/23/michael-peters-welcomes-euronews-albania-to-the-euronews-family |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Telegrafi |title=ٽيليويزيوني A2، البانيا ۾ سي اين اين جو خصوصي ڀائيوار، عملي جي ڀرتي شروع ڪئي |url=https://telegrafi.com/televizioni-a2-partneri-ekskluziv-cnn-ne-shqiperi-nis-rekrutimin-e-stafit/ |access-date=14 June 2020 |language=sq |date=25 April 2018 |archive-date=10 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310093548/https://telegrafi.com/televizioni-a2-partneri-ekskluziv-cnn-ne-shqiperi-nis-rekrutimin-e-stafit/ |url-status=live }}</ref> ترانا البانيا جي وڏين اخبارن، رسالن ۽ ٻين اشاعتي ادارن جو پڻ بنيادي مرڪز آهي. ملڪ ۾ وڏي سرڪيوليشن رکندڙ ڪيترين اخبارن جا مرڪزي دفتر شهر ۾ آهن، جن ۾ [[گزيٽا شچيپ]]، [[گزيٽا تيما]]، [[ڪوها يوني]] ۽ ''Panorama'' شامل آهن. [[گزيٽا شچيپتاري]]، جيڪا البانيا جي پراڻين البانيائي ٻولي وارين اخبارن مان هڪ آهي، پڻ ترانا مان شايع ٿئي ٿي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر شهر ۾ آهي.<ref>{{cite book |last1=Stegherr |first1=Marc |last2=Liesem |first2=Kerstin |title=اوڀر يورپ ۾ ميڊيا: تبديليءَ جي عمل دوران ميڊيا نظام |date=3 August 2010 |publisher=Springer-Verlag |isbn=9783531924878 |pages=159–166 |access-date=14 June 2020 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=OukiBAAAQBAJ&q=gazeta+shqiptare&pg=PA163 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121064343/https://books.google.com/books?id=OukiBAAAQBAJ&q=gazeta+shqiptare&pg=PA163#v=snippet&q=gazeta%20shqiptare&f=false |url-status=live }}</ref> شهر ۾ انگريزي ٻوليءَ جون اشاعتون پڻ موجود آهن، جن مان [[ترانا ٽائيمز]] سڀ کان وڌيڪ نمايان آهي. {{Clear}} == ناميارا ماڻهو == {{Main|ترانا سان لاڳاپيل ماڻهن جي فهرست}} === ترانا جي چاٻي === ''ترانا جي چاٻي'' (البانيائي: ''Çelësi i Qytetit'') هڪ علامتي اعزاز آهي، جيڪو [[ترانا جو ميئر]] ڪنهن معزز شخصيت کي شهر لاءِ سندن خدمتن، ثقافتي اثر يا بين الاقوامي سڃاڻپ جي اعتراف طور عطا ڪندو آهي. هي اعزاز هيٺين شخصيتن کي ڏنو ويو آهي: {{div col|colwidth=30em}} * [[عاطفيتي يحيي آغا]]، ڪوسوو-البانيائي سياستدان ۽ سماجي ڪارڪن<ref>{{cite web |publisher=[[ڪوسوو جو صدر|ڪوسوو جي صدارتي آفيس]] |title=صدر عاطفيتي يحيي آغا ترانا جي ميئر ايريون ويليائي سان ملاقات ڪئي |url=https://www.president-ksgov.net/sq/lajme/presidentja-atifete-jahjaga-u-takua-me-kryetarin-e-bashkise-se-tiranes-erion-veliaj |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155655/https://www.president-ksgov.net/sq/lajme/presidentja-atifete-jahjaga-u-takua-me-kryetarin-e-bashkise-se-tiranes-erion-veliaj |archive-date=10 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[بيبي ريڪسا]]، البانيائي-آمريڪي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref name="Bebe Rexha and Fatboy Slim">{{cite web |publisher=[[ڪلان ڪوسووا]] |title=ويليائي ڳائڻي بيبي ريڪسا کي ”شهر جي چاٻي“ پيش ڪئي |date=10 September 2016 |url=https://klankosova.tv/veliaj-i-dorezon-celesin-e-qytetit-kengetares-bebe-rexha/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007170609/https://klankosova.tv/veliaj-i-dorezon-celesin-e-qytetit-kengetares-bebe-rexha/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ڊريتان ابازووچ]]، مونٽي نيگرو-البانيائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا جي ميئر ويليائي مونٽي نيگرو جي نائب وزيراعظم ڊريتان ابازووچ کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://www.tirana.al/artikull/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-zvkryeministrit-te-malit-te-zi-dritan-abazovic |access-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006213944/https://www.tirana.al/artikull/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-zvkryeministrit-te-malit-te-zi-dritan-abazovic |archive-date=6 October 2021 |language=sq |date=6 October 2021 |url-status=live }}</ref> * [[دوا ليپا]]، انگريز-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڳائڻي دوا ليپا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-dua-lipa |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165951/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-dua-lipa |archive-date=7 October 2020 |language=sq |url-status=live }}</ref> * [[ايليني فوريرا]]، يوناني-البانيائي ڳائڻي<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=البانيائي نسل جي ڳائڻي ايليني فوريرا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-me-origjine-shqiptare-eleni-foureira |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165254/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-me-origjine-shqiptare-eleni-foureira |archive-date=7 October 2020 |language=sq |url-status=live }}</ref> * [[ايميلي سانڊي]]، اسڪاٽش ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[اي بي سي نيوز (البانيائي ٽي وي چينل)|اي بي سي نيوز]] |title=ميئر ويليائي مشهور ڳائڻي ايميلي سانڊي کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://abcnews.al/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-kengetares-se-njohur-emeli-sande/ |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155422/https://abcnews.al/kryebashkiaku-veliaj-i-jep-celesin-e-qytetit-kengetares-se-njohur-emeli-sande/ |archive-date=10 October 2020 |language=sq |date=30 November 2017 |url-status=live }}</ref> * [[ارمال ميٽا]]، اطالوي-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=سان ريمو جي فاتح کي ”شهر جي چاٻي“ ملي |url=https://top-channel.tv/2018/06/01/fituesi-i-sanremo-s-merr-celesin-e-qytetit/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172122/https://top-channel.tv/2018/06/01/fituesi-i-sanremo-s-merr-celesin-e-qytetit/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq |date=1 June 2018 |url-status=live }}</ref> * جورجيو توسڪي، اطالوي ڪمانڊر<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=گارڊيا دي فينانزا جي جنرل ڪمانڊر جورجيو توسڪي لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-komandantin-e-pergjithshem-te-guardia-di-finanza-giorgio-toschi |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007164827/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-komandantin-e-pergjithshem-te-guardia-di-finanza-giorgio-toschi |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[جيوزي فيريري]]، اطالوي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=اطالوي ڳائڻي جيوزي فيريري لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-italiane-giusy-ferreri |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165739/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-italiane-giusy-ferreri |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[فيٽ بواءِ سلم]]، انگريز موسيقار<ref name="Bebe Rexha and Fatboy Slim"/> * [[اشتوان تارلوس]]، هنگريائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=بوداپسٽ جي ميئر اشتوان تارلوس لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kryebashkiakun-e-budapestit-istvan-tarlos |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165121/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-kryebashkiakun-e-budapestit-istvan-tarlos |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ڪوليندا گرابر-ڪيتارووچ]]، ڪروشيا جي اڳوڻي صدر<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ڪروشيا جي صدر ڪوليندا گرابر-ڪيتارووچ لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-presidenten-e-kroacise-kolinda-grabar-kitarovic |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165417/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-per-presidenten-e-kroacise-kolinda-grabar-kitarovic |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[نيجميئي پاگاروشا]]، ڪوسوو-البانيائي ڳائڻي ۽ ثقافتي شخصيت<ref>{{cite web |publisher=[[اي بي سي نيوز (البانيائي ٽي وي چينل)|اي بي سي نيوز]] |title=ڳائڻي نيجميئي پاگاروشا لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://abcnews.al/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-nexhmije-pagarusha/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172732/https://abcnews.al/celesi-i-qytetit-per-kengetaren-nexhmije-pagarusha/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq |date=7 May 2018 }}</ref> * [[نوئل مالڪم]]، انگريز صحافي ۽ تاريخدان<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=سر نوئل رابرٽ مالڪم لاءِ ”شهر جي چاٻي“ |url=https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-sir-noel-robert-malcolm |access-date=7 October 2020 |language=sq |archive-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007170124/https://www.tirana.al/artikull/celesi-i-qytetit-sir-noel-robert-malcolm |url-status=live }}</ref> * [[ريڪارڊو ڪوچيانتي]]، اطالوي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=Bashkia Tiranë |title=ترانا جي ميئر اطالوي ڳائڻي ريڪارڊو ڪوچيانتي کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |url=https://www.tirana.al/artikull/kryetari-i-bashkise-se-tiranes-i-dhuroi-celesin-e-qytetit-kengetarit-italian-riccardo-cocciante |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007165625/https://www.tirana.al/artikull/kryetari-i-bashkise-se-tiranes-i-dhuroi-celesin-e-qytetit-kengetarit-italian-riccardo-cocciante |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[ريتا اورا]]، برطانوي-البانيائي ڳائڻي ۽ گيتڪار<ref>{{cite web |publisher=[[ڪلان ڪوسووا]] |title=ايريون ويليائي ريتا اورا کي ”شهر جي چاٻي“ ڏني |date=4 June 2018 |url=https://klankosova.tv/erion-veliaj-i-dhuron-celesin-e-qytetit-rita-ores/ |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007171013/https://klankosova.tv/erion-veliaj-i-dhuron-celesin-e-qytetit-rita-ores/ |archive-date=7 October 2020 |language=sq }}</ref> * [[رابن ڪراسنيقي]]، جرمن-البانيائي باڪسر<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=رابن ڪراسنيقي لاءِ ”شهر جي چاٻي“؛ البانيائي باڪسر ڪجهه ڏينهن اڳ عالمي چيمپيئن بڻيو |url=https://top-channel.tv/2020/10/19/celesi-i-qytetit-per-robin-krasniqin-boksieri-shqiptar-u-shpall-pak-dite-me-pare-kampion-bote/ |access-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026140838/https://top-channel.tv/2020/10/19/celesi-i-qytetit-per-robin-krasniqin-boksieri-shqiptar-u-shpall-pak-dite-me-pare-kampion-bote/ |archive-date=26 October 2020 |language=sq |date=19 October 2020 }}</ref> * [[اسٽيوو پيندارووسڪي]]، مقدونيائي سياستدان<ref>{{cite web |publisher=[[ٽاپ چينل]] |title=پيندارووسڪي لاءِ ”شهر جي چاٻي“؛ ترانا ميونسپلٽي اتر مقدونيا جي صدر کي اعزاز ڏنو |url=https://top-channel.tv/2019/10/27/celesi-i-qytetit-per-pendarovskin-bashkia-e-tiranes-nderon-presidentin-e-maqedonise-se-veriut/ |access-date=10 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010155037/https://top-channel.tv/2019/10/27/celesi-i-qytetit-per-pendarovskin-bashkia-e-tiranes-nderon-presidentin-e-maqedonise-se-veriut/ |archive-date=10 October 2020 |language=sq |date=27 October 2019 }}</ref> {{div col end}} == پڻ ڏسو == * [[ترانا جي وقتوار تاريخ]] * [[ترانا جون علامتون]] * [[ترانا جا اهم ماڳ]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{cite news |last=Burgen |first=Stephen |work=[[The Guardian]] |title='تعمير ڪريو ۽ ماڻهو ايندا': ترانا جي 'ڪليڊوسڪوپ ميٽروپولس' واري رٿا |url=https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |access-date=20 November 2020 |date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120113513/https://www.theguardian.com/cities/2018/oct/29/tirana-2030-albania-capital-plan-erion-veliaj |archive-date=20 November 2020}} * {{cite news |last=Akkam |first=Alia |publisher=[[Vogue (magazine)|ووگ]] |title=البانيا جي گاديءَ واري شهر پاڻ کي هڪ زنده دل ۽ سستي سياحتي منزل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي |url=https://www.vogue.com/article/where-to-go-in-tirana-albania |access-date=20 November 2020 |date=13 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120112034/https://www.vogue.com/article/where-to-go-in-tirana-albania |archive-date=20 November 2020}} * {{cite news |last=Hillsdon |first=Mark |publisher=[[The Daily Telegraph|دي ٽيليگراف]] |title=يورپ جي اها گادي، جنهن جو دورو ڪرڻ جو توهان شايد ڪڏهن نه سوچيو هجي ــ پر ڪرڻ گهرجي |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/albania/articles/tirana-albania-what-to-see-and-do-on-a-weekend-break/ |access-date=20 November 2020 |date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120112327/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/albania/articles/tirana-albania-what-to-see-and-do-on-a-weekend-break/ |archive-date=20 November 2020}} * {{cite news |last=Crevar |first=Alex |work=[[The New York Times]] |title=ترانا: ڪميونسٽ ماضي کان آزاد ٿيندڙ، تبديل ٿيل شهر |url=https://www.nytimes.com/2015/08/30/travel/tirana-restaurants-bars.html |access-date=20 November 2020 |date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120112644/https://www.nytimes.com/2015/08/30/travel/tirana-restaurants-bars.html |archive-date=20 November 2020}} * {{cite news |last=McRae |first=Hamish |work=[[The Independent]] |title=البانيا: ترانا جي سحر ۾ |url=https://www.independent.co.uk/travel/europe/albania-charmed-by-tirana-928159.html |access-date=20 November 2020 |date=13 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704161151/https://www.independent.co.uk/travel/europe/albania-charmed-by-tirana-928159.html |archive-date=4 July 2020}} * {{cite journal |last=Capolino |first=Patrizia |title=ترانا: اطالوين جي اثر هيٺ تبديل ٿيل گاديءَ وارو شهر |year=2011 |journal=Planning Perspectives |volume=26 |issue=4 |pages=591–615 |doi=10.1080/02665433.2011.601610 |bibcode=2011PlPer..26..591C |s2cid=143255786}} {{Refend}} == حوالا == {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Tirana|collapsible=collapsed}} * {{official website|https://tirana.al/}} {{in lang|sq}} * {{Cite EB1911|wstitle=Tirana|short=x}} * [https://web.archive.org/web/20101201132238/http://tirana.gov.al/?cid=1,10 شهر جو ٻيهر جنم] ڊسمبر 2010ع جو محفوظ ڪيل نسخو {{in lang|sq}} {{Tirana|state=collapsed}} {{List of European capitals by region}} {{Navboxes|list= {{Municipalities of Albania}} {{Tirana div}} {{Tirana County}} {{Capital cities of the European Union candidates}} {{European Youth Capital}} {{Cham Albanians}}}} {{Authority control}} [[زمرو:ترانا| ]]<!--مھرباني ڪري معياري طريقي موجب خالي جاءِ برقرار رکو--> [[زمرو:يورپ جا گاديءَ وارا شهر]] [[زمرو:1614ع ۾ قائم ٿيل آباديون]] [[زمرو:ترانا ڪائونٽي جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:گيگيريا]] [[زمرو:البانيا جا شهر]] [[زمرو:سلطنت عثمانيه ۾ 1614ع جون قائم ٿيل آباديون]] [[زمرو:البانيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:البانيا ۾ شهر]] ktbtv8f3pna3br5erea3ao77c2pvi9w 0 80273 415077 414213 2026-09-26T18:26:41Z InternetArchiveBot 13773 Add 13 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415077 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪرنگهي جي هڏي کان سواءِ جانور}} {{Paraphyletic group | name = ڪرنگهي کان سواءِ جانور | image = Invertebrate montage (2022).jpg | image_upright = 1.2 | image_alt = مختلف فائيلمن سان تعلق رکندڙ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو تنوع | image_caption = '''کاٻي کان ساڄي''': ''[[ڪرائيساورا فوسيسينس]]'' ([[نائڊيريا]])، ''[[فروميا انڊيڪا]]'' ([[ايڪائينوڊرماٽا]])، [[ڪيريبين ريف اسڪوئڊ]] ([[مولسڪا]])، ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ([[آرٿروپوڊا]])، ''[[اپلائيسينا|اپلائيسينا لاڪونوسا]]'' ([[پوريفيرا]])، ''[[سيوڊوبائيسيروس هينڪوڪينس]]'' ([[پليٽي هيلمنٿس]])، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ([[اينيليڊا]])، ''[[پولي ڪارپا اوراٽا]]'' ([[ٽيونيڪاٽا]])، ''[[ملنيسيئم ٽارڊيگريڊم]]'' ([[ٽارڊيگريڊا]]). | auto = yes | parent = Animalia | includes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] ذيلي فائيلم کان سواءِ جانورن جا سڀ گروهه | excludes = *[[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] | excludes text = اهي جانور جيڪي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شمار نٿا ٿين }} '''ڪرنگهي کان سواءِ جانور''' (<small>Invertebrates</small>) اهي [[جانور]] آهن، جن ۾ ''[[ڪرنگھو|ڪرنگهو]]'' (<small>spinal column</small>) نه ٺهندو آهي ۽ نه ئي برقرار رهندو آهي؛ ڪرنگهي جو ستون ارتقائي طور [[نوٽوڪارڊ]] مان وجود ۾ آيو. هي هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي، جنهن ۾ [[ڪورڊيٽا|ڪارڊيٽا]] جي [[ذيلي فائيلم|ذيلي فائلم]] [[ڪرنگهي وارا جانور|ورٽيبراتا]] کان سواءِ باقي سڀ جانور شامل ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، لڳ ڀڳ سڀ ڪرنگهي کان سواءِ جانور [[مونو فائيليٽڪ]] ڪليڊ [[پروٽوسٽوميا]] سان تعلق رکن ٿا، جنهن ۾ [[آرٿروپوڊ]]، [[مولسڪا|مولسڪ]]، [[اناليڊا|اينيليڊ]] ۽ [[چپٽا ڪيڙا]] شامل آهن. مشهور ڪرنگهي کانسواءِ جانورن مان ڪجهه [[ڊيوٽروسٽوميا|ڊيوٽروسٽوم]] آهن، جهڙوڪ [[اڪينوڊرمز|ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]]؛ جڏهن ته ڪجهه پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم جي ورهاست کان ٻاهر آهن، جن ۾ [[نائڊيريا|نائڊيرين]] ۽ [[اسپنج]] شامل آهن. جانورن جي نسلن جي اڪثريت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن تي مشتمل آهي؛ هڪ اندازي موجب انهن جو حصو لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite journal|first=Robert M.|last=May|date=16 September 1988|title=How Many Species Are There on Earth?|journal=Science|volume=241|issue=4872|pages=1441–9|url=http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|jstor=1702670|pmid=17790039|doi=10.1126/science.241.4872.1441|bibcode=1988Sci...241.1441M|s2cid=34992724|access-date=17 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115011411/http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|archive-date=15 November 2016|url-status=dead|url-access=subscription}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115011411/http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html |date=15 November 2016 }}</ref> ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] ۾ نسلن جو انگ ۽ تنوع، ورٽيبراتا جي سڄي ذيلي فائيلم کان وڌيڪ آهي.<ref name="isbn0-412-15220-7">{{cite book |author1=Richards, O. W. |author2=Davies, R.G. |title=Imms' General Textbook of Entomology: Volume 1: Structure, Physiology and Development Volume 2: Classification and Biology |url=https://archive.org/details/immsgeneraltextb0002owri |publisher=Chapman and Hall|year=1977 |isbn=0-412-15220-7|edition=10th}}</ref> ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسامت ۾ تمام گهڻو فرق ملي ٿو؛ اها <small>10 μm</small> (<small>0.0004</small> انچ)<ref>{{cite book |last1=Canning |first1=Elizabeth U. |last2=Okamura |first2=Beth |chapter=Biodiversity and Evolution of the Myxozoa |date=2003-01-01 |title=Advances in Parasitology |volume=56 |pages=43–131 |publisher=Academic Press |doi=10.1016/S0065-308X(03)56002-X |pmid=14710996 |isbn=978-0-12-031756-1}}</ref> جسامت وارن [[مائڪسوزوا]] کان وٺي <small>9–10</small> ميٽر (<small>30–33</small> فوٽ) ڊگهي [[ڪولاسل اسڪوئڊ]] تائين ٿين ٿا.<ref>Roper, C.F.E. & P. Jereb (2010). Family Cranchiidae. In: P. Jereb & C.F.E. Roper (eds.) ''[http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm Cephalopods of the world. An annotated and illustrated catalogue of species known to date. Volume 2. Myopsid and Oegopsid Squids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129054613/http://www.fao.org/docrep/014/i1920e/i1920e00.htm |date=29 January 2019 }}''. FAO Species Catalogue for Fishery Purposes No. 4, Vol. 2. FAO, Rome. pp. 148–178.</ref> ڪجهه اهڙا جانور جن کي "ڪرنگهي کان سواءِ جانور" (<small>invertebrates</small>) چيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[ٽيونيڪاٽا]] ۽ [[سيفالوڪارڊاٽا]]، حقيقت ۾ ورٽيبراتا جا ويجها ڪارڊيٽ ذيلي فائلم آهن ۽ ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي واري جانورن سان وڌيڪ ويجهي ارتقائي نسبت رکن ٿا. انهيءَ ڪري "ڪرنگهي کان سواءِ جانور" هڪ [[پيرافائليٽڪ]] گروهه آهي ۽ هن اصطلاح کي [[حياتياتي درجابندي|ٽيڪسانامي]] ۾ باقاعده ٽيڪسانامي درجي جي حيثيت حاصل ناهي. == لفظي بڻ بڻياد == انگريزي لفظ ''Invertebrate'' لاطيني لفظ ''{{wikt-lang|la|vertebra}}'' مان نڪتل آهي، جنهن جي عام معنيٰ ڳنڍ يا جوڙ آهي ۽ ڪڏهن خاص طور ڪرنگهي جي ستون جي هڪ مهر لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ''vertebra'' ۾ ڳنڍجڻ يا ڦرڻ وارو تصور لاطيني پاڙ ''verto'' يا ''vorto''، يعني "ڦرڻ"، مان نڪتل آهي.<ref name="Latin Tucker">{{cite dictionary |last=Tucker |first=T. G. |entry=Vertebra |title=A Concise Etymological Dictionary of Latin |publisher=Max Niemeyer Verlag |location=Halle (Saale) |year=1931 }}</ref> اڳياڙي ''in-'' جي معنيٰ "نه" يا "کان سواءِ" آهي.<ref>{{cite book |last=Skeat |first=Walter William |title=An etymological dictionary of the English language |url=https://archive.org/details/anetymologicald02skeagoog |year=1882 |publisher=Clarendon Press |page=301}}</ref> == ٽيڪسانامي اهميت == ''ڪرنگهي کان سواءِ جانور'' وارو اصطلاح اهڙي نموني ڪنهن [[ٽيڪسان]] جي نمائندگي نٿو ڪري، جيئن [[آرٿروپوڊا]]، [[ورٽيبراتا]] يا [[مينيڊي]] ڪن ٿا. انهن مان هر اصطلاح هڪ باقاعده ٽيڪسان، [[فائيلم]]، [[ذيلي فائيلم]] يا [[خاندان (حياتياتي درجابندي)|خاندان]] جي نمائندگي ڪري ٿو. "انورٽيبراتا" سهولت خاطر استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، ڪو باقاعده ٽيڪسان ناهي؛ [[ڪارڊيٽا]] کان سواءِ ان جي ٽيڪسانامي حدبنديءَ جي اهميت تمام گهٽ آهي. [[درجابندي درجو|ذيلي فائيلم]] طور ورٽيبراتا، [[ميٽازوا]] جو نسبتاً ننڍڙو حصو آهي، تنهنڪري [[حياتياتي بادشاهت|بادشاهت]] [[جانور|اينيملِيا]] کي رڳو "ورٽيبراتا" ۽ "انورٽيبراتا" ۾ ورهائي بيان ڪرڻ جي عملي افاديت محدود آهي. اينيملِيا جي وڌيڪ رسمي ٽيڪسانامي ۾ ڪليڊوگرام ٺاهڻ وقت ڪرنگهي جي ستون جي موجودگي يا غيرموجودگي کان اڳ ٻين خاصيتن کي نظر ۾ رکيو وڃي ٿو، مثال طور [[نوٽوڪارڊ]] جي موجودگي. ان سان گهٽ ۾ گهٽ ڪارڊيٽا جي حدبندي ڪري سگهجي ٿي. تنهن هوندي به، نوٽوڪارڊ پڻ جنيني واڌ ويجهه ۽ جسماني هم آهنگيءَ جي خاصيتن<ref name=" Pech">{{cite book | last = Pechenik | first = Jan | title = Biology of the Invertebrates | url = https://archive.org/details/biologyofinverte0000pech_i8o1 | publisher = Wm. C. Brown Publishers | location = Dubuque | year = 1996 | isbn = 978-0-697-13712-8 }}</ref> يا [[جسماني خاڪو|باوپلان]] کان گهٽ بنيادي معيار ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Brusca |first1=Richard C. |last2=Brusca |first2=Gary J. | title = Invertebrates |url=https://archive.org/details/invertebrates0000brus |url-access=registration |publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland | year = 1990 | isbn = 978-0-87893-098-2 }}</ref> ان هوندي به، ''ڪرنگهي کان سواءِ جانورن'' جو تصور عام ماڻهن ۾ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان جانورن جي هڪ گروهه طور استعمال ٿيندو رهيو آهي،<ref name="isbn0-19-861271-0">{{cite book |author=Brown, Lesley |title=The New shorter Oxford English dictionary on historical principles |publisher=Clarendon |location=Oxford [Eng.] |year=1993 |isbn=978-0-19-861271-1 |url=https://archive.org/details/newshorteroxford00lesl }}</ref> ۽ حيوانيات جي ماهرن ۽ علمي ادب ۾ پڻ ورٽيبراتا ۾ شامل نه ٿيندڙ جانورن لاءِ سهولت خاطر هي اصطلاح اڃا استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Agassiz2013">{{cite book |first=Louis |last=Agassiz |title=Essay on Classification |url=https://books.google.com/books?id=O6fDAgAAQBAJ&pg=PT115 |date=21 March 2013 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-15135-9 |pages=115–}}</ref> پراڻي سائنسي سمجهه موجب، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ هڏن جو اندروني يا ٻاهريون ڍانچو نه هوندو آهي. انهن جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] تمام گهڻو مختلف ٿين ٿا. ڪيترن ۾ پاڻياٺ سان ڀريل هائڊروسٽيٽڪ ڍانچا هوندا آهن، جيئن [[جيلي فش]] يا ڪيڙا. ٻين ۾ سخت [[ٻاهريون ڍانچو]] هوندو آهي، جيئن [[جيت]] ۽ [[ڪرسٽيشين]]. مشهور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[پروٽوزوا]]، [[پوريفيرا]]، [[سيلينٽريٽا]]، [[پليٽي هيلمنٿس]]، [[نيميٽوڊا]]، [[اينيليڊا]]، [[ايڪائينوڊرماٽا]]، [[مولسڪا]] ۽ [[آرٿروپوڊا]] شامل آهن. آرٿروپوڊا ۾ جيت، ڪرسٽيشين ۽ [[اراڪنڊ]] شامل آهن. == موجود نسلن جو انگ == بيان ڪيل ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسلن مان سڀ کان وڏو انگ جيتن جو آهي. هيٺ ڏنل جدول ۾ [[خطري هيٺ نسلن جي آءِ يو سي اين ڳاڙهي فهرست]]، 2014.3 جي اندازن موجب ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي اهم گروهن ۾ بيان ڪيل [[موجود ٽيڪسا|موجود]] نسلن جو انگ ڏنو ويو آهي.<ref name="IUCN1014">The World Conservation Union. 2014. ''[[IUCN Red List of Threatened Species]]'', 2014.3. Summary Statistics for Globally Threatened Species. [http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf Table 1: Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224091921/http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/summarystats/2014_3_Summary_Stats_Page_Documents/2014_3_RL_Stats_Table_1.pdf |date=24 February 2015 }}.</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو گروهه ! فائيلم ! تصوير ! بيان ڪيل نسلن جو<br />اندازي مطابق انگ<ref name=IUCN1014 /> |- | [[جيت]] | [[آرٿروپوڊا]] | [[File:European wasp white bg02.jpg|100px]] | align=right | 1,000,000 |- | [[اراڪنڊ]] | [[آرٿروپوڊا]] | [[File:PlatycryptusUndatusFemale.jpg|100px]] | align=right | 102,248 |- | [[گيسٽروپوڊ]] | [[مولسڪا]] | [[File:Grapevinesnail 01.jpg|100px]] | align=right | 85,000 |- | [[ڪرسٽيشين]] | [[آرٿروپوڊا]] | [[File:J J Wild Pseudocarcinus cropped.jpg|100px]] | align=right | 47,000 |- | [[بائيوالو]] | [[مولسڪا]] | [[File:Argopecten_irradians.jpg|100px]] | align=right | 20,000 |- | [[اينٿوزوا|سامونڊي اينيموني،<br/>مرجان، سامونڊي قلم]] | [[نائڊيريا]] | [[File:Coral_Outcrop_Flynn_Reef.jpg|100px]] | align=right | 2,175 |- | [[سيفالوپوڊ]] | [[مولسڪا]] | [[File:Sepia_officinalis1.jpg|100px]] | align=right | 900 |- | [[ويلويٽ ورم]] | [[اونيڪوفورا]] | [[File:Velvet worm.jpg|100px]] | align=right | 165 |- | [[گهوڙي نعل ڪيڪڙا]] | [[آرٿروپوڊا]] | [[File:Carcinoscorpius rotundicauda (mangrove horseshoe crab).jpg|100px]] | align=right | 4 |- | ٻيا<br/><small>[[جيلي فش]]، [[ايڪائينوڊرم]]،<br/>[[اسپنج]] وغيره</small> | — | — | align=right | 68,658 |- | | ! align=right | ڪُل: ! align=right | ~1,300,000 |} [[آءِ يو سي اين]] جو اندازو آهي ته 66,178 [[ڪرنگهي وارا جانور#موجود نسلن جو انگ|موجود ڪرنگهي وارن جانورن جا نسل]] بيان ڪيا ويا آهن،<ref name=IUCN1014 /> جنهن جو مطلب آهي ته دنيا ۾ بيان ڪيل جانورن جي نسلن مان 95 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن. == خاصيتون == سڀني ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ گڏيل خاصيت [[ڪرنگهي جي هڏي|ڪرنگهي جي ستون]] جي غيرموجودگي آهي؛ انهيءَ بنياد تي انهن ۽ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو. هي فرق بنيادي طور سهولت خاطر آهي ۽ ڪنهن واضح حياتياتي [[هم ساختگي (حياتيات)|هم ساختگي]] واري خاصيت تي ٻڌل ناهي؛ بلڪل اهڙي طرح جيئن پرن جي موجودگي جيتن، چمڙن ۽ پکين کي حياتياتي طور هڪ گروهه ۾ نٿي آڻي، يا پرن جي غيرموجودگي [[ڪڇون]]، [[ڪوڏ]] ۽ [[اسپنج]] کي هڪ قدرتي گروهه نٿي بڻائي. جانور هجڻ سبب ڪرنگهي کان سواءِ جانور هيٽروٽروف آهن ۽ خوراڪ لاءِ ٻين جاندارن تي دارومدار رکن ٿا. [[پوريفيرا]] جهڙن ڪجهه استثنائن کان سواءِ، انهن جا جسم عام طور مختلف قسمن جي بافتن مان ٺهيل هوندا آهن. عام طور انهن ۾ هڪ هاضمي وارو خانو پڻ هوندو آهي، جيڪو هڪ يا ٻن سوراخن وسيلي ٻاهرين ماحول سان ڳنڍيل هوندو آهي. === جسماني بناوت ۽ هم آهنگي === گهڻن [[گهڻ-گهرڙياتي جاندار|گهڻ-گهرڙياتي جاندارن]] جا [[جسماني خاڪو|جسماني خاڪا]] ڪنهن نه ڪنهن قسم جي [[حياتيات ۾ هم آهنگي|هم آهنگي]] ڏيکارين ٿا، جهڙوڪ شعاعي، ٻه پاسائي يا گوليائي هم آهنگي. ڪجهه جاندارن ۾ هم آهنگي موجود نه هوندي آهي. غيرهم آهنگ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو هڪ مثال سڀ [[گيسٽروپوڊ]] نسل آهن. اها خاصيت [[ڪوڏ]] ۽ [[سامونڊي ڪوڏ]] ۾ آسانيءَ سان ڏسي سگهجي ٿي، ڇاڪاڻ ته انهن جا خول پيچدار هوندا آهن. [[سلگ]] ٻاهران هم آهنگ نظر اچن ٿا، پر انهن جو [[نيموسٽوم]]، يعني ساهه کڻڻ وارو سوراخ، ساڄي پاسي هوندو آهي. ٻين گيسٽروپوڊن ۾ به ٻاهرين غيرهم آهنگي پيدا ٿئي ٿي؛ مثال طور ''[[گلاڪس ائٽلانٽيڪس]]'' ۾ بالغ ٿيڻ سان غيرهم آهنگ [[سيراٽا]] ٺهن ٿا. گيسٽروپوڊن ۾ غيرهم آهنگيءَ جي ابتدا بابت سائنسي بحث جاري آهي.<ref name="gastropod development">{{cite journal| author=Louise R. Page| title=Modern insights on gastropod development: Reevaluation of the evolution of a novel body plan| url=https://archive.org/details/sim_integrative-and-comparative-biology_2006-04_46_2/page/134| journal=Integrative and Comparative Biology| year=2006| volume=46| issue=2| pages=134–143| doi=10.1093/icb/icj018| pmid=21672730| df=dmy-all| doi-access=free}}</ref> غيرهم آهنگيءَ جا ٻيا مثال [[فڊلر ڪيڪڙو|فڊلر ڪيڪڙن]] ۽ [[هرمٽ ڪيڪڙو|هرمٽ ڪيڪڙن]] ۾ ملن ٿا. انهن ۾ اڪثر هڪ چنبو ٻئي کان گهڻو وڏو هوندو آهي. جيڪڏهن نر فڊلر ڪيڪڙي جو وڏو چنبو ضايع ٿي وڃي ته [[کل لاهڻ]] کان پوءِ مخالف پاسي نئون وڏو چنبو وڌي سگهي ٿو. [[هڪ هنڌ رهندڙ جانور|هڪ هنڌ رهندڙ]] جانور، جهڙوڪ [[اسپنج]]، غيرهم آهنگ هوندا آهن،<ref name="Columbia">[http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html Symmetry, biological] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113143415/http://www.factmonster.com/ce6/sci/A0847482.html |date=13 November 2012 }}, cited at FactMonster.com from ''[[The Columbia Electronic Encyclopedia]]'' (2007).</ref> جيئن [[مرجان]] جون [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونيون]]، جيتوڻيڪ انهن جا انفرادي [[پوليپ (حيوانيات)|پوليپ]] شعاعي هم آهنگي ڏيکارين ٿا. غيرهم آهنگيءَ جا مثال [[الفائيڊي]] جي چنبن، ڪجهه [[ڪوپيپوڊ]]، [[پولي اوپسٿوڪوٽائليا]] ۽ [[مونو جينيا]] ۾ پڻ ملن ٿا، جيڪي پنهنجي [[مڇي]] [[ميزبان (حياتيات)|ميزبان]] جي گلن واري خاني ۾ چنبڙي يا رهي طفيلي زندگي گذارين ٿا. ==== اعصابي سرشتو ==== ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا [[نيورون]] ٿڻائتن جي عصبي گهرڙن کان ڪجهه لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انهن جا عصبي گهرڙا به بافتن کي نقصان، وڌيڪ گرمي يا پي ايڇ ۾ تبديلي جهڙن تحريڪن جي جواب ۾ سرگرم ٿين ٿا. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور جنهن ۾ انفرادي نيورون جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو.<ref name="Nicholls and Baylor, 1968">{{cite journal |vauthors=Nicholls JG, Baylor DA |title=Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurophysiology_1968-09_31_5/page/740 |journal=Journal of Neurophysiology |volume=31 |issue=5 |pages=740–756 |date=September 1968 |pmid=5711143 |doi=10.1152/jn.1968.31.5.740 }}</ref><ref name="Pastor et al., 1996">{{cite journal |vauthors=Pastor J, Soria B, Belmonte C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurophysiology_1996-06_75_6/page/2268 |journal=Journal of Neurophysiology |volume=75 |issue=6 |pages=2268–2279 |date=June 1996 |pmid=8793740 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 }}</ref> سامونڊي هيئر ''[[اپلائيسيا]]'' ۾ نوڪسي سيپٽرن جي مدد سان سکيا ۽ يادگيريءَ جو اڀياس ڪيو ويو آهي.<ref name="Byrne et al., 1978">{{cite journal |vauthors=Byrne JH, Castellucci VF, Kandel ER |title=Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurophysiology_1978-03_41_2/page/418 |journal=Journal of Neurophysiology |volume=41 |issue=2 |pages=418–431 |date=March 1978 |pmid=650275 |doi=10.1152/jn.1978.41.2.418 }}</ref><ref name="Castellucci et al., 1970">{{cite journal |vauthors=Castellucci V, Pinsker H, Kupfermann I, Kandel ER |title=Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia |url=https://archive.org/details/sim_science_1970-03-27_167_3926/page/1745 |journal=Science |volume=167 |issue=3926 |pages=1745–1748 |date=March 1970 |pmid=5416543 |doi=10.1126/science.167.3926.1745 |bibcode=1970Sci...167.1745C }}</ref><ref name="Fischer et al., 2011">{{cite journal |vauthors=Fischer TM, Jacobson DA, Counsell AN, Pelot MA, Demorest K |title=Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica |journal=Neurobiology of Learning and Memory |volume=95 |issue=3 |pages=248–259 |date=March 2011 |pmid=21144906 |doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016 }}</ref> مولسڪن جا نيورون وڌندڙ دٻاءَ ۽ بافتن جي نقصان کي محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref name="Illich and Walters, 1997">{{cite journal |vauthors=Illich PA, Walters ET |title=Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_1997-01-01_17_1/page/459 |journal=Journal of Neuroscience |volume=17 |issue=1 |pages=459–469 |date=January 1997 |pmid=8987770 |pmc=6793714 |doi=10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 }}Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization. The Journal of Neuroscience, 17: 459–469</ref> نيورون ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ اينيليڊ، مولسڪ، [[نيميٽوڊ]] ۽ آرٿروپوڊ شامل آهن.<ref name="Eismann et al., 1984">Eisemann, C.H., Jorgensen, W.K., Merritt, D.J., Rice, M.J., Cribb, B.W., Webb, P.D. and Zalucki, M.P., (1984). "Do insects feel pain? — A biological view". Cellular and Molecular Life Sciences, 40: 1420–1423</ref><ref name="St John Smith and Lewis, 2009">{{cite journal |vauthors=Smith ES, Lewin GR |title=Nociceptors: a phylogenetic view |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=195 |issue=12 |pages=1089–1106 |date=December 2009 |pmid=19830434 |pmc=2780683 |doi=10.1007/s00359-009-0482-z }}</ref> ==== ساهه کڻڻ وارو سرشتو ==== [[File:Tracheal system of dissected cockroach.tif|thumb|چيريل [[ڪاڪروچ]] جو ٽريڪيائي سرشتو. سڀ کان وڏيون ٽريڪيا ڪاڪروچ جي جسم جي ويڪر ۾ پکڙيل آهن ۽ هن تصوير ۾ افقي رخ ۾ نظر اچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2 ملي ميٽر.]] [[File:Cockroach tracheae supplying crop.tiff|thumb|ٽريڪيائي سرشتو آهستي آهستي وڌيڪ سنهين نلين ۾ ورهائجي ٿو؛ هتي اهي ڪاڪروچ جي [[ڪراپ (جسماني بناوت)|ڪراپ]] تائين پهچن ٿيون. پيماني جي پٽي، 2.0 ملي ميٽر.]] ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ساهه کڻڻ واري سرشتي جو هڪ قسم کليل [[ساهه کڻڻ وارو سرشتو]] آهي، جيڪو [[آرٿروپوڊن جا اسپائريڪل|اسپائريڪل]]، ٽريڪيا ۽ [[ٽريڪيول]] تي مشتمل هوندو آهي. [[زميني جانور|زميني]] آرٿروپوڊ انهن جي مدد سان ميٽابولزم سان لاڳاپيل گيسون بافتن تائين ۽ بافتن کان منتقل ڪن ٿا.<ref>Wasserthal, Lutz T. (1998). Chapter 25: The Open Hemolymph System of Holometabola and Its Relation to the Tracheal Space. In "Microscopic Anatomy of Invertebrates". Wiley-Liss, Inc. {{ISBN|0-471-15955-7}}.</ref> جيتن جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]] ۾ اسپائريڪلن جي ورڇ گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي، پر عام طور جسم جي هر ڀاڱي ۾ اسپائريڪلن جو رڳو هڪ جوڙو ٿي سگهي ٿو. هر اسپائريڪل هڪ ايٽريئم سان ڳنڍيل هوندو آهي، جنهن جي پٺيان نسبتاً وڏي ٽريڪيائي نلي هوندي آهي. ٽريڪيا ڪيٽيڪل واري [[ٻاهرئين ڍانچي]] جا اندر ڏانهن وڌيل حصا آهن، جيڪي سڄي جسم ۾ شاخن جي صورت ۾ پکڙجن ٿا؛ انهن جو قطر چند مائڪرو ميٽرن کان 0.8 ملي ميٽر تائين ٿي سگهي ٿو. سڀ کان سنهيون نليون، يعني ٽريڪيول، گهرڙن تائين پهچن ٿيون ۽ [[پاڻي]]، [[آڪسيجن]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي [[پکيڙ]] جا هنڌ بڻجن ٿيون. گيسن جي چرپر فعال [[هواداري (جسمانيات)|هواداري]] يا غيرفعال پکيڙ وسيلي ٿي سگهي ٿي. ڪرنگهي وارن جانورن جي ابتڙ، جيت عام طور پنهنجي [[هيمولمف]] ۾ آڪسيجن منتقل نٿا ڪن.<ref>{{cite journal |author1=Westneat, Mark W. |author2=Betz, Oliver |author3=Blob, Richard W. |author4=Fezzaa, Kamel |author5=Cooper, James W. |author6=Lee, Wah-Keat |title=Tracheal Respiration in Insects Visualized with Synchrotron X-ray Imaging |url=https://archive.org/details/sim_science_2003-01-24_299_5606/page/558 |journal=Science |date=January 2003 |volume=299 |pages=558–560 |doi=10.1126/science.1078008 |pmid=12543973 |issue=5606 |bibcode=2003Sci...299..558W |s2cid=43634044 }}{{Dead link|date=December 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ٽريڪيائي نلي ۾ [[ٽينيڊيا]] جا اُڀريل دائري نما حلقا مختلف [[جاميٽري|جاميٽريائي]] شڪلين، جهڙوڪ ڦيرن يا [[حلزون|حلزوني]] ترتيب ۾ ٿي سگهن ٿا. [[آرٿروپوڊ جو مٿو|مٿي]]، [[آرٿروپوڊ جي ڇاتي|ڇاتي]] يا [[آرٿروپوڊا جو پيٽ|پيٽ]] ۾ ٽريڪيا هوا جي ٿيلهن سان پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. ڪيترائي جيت، جهڙوڪ [[ماڪڙ]] ۽ [[ماکيءَ جي مک]]، پنهنجي پيٽ ۾ موجود هوا جي ٿيلهن کي فعال نموني دٻائي جسم ۾ هوا جي وهڪري کي ضابطي ۾ آڻي سگهن ٿا. ڪجهه آبي جيتن ۾ ٽريڪيا جسم جي ڀت وسيلي سڌو سنئون گلن وانگر گيسن جي ڏي وٺ ڪن ٿيون، يا [[پلاسٽرون (آرٿروپوڊ)|پلاسٽرون]] وسيلي عام نموني ڪم ڪن ٿيون. اندروني هجڻ باوجود آرٿروپوڊن جون ٽريڪيا [[کل لاهڻ|ايڪڊائسس]] دوران پراڻي ٻاهرئين ڍانچي سان گڏ لهي وڃن ٿيون.<ref>{{Cite journal|last=Ewer|first=John|date=2005-10-11|title=How the Ecdysozoan Changed Its Coat|journal=PLOS Biology|volume=3|issue=10|pages=e349|doi=10.1371/journal.pbio.0030349|pmid=16207077|pmc=1250302|issn=1545-7885 |doi-access=free }}</ref> ==== ٻڌڻ ==== رڳو [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] ۾ ڪن هوندا آهن، پر ڪيترائي [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] ٻين قسمن جي حسي عضون وسيلي آواز محسوس ڪن ٿا. [[جيت|جيتن]] ۾ پري کان ايندڙ آواز ٻڌڻ لاءِ [[ٽيمپينل عضوو|ٽيمپينل عضوا]] استعمال ٿين ٿا. جيت جي خاندان موجب اهي عضوا مٿي يا جسم جي ڪنهن ٻئي حصي تي موجود ٿي سگهن ٿا.<ref>Yack, JE; Fullard, JH (1993). "What is an insect ear?". ''Ann. Entomol. Soc. Am.'' 86 (6): 677–682. doi:10.1093/aesa/86.6.677.</ref> ڪجهه جيتن جا ٽيمپينل عضوا انتهائي حساس هوندا آهن، جنهن سبب اهي آواز کي تمام گهڻي حساسيت سان محسوس ڪري سگهن ٿا. مادي تڏ مک ''[[اورميا اوڪريشيا]]'' (''Ormia ochracea'') جي پيٽ جي ٻنهي پاسن تي ٽيمپينل عضوا هوندا آهن. اهي ٻاهرئين ڍانچي جي هڪ سنهي پل وسيلي هڪٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ ننڍڙن ڪن جي پردن وانگر ڪم ڪندا آهن. پاڻ ۾ ڳنڍيل هجڻ سبب اهي آواز جي رخ بابت تمام درست معلومات مهيا ڪن ٿا. هي مک انهن حسي عضون وسيلي پنهنجي ميزبان نر [[تڏ (جيت)|تڏ]] جو آواز معلوم ڪري ٿي. تڏ جو آواز ڪهڙي طرف کان اچي ٿو، ان موجب مک جي ٻڌڻ وارن عضون ۾ پيدا ٿيندڙ ارتعاش جي وقت ۾ تمام معمولي فرق ٿئي ٿو. اهو فرق رڳو سيڪنڊ جي 50 اربين حصي جيترو به ٿي سگهي ٿو، پر مک لاءِ ڳائيندڙ نر تڏ جي رخ جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ ان تائين پهچڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي، جنهن کان پوءِ اها ان تي طفيلي عمل ڪري ٿي.<ref>Piper, Ross (2007), ''Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals'', Greenwood Press.</ref> وڌيڪ سادي حسي بناوتون ٻين [[آرٿروپوڊ|آرٿروپوڊن]] کي ويجهي فاصلي تي پيدا ٿيندڙ آوازي ارتعاش محسوس ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون. مثال طور [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙن]] ۽ [[ڪاڪروچ|ڪاڪروچن]] جي ٽنگن تي حسي وار هوندا آهن، جيڪي اهڙن ارتعاشن کي محسوس ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[موناَرڪ پوپٽ]] جي سنڍين ۾ هوا وسيلي منتقل ٿيندڙ ارتعاشن، يعني آواز، جي جواب ۾ رويو تبديل ٿيندي ڏٺو ويو آهي. تجربن مان معلوم ٿيو آهي ته آواز محسوس ڪرڻ ۾ سندن اڳئين ڇاتيءَ جي مٿئين حصي تي موجود لڳ ڀڳ 450 مائڪرو ميٽر ڊگهن وارن جو هڪ جوڙو ڪردار ادا ڪري ٿو، جن کي [[ٽرائيڪوئڊ سينسيلا]] چيو وڃي ٿو. انهن سنڍين ۾ شڪاري ۽ [[طفيلي جاندار|طفيلي]] جيتن جي اڏام دوران پيدا ٿيندڙ آوازن جي جواب ۾ ردعمل پڻ ڏٺو ويو آهي.<ref>Taylor, Chantel J.; Yack, Jayne E. (1 January 2019). "Hearing in Caterpillars of the Monarch Butterfly (''Danaus plexippus'')". ''Journal of Experimental Biology''. doi:10.1242/jeb.211862.</ref> ==== توليدي نظام ==== ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ توليدي نظام تمام گهڻا ۽ مختلف قسم جا ٿين ٿا. انهن ۾ هڪ عام ڳالهه اها آهي ته اهي آنا ڏين ٿا. سيفالوپوڊن ۽ آرٿروپوڊن کان سواءِ، ڪرنگهي کان سواءِ ٻين لڳ ڀڳ سڀني جانورن ۾ ڀاڻجڻ جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو. === سماجي لاڳاپا === ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن ئي گروهن ۾ سماجي رويو عام آهي، جن ۾ ڪاڪروچ، اڏوهيون، مَهُو، [[ٿرپس]]، ماڪوڙيون، ماکيءَ جون مکيون، [[پاساليڊائي]]، [[ايڪاري]]، ڪوريئڙا ۽ ٻيا شامل آهن.<ref name=ChoeCrespi1997>{{cite book|title=The Evolution of Social Behavior in Insects and Arachnids|url=https://archive.org/details/evolutionofsocia0000unse_b2u5|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521589772}}</ref> سماجي لاڳاپا خاص طور [[حقيقي سماجيت|حقيقي سماجي]] جنسن ۾ نمايان هوندا آهن، پر اهي ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پڻ ڏٺا وڃن ٿا. جيت هڪ ٻئي جي موڪليل ڄاڻ کي سڃاڻي ۽ ان مطابق ردعمل ڏيئي سگهن ٿا.<ref name="Riley">{{Cite journal| doi = 10.1038/nature03526| pmid = 15889092| year = 2005| last1 = Riley | first1 = J.| last2 = Greggers | first2 = U.| last3 = Smith | first3 = A.| last4 = Reynolds | first4 = D.| last5 = Menzel | first5 = R.| title = The flight paths of honeybees recruited by the waggle dance| url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-05-12_435_7039/page/205| volume = 435| issue = 7039| pages = 205–7| journal = Nature |bibcode = 2005Natur.435..205R | s2cid = 4413962}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Seeley T.D. |author2=Visscher P.K. |author3=Passino K.M. | year = 2006 | title = Group decision making in honey bee swarms |url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_may-june-2006_94_3/page/220 | journal = American Scientist | volume = 94 | issue = 3| pages = 220–9 | doi=10.1511/2006.3.220|doi-broken-date=1 July 2025 }}</ref><ref name="Frisch1967">Frisch, Karl von. (1967) The Dance Language and Orientation of Bees. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press.</ref> === فائلم === [[File:Cladocora.jpg|right|thumb|[[سائپرس]] جي [[پليوسين]] دور مان مليل ''[[ڪلاڊوڪورا]]'' جو پنڊ پهڻ]] ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ڪيترائي فائلم شامل آهن. انهن مان هڪ [[پوريفرا|اسپنج]] آهن. گهڻي عرصي تائين اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي ٻين جانورن کان ارتقائي لحاظ کان تمام شروعاتي دور ۾ الڳ ٿيا هئا.<ref>{{cite book|title=An Introduction to Porifera|year=2003|publisher=Anmol Publications PVT. LTD.|isbn=978-81-261-0675-2|author=Bhamrah, H. S.|author2=Kavita Juneja|page=58}}</ref> انهن ۾ ٻين گهڻن فائلم ۾ ملندڙ پيچيده جسماني تنظيم موجود نه هوندي آهي.<ref>{{cite book|last=Sumich|first=James L.|title=Laboratory and Field Investigations in Marine Life|url=https://archive.org/details/laboratoryfieldi0000sumi|year=2008|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-5730-4|page=67}}</ref> انهن جا خلوي قسم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن، پر اڪثر حالتن ۾ اهي واضح بافتن جي صورت ۾ منظم نه هوندا آهن.<ref>{{cite book|last=Jessop|first=Nancy Meyer|title=Biosphere; a study of life|url=https://archive.org/details/biospherestudyof0000jess|year=1970|publisher=Prentice-Hall|page=[https://archive.org/details/biospherestudyof0000jess/page/428 428]}}</ref> اسپنج عام طور پنهنجي سوراخن مان پاڻي اندر ڇڪي خوراڪ حاصل ڪندا آهن.<ref>{{cite book|last=Sharma|first=N. S.|title=Continuity And Evolution Of Animals|year=2005|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-8293-018-6|page=106}}</ref> ڪجهه تحقيقن موجب اسپنج لازمي طور ابتدائي بناوت وارا جانور نه آهن، پر ممڪن آهي ته ارتقائي عمل دوران سندن جسماني بناوت ثانوي طور سادي ٿي هجي.<ref>{{Cite journal |last1=Dunn |first1=Casey W. |last2=Hejnol |first2=Andreas |last3=Matus |first3=David Q. |last4=Pang |first4=Kevin |last5=Browne |first5=William E. |last6=Smith |first6=Stephen A. |last7=Seaver |first7=Elaine |last8=Rouse |first8=Greg W. |last9=Obst |first9=Matthias |last10=Edgecombe |first10=Gregory D. |last11=Sørensen |first11=Martin V. |last12=Haddock |first12=Steven H. D. |last13=Schmidt-Rhaesa |first13=Andreas |last14=Okusu |first14=Akiko |last15=Kristensen |first15=Reinhardt Møbjerg |date=April 2008 |title=Broad phylogenomic sampling improves resolution of the animal tree of life |url=https://www.nature.com/articles/nature06614 |journal=Nature |language=en |volume=452 |issue=7188 |pages=745–9 |doi=10.1038/nature06614 |pmid=18322464 |bibcode=2008Natur.452..745D |issn=1476-4687|url-access=subscription }}</ref> [[ڪٽينوفورا]] ۽ [[نائڊيريا]]، جن ۾ [[سامونڊي گل]]، [[مرجان]] ۽ [[جيلي فش]] شامل آهن، شعاعي هم آهنگي رکن ٿا. انهن ۾ هاضمي لاءِ هڪ خانو هوندو آهي، جنهن جو رڳو هڪ ئي منهن هوندو آهي ۽ اهو ئي وات ۽ مقعد ٻنهي جو ڪم ڪندو آهي.<ref>{{cite book|title=A living bay: the underwater world of Monterey Bay|year=2000|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22149-9|author=Langstroth, Lovell|author2=Libby Langstroth|author3=Todd Newberry|author4=Monterey Bay Aquarium|page=[https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244 244]|url=https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang/page/244}}</ref> ٻنهي ۾ الڳ بافتون هونديون آهن، پر اهي [[عضوو|عضون]] جي صورت ۾ منظم نه هونديون آهن.<ref>{{cite book|last=Safra|first=Jacob E.|title=The New Encyclopædia Britannica, Volume 16|year=2003|publisher=Encyclopædia Britannica|isbn=978-0-85229-961-6|page=523}}</ref> انهن ۾ بنيادي طور رڳو ٻه جنيني پرت، [[ايڪٽوڊرم]] ۽ [[اينڊوڊرم]]، هوندا آهن ۽ انهن جي وچ ۾ ڪجهه ڇڙوڇڙ خليا موجود هوندا آهن. انهيءَ ڪري انهن کي ڪڏهن ڪڏهن [[ٻه پرت وارا جانور]] به چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last=Kotpal|first=R. L.|title=Modern Text Book of Zoology: Invertebrates|publisher=Rastogi Publications|isbn=978-81-7133-903-7|page=184|year=2012}}</ref> [[ايڪائنوڊرميٽا]] شعاعي هم آهنگي رکندڙ جانور آهن ۽ رڳو سمنڊن ۾ ملن ٿا. انهن ۾ [[سامونڊي تارو|سامونڊي تارا]]، سامونڊي ارچن، [[ڀرڀرا تارا]]، [[سامونڊي کيرا]] ۽ [[پنکن وارا تارا]] شامل آهن.<ref>{{cite book|last=Alcamo|first=Edward|title=Biology Coloring Workbook|url=https://archive.org/details/biologycoloringw0000alca|year=1998|publisher=The Princeton Review|isbn=978-0-679-77884-4|page=220}}</ref> جانورن جو سڀ کان وڏو فائلم [[آرٿروپوڊا]] پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ شامل آهي. هن فائلم ۾ جيت، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[ڪيڪڙو|ڪيڪڙا]] ۽ انهن جا ويجها مائٽ شامل آهن. انهن سڀني جو جسم ورجائجندڙ حصن ۾ ورهايل هوندو آهي ۽ عام طور هر حصي سان جوڙن جي صورت ۾ ضميما لڳل هوندا آهن. انهن جي جسم جي ٻاهرئين پاسي سخت ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي، جيڪو واڌ دوران وقت بوقت لهي ويندو آهي.<ref name=forensic>{{cite book|last=Gunn|first=Alan|page=[https://archive.org/details/essentialforensi0000gunn_n9a2/page/214 214]|title=Essential forensic biology|url=https://archive.org/details/essentialforensi0000gunn_n9a2|publisher=John Wiley and Sons|year=2009|isbn=978-0-470-75804-5}}</ref> ٻه ننڍا فائلم، [[اونيڪوفورا]] ۽ [[ٽارڊيگريڊا]]، آرٿروپوڊن جا ويجها مائٽ آهن ۽ انهن سان ڪيتريون خاصيتون مشترڪ رکن ٿا، پر انهن ۾ سخت ٻاهريون ڍانچو موجود نه هوندو آهي. [[نيمٽوڊا]]، يعني گول ڪيڙا، ممڪن طور جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهن ۽ اهي پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانور آهن. گول ڪيڙا عام طور خوردبيني جسامت جا هوندا آهن ۽ تقريباً هر اهڙي ماحول ۾ ملن ٿا، جتي پاڻي موجود هجي.<ref>{{cite book|title=BioInquiry: making connections in biology|year=2003|publisher=John Wiley|isbn=978-0-471-20228-8|author=Prewitt, Nancy L.|author2=Larry S. Underwood|author3=William Surver|page=[https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289 289]|url=https://archive.org/details/bioinquiry00nanc_0/page/289}}</ref> انهن مان ڪيترائي اهم طفيلي آهن.<ref>{{cite book|title=Parasites in social insects|url=https://archive.org/details/parasitesinsocia0000schm|year=1998|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-05924-2|last=Schmid-Hempel|first=Paul|page=[https://archive.org/details/parasitesinsocia0000schm/page/75 75]}}</ref> انهن سان لاڳاپيل ننڍن فائلم ۾ [[ڪينورينڪا]]، [[پرياپوليڊا]] ۽ [[لوريڪيفرا]] شامل آهن. انهن گروهن ۾ جسماني خانو گهٽ ترقي يافته هوندو آهي، جنهن کي ڇدمي سيلوم چيو وڃي ٿو. ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نيمرٽيا]]، يعني پٽي جهڙا ڪيڙا، ۽ [[سائپنڪيولا]] شامل آهن. هڪ ٻيو فائلم [[پليٽي هيلمينٿس]]، يعني چپٽا ڪيڙا، آهي.<ref name=Gilson>{{cite book|last=Gilson|first=Étienne|title=El espíritu de la filosofía medieval|year=2004|publisher=Ediciones Rialp|isbn=978-84-321-3492-0|page=384}}</ref> اڳ انهن کي ارتقائي لحاظ کان ابتدائي جانور سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي موجود ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي وڌيڪ پيچيده ابن ڏاڏن مان ارتقا پذير ٿيا هوندا.<ref>{{cite journal |last1=Ruiz-Trillo |first1=Iñaki |last2=Riutort |first2=Marta |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |last4=Herniou |first4=Elisabeth A. |last5=Baguñà |first5=Jaume |date=March 1999 |title=Acoel Flatworms: Earliest Extant Bilaterian Metazoans, Not Members of Platyhelminthes |journal=Science |volume=283 |issue=5409 |pages=1919–23 |doi=10.1126/science.283.5409.1919 |pmid=10082465 |issn=0036-8075 |bibcode=1999Sci...283.1919R |s2cid=6079655 }}</ref> چپٽن ڪيڙن ۾ [[سيلوم|جسماني خانو]] نه هوندو آهي؛ اها خاصيت انهن جي ويجهن مائٽن، خوردبيني [[گيسٽروٽرائڪا]]، ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="umodena">{{cite web |url=http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |title=Gastrotricha: Overview |access-date=2008-01-26 |last=Todaro |first=Antonio |work=Gastrotricha: World Portal |publisher=University of Modena & Reggio Emilia |archive-date=2 October 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002033954/http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |url-status=live }}</ref> [[روٽيفرا]]، يعني روٽيفر، آبي ماحول ۾ عام آهن. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[ايڪينٿوسيفالا]]، [[گناٿوسٽوميوليڊا]]، [[مائڪروگناٿوزوا]] ۽ [[سائڪليوفورا]] پڻ شامل آهن.<ref name="IntroCyclio">{{cite journal |last=Kristensen |first= Reinhardt Møbjerg |date=July 2002 |title=An Introduction to Loricifera, Cycliophora, and Micrognathozoa |url=https://archive.org/details/sim_integrative-and-comparative-biology_2002-06_42_3/page/641 |journal=Integrative and Comparative Biology |volume=42 |issue=3 |pages=641–651 |doi =10.1093/icb/42.3.641 |pmid=21708760|doi-access=free }}</ref> جانورن جا ٻه وڏا ۽ گهڻن جنسن وارا فائلم، [[مولسڪا]] ۽ [[اينيليڊا]]، پڻ هن گروهه ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |title=Biodiversity: Mollusca|access-date=2007-11-19 |publisher=The Scottish Association for Marine Science |archive-url = https://web.archive.org/web/20060708083128/http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |archive-date = 2006-07-08}}</ref><ref>{{cite video | people = Russell, Bruce J. (Writer), Denning, David (Writer) | title = Branches on the Tree of Life: Annelids| medium = [[VHS]] | publisher = BioMEDIA ASSOCIATES |date = 2000 }}</ref> مولسڪا، بيان ڪيل جنسن جي انگ موجب جانورن جو ٻيو سڀ کان وڏو فائلم آهي، جنهن ۾ [[گهونگهو|گهونگها]]، [[ڪليم]] ۽ [[اسڪوئڊ]] جهڙا جانور شامل آهن. اينيليڊا ۾ ٽڪرن ۾ ورهايل ڪيڙا، جهڙوڪ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جا ڪيڙا]] ۽ [[ڄؤرون]]، شامل آهن. [[ٽروڪوفور]] لاروا جي گڏيل موجودگيءَ سبب گهڻي عرصي تائين انهن ٻنهي گروهن کي ويجها مائٽ سمجهيو ويندو رهيو. ساڳئي وقت جسم جي ٽڪرن ۾ ورهايل هجڻ سبب اينيليڊن کي آرٿروپوڊن جي وڌيڪ ويجهو پڻ سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite journal|last1=Eernisse|first1=Douglas J. |last2=Albert|first2=James S. |last3=Anderson|first3=Frank E. | title=Annelida and Arthropoda are not sister taxa: A phylogenetic analysis of spiralean metazoan morphology |url=https://archive.org/details/sim_systematic-biology_1992-09_41_3/page/305| journal=Systematic Biology | volume=41 | issue=3 | pages = 305–330 | date=1 September 1992 | doi=10.2307/2992569 | issn=1063-5157| jstor=2992569 }}</ref> هاڻي ٻنهي فائلم ۾ موجود ڪيترن بناوتي ۽ جينياتي فرقن جي بنياد تي اهڙي مشابهت کي عام طور [[هم رخ ارتقا]] جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal|author=Eernisse, Douglas J. |author2=Kim, Chang Bae |author3=Moon, Seung Yeo |author4=Gelder, Stuart R. |author5=Kim, Won |title=Phylogenetic Relationships of Annelids, Molluscs, and Arthropods Evidenced from Molecules and Morphology |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1996-09_43_3/page/207 |journal=Journal of Molecular Evolution |volume=43 |issue=3 |pages=207–215 |date=September 1996 |doi=10.1007/PL00006079 |pmid=8703086 |bibcode=1996JMolE..43..207K }}</ref> ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي نسبتاً ننڍن فائلم ۾ [[هيمي ڪارڊيٽا]]، يعني بلوط جهڙا ڪيڙا،<ref>{{cite book|title=Asking about life|url=https://archive.org/details/askingaboutlife0000tobi|year=2005|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-534-40653-0|author=Tobin, Allan J.|author2=Jennie Dusheck|page=[https://archive.org/details/askingaboutlife0000tobi/page/497 497]}}</ref> ۽ [[ڪيٽوگناٿا]]، يعني تير جهڙا ڪيڙا، شامل آهن. ٻين فائلم ۾ [[ايڪويلومورفا]]، [[براڪيوپوڊا]]، [[برايوزوا]]، [[اينٽوپروڪٽا]]، [[فورونيڊا]] ۽ [[زينوٽربيلڊا]] شامل آهن. == درجابندي == ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي ڪيترن وڏن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. انهن مان ڪجهه گروهه جديد [[حياتياتي درجابندي]] موجب پراڻا يا بحث هيٺ آهن، پر سهولت لاءِ اهي نالا اڃا به استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web| url=https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| title=What Are the Main Groups of Invertebrates?| date=4 August 2015| access-date=17 January 2019| archive-date=17 January 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190117070101/https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| url-status=live}}</ref> * [[اسپنج]] (پوريفرا) * [[ڪنگهي جيلي]] (ڪٽينوفورا) * [[ميڊوسوزوا|ميڊوسوزوا ۽ مرجان]] (نائڊيريا) * [[زينوڪوئلومورفا|ايڪوئل]] (زينوڪوئلومورفا) * [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] (پليٽي هيلمينٿس) * [[اينيليڊ|برسل ڪيڙا، ڌرتيءَ جا ڪيڙا ۽ ڄؤرون]] (اينيليڊا) * [[آرٿروپوڊ|جيت، اسپرنگ ٽيل، ڪرسٽيشين، مائرياپوڊ ۽ ڪيليسريٽ]] (آرٿروپوڊا) * [[مولسڪا|ڪائٽن، گهونگها، سلگ، بائيوالو، ٽسڪ شيل ۽ سيفالوپوڊ]] (مولسڪا) * [[نيمٽوڊ|گول يا ڌاڳي جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽوڊا) * [[روٽيفر]] (روٽيفرا) * [[ٽارڊيگريڊ]] (ٽارڊيگريڊا) * [[اسڪيليڊوفورا|اسڪيليڊوفوران]] (اسڪيليڊوفورا) * [[لوفوفوراٽا]] * [[مخمل جهڙا ڪيڙا]] (اونيڪوفورا) * [[تير جهڙا ڪيڙا]] (ڪيٽوگناٿا) * [[نيمٽومورفا|گورڊين يا گهوڙي جي وار جهڙا ڪيڙا]] (نيمٽومورفا) * [[نيمرٽيا|پٽي جهڙا ڪيڙا]] (نيمرٽيا) * [[پليڪوزوا]] * [[لوريڪيفرا]] * [[ايڪائنوڊرم|سامونڊي تارا، سامونڊي ارچن، سامونڊي کيرا، سامونڊي للي ۽ ڀرڀرا تارا]] (ايڪائنوڊرميٽا) * [[هيمي ڪارڊيٽا|بلوط جهڙا ڪيڙا، سيفالوڊسڪس ۽ گريپٽولائٽ]] (هيمي ڪارڊيٽا) * [[ايمفيوڪسيفارمز|لينسليٽ]] (ايمفيوڪسيفارمز) * [[ٽيونيڪيٽ|سالپ، پائروسوم، ڊوليولڊ، لارواسيئن ۽ سامونڊي اسڪوئرٽ]] (ٽيونيڪاٽا) * [[سمبيون|سائڪليوفورا]] * [[ايڪينٿوسيفالا]] * [[برايوزوا]] * [[پرياپوليڊا]] * [[براڪيوپوڊا]] * [[ڊائيسيئميڊا]] * [[اينٽوپروڪٽا]] * [[گناٿوسٽوميوليڊا]] * [[لوبوپوڊيا]] * [[ڪينورينڪا]] * [[مائڪروگناٿوزوا]] * [[آرٿونيڪٽيدا]] * [[پيٽالونامي]] * [[فورونيڊا]] * [[پروآرٽيڪيولاٽا]] * [[سيڪوريٽيڊا]] * [[گيسٽروٽرائڪا]] * [[ٽرائيلوبوزوا]] * [[ويٽوليڪوليا]] * [[ليمنوگناٿيا]] (مائڪروگناٿوزوا) {{Anchor|Microinvertebrate}}سهولت لاءِ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي غير رسمي طور ٻن گروهن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي: وڏا ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجن ٿا، ۽ خوردبيني ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جيڪي بنا ڪنهن اوزار جي اک سان نظر نٿا اچن. ٻنهي جي وچ واري حد روايتي طور لڳ ڀڳ 1 ملي ميٽر جسامت تي مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref>Michaluk, Sonja. "macroinvertebrate". Encyclopedia Britannica, 27 Nov. 2025, https://www.britannica.com/animal/macroinvertebrate. Accessed 4 December 2025.</ref><ref> microinvertebrate. Oxford Reference. Retrieved 4 Dec. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110810105410141. </ref> == تاريخ == جانورن جا سڀ کان پراڻا ڄاتل پنڊ پهڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا آهن. ڏکڻ آسٽريليا جي اولهه-مرڪزي فلينڊرز واري علائقي ۾ ٽريزونا فارميشن مان مليل لڳ ڀڳ 665 ملين سال پراڻن پنڊ پهڻن کي شروعاتي اسپنجن جا آثار قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="roseMaloof">{{cite journal | author1= Maloof, Adam C. |author2= Rose, Catherine V. |author3= Beach, Robert |author4= Samuels, Bradley M. |author5= Calmet, Claire C. |author6= Erwin, Douglas H. |author7= Poirier, Gerald R. |author8= Yao, Nan |author9= Simons, Frederik J.|title= Possible animal-body fossils in pre-Marinoan limestones from South Australia |journal= Nature Geoscience | volume= 3 | page= 653 |date= 17 August 2010 |doi=10.1038/ngeo934 | issue= 9 | bibcode=2010NatGe...3..653M }}</ref> ڪجهه قديم حياتيات جا ماهر سمجهن ٿا ته جانور ان کان به گهڻو اڳ، ممڪن طور هڪ ارب سال اڳ، وجود ۾ اچي چڪا هئا،<ref>{{cite book|title=Biology|url=https://archive.org/details/isbn_9780536970923|year=2005|publisher=Pearson, Benjamin Cummings|isbn=978-0-8053-7171-0|author=Campbell. Neil A.|edition=7|author2=Jane B. Reece|page=[https://archive.org/details/isbn_9780536970923/page/526 526]}}</ref> جڏهن ته گهڻ خلوي صورت شايد [[ٽونين]] دور ۾ وجود ۾ آئي. آخري [[نيوپروٽيروزوئڪ]] دور مان مليل هلڻ ۽ ٻرن ٺاهڻ جا [[اثري پنڊ پهڻ]] اهڙن [[ٽي جنيني پرت وارا جانور|ٽي جنيني پرت وارن]] ڪيڙن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي جسامت ۽ پيچيدگيءَ ۾ [[ڌرتيءَ جو ڪيڙو|ڌرتيءَ جي ڪيڙن]] جهڙا ۽ لڳ ڀڳ 5 ملي ميٽر ويڪرا هئا.<ref name="Seilacher1998">{{cite journal | title=Animals More Than 1 Billion Years Ago: Trace Fossil Evidence from India | url=https://archive.org/details/sim_science_1998-10-02_282_5386/page/80 | journal=Science | volume=282 | pages=80–83 | date=October 1998 | last1=Seilacher|first1=A. | last2=Bose |first2=P.K. | last3=Pflüger |first3=F. | doi=10.1126/science.282.5386.80 | pmid=9756480 | issue=5386 |bibcode = 1998Sci...282...80S }}</ref> لڳ ڀڳ 453 ملين سال اڳ جانورن ۾ وڏي پيماني تي تنوع پيدا ٿيڻ لڳو ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ڪيترائي اهم گروهه هڪ ٻئي کان ارتقائي طور الڳ ٿيا. انهن جا پنڊ پهڻ [[فينيروزوئڪ]] دؤر جي مختلف رسوبي تهن مان ملن ٿا.<ref name=clarkson>{{cite book |last=Clarkson |first=Euan Neilson Kerr |title=Invertebrate palaeontology and evolution |url=https://archive.org/details/invertebratepala0000clar_d2d6 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-0-632-05238-7 |year=1998}}</ref> ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا پنڊ پهڻ تهه نگاريءَ ۾ پڻ عام طور استعمال ٿين ٿا.<ref name=Kummel>{{cite book |last=Kummel |first=Bernhard |title=Status of invertebrate paleontology, 1953 |page=93 |isbn=978-0-405-12715-1 |year=1954 |publisher=Ayer Publishing}}</ref> === درجابندي جي تاريخ === [[ڪارل لنيئس]] انهن جانورن کي رڳو ٻن گروهن، جيتن ۽ هاڻي متروڪ [[ورميز|ورميز (ڪيڙن)]]، ۾ ورهايو هو. [[ژان-باپتست لامارڪ]]، جنهن کي 1793ع ۾ [[ميوزيم ناسيونال ڊي هسٽوئر نيچرل]] ۾ جيتن ۽ ورميز جو نگران مقرر ڪيو ويو، اهڙن جانورن لاءِ ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ وارو اصطلاح متعارف ڪرايو. هن اڳوڻن ٻن گروهن کي ڏهن گروهن ۾ ورهايو؛ لنيئس جي جيتن مان اراڪنڊا ۽ ڪرسٽيشيا کي الڳ ڪيو، جڏهن ته ورميز مان مولسڪا، اينيليڊا، سيريپيڊيا، ريڊيئٽا، ڪوئلينٽريٽا ۽ انفيوسوريا کي الڳ گروهن طور رکيو. هاڻي انهن جانورن کي 30 کان وڌيڪ [[فائلم|فائلمَن]] ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ نسبتاً سادي بناوت وارا [[سامونڊي اسپنج]] ۽ [[چپٽو ڪيڙو|چپٽا ڪيڙا]] کان وٺي وڌيڪ پيچيده آرٿروپوڊ ۽ مولسڪ شامل آهن. ==== اصطلاح جي اهميت ==== ڪرنگهي کان سواءِ جانور اهي جانور آهن، جن ۾ ڪرنگهي جي هڏي موجود نه هوندي آهي. تاريخي طور جانورن کي ”ڪرنگهي وارا“ ۽ ”ڪرنگهي کان سواءِ“ ٻن گروهن ۾ ورهائڻ سبب ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ بنيادي معيار طور ڏسڻ جو رجحان پيدا ٿيو. اهڙي سوچ جو هڪ سبب اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته لامارڪ جهڙن شروعاتي محققن ڪرنگهي وارن جانورن کي هڪ قسم جي معياري صورت طور ڏٺو. لامارڪ جي ارتقائي نظريي ۾ ارتقا کي رڳو بقا سان نه، پر وڌيڪ ”اعليٰ صورت“ ڏانهن اڳڀرائي سان پڻ ڳنڍيو ويو هو، جنهن ۾ انسان ۽ ٻيا ڪرنگهي وارا جانور ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها سمجهيا ويندا هئا. جديد حياتيات اهڙي مقصد ڏانهن ويندڙ ارتقا واري تصور کي قبول نٿي ڪري، پر ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي وچ ۾ روايتي فرق اڃا تائين استعمال ٿئي ٿو. ان جو هڪ سبب لامارڪ کان پوءِ قائم ٿيل درجابنديءَ جي روايت پڻ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name=rskbarnes>{{cite book|last=Barnes|first=Richard Stephen Kent|title=The Invertebrates: A Synthesis|url=https://archive.org/details/invertebratessyn0000unse|isbn=978-0-632-04761-1|publisher=Wiley-Blackwell|year=2001|page=[https://archive.org/details/invertebratessyn0000unse/page/3 3]}}</ref> 1968ع جي ''Invertebrate Zoology'' ۾ جانورن جي بادشاهت کي ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ ورهائڻ کي مصنوعي ورهاست قرار ڏنو ويو ۽ چيو ويو ته اها انسان جي پنهنجن ويجهن حيواني مائٽن ڏانهن تاريخي ڌيان جي عڪاسي ڪري ٿي. ڪتاب اهو پڻ واضح ڪري ٿو ته ”ڪرنگهي کان سواءِ جانور“ تمام وڏي تعداد ۾ مختلف جنسن کي گڏ ڪري ٿو، تنهنڪري ڪا هڪ جسماني خاصيت، ڪرنگهي جي غير موجودگيءَ کان سواءِ، انهن سڀني جي گڏيل سڃاڻپ نٿي بڻجي. ان کان سواءِ، هن اصطلاح هيٺ شامل ڪجهه جانور ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جا وڌيڪ ويجها ارتقائي مائٽ آهن (ڏسو: [[پيرافائلي]]).<ref>{{Cite book|last=Barnes |first=Robert D.|year=1968|title=Invertebrate Zoology|url=https://archive.org/details/invertebratezool00robe |edition=2nd|publisher=W.B. Saunders|oclc=173898}}</ref> == تحقيق ۾ == ڪيترين صدين تائين حياتياتي تحقيق ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڀيٽ ۾ وڏن ڪرنگهي وارن، انساني استعمال وارن يا وڌيڪ نمايان جانورن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو هو.<ref name="Aristotle"/> ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حياتيات ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ۽ [[ژان-باپتست لامارڪ|لامارڪ]] جي ڪم تائين تحقيق جو وڏو الڳ شعبو نه بڻجي سگهي هئي.<ref name="Aristotle">{{cite web |url=http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |title=Why study invertebrates? A philosophical argument from Aristotle |last1=Ducarme |first1=Frédéric |date=2015 |website=No Bones (Smithsonian Institution website) |access-date=15 July 2015 |archive-date=15 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715175131/http://nmnh.typepad.com/no_bones/2015/06/why-study-invertebrates-a-philosophical-argument-from-aristotle.html |url-status=live }}</ref> ويهين صديءَ دوران ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي حيوانيات قدرتي سائنسن جي اهم شعبن مان هڪ بڻجي وئي ۽ طب، جينيات، قديم حياتيات ۽ ماحوليات ۾ ڪيترين اهم دريافتن ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Aristotle"/> انهن جانورن جي مطالعي مان عدالتي تحقيق کي پڻ فائدو ٿيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ آرٿروپوڊ، خاص طور جيت، عدالتي جاچ لاءِ اهم معلومات جو ذريعو ثابت ٿيا آهن.<ref name=forensic /> اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار|نمونائي جاندارن]] مان ٻه [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] آهن: ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' ۽ نيميٽوڊ ''[[سينورهبڊائٽس ايليگنس]]''. اهي ڊگهي عرصي کان سڀ کان وڌيڪ تفصيلي اڀياس ڪيل [[نمونائي جاندار]] رهيا آهن ۽ انهن جو شمار انهن شروعاتي جاندارن ۾ ٿئي ٿو، جن جي جينياتي ترتيب معلوم ڪئي وئي. سندن [[جينوم|جينومن]] جي تمام گهڻي گهٽايل حالت ان عمل کي آسان بڻايو، پر ان دوران ڪيترائي [[جين]]، [[انٽرون]] ۽ [[جينياتي ڳانڍاپو|جينياتي ڳانڍاپا]] وڃائجي ويا آهن. [[اسٽارليٽ سامونڊي گل]] جي جينوم جي تجزيي مان جانورن لاءِ مخصوص 1,500 اباڻي جينن جي وجود ۾ اچڻ جي وضاحت ڪرڻ ۾ اسپنجن، پلاڪوزوئن ۽ [[ڪوانوفليجيليٽ|ڪوانوفليجيليٽن]] جي اهميت نمايان ٿي آهي، جن جي جينياتي ترتيب پڻ معلوم ڪئي پئي وڃي.<ref>{{cite journal |author=N.H. Putnam |date=July 2007 |title=Sea anemone genome reveals ancestral eumetazoan gene repertoire and genomic organization |journal=[[سائنس (رسالو)|سائنس]]|volume=31 |issue=5834 |pages=86–94 |doi=10.1126/science.1139158 |pmid=17615350|first1=N.H.|last2=Srivastava |first2=M.|last3=Hellsten |first3=U. |last4=Dirks |first4=B.|last5=Chapman|first5=J.|last6=Salamov |first6=A.|last7=Terry |first7=A.|last8=Shapiro |first8=H. |last9=Lindquist |first9=E.|last10=Kapitonov|first11=J.|last12=Genikhovich|first12=G. |last13=Grigoriev|first13=I.V. |last14=Lucas|first14=S.M.|last15=Steele |first15=R.E.|last16=Finnerty |first16=J.R.|last17=Technau |first17=U.|last18=Martindale |first18=M.Q.|last19=Rokhsar |first19=D.S. |first10=V. V. |last11=Jurka |bibcode=2007Sci...317...86P |osti=910591 |s2cid=9868191 |display-authors=3 |url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |access-date=21 January 2019 |archive-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801213038/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc884638/ |url-status=live}}</ref> سائنسدان [[آبي حياتياتي نگراني]] جي شعبي ۾ پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن کي پاڻيءَ جي گدلاڻ ۽ [[موسمي تبديلي]] جي اثرن جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | last1=Lawrence|first1=J.E. |first2=K.B.|last2=Lunde |first3=R.D. |last3=Mazor |first4=L.A.|last4=Bêche |first5=E.P.|last5=McElravy |first6=V.H.|last6=Resh | title = Long-Term Macroinvertebrate Responses to Climate Change: Implications for Biological Assessment in Mediterranean-Climate Streams | journal = Journal of the North American Benthological Society | volume =29 | pages =1424–40 | year = 2010| doi= 10.1899/09-178.1 | issue =4 |s2cid=84679634 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي حيوانيات]] * [[غير ڪرنگھيدار جانورن جي قديم حياتيات]] * [[سامونڊي غير ڪرنگھيدار جانور]] * [[غير ڪرنگھيدار جانورن ۾ سور]] ==حوالا== lmfprbt4lzwcg87nnr469wbdl6l9mld 0 80373 415084 413520 2026-09-26T18:36:28Z InternetArchiveBot 13773 Add 6 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415084 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪنهن جاندار جي جنيني مرحلي کان پوءِ واري نشونما دوران جسماني بناوت ۾ گهري تبديلي}} [[File:Dragonfly metamorphosis.jpg|thumb|هڪ [[ڀنڀوري]] پنهنجي ڪاياپلٽ جي آخري [[کل لاهڻ]] واري مرحلي مان گذري رهي آهي؛ هن عمل دوران اها پنهنجي [[نمف (حياتيات)|نمف]] واري شڪل مان بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿئي ٿي]] '''ميٽامورفوسس''' يا '''ڪاياپلٽ''' هڪ [[حياتي عمل]] آهي، جنهن دوران ڪنهن جانور جي [[ترقياتي حياتيات|نشونما]] جي حصي طور ان جي جسماني بناوت ۾ نمايان ۽ نسبتاً اوچتي تبديلي اچي ٿي.<ref>{{cite web |title=metamorphosis |url=https://www.britannica.com/science/metamorphosis |access-date=2022-04-01 |website=www.britannica.com}}</ref> ڪجهه [[جيت]]، [[مڇي]]ون، [[ايمفيبيا|ٻه جليا]]، [[مولسڪ]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[نائڊيريا]]، [[ايڪائنوڊرم]] ۽ [[ٽيونيڪيٽ]] ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن سان اڪثر [[غذائيت]] يا [[رويو|رويي]] ۾ پڻ تبديلي اچي ٿي.<ref>{{cite web |title=What animals undergo incomplete metamorphosis? – Easierwithpractice.com |url=https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |access-date=2022-04-01 |website=easierwithpractice.com |archive-date=2022-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127012102/https://easierwithpractice.com/what-animals-undergo-incomplete-metamorphosis/ |url-status=dead }}</ref> جانورن جون ڪجهه نوعون حياتي چڪر جي بلڪل مختلف مرحلن جي وچ ۾ مڪمل ڪاياپلٽ ("[[مڪمل ڪاياپلٽ]]") مان گذرن ٿيون؛ ٻيون نوعون نسبتاً هڪجهڙن مرحلن جي وچ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ ("[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]") مان گذرن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه ۾ ڪاياپلٽ ٿيندي ئي ناهي ("[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]").<ref>{{Cite journal |last=Truman |first=James W. |date=2019-12-02 |title=The Evolution of Insect Metamorphosis |journal=Current Biology |language=English |volume=29 |issue=23 |pages=R1252–R1268 |bibcode=2019CBio...29R1252T |doi=10.1016/j.cub.2019.10.009 |issn=0960-9822 |pmid=31794762 |s2cid=208541817 |doi-access=free}}</ref> [[لاروا]] وارو مرحلو رکندڙ جاندار بالغ مرحلي تائين پهچڻ لاءِ ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Hadfield |first1=Michael G. |date=1 December 2000 |title=Why and how marine-invertebrate larvae metamorphose so fast |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084952100901976 |journal=Seminars in Cell & Developmental Biology |volume=11 |issue=6 |pages=437–443 |doi=10.1006/scdb.2000.0197 |issn=1084-9521 |pmid=11145872 |url-access=subscription |access-date=7 March 2022}}</ref> == لفظي بڻ بڻياد == لفظ ''ميٽامورفوسس'' [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ {{lang|el|μεταμόρφωσις}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "شڪل جي تبديلي، تبديل ٿيڻ" آهي،<ref>{{cite dictionary |title=Metamorphosis |dictionary=A Greek-English Lexicon |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2366805 |access-date=2012-08-26 |date=1940 |last2=Scott |first2=Robert |first1=Henry George |last1=Liddell |via=perseus.tufts.edu}}</ref> جيڪو {{lang|el|μετα-}} (''ميٽا-'')، معنيٰ "پوءِ"، ۽ {{lang|el|μορφή}} (''مورفي'')، معنيٰ "شڪل"، مان ٺهيل آهي.<ref>{{cite web |title=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Metamorphosis&searchmode=none |access-date=2012-08-26 |publisher=Etymonline.com}}</ref> == هارموني ضابطو == جيتن ۾ واڌ ويجهه ۽ ڪاياپلٽ تي جسم جي اڳئين حصي ([[جسماني رخن جا اصطلاح|اڳئين]]) ڀرسان موجود [[اندروني رطوبتي غدود]]ن مان ٺهندڙ [[هارمون]] ضابطو رکن ٿا. [[جيت جو دماغ|جيت جي دماغ]] جا عصبي رطوبتي خليا [[پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون]] خارج ڪن ٿا، جيڪو پروٿوراسڪ غدودن کي سرگرم ڪري ٿو. اهي غدود ٻيو هارمون، عام طور [[ايڪڊيسون]] (هڪ [[ايڪڊيسٽيروئڊ]])، خارج ڪن ٿا، جيڪو [[کل لاهڻ]]، يعني ٻاهرين ڍانچي جي ڇڄڻ، جو عمل شروع ڪري ٿو.<ref>Davies, 1998. Chapter 3.</ref> پروٿوراسيڪوٽروپڪ هارمون دماغ جي پٺيان موجود عضوي [[ڪارپورا الاٽا]] کي پڻ [[نوجوان هارمون]] پيدا ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪري ٿو، جيڪو [[کل لاهڻ]] دوران بالغ جانور جون خاصيتون پيدا ٿيڻ کان روڪي ٿو. مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن ۾ لاروا جي [[انسٽار]] مرحلن جي وچ واري کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون جو مقدار وڌيڪ هوندو آهي، پيوپا واري مرحلي ۾ داخل ٿيڻ وقت اهو گهٽ هوندو آهي، جڏهن ته آخري، يعني [[اميگو|بالغ]] کل لاهڻ دوران نوجوان هارمون بلڪل موجود نه هوندو آهي.<ref>Gullan, P.J. & Cranston, P.S. 6.3 Process and Control of Moulting in ''The Insects: An Outline of Entomology''. Blackwell Publishing, 2005. pp. 153–156.</ref> [[پائروڪورس ايپٽرس|فائر بگ]] تي ڪيل تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته نوجوان هارمون [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ نمف جي انسٽار مرحلن جي تعداد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name="SlamaWilliams1965">{{cite journal |last1=Slama |last2=Williams |year=1965 |title=Juvenile hormone activity for the bug Pyrrhocoris apterus |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1965-08_54_2/page/411 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=54 |issue=2 |pages=411–414 |bibcode=1965PNAS...54..411S |doi=10.1073/pnas.54.2.411 |pmc=219680 |pmid=5217430 |doi-access=free}}</ref><ref name="SinghKonopova2011">{{cite journal |last1=Singh |first1=Amit |last2=Konopova |first2=Barbora |last3=Smykal |first3=Vlastimil |last4=Jindra |first4=Marek |year=2011 |title=Common and Distinct Roles of Juvenile Hormone Signaling Genes in Metamorphosis of Holometabolous and Hemimetabolous Insects |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=12 |bibcode=2011PLoSO...628728K |doi=10.1371/journal.pone.0028728 |issn=1932-6203 |pmc=3234286 |pmid=22174880 |doi-access=free |article-number=e28728}}</ref> [[ڪارڊيٽ]]ن ۾ ڪاياپلٽ آئيوڊوٿائيرونين جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني ڪارڊيٽن جي هڪ قديم آبائي خاصيت هجي.<ref name="cell.com"/> == جيت == [[File:Locust instars NMNS.jpg|thumb|ماڪڙ ۾ اڻ مڪمل ڪاياپلٽ، جنهن ۾ مختلف انسٽار مرحلن جا نمف ڏيکاريل آهن. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]] جيتن جي تنوع ۾ ڪاياپلٽ جا سڀئي ٽي قسم ملن ٿا: ڪاياپلٽ کان سواءِ ("[[بي ڪاياپلٽ نشونما]]")، اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ ("[[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]]") ۽ مڪمل ڪاياپلٽ ("[[مڪمل ڪاياپلٽ]]"). بي ڪاياپلٽ جيتن ۾ ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن ۾ تمام ٿورو فرق هوندو آهي، جنهن کي "[[سڌي نشونما]]" پڻ چيو وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، اڻ مڪمل ۽ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جيتن جي ننڍي عمر ۽ بالغ شڪلن جي جسماني بناوت ۽ رويي ۾ نمايان فرق هوندا آهن. سڀ کان اهم فرق اهو آهي ته مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ جاندارن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ مرحلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو پڻ شامل هوندو آهي.{{cn|date=February 2026}} === نشونما ۽ اصطلاح === [[File:Holometabolous vs. Hemimetabolous.svg|thumb|upright=1.5|ڪاياپلٽ جا ٻه قسم ڏيکاريل آهن. مڪمل [[مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت چئن واضح مرحلن مان گذري ٿو ۽ اهڙو بالغ بڻجي ٿو جيڪو لاروا جهڙو نه هوندو آهي. اڻ مڪمل [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ|ڪاياپلٽ]] ۾ جيت مڪمل تبديليءَ مان نٿو گذري، پر واڌ ويجهه دوران پنهنجي ٻاهرين ڍانچي جي کل لاهي نمف مان بالغ مرحلي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو.]] [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ [[جيت]]ن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[نمف (حياتيات)|نمف]] چيو وڃي ٿو. نشونما واڌ ويجهه ۽ [[کل لاهڻ]] جي بار بار ٿيندڙ مرحلن ذريعي اڳتي وڌي ٿي؛ انهن مرحلن کي [[انسٽار]] چيو وڃي ٿو. ننڍي عمر جون شڪليون بالغن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون، پر اهي ننڍيون هونديون آهن ۽ بالغن جون خاصيتون، جهڙوڪ پر ۽ جنسي عضوا، اڃا موجود نه هوندا آهن. مختلف انسٽارن جي نمفن جي جسامت ۽ جسماني بناوت ۾ فرق ٿورو هوندو آهي، جيڪو اڪثر جسماني تناسب ۽ حصن جي تعداد تائين محدود هوندو آهي؛ پوين انسٽارن ۾ ٻاهريان پرن جا ابتدائي حصا ٺهڻ لڳندا آهن. هڪ کل لاهڻ کان ٻئي کل لاهڻ تائين واري عرصي کي اسٽيڊيم چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Schaefer |first1=C.W. |date=March 1971 |title=Instar, Stadium, and Stage: A New Look at Old Questions |journal=Bulletin of the Entomological Society of America |volume=17 |issue=1 |page=17 |doi=10.1093/besa/17.1.17c}}</ref> [[مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن جي اڻ بالغ مرحلن کي [[لاروا]] چيو وڃي ٿو ۽ اهي بالغن کان نمايان طور مختلف هوندا آهن. مڪمل ڪاياپلٽ مان گذرندڙ جيت پهرين لاروا واري مرحلي مان گذرن ٿا، پوءِ [[پيوپا]] نالي غير سرگرم حالت ۾ داخل ٿين ٿا، جنهن کي پوپٽن ۾ "[[پيوپا#ڪرائسالِس|ڪرائسالِس]]" پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ آخرڪار بالغ جيت طور نڪري اچن ٿا.<ref name="Lowe">{{cite journal |last1=Lowe |first1=Tristan |last2=Garwood |first2=Russell P. |last3=Simonsen |first3=Thomas |last4=Bradley |first4=Robert S. |last5=Withers |first5=Philip J. |date=July 6, 2013 |title=Metamorphosis revealed: Time-lapse three-dimensional imaging inside a living chrysalis |journal=Journal of the Royal Society Interface |volume=10 |issue=84 |at=20130304 |bibcode=2013JRSI...1030304L |doi=10.1098/rsif.2013.0304 |pmc=3673169 |pmid=23676900}}</ref> === ارتقا === جيتن جي سڀ کان ابتدائي شڪلن ۾ [[بي ڪاياپلٽ نشونما|سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ خيال ڪيو وڃي ٿو ته جيتن ۾ ڪاياپلٽ جي ارتقا سندن وڏي پيماني تي ارتقائي تنوع پيدا ٿيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪجهه ابتدائي بي ڪاياپلٽ "حقيقي جيت" اڄ به موجود آهن، جهڙوڪ [[آرڪيئوگناٿا|برسٽل ٽيل]] ۽ [[سلور فش]]. [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] ڪندڙ جيتن ۾ [[ڪاڪروچ]]، [[ماڪڙ]]، [[ڀنڀوري]] ۽ [[هيميپٽيرا|حقيقي بگ]] شامل آهن. نسلي ارتقائي لحاظ کان [[پرن وارا جيت]] گروهه جا سڀ جيت اڻ بالغ مرحلي کان بالغ مرحلي تائين شڪل، بناوت ۽ ظاهري صورت ۾ نمايان تبديليءَ مان گذرن ٿا. انهن جيتن ۾ يا ته [[اڻ مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ اڻ مڪمل يا جزوي ڪاياپلٽ ٿيندي آهي، يا [[مڪمل ڪاياپلٽ]] واري نشونما ٿيندي آهي، جنهن ۾ [[لاروا]] ۽ بالغ شڪلن جي وچ ۾ [[پيوپا]] يا آرام وارو مرحلو شامل هوندو آهي.<ref name="autogenerated143">Gullan, P.J. & Cranston, P.S. 6.2 ''Life History Patterns and Phases in The Insects: An Outline of Entomology''. pp. 143–153. 2005 by Blackwell Publishing</ref> اڻ مڪمل ڪاياپلٽ مان مڪمل ڪاياپلٽ جي ارتقا جي وضاحت لاءِ ڪيترائي مفروضا پيش ڪيا ويا آهن. انهن مان گهڻا هن سوال تي مرڪوز آهن ته اڻ مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جا وچ وارا مرحلا ارتقائي اصل جي لحاظ کان مڪمل ڪاياپلٽ ڪندڙ شڪلن جي پيوپا واري مرحلي جا هم اصل آهن يا نه.<ref>{{cite web |title=Where did the pupa come from? The timing of juvenile hormone signalling supports homology between stages of hemimetabolous and holometabolous insects | url=https://d6scj24zvfbbo.cloudfront.net/cff5c2a4a1c547ebf364f97ab9b2bd06/200000081-2a9522a954/2019ptb.pdf?ph=339f6e4ad4 | publisher=The Royal Society | access-date=2026-05-19}}</ref> === گرمي پد تي دارومدار رکندڙ ڪاياپلٽ === 2009ع جي هڪ مطالعي موجب، جيتن جي نشونما ۾ گرمي پد اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هر نوع لاءِ گرمي پد جون مخصوص حدون هونديون آهن، جن اندر اها پنهنجي نشونما جي مختلف مرحلن مان اڳتي وڌي سگهي ٿي. اهي حدون ماحولياتي خاصيتن کان گهڻو متاثر نٿيون ٿين، پر نسلي ارتقائي لحاظ کان انهن ماحولياتي حالتن سان مطابقت پيدا ڪري چڪيون آهن، جن ۾ جيت رهن ٿا.<ref>Dixon, A. F. G., A. Honěk, P. Keil, M. A. A. Kotela, A. L. Šizling, and V. Jarošík. 2009. Relationship between the minimum and maximum temperature thresholds for development in insects. Funct. Ecol. 23: 257–264.</ref> === نشونما === 2008ع جي تحقيق موجب بالغ ''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'' اهڙو رويو ياد رکي سگهي ٿو، جيڪو هن [[سُنڊي]] واري مرحلي ۾ سکيو هجي.<ref>{{cite journal |author=Douglas J. Blackiston, Elena Silva Casey & Martha R. Weiss |year=2008 |title=Retention of memory through metamorphosis: can a moth remember what it learned as a caterpillar? |journal=[[پلوس ون]] |volume=3 |issue=3 |bibcode=2008PLoSO...3.1736B |doi=10.1371/journal.pone.0001736 |pmc=2248710 |pmid=18320055 |doi-access=free |article-number=e1736}}</ref> هڪ ٻي سُنڊي، [[يوٽيٿيسا اورنيٽرڪس|آرائشي پتنگي جي سُنڊي]]، پنهنجي خوراڪ مان حاصل ڪيل زهريلا مادا ڪاياپلٽ مان گذرڻ کان پوءِ بالغ مرحلي تائين پاڻ سان رکي سگهي ٿي، جتي اهي زهريلا مادا اڃا به شڪارين کان بچاءَ جو ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite book |last=Conner |first=W.E. |title=Tiger Moths and Woolly Bears—behaviour, ecology, and evolution of the Arctiidae |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2009 |location=New York |pages=1–10}}</ref> [[رٿيل خلوي موت]] [[جنيني نشونما]] ۽ ڪاياپلٽ ٻنهي ۾ شامل هوندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Lee |first1=Gyunghee |last2=Sehgal |first2=Ritika |last3=Wang |first3=Zixing |last4=Nair |first4=Sudershana |last5=Kikuno |first5=Keiko |last6=Chen |first6=Chun-Hong |last7=Hay |first7=Bruce |last8=Park |first8=Jae H. |date=2013-03-15 |title=Essential role of grim-led programmed cell death for the establishment of corazonin-producing peptidergic nervous system during embryogenesis and metamorphosis in Drosophila melanogaster |journal=Biology Open |volume=2 |issue=3 |pages=283–294 |doi=10.1242/bio.20133384 |issn=2046-6390 |pmc=3603410 |pmid=23519152}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Zakeri |first1=Zahra |last2=Lockshin |first2=Richard A. |date=2002-07-01 |title=Cell death during development |journal=Journal of Immunological Methods |volume=265 |issue=1–2 |pages=3–20 |doi=10.1016/s0022-1759(02)00067-4 |issn=0022-1759 |pmid=12072175}}</ref> [[آٽوفيجي]] ۽ [[اپوپٽوسس]]، جيڪي رٿيل خلوي موت جا ٻه طريقا آهن، ٻئي جيتن جي ڪاياپلٽ دوران ٿين ٿا.<ref name="Rolff Johnston Reynolds p=20190063">{{cite journal |last1=Rolff |first1=Jens |last2=Johnston |first2=Paul R. |last3=Reynolds |first3=Stuart |date=2019-08-26 |title=Complete metamorphosis of insects |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |publisher=The Royal Society |volume=374 |issue=1783 |doi=10.1098/rstb.2019.0063 |issn=0962-8436 |pmc=6711294 |pmid=31438816 |article-number=20190063}}</ref> <gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180 caption="گوبيءَ جي اڇي پوپٽ ''[[پيرس ريپي]]'' ۾ مڪمل ڪاياپلٽ ڏيکاريندڙ سلسلو"> File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller.jpg|[[لاروا]] File:ChristianBauer Pieris rapae caterpiller2.jpg|[[پيوپا]] File:ChristianBauer Pieris rapae cocoon.jpg|ٻاهر نڪرڻ لاءِ تيار پيوپا File:ChristianBauer Pieris rapae youngadult.jpg|[[بالغ]] </gallery> == ڪارڊيٽا == === ايمفيوڪسس === [[سيفالوڪارڊيٽا]] ۾ ڪاياپلٽ [[آئيوڊوٿائيرونين ڊي آئيوڊينيز|آئيوڊوٿائيرونين]] جي اثر هيٺ ٿيندي آهي ۽ ممڪن آهي ته اها سڀني [[ڪارڊيٽ]]ن جي هڪ آبائي خاصيت هجي.<ref name="cell.com">{{cite journal |last1=Denser |first1=Robert J. |year=2008 |title=Chordate Metamorphosis: Ancient Control by Iodothyronines |url=http://www.cell.com/current-biology/pdf/S0960-9822(08)00661-1.pdf |journal=Current Biology |volume=18 |issue=13 |pages=R567–9 |bibcode=2008CBio...18.R567D |doi=10.1016/j.cub.2008.05.024 |pmid=18606129 |s2cid=18587560 |doi-access=free}}</ref> === مڇيون === ڪجهه مڇيون، جن ۾ [[هڏيدار مڇيون]] ۽ [[ڄاڙين کان سواءِ مڇيون]] ٻئي شامل آهن، ڪاياپلٽ مان گذرن ٿيون. مڇين ۾ ڪاياپلٽ عام طور ٿائيرائڊ هارمون جي مضبوط ضابطي هيٺ هوندي آهي. هڏن کان سواءِ مڇين مان [[ليمپري]] ان جو هڪ مثال آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ferreira-Martins |first=D. |last2=Wilson |first2=J.M. |last3=Kelly |first3=S.P. |last4=Kolosov |first4=D. |last5=McCormick |first5=S.D. |date=2021 |title=A review of osmoregulation in lamprey |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0380133021001222 |journal=Journal of Great Lakes Research |volume=47 |pages=S59–S71 |doi=10.1016/j.jglr.2021.05.003|doi-access=free }}</ref> هڏيدار مڇين ۾ ڪاياپلٽ جا طريقا مختلف آهن.{{cn|date=August 2026}} [[سالمن]] [[ٻن پاڻين وچ ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي]] آهي، يعني اها [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري حياتيءَ کان [[سامونڊي پاڻي|کاري پاڻيءَ]] واري حياتيءَ ڏانهن منتقل ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://www.nuscimagazine.com/run-salmon-run|title=NU Sci Magazine|website=Nuscimagazine.com|access-date=July 15, 2026}}</ref> [[چپٽي مڇي]]ن جون ڪيتريون نوعون پنهنجي حياتيءَ جي شروعات [[ٻه طرفي هم شڪلي|ٻه طرفي هم شڪل]] جسم سان ڪن ٿيون، جنهن ۾ جسم جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ اک هوندي آهي؛ پر نشونما دوران هڪ اک جسم جي ٻئي پاسي منتقل ٿي ٻي اک سان گڏ اچي ٿي، ۽ اهو پاسو بالغ مڇيءَ جو مٿيون پاسو بڻجي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Guerrero-Peña |first=Laura |last2=Suarez-Bregua |first2=Paula |last3=Sánchez-Ruiloba |first3=Lucía |last4=Méndez-Martínez |first4=Luis |last5=García-Fernández |first5=Pablo |last6=Tur |first6=Ricardo |last7=Tena |first7=Juan J. |last8=Rotllant |first8=Josep |date=2024-03-01 |title=Unraveling the transcriptomic landscape of eye migration and visual adaptations during flatfish metamorphosis |url=https://www.nature.com/articles/s42003-024-05951-x |journal=Communications Biology |volume=7 |issue=1 |pages=253 |doi=10.1038/s42003-024-05951-x |doi-access=free |hdl=10261/349890 |hdl-access=free }}</ref> [[يورپي ايل]] پنهنجي حياتيءَ دوران ڪيترين ڪاياپلٽن مان گذري ٿي: لاروا واري مرحلي کان [[ليپٽوسيفالس]] مرحلي تائين، پوءِ براعظمي ڪناري وٽ تيزيءَ سان گلاس ايل ۾ تبديل ٿئي ٿي ([[جاپاني ايل]] ۾ اهو عمل اٺ ڏينهن وٺي ٿو)، ان کان پوءِ مٺي ۽ کاري پاڻيءَ جي سرحد تي لڳ ڀڳ ٻن مهينن دوران گلاس ايل تيزيءَ سان ايلور ۾ تبديل ٿئي ٿي. ان کان پوءِ واڌ ويجهه جو ڊگهو مرحلو اچي ٿو ۽ آخرڪار اها آهستي آهستي لڏپلاڻ واري مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. بالغ ٿيڻ کان اڳ [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ]] واري مرحلي ۾ ايل ۾ [[فينوٽائپي لچڪ]] پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ مڇيون کائيندڙ ايل جون ڄاڙيون تمام ويڪريون ٿي وڃن ٿيون، جنهن سبب مٿو ڀٿل نظر اچي ٿو. [[ليپٽوسيفالس|ليپٽوسيفالي]] عام آهن ۽ سڀني [[ايلوپومورفا]]، يعني [[ٽارپن]] ۽ [[ايل]] جهڙين مڇين ۾ ملن ٿا.{{cn|date=February 2026}} گهڻيون ٻيون هڏيدار مڇيون شروعات ۾ [[مڇيءَ جو آنو|آني]] مان غير متحرڪ لاروا، جن کي ''سيڪ فراءِ'' ([[فراءِ (حياتيات)|فراءِ]] جن وٽ [[زرديءَ جي ٿيلهي]] هوندي آهي)، ۾ تبديل ٿين ٿيون. پوءِ زرديءَ جي ٿيلهي جذب ٿيڻ کان پوءِ اهي متحرڪ لاروا بڻجن ٿيون، جن کي اڪثر [[فنگرلنگ (مڇي)|فنگرلنگ]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ [[انساني آڱر]] جيتري ٿي وڃي ٿي، ۽ پوءِ انهن کي پنهنجي خوراڪ پاڻ [[خوراڪ جي ڳولا|ڳولڻي]] پوي ٿي. ان کان پوءِ اهي ننڍي عمر واري مرحلي ۾ داخل ٿين ٿيون، جنهن دوران سندن جسماني بناوت ۽ رويو آهستي آهستي [[بالغ]] مڇين جهڙو ٿيڻ لڳي ٿو، تان جو آخرڪار [[جنسي بلوغت]] حاصل ڪن ٿيون.<ref>Mader, Sylvia, ''Biology'' 9th ed. Ch. 31</ref><ref>Moyle, Peter B.; Cech, Joseph J. Jr, ''Fishes: an introduction to ichthyology'' 5th ed. 9.3: "Development" pp 148ff</ref> === چار ٽنگا === ==== معدوم گروهه ==== معدوم [[ٽيمينوسپونڊائل]] ۽ انهن جا جديد ٻه جليا نسل، گڏوگڏ ڪجهه [[سيموريامورفا]]، ڪاياپلٽ مان گذرندا هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ قديم [[ٽيٽراپوڊومورف]]ن ۾ [[سڌي نشونما]] ٿيندي هئي، ۽ سيموريامورف [[ايمينيئوٽ]]ن، جن ۾ ٿڻائتا جانور، ريڙهيون پائيندڙ جانور ۽ پکي شامل آهن، سان ٽيمينوسپونڊائلن ۽ ٻه جليائن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها مائٽ آهن، تنهنڪري ٻه امڪان پيش ڪيا ويا آهن: يا ته زنده چار ٽنگن واري جانورن جو آخري گڏيل ابا ڏاڏو ڪاياپلٽ مان گذرندو هو، جيڪا پوءِ ايمينيئوٽن ۾ ختم ٿي وئي؛ يا ڪاياپلٽ ٽيمينوسپونڊائلن ۽ سيموريامورفن ۾ الڳ الڳ هڪجهڙي ارتقائي عمل ذريعي پيدا ٿي.<ref>{{cite journal |last=Pardo |first=Jason D. |last2=Mann |first2=Arjan |date=2026-06-18 |title=Direct development of stem tetrapods across the fin-to-limb transition |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aeb7635 |journal=Science |volume=392 |issue=6804 |pages=1292–1296 |doi=10.1126/science.aeb7635|url-access=subscription }}</ref> ===== '''ٻه جليا (ايمفيبيئن)''' ===== [[File:RanaTemporariaLarva2.jpg|thumb|ڪاياپلٽ کان بلڪل اڳ؛ ايندڙ تصوير ۾ ڏيکاريل مرحلي تائين پهچڻ لاءِ رڳو 24 ڪلاڪ گهربل آهن.]] [[File:Rana Temporaria - Larva Final Stage.jpg|thumb|تقريباً مڪمل طور ڪارائتو [[عام ڏيڏر]]، جنهن ۾ ڪلين جي ٿيلهي جا ڪجهه آثار ۽ اڃا مڪمل نشونما نه ڪيل ڄاڙي موجود آهي]] ٻه جليائن (ايمفيبيئن) جي عام نشونما ۾ آنا پاڻيءَ ۾ ڏنا وڃن ٿا ۽ لاروا آبي زندگيءَ سان مطابقت رکن ٿا. [[ڏيڏر]]، [[ٽوڊ]] ۽ [[نيوٽ]] سڀ آنن مان ٻاهرين ڪلين وارن لارون طور نڪرن ٿا، پر ڦڦڙن ذريعي ساهه کڻندي ٻاهرين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪرڻ ۾ کين ڪجهه وقت لڳي ٿو. ان کان پوءِ نيوٽن جا لاروا شڪاري طرزِ زندگي اختيار ڪن ٿا، جڏهن ته [[ٽيڊپول]] گهڻو ڪري پنهنجي سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن سان سطحن تان خوراڪ کرڙي کائين ٿا.{{cn|date=February 2026}} ٻه جليائن ۾ ڪاياپلٽ رت ۾ [[ٿائيروڪسن]] جي مقدار سان ضابطي هيٺ رهي ٿي، جيڪو ڪاياپلٽ کي متحرڪ ڪري ٿو، جڏهن ته [[پروليڪٽن]] ان جي اثر جي مخالفت ڪري ٿو. مخصوص تبديليون مختلف بافتن لاءِ مقرر حدن تي دارومدار رکن ٿيون. ڇاڪاڻ⁠تہ جنيني نشونما جو گهڻو حصو والدين جي جسم کان ٻاهر ٿئي ٿو، تنهنڪري مخصوص ماحولياتي حالتن سبب نشونما ۾ ڪيترائي موافقتي ڦيرڦار ٿين ٿا. انهيءَ ڪري ٽيڊپولن ۾ ڏندن لاءِ سڱ جهڙيون قطارون، مُڇون ۽ پن ٿي سگهن ٿا. اهي [[پاسي واري ليڪ]] واري حسي عضوي کي پڻ استعمال ڪن ٿا. ڪاياپلٽ کان پوءِ اهي عضوا غير ضروري ٿي وڃن ٿا ۽ [[اپوپٽوسس]] نالي ضابطي هيٺ خلوي موت ذريعي ٻيهر جذب ٿي وڃن ٿا. مخصوص ماحولياتي حالتن سان موافقت جو مقدار تمام گهڻو آهي ۽ اڃا به ڪيتريون نيون دريافتون ٿي رهيون آهن. ==== '''سيسيليئن''' ==== ابتدائي سيسيليئن، جهڙوڪ ''[[اِڪٿيوفِس]]''، اهڙي ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن دوران آبي لاروا زمين اندر کوٽائي ڪري رهندڙ بالغ جانورن ۾ تبديل ٿين ٿا؛ هن تبديليءَ دوران [[پاسي واري ليڪ]] وارو حسي نظام ختم ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Dunker |first1=Nicole |last2=Wake |first2=Marvalee H. |last3=Olson |first3=Wendy M. |date=January 2000 |title=Embryonic and Larval Development in the Caecilian Ichthyophis kohtaoensis (Amphibia, Gymnophiona): A Staging Table |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-morphology_2000-01_243_1/page/3 |journal=Journal of Morphology |volume=243 |issue=1 |pages=3–34 |doi=10.1002/(sici)1097-4687(200001)243:1<3::aid-jmor2>3.3.co;2-4 |pmid=10629095}}</ref> وڌيڪ تازو ارتقا پذير سيسيليئن، يعني [[ٽيريسوماتا]]، اهڙي [[نشونمائي ماحولياتي جاءِ جي تبديلي]] مان نٿا گذرن ۽ عام طور سڄي حياتي زمين اندر کوٽائي ڪري رهن ٿا. تنهنڪري گهڻا سيسيليئن ڏيڏرن جهڙي ڪاياپلٽ مان نٿا گذرن.<ref>{{cite journal |last1=San Mauro |first1=D. |last2=Gower |first2=D. J. |last3=Oommen |first3=O. V. |last4=Wilkinson |first4=M. |last5=Zardoya |first5=R. |date=November 2004 |title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1 |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2004_33_2/page/413 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=33 |issue=2 |pages=413–427 |bibcode=2004MolPE..33..413S |doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014 |pmid=15336675}}</ref> ===== '''ڏيڏر ۽ ٽوڊ''' ===== ڏيڏرن ۽ ٽوڊن ۾ نئين نڪتل ٽيڊپول جون ٻاهريون ڪليون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ڪلين جي ٿيلهي سان ڍڪجي وڃن ٿيون ۽ ڦڦڙ تيزيءَ سان ٺهڻ لڳن ٿا. اڳيون ٽنگون ڪلين جي ٿيلهي هيٺ ٺهن ٿيون، جڏهن ته پويون ٽنگون ڪجهه ڏينهن کان پوءِ ظاهر ٿين ٿيون. جنهن دوران ٽيڊپول ٻوٽن تي ٻڌل خوراڪ کائي ٿو. اهڙي خوراڪ هضم ڪرڻ لاءِ ٽيڊپول نسبتاً ڊگهي ۽ ورن وڪڙن واري آنت استعمال ڪن ٿا. تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪاياپلٽ جي شروعاتي مرحلن تائين ٽيڊپولن وٽ متوازن داخلي حياتياتي ضابطي وارو موٽ نظام موجود نه هوندو آهي. هن مرحلي تي سندن ڊگهي آنت ننڍي ٿيڻ شروع ٿئي ٿي ۽ سندن خوراڪ جيتن ڏانهن مائل ٿيڻ لڳي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Bender |first=Melissa |date=March 28, 2018 |title=To eat or not to eat: ontogeny of hypothalamic feeding controls and a role for leptin in modulating life-history transition in amphibian tadpoles |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=285 |issue=1875 |doi=10.1098/rspb.2017.2784 |pmc=5897637 |pmid=29593109 |s2cid=4853293}}</ref> ان کان پوءِ جسم ۾ تيز تبديليون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ڏيڏر جي طرزِ زندگي مڪمل طور بدلجي وڃي ٿي. سڱ جهڙين ڏندن وارين قطارن وارو ورن وڪڙن وارو وات، ورن وڪڙن واري آنت سان گڏ، ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو. جانور ۾ وڏي ڄاڙي ٺهي ٿي ۽ ڪليون پنهنجي ڪلين جي ٿيلهي سميت غائب ٿي وڃن ٿيون. اکيون ۽ ٽنگون تيزيءَ سان وڌن ٿيون، زبان ٺهي ٿي ۽ انهن سان گڏ عصبي ڄارن ۾ لاڳاپيل تبديليون پڻ اچن ٿيون، جهڙوڪ ٽن پاسن واري ڏسڻ جي صلاحيت جي ترقي ۽ پاسي واري ليڪ واري نظام جو خاتمو. اهي سڀ تبديليون لڳ ڀڳ هڪ ڏينهن اندر ٿي سگهن ٿيون. پڇ ڪجهه ڏينهن پوءِ ٻيهر جذب ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ پڇ جي جذب ٿيڻ لاءِ ٿائيروڪسن جي وڌيڪ مقدار گهربل هوندي آهي. ===== '''سليمينڊر''' ===== سليمينڊرن جي نشونما تمام گهڻي متنوع آهي. ڪجهه نوعون آبي لاروا مان خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ جانور بڻجڻ دوران جسم جي وڏي پيماني تي نئين سر جوڙجڪ مان گذرن ٿيون، جڏهن ته [[ايڪسولوٽل]] جهڙيون ٻيون نوعون [[نيوٽني|پيڊومورفوسس]] ڏيکارين ٿيون ۽ ڪڏهن به خشڪيءَ تي رهندڙ بالغ شڪل اختيار نٿيون ڪن. ''[[ايمبيسٽوما]]'' جنس ۾ پيڊومورف شڪلون ڪيترائي ڀيرا الڳ الڳ ارتقا پذير ٿيون آهن، ۽ ڪجهه نوعن ۾ پيڊومورفوسس ۽ مڪمل نشونما ٻئي ٿي سگهن ٿا.<ref name="Laudet">{{cite journal |last1=Laudet |first1=Vincent |date=September 27, 2011 |title=The Origins and Evolution of Vertebrate Metamorphosis |journal=Current Biology |volume=21 |issue=18 |pages=R726–R737 |bibcode=2011CBio...21.R726L |doi=10.1016/j.cub.2011.07.030 |pmid=21959163 |doi-access=free}}</ref> ===== '''نيوٽ''' ===== [[File:LarveKamsalamander.JPG|thumb|[[اتر وارو ڪرسٽيڊ نيوٽ|ڪرسٽيڊ نيوٽ]] جا وڏا ٻاهريان گل]] نيوٽن ۾ ڪاياپلٽ خوراڪ جي تبديليءَ سبب نه، پر رهائشگاهه جي تبديليءَ سبب ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نيوٽن جا لاروا اڳ ئي شڪاري طور خوراڪ کائين ٿا ۽ بالغ ٿيڻ کان پوءِ به ائين ڪندا رهن ٿا. نيوٽن جا گل ڪڏهن به گلن جي ٿيلهي سان ڍڪيل نه هوندا آهن ۽ جانور جي پاڻي ڇڏڻ کان بلڪل اڳ ٻيهر جذب ٿين ٿا. بالغ نيوٽ پاڻيءَ جي ڀيٽ ۾ خشڪيءَ تي وڌيڪ تيزيءَ سان هلي سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Robbie |date=November–December 2005 |title=Consequences of Metamorphosis for the Locomotor Performance and Thermal Physiology of the Newt Triturus cristatus |url=https://archive.org/details/sim_physiological-and-biochemical-zoology-pbz_november-december-2005_78_6/page/967 |journal=Physiological and Biochemical Zoology |volume=78 |issue=6 |pages=967–975 |doi=10.1086/432923 |jstor=10.1086/432923 |pmid=16228936 |s2cid=34285867}}</ref> نيوٽن ۾ اڪثر بهار ۽ اونهاري دوران آبي مرحلو ۽ سياري دوران خشڪيءَ وارو مرحلو هوندو آهي. آبي مرحلي سان مطابقت لاءِ [[پروليڪٽن]] گهربل هارمون آهي، جڏهن ته خشڪيءَ واري مرحلي سان مطابقت لاءِ [[ٿائيروڪسن]] گهربل آهي. پهريون ڀيرو پاڻي ڇڏڻ وقت ٻاهريان گل مڪمل طور جذب ٿي وڃن ٿا، تنهنڪري ايندڙ آبي مرحلن دوران اهي ٻيهر پيدا نٿا ٿين. ==== '''سيسيليئن''' ==== ابتدائي سيسيليئن، جهڙوڪ ''[[اِڪٿيوفِس]]''، اهڙي ڪاياپلٽ مان گذرن ٿا، جنهن دوران آبي لاروا زمين اندر کوٽائي ڪري رهندڙ بالغ جانورن ۾ تبديل ٿين ٿا؛ هن تبديليءَ دوران [[پاسي واري ليڪ]] وارو حسي نظام ختم ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Dunker |first1=Nicole |last2=Wake |first2=Marvalee H. |last3=Olson |first3=Wendy M. |date=January 2000 |title=Embryonic and Larval Development in the Caecilian Ichthyophis kohtaoensis (Amphibia, Gymnophiona): A Staging Table |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-morphology_2000-01_243_1/page/3 |journal=Journal of Morphology |volume=243 |issue=1 |pages=3–34 |doi=10.1002/(sici)1097-4687(200001)243:1<3::aid-jmor2>3.3.co;2-4 |pmid=10629095}}</ref> وڌيڪ تازو ارتقا پذير سيسيليئن، يعني [[ٽيريسوماتا]]، اهڙي [[نشونمائي ماحولياتي جاءِ جي تبديلي]] مان نٿا گذرن ۽ عام طور سڄي حياتي زمين اندر کوٽائي ڪري رهن ٿا. تنهنڪري گهڻا سيسيليئن ڏيڏرن جهڙي ڪاياپلٽ مان نٿا گذرن.<ref>{{cite journal |last1=San Mauro |first1=D. |last2=Gower |first2=D. J. |last3=Oommen |first3=O. V. |last4=Wilkinson |first4=M. |last5=Zardoya |first5=R. |date=November 2004 |title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1 |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2004_33_2/page/413 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=33 |issue=2 |pages=413–427 |bibcode=2004MolPE..33..413S |doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014 |pmid=15336675}}</ref> == پڻ ڏسو == * {{annotated link|ترقياتي حياتيات}} * {{annotated link|سڌي نشونما}} * {{annotated link|گوسنر مرحلو}} * {{annotated link|هائپرميٽامورفوسس}} * {{annotated link|شڪل سازي}} * {{annotated link|پلينيڊيم}} == حوالا == {{Reflist}} == ڪتابيات == * Davies, R.G. (1998). ''Outlines of Entomology''. Chapman and Hall. Second Edition. Chapter 3. * Williamson D.I. (2003). ''The Origins of Larvae''. Kluwer. == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Plainlist| {{Commons category-inline|Metamorphosis (biology)|ڪاياپلٽ}} {{Wiktionary-inline}} }} {{Developmental biology}} {{Insect biology}} {{Authority control}} [[زمرو:جانورن جي ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:جانورن جي جسماني بناوت]] hsxpeb1q1tfqy28vzzm1me5iekumcsd 0 82628 415099 405844 2026-09-26T18:51:23Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415099 wikitext text/x-wiki {{About|ڪيميائي تت}} {{Infobox settlement | image_skyline = File:Vanadium_crystal_bar_and_1cm3_cube.jpg | subdivision_type = حالت (STP تي) | subdivision_name = سالڊ | subdivision_type1 = ايٽمي انگ (Z) | subdivision_name1 = 23 | established_title = اليڪٽران في شيل | established_date = 2, 8, 11, 2 | seat_type = وجود | seat = شروع کان (primordial) | seat1_type = اليڪٽرو نيگيٽيئٽي | seat1 = 1.63 (پالنگ اسڪيل) | leader_title = اُبلڻ جو نقطو | leader_name = (3680°K) (3407°C) | leader_title1 = پگھلڻ جو نقطو | leader_name1 = (2183°K) (1910°C) | leader_title2 = پگھرائڻ لاء حرارت | leader_name2 =21.5 ڪلو جول في مول | leader_title3 = ٻاڦ جي حرارت | leader_name3 = 444 ڪلو جول في مول | leader_title4 = مولر گرميء گنجائش | leader_name4 =24.89 جول في مول.ڪيلون | subdivision_type2 = ايٽمي وزن (A) | subdivision_type3 = گروپ | subdivision_type4 = سيريز | subdivision_type5 = بلاڪ | subdivision_type6 = اليڪٽران جي ترتيب | subdivision_name2 = 50.94 | subdivision_name3 = 5 | subdivision_name4 = 4 | subdivision_name5 = d-block | subdivision_name6 = [[آرگون|Ar]] + 3d3 4s2 | established_title1 = ايٽمي ريڊيس | established_date1 = 134 پيڪو ميٽر | established_title2 = آئيونائزيشن انرجي (ڪلو جول في مول) | established_date2 = پهرين: 650.9<br>ٻئي: 1414<br>ٽئي: 2830 | established_title3 = آڪسائيڊيشن نمبر | established_date3 = عام: +5,−3,−1, 0,+1,+2,+3,+4 | extinct_title = گھاٽائي (20°C تي) | extinct_date =6.099 گرام في ڪعبي سينٽي ميٽر | name = وينئڊيئم | official_name = Vanadium | native_name = <small>₂₃</small>V | government_type = | government_footnotes = طبيعي خاصيتون | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان }} '''وينئڊيئم''' (Vanadium) هڪ ڪيميائي تت آهي؛ هن جو نشان '''V''' ۽ ايٽمي نمبر '''23''' آهي. اهو هڪ سخت، سرمئي لچڪدار منتقلي ڌاتو آهي. خالص ڌاتو فطرت ۾ تمام گهٽ ملي ٿو، پر هڪ ڀيرو مصنوعي طور تي الڳ ٿيڻ کان پوءِ، آڪسائيڊ پرت جي ٺهڻ سان خالص ڌاتو کي وڌيڪ آڪسيڊيشن جي خلاف ڪجهه حد تائين مستحڪم ٿي ويندو آهي. اسپيني-ميڪسيڪن سائنسدان اينڊريس مينوئل ڊيل ريو 1801ع ۾ هڪ نئين ليڊ بيئرنگ معدنيات جو تجزيو ڪندي وينڊيم جا مرڪب دريافت ڪيا جنهن کي هن "براؤن ليڊ" سڏيو. جيتوڻيڪ هن شروعات ۾ اهو سمجهيو ته ان جون خاصيتون هڪ نئين عنصر جي موجودگي جي ڪري آهن، بعد ۾ هن کي فرانسيسي ڪيمسٽ هپولائيٽ وڪٽر ڪوليٽ-ڊيسڪوٽلز طرفان غلط طور قائل ڪيو ويو ته عنصر صرف ڪروميم آهي. پوءِ 1830ع ۾، نيلس گبريل سيفسٽروم وينڊيم جا ڪلورائڊ پيدا ڪيا، اهڙي طرح ثابت ڪيو ته هڪ نئون عنصر موجود آهي ۽ ان کي خوبصورتي ۽ زرخيزي جي ديوي، وينڊيس (فريجا) جي نالي تي "وينئڊيئم" جو نالو ڏنو. اهو نالو وينڊيم مرڪبن ۾ موجود رنگن جي وسيع رينج تي ٻڌل هو. ڊيل ريو جي ليڊ معدنيات کي آخرڪار ان جي وينڊيم مواد جي ڪري وينڊينائيٽ جو نالو ڏنو ويو. 1867ع ۾، هينري اينفيلڊ روسڪو خالص عنصر حاصل ڪيو. وينڊيم قدرتي طور تي تقريبن 65 معدنيات ۽ فوسل فيول جي ذخيرن ۾ ملي ٿو. اهو چين ۽ روس ۾ اسٽيل سميلٽر سليگ مان پيدا ڪيو ويندو آهي. ٻيا ملڪ ان کي يا ته سڌو سنئون ميگنيٽائٽ، ڳري تيل جي فلو ڊسٽ، يا يورينيم مائننگ جي ضمني پيداوار جي طور تي پيدا ڪن ٿا. اهو بنيادي طور تي خاص اسٽيل مصر جهڙوڪ تيز رفتار ٽول اسٽيل ۽ ڪجهه ايلومينيم مصر پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سڀ کان اهم صنعتي وينڊيم مرڪب، وينڊيم پينٽا آڪسائيڊ (V3O5)، گندرف جي تيزاب جي پيداوار لاءِ ڪيٽالسٽ طور استعمال ڪيو ويندو آهي. توانائي جي اسٽوريج لاءِ وينڊيم ريڊوڪس بيٽري مستقبل ۾ هڪ اهم استعمال ٿي سگهي ٿي. وينڊيم آئن جي وڏي مقدار ڪجھ جاندارن ۾، ممڪن طور تي زهر جي طور ملي ٿي. وينڊيم جي آڪسائيڊ ۽ هن جي ڪجهه ٻين لوڻي مرڪب ۾ وچولي زهر آهي. خاص طور تي سمنڊ ۾، وينڊيم ڪجهه زندگي جي شڪلن، جهڙوڪ ڪجهه سامونڊي الجي جو وينڊيم بروموپيرواوڪسيڊيز، پاران اينزائمز جي هڪ فعال مرڪز طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ==تاريخ== ==خاصيتون== ==ڪيميائي مرڪب== ==موجودگي== [[File:Vanadinite, goethite(2).jpg|thumb|وينئڊينائٽ]] ڌاتو وينڊيم فطرت ۾ ناياب آهي (جيڪو اصلي وينڊيم جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو)، ڪوليما آتش فشان، ميڪسيڪو جي فومرولز ۾ مليو آهي، <ref>{{cite journal|author1=Ostrooumov, M.|author2=Taran, Y.|year=2015|title=Discovery of Native Vanadium, a New Mineral from the Colima Volcano, State of Colima (Mexico)|url=https://www.uhu.es/fexp/sem2015/arc/macla/macla_20_109-110.pdf|journal=Revista de la Sociedad Española de Mineralogía|volume=20|pages=109–110|archive-url=https://web.archive.org/web/20230207070847/https://www.uhu.es/fexp/sem2015/arc/macla/macla_20_109-110.pdf|archive-date=7 February 2023|access-date=7 February 2023|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207070847/https://www.uhu.es/fexp/sem2015/arc/macla/macla_20_109-110.pdf |date=7 February 2023 }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.mindat.org/min-43604.html|title=Vanadium: Vanadium mineral information and data|website=Mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716205934/https://www.mindat.org/min-43604.html|archive-date=16 July 2021|access-date=2016-03-02|url-status=live}}</ref> پر وينڊيم جا مرڪب قدرتي طور تي تقريبن 65 مختلف معدنيات ۾ ملن ٿا. وينڊيم 1896ع ۾ خاص اسٽيل جي تياري ۾ استعمال ٿيڻ شروع ٿيو. ان وقت، وينڊيم معدنيات جا تمام گهٽ ذخيرا معلوم هئا. سال 1899ع ۽ 1906ع جي وچ ۾، مکيه ذخيرا استعمال ڪيا ويا جيڪي اسپين جي باداجوز جون کاڻيون هيون. انهن کاڻين مان واناڊينائيٽ ڪڍيو ويو.<ref>{{Cite book|title=Construyendo la Tabla Periódica|last=Calvo Rebollar|first=Miguel|publisher=Prames|year=2019|isbn=978-84-8321-908-9|location=Zaragoza, Spain|pages=161–165|language=es|trans-title=Building the Periodic Table}}</ref> 20هين صدي جي شروعات ۾، جنين، سيرو ڊي پاسڪو، پيرو (هاڻي ميناس راگرا وينڊيم کان) جي ويجهو وينڊيم معدنيات جو هڪ وڏو ذخيرو دريافت ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Hillebrand |first1=W. F. |year=1907 |title=The Vanadium Sulphide, Patronite, and ITS Mineral Associates from Minasragra, Peru |url=https://zenodo.org/record/1450154 |url-status=live |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=29 |issue=7 |pages=1019–1029 |doi=10.1021/ja01961a006 |bibcode=1907JAChS..29.1019H |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911093143/https://zenodo.org/record/1450154 |archive-date=11 September 2021 |access-date=6 September 2020}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hewett |first1=F. |year=1906 |title=A New Occurrence of Vanadium in Peru |url=https://archive.org/details/sim_engineering-and-mining-journal_1906-09-01_82_9/page/n0 |journal=The Engineering and Mining Journal |volume=82 |issue=9 |pages=385}}</ref><ref name="scielo">{{cite journal |last1=Steinberg |first1=W.S. |last2=Geyser |first2=W. |last3=Nell |first3=J. |year=2011 |title=The history and development of the pyrometallurgical processes at Evraz Highveld Steel & Vanadium |url=http://www.scielo.org.za/pdf/jsaimm/v111n10/v111n10a09.pdf |url-status=live |journal=The Journal of the Southern African Institute of Mining and Metallurgy |volume=111 |pages=705–710 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911093146/http://www.scielo.org.za/pdf/jsaimm/v111n10/v111n10a09.pdf |archive-date=11 September 2021 |access-date=17 December 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210911093146/http://www.scielo.org.za/pdf/jsaimm/v111n10/v111n10a09.pdf |date=11 September 2021 }}</ref> ڪيترن سالن تائين هي پيٽرونائيٽ (VS₄) ذخيرو وينڊيم معدنيات لاءِ اقتصادي طور تي هڪ اهم ذريعو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.mindat.org/min-3131.html|title=mineralogical data about Patrónite|publisher=mindata.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430004309/https://www.mindat.org/min-3131.html|archive-date=30 April 2021|access-date=19 January 2009|url-status=live}}</ref> 1920ع ۾ دنيا جي پيداوار جو تقريباً ٻه ٽيون حصو پيرو جي کاڻ مان فراهم ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal|last1=Allen|first1=M. A.|last2=Butler|first2=G. M.|date=1921|title=Vanadium|url=https://repository.arizona.edu/bitstream/handle/10150/630042/b-115_vanadium.pdf|journal=University of Arizona|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427182032/https://repository.arizona.edu/bitstream/handle/10150/630042/b-115_vanadium.pdf|archive-date=27 April 2021|access-date=20 January 2020|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427182032/https://repository.arizona.edu/bitstream/handle/10150/630042/b-115_vanadium.pdf |date=27 April 2021 }}</ref> 1910ع ۽ 1920ع جي ڏهاڪي ۾ ڪارنوٽائٽ ({{nowrap|K₂(UO₂)₂(VO₄)₂·3H₂O}}) مان يورينيم جي پيداوار سان، وينڊيم يورينيم جي پيداوار جي ضمني پيداوار جي طور تي دستياب ٿيو. وينڊينائيٽ ({{nowrap|Pb₅(VO₄)₃Cl}}) ۽ ٻيا وينڊيم وارا معدنيات صرف غير معمولي ڪيسن ۾ ڪِريا ويندا آهن. وڌندڙ طلب سان، دنيا جي وينڊيم جي پيداوار جو گهڻو حصو هاڻي الٽرامافڪ گبرو باڊيز ۾ ملندڙ وينڊيم واري ميگنيٽائٽ مان حاصل ڪيو ويندو آهي. جيڪڏهن هي ٽائيٽوماگنيٽائٽ لوهه پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، ته وينڊيم جو گهڻو حصو سليگ ۾ ويندو آهي ۽ ان مان ڪڍيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal|last1=Hukkanen|first1=E.|last2=Walden|first2=H.|year=1985|title=The production of vanadium and steel from titanomagnetites|journal=International Journal of Mineral Processing|volume=15|issue=1–2|pages=89–102|bibcode=1985IJMP...15...89H|doi=10.1016/0301-7516(85)90026-2}}</ref> وينڊيم گهڻو ڪري چين، ڏکڻ آفريڪا ۽ اوڀر روس ۾ ڪِريا ويندو آهي. 2022ع ۾ انهن ٽنهي ملڪن 100,000 ٽن پيدا ٿيندڙ وينڊيم مان 96 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪِريا، جنهن ۾ چين 70 سيڪڙو فراهم ڪيو.<ref name="usgs2">{{cite web|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2023/mcs2023-vanadium.pdf|title=Mineral Commodity Summaries 2023: Vanadium|last=Polyak|first=Désirée E.|publisher=[[United States Geological Survey]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230207070837/https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2023/mcs2023-vanadium.pdf|archive-date=7 February 2023|access-date=7 February 2023|url-status=live}}</ref> ڪوليما جا فومارول وينڊيم سان مالا مال هجڻ جي ڪري مشهور آهن، جيڪي ٻين وينڊيم معدنيات کي جمع ڪن ٿا، جن ۾ شيربينائيٽ (V2O5) ۽ ڪوليمائيٽ (K3VS4) شامل آهن. وينڊيم باڪسائيٽ ۽ خام تيل، ڪوئلي، آئل شيل، ۽ ٽار سينڊ جي ذخيرن ۾ پڻ موجود آهي. خام تيل ۾، 1200 پي پي ايم تائين ڪنسنٽريشن رپورٽ ڪئي وئي آهي. جڏهن اهڙين تيل جي شين کي ساڙيو ويندو آهي، ته وينڊيم جا نشان انجن ۽ بوائلر ۾ سنکنرن جو سبب بڻجي سگهن ٿا. هڪ اندازي مطابق هر سال 110,000 ٽن وينڊيم فوسل ايندھن کي ساڙڻ سان فضا ۾ ڇڏيا ويندا آهن. ڪارا شيل پڻ وينڊيم جو هڪ امڪاني ذريعو آهن. ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي ڏکڻ ۾ ڪجهه وينڊيم کي ايلم شيل مان ڪڍيو ويو هو. ڪائنات ۾، وينڊيم جي ڪائناتي ڪثرت 0.0001٪ آهي، جيڪا عنصر کي ٽامي يا زنڪ جيتري عام بڻائي ٿي. وينڊيم ڪرسٽ ۾ 19 هون سڀ کان وڌيڪ گهڻائي وارو عنصر آهي. اهو سج جي روشني ۾ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ٻين تارن جي روشني ۾ اسپيڪٽرو اسڪوپي طور تي معلوم ٿئي ٿو. ويناڊيل آئن سمنڊ جي پاڻي ۾ پڻ گهڻي مقدار ۾ موجود آهي، جنهن جي سراسري ڪنسنٽريشن 30 nM (1.5 mg/m3) آهي. ڪجهه معدني پاڻي جي چشمن ۾ پڻ آئن وڏي مقدار ۾ هوندو آهي. مثال طور، ماؤنٽ فوجي جي ويجهو چشمن ۾ 54 μg في ليٽر تائين هوندو آهي. For several years this [[patrónite]] (VS₄) deposit was an economically significant source for vanadium ore. In 1920 roughly two-thirds of the worldwide production was supplied by the mine in Peru. With the production of uranium in the 1910s and 1920s from [[carnotite]] ({{nowrap|K₂(UO₂)₂(VO₄)₂·3H₂O}}) vanadium became available as a side product of uranium production. [[Vanadinite]] ({{nowrap|Pb₅(VO₄)₃Cl}}) and other vanadium bearing minerals are only mined in exceptional cases. With the rising demand, much of the world's vanadium production is now sourced from vanadium-bearing [[magnetite]] found in [[ultramafic]] [[gabbro]] bodies. If this [[titanomagnetite]] is used to produce iron, most of the vanadium goes to the [[slag]] and is extracted from it.<ref>{{cite journal |last1=Hukkanen |first1=E. |last2=Walden |first2=H. |year=1985 |title=The production of vanadium and steel from titanomagnetites |journal=International Journal of Mineral Processing |volume=15 |issue=1–2 |pages=89–102 |bibcode=1985IJMP...15...89H |doi=10.1016/0301-7516(85)90026-2}}</ref><ref name="scielo" /> Vanadium is mined mostly in [[China]], [[South Africa]] and eastern [[Russia]]. In 2022 these three countries mined more than 96% of the 100,000 [[tonne|tons]] of produced vanadium, with China providing 70%.<ref name="usgs">{{cite web |last=Polyak |first=Désirée E. |title=Mineral Commodity Summaries 2023: Vanadium |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2023/mcs2023-vanadium.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207070837/https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2023/mcs2023-vanadium.pdf |archive-date=7 February 2023 |access-date=7 February 2023 |publisher=[[United States Geological Survey]]}}</ref> Fumaroles of Colima are known of being vanadium-rich, depositing other vanadium minerals, that include shcherbinaite (V₂O₅) and [[colimaite]] (K₃VS₄).<ref>Ostrooumov, M., and Taran, Y., 2015. Discovery of Native Vanadium, a New Mineral from the Colima Volcano, State of Colima (Mexico). Revista de la Sociedad Española de Mineralogía 20, 109-110</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mindat.org/min-43604.html |title=Vanadium: Vaandium mineral information and data |website=Mindat.org |accessdate=2016-03-02}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mindat.org/min-43604.html |title=Colima volcano (Volcan de Fuego; Volcan de Colima), Colima volcanic complex, Jalisco, Mexico |website=Mindat.org |accessdate=2016-03-02}}</ref> Vanadium is also present in [[bauxite]] and deposits of [[crude oil]], [[coal]], [[oil shale]], and [[tar sand]]s. In crude oil, concentrations up to 1200&nbsp;ppm have been reported. When such oil products are burned, traces of vanadium may cause [[corrosion]] in engines and boilers.<ref>{{cite journal |last1=Pearson |first1=C. D. |last2=Green |first2=J. B. |date=1 May 1993 |title=Vanadium and nickel complexes in petroleum resid acid, base, and neutral fractions |url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1198139/ |url-status=live |journal=Energy & Fuels |volume=7 |issue=3 |pages=338–346 |doi=10.1021/ef00039a001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911093151/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1198139/ |archive-date=11 September 2021 |access-date=10 August 2018}}</ref> An estimated 110,000 tons of vanadium per year are released into the atmosphere by burning [[fossil fuels]].<ref>{{cite journal |last1=Anke |first1=Manfred |date=2004 |title=Vanadium: An element both essential and toxic to plants, animals and humans? |url=https://analesranf.com/wp-content/uploads/2004/70_04/7004_06.pdf |url-status=live |journal=Anales de la Real Academia Nacional de Farmacia |volume=70 |issue=4 |pages=961–999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419220209/https://analesranf.com/wp-content/uploads/2004/70_04/7004_06.pdf |archive-date=19 April 2023 |access-date=19 April 2023}}</ref> [[Black shale]]s are also a potential source of vanadium. During WWII some vanadium was extracted from [[alum shale]]s in the south of Sweden.<ref>{{cite book |last1=Dyni |first1=John R. |title=Scientific Investigations Report |year=2006 |page=22 |chapter=Geology and resources of some world oil-shale deposits |doi=10.3133/sir29955294 |s2cid=19814608}}</ref> In the universe, the [[Abundance of the chemical elements#Universe|cosmic abundance]] of vanadium is 0.0001%, making the element nearly as common as [[copper]] or [[zinc]].<ref name="Dieter">{{cite book |last1=Rehder |first1=Dieter |title=Bioinorganic Vanadium Chemistry |url=https://archive.org/details/bioinorganicvana0000rehd |date=2008 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |isbn=978-0-470-06509-9 |edition=1st |series=Inorganic Chemistry |location=Hamburg, Germany |pages=[https://archive.org/details/bioinorganicvana0000rehd/page/5 5]& 9–10 |doi=10.1002/9780470994429}}</ref> Vanadium is the 19th most abundant element in the crust.<ref>{{Cite book |last=Emsley |first=John |url=https://books.google.com/books?id=j-Xu07p3cKwC&dq=%2219th+most+abundant+element%22&pg=PA486 |title=Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-850340-8 |language=en}}</ref> It is detected [[Optical spectrometer|spectroscopically]] in light from the [[Sun]] and sometimes in the light from other [[star]]s.<ref>{{cite journal |last1=Cowley |first1=C. R. |last2=Elste |first2=G. H. |last3=Urbanski |first3=J. L. |date=October 1978 |title=Vanadium abundances in early A stars |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=90 |pages=536 |bibcode=1978PASP...90..536C |doi=10.1086/130379 |s2cid=121428891|doi-access=free }}</ref> The [[vanadyl ion]] is also abundant in [[seawater]], having an average concentration of 30&nbsp;[[Molar concentration#Units|nM]] (1.5&nbsp;mg/m³).<ref name="Dieter" /> Some [[mineral water]] [[spring (hydrology)|springs]] also contain the ion in high concentrations. For example, springs near [[Mount Fuji]] contain as much as 54&nbsp;[[microgram|μg]] per [[liter]].<ref name="Dieter" /> ==پيداوار== ==ايپليڪيشن== ==حياتياتي ڪردار== ==حفاظت ۽ احتياط== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons|Vanadium}} {{Wiktionary|vanadium}} * *[http://www.periodicvideos.com/videos/023.htm Vanadium] at ''[[The Periodic Table of Videos]]'' (University of Nottingham) {{Authority control}} [[Category:Vanadium| ]] [[Category:Chemical elements]] [[Category:Transition metals]] [[Category:Dietary minerals]] [[Category:Restorative dentistry]] [[Category:Chemical elements with body-centered cubic structure]] [[Category:Native element minerals]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪيميائي تت]] [[زمرو:وينيڊيئم گروپ]] dab3vmmvhau243ev9z93baxz0uqdsnt 0 86567 415022 340103 2026-09-26T13:11:35Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 415022 wikitext text/x-wiki {{short description|Central library of the Czech Republic}} {{Infobox Organization | library_name = چيڪ جمهوريه جي قومي لائبريري<br>National Library of the Czech Republic | image = Clementinum baroque library 7.jpg | caption = چيڪ جمهوريه جي قومي لائبريري ۾ باروق طرز تعمير وارو لائبريري هال | country = {{flag|Czech Republic}} | location = ڪليمينٽنم، [[پراگ]]، {{flag|Czech Republic}} | coordinates ={{coord|50|5|14.62|N|14|25|2.58|E|region:CZ_type:landmark|display=inline,title}} | type = قومي ڪتب خانو | established = {{Start date and age|1777|paren=yes}} | collection_size = 7,727,350 total items (2023)<ref name="vz2023">[https://www.nkp.cz/soubory/ostatni/vz2023.pdf]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br /> 22,818 manuscripts<ref name="vz2023"/><br/>c. 4,200 incunabula<ref name=incu>{{cite web|title=Incunabula|url=http://text.en.nkp.cz/collections/by-document-type/historical-book-collection/manuscripts-and-incunabula/inkunabule-en|website=www.nlp.cz|publisher=National Library of the Czech Republic|access-date=29 June 2014}}</ref> | director = توماس فولٽن | website = {{URL|https://www.nkp.cz/}} <br>ڊائريڪٽر: توماس فولٽن }} '''جمهوريه چيڪ جي نيشنل لائبريري''' <small>(</small>[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<small>: National Library of Czech Republic؛</small> [[چيڪ ٻولي]]<small>: Národní knihovna České republiky)</small> [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] جي مرڪزي لائبريري آهي. اها ثقافت جي وزارت جي نگراني هيٺ آهي. لائبريري جي مکيه عمارت [[پراگ]] جي مرڪز ۾ تاريخي عمارت، ڪليمينٽنم ۾ واقع آهي، جتي ان جي لڳ ڀڳ اڌ ڪتابون رکيو ويون آهن. ڪتابن جي مجموعي جو ٻيو اڌ حصو هوسٽيوار ضلعي ۾ ذخيرو ٿيل آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.praguepost.cz/archivescontent/6131-need-for-new-library-intensifies.html|title=Need for new library intensifies|date=28 May 2008|website=The Prague Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20140509001135/http://www.praguepost.cz/archivescontent/6131-need-for-new-library-intensifies.html|archive-date=9 May 2014|access-date=8 May 2014}}</ref> اها چيڪ ريپبلڪ جي سڀ کان وڏي لائبريري آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 60 لک دستاويزون موجود آهن. لائبريري ۾ هن وقت 20,627 پڙهندڙ رجسٽرڊ آهن. مجموعو جيتوڻيڪ گهڻو ڪري چيڪ متن تي مشتمل آهي، لائبريري ترڪي، ايران ۽ هندستان مان پراڻو مواد پڻ محفوظ ڪريو آهي.<ref name="digitisation">{{حوالو ويب|url=http://www.radio.cz/en/section/science/national-librarys-rare-prints-and-manuscripts-at-the-click-of-a-mouse|title=National Library's rare prints and manuscripts at the click of a mouse|date=2005-11-24|website=Radio Prague|access-date=2019-12-18}}</ref> لائبريري ۾ پراگ ۾ چارلس يونيورسٽي جي استعمال جي خاص ڪتابون پڻ موجود آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.praguepost.cz/examples/weekly-paper-2009-02-18.pdf|title=Opinion|last=Tucker|first=Aviezer|date=18–24 February 2009|work=The Prague Post|access-date=8 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140509001128/http://www.praguepost.cz/examples/weekly-paper-2009-02-18.pdf|archive-date=9 May 2014|location=Prague|page=A4}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:معلومات]] [[زمرو:ڪتب خانا]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ ۾ سکيا]] [[زمرو:جمهوريه چيڪ جا ڪتب خانا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا قومي ڪتب خانا]] 2c6ww6kc1pekjbfcdbd4xzy3x4pi1e9 415023 415022 2026-09-26T13:12:16Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 415023 wikitext text/x-wiki {{short description|Central library of the Czech Republic}} {{Infobox Organization | library_name = چيڪ جمهوريه جي قومي لائبريري<br>National Library of the Czech Republic | image = Clementinum baroque library 7.jpg | caption = چيڪ جمهوريه جي قومي لائبريري ۾ باروق طرز تعمير وارو لائبريري هال | country = {{flag|Czech Republic}} | location = ڪليمينٽنم، [[پراگ]]، {{flag|Czech Republic}} | coordinates ={{coord|50|5|14.62|N|14|25|2.58|E|region:CZ_type:landmark|display=inline,title}} | type = قومي ڪتب خانو | established = {{Start date and age|1777|paren=yes}} | collection_size = 7,727,350 total items (2023)<ref name="vz2023">[https://www.nkp.cz/soubory/ostatni/vz2023.pdf]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br /> 22,818 manuscripts<ref name="vz2023"/><br/>c. 4,200 incunabula<ref name=incu>{{cite web|title=Incunabula|url=http://text.en.nkp.cz/collections/by-document-type/historical-book-collection/manuscripts-and-incunabula/inkunabule-en|website=www.nlp.cz|publisher=National Library of the Czech Republic|access-date=29 June 2014}}</ref> | director = توماس فولٽن | website = {{URL|https://www.nkp.cz/}} <br>ڊائريڪٽر: توماس فولٽن }} '''جمهوريه چيڪ جي نيشنل لائبريري''' <small>(</small>[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<small>: National Library of Czech Republic؛</small> [[چيڪ ٻولي]]<small>: Národní knihovna České republiky)</small> [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] جي مرڪزي لائبريري آهي. اها ثقافت جي وزارت جي نگراني هيٺ آهي. لائبريري جي مکيه عمارت [[پراگ]] جي مرڪز ۾ تاريخي عمارت، ڪليمينٽنم ۾ واقع آهي، جتي ان جي لڳ ڀڳ اڌ ڪتابون رکيو ويون آهن. ڪتابن جي مجموعي جو ٻيو اڌ حصو هوسٽيوار ضلعي ۾ ذخيرو ٿيل آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.praguepost.cz/archivescontent/6131-need-for-new-library-intensifies.html|title=Need for new library intensifies|date=28 May 2008|website=The Prague Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20140509001135/http://www.praguepost.cz/archivescontent/6131-need-for-new-library-intensifies.html|archive-date=9 May 2014|access-date=8 May 2014}}</ref> اها چيڪ ريپبلڪ جي سڀ کان وڏي لائبريري آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 60 لک دستاويزون موجود آهن. لائبريري ۾ هن وقت 20,627 پڙهندڙ رجسٽرڊ آهن. مجموعو جيتوڻيڪ گهڻو ڪري چيڪ متن تي مشتمل آهي، لائبريري ترڪي، ايران ۽ هندستان مان پراڻو مواد پڻ محفوظ ڪريو آهي.<ref name="digitisation">{{حوالو ويب|url=http://www.radio.cz/en/section/science/national-librarys-rare-prints-and-manuscripts-at-the-click-of-a-mouse|title=National Library's rare prints and manuscripts at the click of a mouse|date=2005-11-24|website=Radio Prague|access-date=2019-12-18}}</ref> لائبريري ۾ پراگ ۾ چارلس يونيورسٽي جي استعمال جي خاص ڪتابون پڻ موجود آهن.<ref>{{Cite news|url=http://www.praguepost.cz/examples/weekly-paper-2009-02-18.pdf|title=Opinion|last=Tucker|first=Aviezer|date=18–24 February 2009|work=The Prague Post|access-date=8 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140509001128/http://www.praguepost.cz/examples/weekly-paper-2009-02-18.pdf|archive-date=9 May 2014|location=Prague|page=A4}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جمهوريه چيڪ جي نيشنل لائبريري]] [[زمرو:ڪتب خانا]] [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ ۾ سکيا]] [[زمرو:جمهوريه چيڪ جا ڪتب خانا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا قومي ڪتب خانا]] ccglfqnc7iiexoed0tjy4cgfrt2d8b5 0 87918 415147 346021 2026-09-27T10:15:45Z Ibne maryam 17680 415147 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative region of France}} {{Infobox settlement | native_name = | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Regions of France|Region]] | image_skyline = {{Photomontage |border=0 |size=275 |spacing=2 |color=none |photo1a= Eiffel Tower from the Tour Montparnasse 3, Paris May 2014.jpg |photo2a= 0 Provins - Collégiale Saint-Quiriace (7).JPG |photo2b=Regio2N Viaduc St Mammes.jpg |photo3a= Versailles-Chateau-Jardins02 (cropped).jpg}} | image_caption = '''Clockwise from top''': western [[Paris]] and [[La Défense]] in the distance; the Viaduc of [[Saint-Mammès]]; the [[Palace of Versailles]]; and the [[UNESCO World Heritage Site]] of [[Provins]] | image_flag = IDF flag.svg | flag_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = Région_Île-de-France_(logo).svg | blank_emblem_type = [[Wordmark]] | image_map = Île-de-France region locator map2.svg | map_caption = Île-de-France within [[metropolitan France]] | motto = | anthem = | coordinates = | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[France]] | seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat = [[Paris]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 8 | p1 = [[Paris]] (75) | p2 = [[Seine-et-Marne]] (77) | p3 = [[Yvelines]] (78) | p4 = [[Essonne]] (91) | p5 = [[Hauts-de-Seine]] (92) | p6 = [[Seine-Saint-Denis]] (93) | p7 = [[Val-de-Marne]] (94) | p8 = [[Val-d'Oise]] (95) | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = | leader_title = [[List of current presidents of the regional councils of France and the Corsican Assembly|President of the Regional Council]] | leader_name = [[Valérie Pécresse]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | area_footnotes = | area_total_km2 = 12012 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 13th | population_total = 12,271,794<ref name="pop2022"/> | population_as_of = 1 January 2023 | population_density_km2 = 1022 | population_demonym = {{langx|fr|Francilien}} | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(Nominal, 2023)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = €{{FXConvert|EUR|860.067|b|lk=on}} | blank_name_sec2 = [[First level NUTS of the European Union#France|NUTS Region]] | blank_info_sec2 = FR1 | website = {{URL|www.iledefrance.fr}} | iso_code = FR-IDF | footnotes = | mapframe = | mapframe-wikidata = | mapframe-height = | mapframe-point = | mapframe-stroke-width = | mapframe-stroke-color = }} '''ال-دئ-فرانس''' (<small>Ile-de-France؛ [[فرانسيسي ٻولي|'''فرانسيسي''']]: Île-de-France؛ لفظي طور تي: '''فرانس جو ٻيٽ'''</small>) پهرين جنوري، 2023ع تي سرڪاري اندازي مطابق <small>'''1,2271,794'''</small> رهاڪن سان، [[فرانس]] جي ارڙهن علائقن مان سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي.'''''<ref name="pop20222">{{Cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6683011?sommaire=6683037|title=Populations légales des régions en 2020|date=2022-12-19|website=insee.fr|publisher=Institut national de la statistique et des études économiques|at=Populations légales des régions en vigueur au 1er janvier 2023|language=fr|trans-title=Legal populations of the regions in 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123002616/https://www.insee.fr/fr/statistiques/6683011?sommaire=6683037|archive-date=2023-01-23|access-date=2023-03-27|url-status=live}}</ref>''''' فرانس جي گاديءَ واري شهر، [[پيرس]] تي مشتمل، اهو ملڪ جي اتر-مرڪزي حصي ۾ واقع آهي ۽ اڪثر ڪري "پيرس علائقو" (<small>فرانسيسي</small>: <small>Région parisienne</small>) سڏيو ويندو آهي. <ref name="iledefrance.fr_Essentials20182">{{Cite web|url=https://www.iledefrance.fr/region-ile-de-france-essentials-english-june-2018|title=Region Ile-de-France - The Essentials in English (June 2018)|year=2018|publisher=Région Île-de-France|at=idf_essential_2018.pdf p3|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019094933/https://www.iledefrance.fr/region-ile-de-france-essentials-english-june-2018|archive-date=2021-10-19|access-date=2022-10-17|quote=Paris Region (Île-de-France)|url-status=live}}</ref> ال-دئ-فرانس گنجان آباد آهي ۽ قومي اسٽيج تي هڪ اهم معاشي حيثيت برقرار رکي ٿو. اهو <small>'''12,012'''</small> چورس ڪلوميٽر (<small>'''4,638'''</small> چورس ميل) تي پکڙيل آهي. ميٽروپوليٽن فرانسيسي علائقي جو لڳ ڀڳ <small>'''%2'''</small> تي پکڙيل ال-دئ-فرانس، فرانس جي 2017ع جي ڪل آبادي جو لڳ پنجون حصو هئي.<ref name="auto12">{{cite web|url=http://www.prefectures-regions.gouv.fr/ile-de-france/Region-et-institutions/Portrait-de-la-region/Chiffres-cles/Les-chiffres-de-la-region-Ile-de-France/Territoire-et-population/#titre|title=Ile-de-France - Portrait of the Region - Key figures (in French)|publisher=Regional Council of the Ile-de-France|archive-url=https://web.archive.org/web/20220617081401/https://www.prefectures-regions.gouv.fr/ile-de-france/Region-et-institutions/Portrait-de-la-region/Chiffres-cles/Les-chiffres-de-la-region-Ile-de-France/Territoire-et-population/#titre|archive-date=2022-06-17|access-date=24 November 2018|url-status=live}}</ref> The region is made up of eight administrative [[Departments of France|departments]]: Paris, [[Essonne]], [[Hauts-de-Seine]], [[Seine-Saint-Denis]], [[Seine-et-Marne]], [[Val-de-Marne]], [[Val-d'Oise]] and [[Yvelines]]. It was created as the "District of the Paris Region" in 1961. In 1976, when its status was aligned with the French administrative regions created in 1972, it was renamed after the historic province of Île-de-France. Residents are sometimes referred to as ''Franciliens'', an administrative word created in the 1980s. The GDP of the region in 2019 was nearly one-third of the French,{{r|"cci_paris2022"|page=12}} and 5% of the European Union's.{{r|"cci_paris2022"|page=12}} It has the highest per capita GDP of any French region.<ref name="oecdatlas">{{Cite web |title=OECD Atlas: Gross Domestic Product per capita, in USD |url=https://regions-cities-atlas.oecd.org/metroregional/TL2/FRA/FR1/REGION_ECONOM-GDP-PC_REAL_PPP/2020/x |access-date=June 25, 2024 |website=[[OECD]]}}</ref> Beyond the city limits of Paris, the region has many other important historic sites, including the palaces of [[Palace of Versailles|Versailles]] and [[Palace of Fontainebleau|Fontainebleau]], as well as the most-visited tourist attraction in France, [[Disneyland Paris]]. Although it is the richest French region, a significant number of residents live in poverty. The official poverty rate in the Île-de-France was 15.9% in 2015. The region has witnessed increasing income inequality in recent decades, and rising housing prices have pushed the less affluent outside Paris.<ref>{{cite web |date=3 June 2019 |title=En quinze ans, Paris s'est enrichi, mais sa région s'est appauvrie, révèle une étude |trans-title=In fifteen years, Paris has become wealthier, but its region has become poorer, reveals a study. |url=https://www.francetvinfo.fr/france/en-quinze-ans-paris-s-est-enrichi-sa-region-appauvrie-revele-une-etude_3472489.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603130310/https://www.francetvinfo.fr/france/en-quinze-ans-paris-s-est-enrichi-sa-region-appauvrie-revele-une-etude_3472489.html |archive-date=3 June 2019 |access-date=3 June 2019 |website=[[France Info (TV channel)|France Info]] |language=fr}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Île-de-France}} {{Wikivoyage|Île-de-France}} * [http://www.iledefrance.fr/ Regional Council of Île-de-France] {{in lang|fr}} {{Authority control}} {{Coord|48|30|N|2|30|E|region:FR_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=title}} {{DEFAULTSORT:Ile-de-France}} [[زمرو:ال دي فرانس]] [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:يورپي يونين جا شمارياتي علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اڳوڻا صوبا]] [[زمرو:ال دي فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:سينٽر-وال ڊي لوار جي تاريخ]] [[زمرو:او-ڊي-فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:بورغوني-فرانش-ڪومٽي جي تاريخ]] [[زمرو:ايسئنئ جي تاريخ]] [[زمرو:آرڊينيس جي تاريخ (ڊپارٽمينٽ)]] [[زمرو:ايسون جي تاريخ]] [[زمرو:يور-ايٽ-لوار جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ او-ڊي-سين]] [[زمرو:لوئرٽ جي تاريخ]] [[زمرو:اوئس جي تاريخ]] [[زمرو:سين-ايٽ-مارن جي تاريخ]] [[زمرو:سين-سينٽ-ڊينس جي تاريخ]] [[زمرو:سومي جي تاريخ]] [[زمرو:وال-ڊي-مارن جي تاريخ]] ca4x3mqdwfo56czzv1nwfietai8qrwv 0 100062 415134 408167 2026-09-27T07:55:36Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 415134 wikitext text/x-wiki {{Short description|Overseas department of France}} {{Redirect-distinguish|فرانسيسي گيانا|گيانا|فرانسيسي گني||}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = فرينچ گيانا | official_name =Guyane française (فرانسيسي)<br />Lagwiyann fransé (ڪريئول) | native_name = French Guiana | settlement_type = <small>فرانس جا سمنڊ پار ڊيپارٽمينٽ ۽ واحد علاقائي مجموعا ۽ يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا</small> | image_map = {{Switcher|[[File:French Guiana in France 2016.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of French Guiana centered on the [[Atlantic Ocean]]|[[File: Guyane map-en.svg|frameless]]|Show detailed map of French Guiana|default=1}} | image_map1 = | map_caption = | image_flag = <!-- The flag of France is the flag of France. It is the NATIONAL flag of every place in France whether that place has its own flag or not, but it is not any department's or territory's OWN flag. The point of this parameter is to show the flag of the article's subject itself IF ONE EXISTS. If it has one, put it here. If it doesn't have one, leave it blank. If someone wants to know what the flag of France looks like, they can visit the article on France. --> | flag_size = | image_seal = Coat of arms of French Guiana, according to the original displayed at the Museum Franconie, at Cayenne.svg | seal_size = 110 | seal_type = ڪوٽ آف آرمز | seal_link = Coat of arms of French Guiana | image_blank_emblem = LogoColectividadTerritorialDeGuyana.png | blank_emblem_size = 106 | blank_emblem_type = آفيشيئل لوگو | motto = "Liberté, Égalité, Fraternité" ("آزادي، برابري، برادري") <br><br />"Fert Aurum Industria" (لاطيني) ("ڪم وسعت پيدا ڪري ٿو") | coordinates = {{coord|4|N|53|W|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{Flag|France}} | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = [[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]] | demographics1_title2 = مقامي | demographics1_info2 = [[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]] ۽ [[ڪريئول ٻوليون]] | seat_type = پريفيڪچر ۽ سڀ کان وڏو شهر | seat = ڪئينئ (Cayenne) | parts_type = فرانس جا ڊپارٽمينٽ | parts_style = list | parts = 1 (هر سمنڊ پار علائقي جي حيثيت هڪ الڳ "ڊپارٽمينٽ" يا انتظامي ضلعي واري آهي) | leader_title1 = پريفيڪٽ (انتظامي سربراهه) | leader_name1 = اينٽوئن پوسئ | leader_title2 = اسيمبليءَ جو صدر | leader_name2 = گبريئل سرويل | leader_title3 = قانون ساز ادارو | leader_name3 = فرينچ گيانا جي اسيمبلي | area_footnotes = <ref name="area_total">{{cite web |url=https://questions.assemblee-nationale.fr/q13/13-47507QE.htm |title=FICHE QUESTION |author=[[Christiane Taubira]] |date=28 April 2009 |access-date=27 November 2021 |language=fr |website=Questions National Assembly of France |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405173303/https://questions.assemblee-nationale.fr/q13/13-47507QE.htm |url-status=live }}</ref><ref name="unsurface">{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2013/Table03.pdf |title=Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |website=United Nations |year=2013 |access-date=27 November 2021 |page=5 |archive-date=31 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230731213650/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2013/Table03.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="auto">{{cite web |title=French Guiana country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-20376142 |website=BBC News |access-date=22 October 2023 |date=22 October 2023 |archive-date=11 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111234616/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-20376142 |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 84000 | area_total_sq_mi = 32432 | area_land_km2 = 83534 | area_land_sq_mi = 32253 | area_water_km2 = 466 | area_water_sq_mi = 180 | area_rank = ٻيون علائقو ۽ پهريون ڊپارٽمينٽ | population_footnotes = <ref name="pop">{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |trans-title=Population estimates by region, sex and broad age group – Years 1975 to 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-01-22 |website=INSEE |language=fr}}</ref> | population_total = 2,98,554 | population_as_of = جنوري، 2026ع | population_density_km2 = auto | population_demonym = فرينچ گيانيئن | timezone = [[Time in France|GFT]] | utc_offset = −03:00 | demographics_type2 = ڪل گهريلو پيداوار | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=Regional gross domestic product by NUTS 2 region|website=Ec.europa.eu|access-date=29 June 2026}}</ref> | demographics2_title1 = ڪل | demographics2_info1 = 5.244 ارب يورو (2024ع) | demographics2_title2 = في ماڻهو آمدني | demographics2_info2 = 17,657 يورو (2024) | blank_name_sec2 = ڪرنسي | blank_info_sec2 = [[يورو]] (€) (EUR) | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | area_code = [[Telephone numbers in France#Overseas departments and territories|+594]]{{force singular}} | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:GF|GF]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-973]]}} | anthem = "The Marseillaise" (لا مارسيليس)<br />{{center|[[File:La Marseillaise.ogg]]}} <br>"Chant du départ" <br>(ڊيپارٽ جا جو گيت) <br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Le Chant du Départ Chant patriotique Georges THILL Musique de la Garde Républicaine.ogg]]}}<br />{{Center| }}{{efn|1="Chant du départ" is unofficially the regional anthem.|group=emblem}}</div> | website = [https://www.ctguyane.fr/ Territorial Collectivity]<br /> [http://www.guyane.pref.gouv.fr/ Prefecture] | footnotes = {{notelist|group=emblem}} [[File: Flag of French Guiana.svg|150px|center|frameless]] <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">'''[[Flag of French Guiana|Unofficial flag of French Guiana]]'''</div> }} '''فرينچ گيانا''' (<small>French</small> <small>Guiana</small>؛ فرانسيسي: <small>Guyane</small> <small>française</small>) [[فرانس]] جو هڪ سمنڊ پار علائقو ۽ ڊپارٽمينٽ ۽ آهي، جيڪو [[ڏکڻ آمريڪا]] جي اترئين ساحل تي گيانا ۽ [[ويسٽ انڊيز]] واري خطي ۾ واقع آهي. ان جي اولهه ۾ [[سورينام]] ۽ اوڀر توڙي ڏکڻ ۾ [[برازيل]] واقع آهن؛ فرينچ گيانا جو ڪل رقبو <small>84,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>32,000</small> چورس ميل) ۽ خشڪي وارو علائقو <small>83,534</small> <small>چورس ڪلوميٽر</small> (<small>32,253</small> <small>چورس</small> <small>ميل</small>) آهي. جنوري <small>2026</small>ع تائين، هتي جي آبادي <small>2</small><small>,98,554</small> هئي.[[File:Cayenne (46853854301).jpg|thumb| ڪائينئ ۾ واقع فورٽ سيپيرو جبل جو ڏيک ]] فرينچ گيانا فرانس جو ٻيو نمبر وڏو علائقو آهي؛ ان جي پکيڙ يورپي فرانس جي ڀيٽ ۾ تقريباً ستين حصي جي برابر آهي ۽ اهو يورپي يونين اندر سڀ کان وڏو ٻاهرين علائقو آهي. هتي آبادي جي گهاٽائي تمام گهٽ آهي، جتي في چورس ڪلوميٽر (<small>9.3</small> في چورس ميل) صرف <small>3.6</small> ماڻهو رهن ٿا. ان جا اڌ کن رهواسي ان جي گاديءَ واري هنڌ، ڪائينئ ۾ رهن ٿا. فرينچ گيانا جو تقريباً <small>98.9</small> سيڪڙو حصو ٻيلن سان ڍڪيل آهي، <ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/EL |title=FAOSTAT – Land Use |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |access-date=3 February 2019 |archive-date=11 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511194947/http://www.fao.org/faostat/en/#data/EL |url-status=live }}</ref> جن مان گهڻو ڪري قديم برساتي ٻيلا آهن. يورپي يونين جو سڀ کان وڏو قومي پارڪ، "گيانا ايمزونين پارڪ"، فرينچ گيانا جي ڪل علائقي جي <small>41</small> سيڪڙو حصي تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://parc-amazonien.wmaker.tv/Parc-amazonien-de-Guyane-le-plus-vaste-Parc-national-de-France-et-de-l-Union-europeenne_v38.html |title=Parc amazonien de Guyane, le plus vaste Parc national de France et de l'Union européenne |publisher=[[Guiana Amazonian Park]] |access-date=3 February 2019 |archive-date=4 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204014505/https://parc-amazonien.wmaker.tv/Parc-amazonien-de-Guyane-le-plus-vaste-Parc-national-de-France-et-de-l-Union-europeenne_v38.html |url-status=live }}</ref> ڊسمبر <small>2015</small>ع کان وٺي، هن علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعي) جو انتظام هڪ ئي اسيمبلي هلائي رهي آهي، جيڪا 'فرينچ گيانا ٽيريٽوريل ڪليڪٽيوٽي' نالي هڪ گڏيل علائقائي انتظامي ڍانچي تحت ڪم ڪري ٿي. "فرينچ گيانا اسيمبلي"، اڳوڻي علائقائي ڪائونسل ۽ ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جي جاءِ ورتي آهي، جن کي ختم ڪيو ويو هو. فرينچ گيانا اسيمبلي علائقائي ۽ ڊپارٽمينٽل حڪومت جي ذميوار آهي. ان جو صدر گيبريل سرويل آهي.[[File:Panorama depuis l'île Royale.jpg|thumb|سيلويشن آئلينڊز، ڪورو کان هڪ منظر]] سال <small>1946</small>ع کان وٺي فرانسيسي جمهوريه ۾ مڪمل طور تي ضم ٿيل، فرينچ گيانا يورپي يونين جو حصو آهي ۽ ان جي سرڪاري ڪرنسي يورو آهي. فرينچ گيانا جي معيشت جو وڏو حصو "گيانا اسپيس سينٽر" (<small>Guiana Space Centre</small>) جي موجودگيءَ سان لاڳاپيل روزگار ۽ ڪاروبارن تي منحصر آهي؛ هي مرڪز هاڻي برابري ڦاڪ جي ويجهو واقع يورپي اسپيس ايجنسي جو بنيادي لانچنگ سينٽر (خلائي جهازن کي خلا ۾ موڪلڻ جو مرڪز) آهي. فرانس جي ٻين علائقن وانگر، هتي به سرڪاري ٻولي معياري فرانسيسي آهي، پر هر نسلي برادريءَ جي پنهنجي ٻولي آهي، جن مان "فرانسيسي گيانيز ڪريول" (<small>French Guianese Creole</small>)، جيڪا فرانسيسي ٻوليءَ تي ٻڌل هڪ [[ڪريئول ٻوليون|ڪريئول ٻولي]] آهي، سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. فرانسيسي گيانا، آمريڪا کنڊ جي خشڪي واري حصي (مکيه زمين) تي واحد اهڙو علائقو آهي جيڪو اڃا تائين ڪنهن يورپي رياست جي خودمختياريءَ هيٺ آهي. فرانسيسي گيانا ۽ برازيل جي وچ ۾ موجود حد، فرانس جي ڪنهن ٻئي ملڪ سان لڳندڙ سڀ کان ڊگهي زميني حد آهي؛ ان سان گڏوگڏ، اها انهن ٻن حدن مان هڪ آهي جيڪي فرانس جون غير يورپي رياستن سان لڳن ٿيون (ٻي حد اولهه طرف سورينام سان لڳندڙ حد آهي). ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * [https://www.guyane.gouv.fr/ Prefecture website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230816102400/https://www.guyane.gouv.fr/ |date=16 August 2023 }} {{in lang|fr}} * [https://www.ctguyane.fr/ Collectivité territoriale de Guyane website] {{in lang|fr}} * [https://www.guyane-amazonie.fr/ Tourism committee of French Guiana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231130174354/https://www.guyane-amazonie.fr/ |date=2023-11-30 }} {{Geographic location | Centre = French Guiana | N = ''Atlantic Ocean'' | NE = ''Atlantic Ocean'' | E = {{flag|Amapá}}, Brazil | SE = {{flag|Amapá}}, Brazil | S = {{flag|Amapá}}, Brazil | SW = {{flag|Amapá}}, Brazil | W = [[Sipaliwini District]], Suriname | NW = [[Marowijne District]], Suriname }} {{Navboxes |title = [[File:Nuvola apps kpdf2.png|25px]] Topics related to French Guiana |state = off |list1 = {{Countries of South America}} {{French overseas departments and territories}} {{Regions of France|current}} {{Departments of France}} {{The Guianas}} {{Caribbean Community (CARICOM)}} {{Outlying territories of European countries}} {{EU Outermost regions}} }} {{Portal|France|European Union|Geography|South America}} {{Authority control}} [[زمرو:فرينچ گيانا|فرينچ گيانا]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:گيانا علائقو]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]] [[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] [[زمرو:يورپي يونين جا ٻاهرين علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ 1946ع جا قيام]] [[زمرو:فرانسيسي يونين ۾ 1946ع جا قيام]] [[زمرو:1946ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانس جون اڳوڻيون نوآباديون]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ اڳوڻيون نوآباديون]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ ۾ فرانسيسي نوآباديات]] [[زمرو:نوآباديات]] [[زمرو:اڳوڻيون نوآباديون]] [[زمرو:انڪليوز ۽ ايڪسڪليوز]] [[زمرو:فرانسيسي ڪيريبين|گيانا]] [[زمرو:فرانسيسي يونين|گيانا]] 6x3imywo9b5ns9700hssglqn63c6edt 14 100063 415135 392787 2026-09-27T07:56:02Z Ibne maryam 17680 /* */ 415135 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[زمرو:گيانا خطو]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي ڪيريبين|گيانا]] [[زمرو:فرانسيسي يونين|گيانا]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ ماتحت علائقا]] [[زمرو:انڪليوز ۽ ايڪسڪليوز]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ منحصر علائقا]] cs4jdb6mo4d8k7k8nwbfbrrtyw8961o 0 102190 415065 414205 2026-09-26T17:47:47Z InternetArchiveBot 13773 Add 2 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415065 wikitext text/x-wiki {{Short description|Spread of people with African heritage}} {{About|تاريخي دور ۾ آفريڪا مان لڏپلاڻ|پراگاڻيڪ انساني لڏپلاڻ|جديد انسانن جو تازو آفريڪي بنياد|تازي لڏپلاڻ|آفريڪا مان لڏپلاڻ}} {{Infobox ethnic group | group = آفريڪي ڊائياسپورا<br>African diaspora | flag = | flag_caption = | image = | caption = | region1 = {{flagcountry|Brazil}} | pop1 = [[Afro-Brazilians|20,656,458–112,739,744]] (2022){{efn|In the [[2022 Brazilian census]], 20,656,458 Brazilians self-identified as ''preto'' (black), while 92,083,286 identified as ''pardo'' (brown), a category that designates individuals of mixed racial ancestry. There is debate over whether all ''pardos'' have African ancestry. While some pardos may have mixed heritage without African descent, this is considered marginal as the majority have some degree of African ancestry.<ref>{{Cite book |last1=Reiter |first1=Bernd |url=https://books.google.com/books?id=idyIEAAAQBAJ&pg=PT275|title=Routledge Handbook of Afro-Latin American Studies |last2=Sánchez |first2=John Antón |date=2022-11-08 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-68546-6 |language=en}}</ref><ref name="Afro-Brazilians">{{Cite web |title=Afro-Brazilians |url=https://minorityrights.org/communities/afro-brazilians/ |access-date=2025-03-16 |website=Minority Rights Group International |quote=An estimated 91 million Brazilians are of African ancestry, according to the 2010 census, which found that more than half (50.7 per cent) of the Brazilian population now identified as preto (black) or pardo (mixed ethnicity).}}</ref><ref name="ufrn.br">{{Cite web |title=Maioria da população do Brasil se declara parda |url=https://www.ufrn.br/imprensa/noticias/77639/maioria-da-populacao-do-brasil-se-declara-parda |access-date=2025-03-16 |website=Universidade Federal do Rio Grande do Norte |quote=(Translated) The figures show that 45.3% of the population of the country declared themselves brown; 43.5% declared themselves white, 10.2% black, 0.8% indigenous and 0.4% yellow. In the sum, 56.7% of Brazilians are non-white, of these, 55.5% are afrodescendant.}}</ref>}} | ref1 = <ref>{{Cite web |title=Tabela 9605: População residente, por cor ou raça, nos Censos Demográficos |url=https://sidra.ibge.gov.br/tabela/9605#resultado |access-date=2024-01-08 |website=sidra.ibge.gov.br}}</ref><ref name="Afro-Brazilians">{{Cite web |title=Afro-Brazilians |url=https://minorityrights.org/communities/afro-brazilians/ |access-date=2025-03-16 |website=Minority Rights Group International |quote=An estimated 91 million Brazilians are of African ancestry, according to the 2010 census, which found that more than half (50.7 per cent) of the Brazilian population now identified as preto (black) or pardo (mixed ethnicity).}}</ref><ref name="ufrn.br">{{Cite web |title=Maioria da população do Brasil se declara parda |url=https://www.ufrn.br/imprensa/noticias/77639/maioria-da-populacao-do-brasil-se-declara-parda |access-date=2025-03-16 |website=Universidade Federal do Rio Grande do Norte |quote=(Translated) The figures show that 45.3% of the population of the country declared themselves brown; 43.5% declared themselves white, 10.2% black, 0.8% indigenous and 0.4% yellow. In the sum, 56.7% of Brazilians are non-white, of these, 55.5% are afrodescendant.}}</ref> | region2 = {{flagcountry|United States}} | pop2 = [[African Americans|41,104,200–46,936,733]] (2020) | ref2 = <ref>{{cite web|url=https://census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html |title=Race and Ethnicity in the United States: 2010 Census and 2020 Census |date=August 12, 2021 |access-date=April 26, 2022 |publisher=[[US Census Bureau]]}}</ref> | region3 = {{flagcountry|Colombia}} | pop3 = [[Afro-Colombians|4,944,400–15,000,000]] (2020) | ref3 = <ref>{{cite web|title= Visibilización estadística de los grupos étnicos|url=https://geoportal.dane.gov.co/geovisores/sociedad/cnpv-2018/?lt=4.456007353293281&lg=-73.2781601239999&z=5|work=Censo General 2018|publisher=Departamento Administrativo Nacional de Estadistica (DANE)|access-date=10 February 2020}}</ref> | region4 = {{flagcountry|Haiti}} | pop4 = [[Afro-Haitians|11,200,000]] (2023) | ref4 = <ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2024/04/547499-HAITI-2023-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf|title=HAITI 2023 INTERNATIONAL RELIGIOUS FREEDOM REPORT|website=www.state.gov}}</ref> | region5 = {{flagcountry|France}} | pop5 = [[Black French people|8,000,000-10,000,000]] | ref5 = <ref name="qz.com">{{citation|url=https://qz.com/283120/dont-believe-anyone-in-france-who-says-they-dont-see-race|title=Don't believe anyone in France who says they don't see race|date=21 October 2014|access-date=21 October 2014}}</ref><ref name="Combien sont-ils">{{citation|url=https://www.jeuneafrique.com/132911/archives-thematique/combien-sont-ils/|title=Combien sont-ils ?|date=2 April 2007|access-date=21 October 2024}}</ref><ref name="alternatives-economiques.fr">{{citation|url=https://www.alternatives-economiques.fr/combien-y-a-t-de-noirs-france/00057884|title=Combien y a-t-il de Noirs en France ?|work=Alternatives Economiques |date=1 April 2008|access-date=21 October 2024}}</ref><ref name="Crumley">{{citation|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1887106,00.html|first=Bruce|last=Crumley|title=Should France Count Its Minority Population?|magazine=Time|date=24 March 2009|access-date=11 October 2014|archive-date=August 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180808014355/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1887106,00.html}}</ref> | region6 = {{flagcountry|Saudi Arabia}} | pop6 = [[Afro-Saudis|3,600,000]] | ref6 = <ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Saudi-Arabia| access-date=25 March 2017 |year=2017}}</ref> | region7 = {{flagcountry|Yemen}} | pop7 = [[Afro-Yemenis (disambiguation)|3,500,000]] | ref7 = <ref>{{Cite web|date=November 29, 2014|title=Yemen's Al-Akhdam face brutal oppression – CNN iReport|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-999239|access-date=April 27, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129084527/http://ireport.cnn.com/docs/DOC-999239|archive-date=November 29, 2014}}</ref> | region8 = {{flagcountry|Mexico}} | pop8 = [[Afro-Mexicans|2,576,213]] (2020) | ref8 = <ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/contenidos/productos/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/nueva_estruc/702825198060.pdf|language=es|title=Principales resultados del Censo de Población y Vivienda 2020|website=inegi.org.mx|access-date=3 March 2024|archive-date=April 20, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240420074127/https://www.inegi.org.mx/contenidos/productos/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/nueva_estruc/702825198060.pdf|url-status=live}}</ref> | region9 = {{flagcountry|Jamaica}} | pop9 = [[Afro-Jamaicans|2,510,000]] | ref9 = <ref>{{Cite web|title=Jamaica – People|url=https://www.britannica.com/place/Jamaica|access-date=April 27, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> | region10 = {{flagcountry|United Kingdom}} | pop10 = [[Black British people|2,485,724]] (2021) | ref10 = <ref name=2021censusUK>{{cite web|url= https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/ethnicity/bulletins/ethnicgroupenglandandwales/census2021|title= 2021 Census: Ethnic group, local authorities in the United Kingdom|publisher= Office for National Statistics|date= November 11, 2022|access-date= February 28, 2022}}</ref>{{efn|For the purpose of harmonising results to make them comparable across the United Kingdom, the [[Office for National Statistics|ONS]] includes individuals in Scotland who classified themselves in the "African" category (58,636 people), which in the Scottish version of the census is separate from "Caribbean or Black" (6,778 people) in this "Black or Black British" category. The ONS note that "the African categories used in Scotland could potentially capture White/Asian/Other African in addition to Black identities".<ref name="Onseg">{{cite United Kingdom census|url=http://ons.gov.uk/ons/guide-method/measuring-equality/equality/ethnic-nat-identity-religion/ethnic-group/index.html|title=Ethnic group|publisher=Office for National Statistics|access-date=27 April 2015|year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504141401/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/measuring-equality/equality/ethnic-nat-identity-religion/ethnic-group/index.html|archive-date=4 May 2015|url-status=live}}</ref>}}<ref name="2022census_Scot">{{cite web |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/media/trbdxzme/scotland-s-census-2022-ethnic-group-national-identity-language-and-religion-chart-data.xlsx |title=Scotland's Census 2022 - Ethnic group, national identity, language and religion - Chart data |author=<!--Not stated--> |date=21 May 2024 |website=Scotland's Census |publisher=[[National Records of Scotland]] |access-date=21 May 2024 }} [https://www.scotlandscensus.gov.uk/search-the-census#/search-by Alternative URL] 'Search data by location' > 'All of Scotland' > 'Ethnic group, national identity, language and religion' > 'Ethnic Group'</ref><ref name=NICensus2021>{{cite web|url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-ms-b01.xlsx|title=MS-B01: Ethnic group|publisher=Northern Ireland Statistics and Research Agency|date= 22 September 2022|access-date=7 January 2023}}</ref>| region11 = {{flagcountry|Iraq}} | pop11 = [[Afro-Iraqis|2,000,000]] | ref11 = <ref>{{cite web | url=https://www.refworld.org/docid/5a53600d7.html | title=Refworld &#124; World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - Iraq: Black Iraqis }}</ref> | region12 = {{flagcountry|Dominican Republic}} | pop12 = [[Afro-Dominicans|1,704,000]] (2017)<br />[[Mulatto|8,984,587]](Mixed) | ref12 = <ref>{{cite encyclopedia | title = The ethnicity of the Dominican population |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Dominican-Republic/Settlement-patterns#ref54434}}</ref><ref>{{cite web | title = Ethnic groups of the Dominican Republic|date=April 25, 2017|url=https://www.worldatlas.com/articles/ethnic-groups-of-the-dominican-republic.html}}</ref> | region13 = {{flagcountry|Canada}} | pop13 = [[Black Canadians|1,547,870]] | ref13 = <ref>{{cite web |last1=Government of Canada |first1=Statistics Canada |title=Profile table, Census Profile, 2021 Census of Population - Canada [Country] |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&DGUIDList=2021A000011124&GENDERList=1,2,3&STATISTICList=1&HEADERList=0&SearchText=Canada |website=www12.statcan.gc.ca |access-date=6 November 2017 |date=9 February 2022}}</ref> | region14 = {{flagcountry|Panama}} | pop14 = [[Afro-Panamanians|1,258,915]] (2023) | ref14 = <ref name=Panama>{{cite web|url=https://www.swissinfo.ch/spa/panam%C3%A1-censo_el-32-8---de-la-poblaci%C3%B3n-de-panam%C3%A1-se-reconoce-como-afrodescendiente/48328376 |title=El 32,8 % de la población de Panamá se reconoce como afrodescendiente|date=March 2023 }}</ref> | region15 = {{flagcountry|Spain}} | pop15 = [[Afro-Spaniards|1,206,701]]{{efn|79% being North African}} | ref15 = <ref>{{Cite web|title=Población extranjera por país de nacionalidad, edad (grupos quinquenales) y sexo|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=9691|access-date=December 17, 2022|archive-date=October 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025102106/https://ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=9691}}</ref> | region16 = {{flagcountry|Italy}} | pop16 = [[African emigrants to Italy|1,140,000]]{{efn|60% being North African}} | ref16 = <ref>{{cite web |url=https://www.neodemos.info/2019/11/12/africani-ditalia/ |title=Africani d'Italia |website=Neodemos |date=November 12, 2019 |author=Fabrizio Ciocca |language=Italian}}</ref> | region17 = {{flagcountry|Venezuela}} | pop17 = [[Afro-Venezuelans|1,087,427]] (2011) | ref17 = <ref>{{Cite web|date=May 2014|title=XIV Censo National de Poblacion y Vivienda|url=http://www.ine.gob.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/pdf/nacional.pdf|access-date=April 27, 2021|archive-date=August 5, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805193838/http://www.ine.gob.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/pdf/nacional.pdf}}</ref> | region18 = {{flagcountry|Cuba}} | pop18 = [[Afro-Cubans|1,034,044–7,656,042 (mixed)]] | ref18 = <ref>{{Cite web|title=Población por sexo y zona de residencia según grupos de edades y color de la piel|url=http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20140428informenacional/46_tabla_II_4.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603230454/http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20140428informenacional/46_tabla_II_4.pdf|url-status=live|access-date=April 27, 2021|archive-date=June 3, 2014}}</ref> | region19 = {{flagcountry|Germany}} | pop19 = [[Afro-Germans|1,000,000]] | ref19 = <ref>{{cite web|title=Zu Besuch in Neger und Mohrenkirch: Können Ortsnamen rassistisch sein?|url=https://www.focus.de/wissen/mensch/sprache/es-gibt-einige-die-entsetzt-waren-zu-besuch-in-neger-und-mohrenkirch-koennen-ortsnamen-rassistisch-sein_id_12824108.html|quote=Rund eine Million schwarzer Menschen leben laut ISD hierzulande.|trans-quote=About one million black people are living in this country according to ISD.}}</ref> | region20 = {{flagcountry|Peru}} | pop20 = [[Black Peruvians|828,894]] (2017) | ref20 = <ref>{{cite web|url=https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1642/cap03_03.pdf|title=La Autoidentificación Étnica: Población Indígena y Afroperuana.| page = 123|language=es|date=2018|access-date=January 16, 2024}}</ref> | region21 = {{flagcountry|Oman}} | pop21 = [[Afro-Arabs|750,000]] | ref21 = | region22 = {{flagcountry|Ecuador}} | pop22 = [[Afro-Ecuadorians|569,212]] (2022)<br />[[Mulatto|245,256]] (Mixed) | ref22 = <ref>{{Cite web|last=|first=|last2=|date=September 2, 2011|title=Población del país es joven y mestiza, dice censo del INEC|url=https://www.eluniverso.com/2011/09/02/1/1356/poblacion-pais-joven-mestiza-dice-censo-inec.html|access-date=April 27, 2021|website=El Universo|language=es}}</ref> | region23 = {{flagcountry|Netherlands}} | pop23 = [[Afro-Dutch people|507,000]] | ref23 = | region24 = {{flagcountry|Trinidad and Tobago}} | pop24 = [[Afro–Trinidadians and Tobagonians|452,536]] | ref24 = <ref>{{cite web|url= https://guardian.co.tt/sites/default/files/story/2011_DemographicReport.pdf|title= Trinidad and Tobago 2011 Population and Housing Census: Demographic Report|page= 94|publisher= Government of the Republic of Trinidad and Tobago, Central Statistical Office|year= 2012|access-date= August 20, 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20171019211618/https://guardian.co.tt/sites/default/files/story/2011_DemographicReport.pdf|archive-date= October 19, 2017}}</ref> | region25 = {{flagcountry|Belgium}} | pop25 = [[Black Belgians|358,268]] (2023) | ref25 = <ref>{{Cite web |title=Origin {{!}} Statbel |url=https://statbel.fgov.be/en/themes/population/structure-population/origin#figures |access-date=2023-07-04 |website=statbel.fgov.be}}</ref> | region26 = {{flagcountry|Australia}} | pop26 = [[African Australians|326,673]] (2021) | ref26 = <ref name="censusdata.abs.gov.au">{{Cite web|url=http://stat.data.abs.gov.au/Index.aspx?DataSetCode=ABS_ERP_COB_MAG_SEXRATIO#|title=ABS Statistics|website=stat.data.abs.gov.au|date=November 25, 2021|access-date=April 22, 2020|archive-date=July 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728212457/http://stat.data.abs.gov.au/Index.aspx?DataSetCode=ABS_ERP_COB_MAG_SEXRATIO}}</ref> | region27 = {{flagcountry|Portugal}} | pop27 = [[Afro-Portuguese people|up to ~ 700,000]] | ref27 = {{Citation needed|date=August 2024}} | region28 = {{flagcountry|Argentina}} | pop28 = [[Afro-Argentines|302,936]] (2022) | ref28 = <ref name='Censo 2022'>{{cite news |access-date=8 March 2024 |agency=INDEC |title=Censo 2022 |url=https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel4-Tema-2-41-165}}<!-- auto-translated from Spanish by Module:CS1 translator --></ref> | region29 = {{flagcountry|Sweden}} | pop29 = [[African immigrants to Sweden|283,695]] (2024) | ref29 = <ref>{{cite journal|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning-och-levnadsforhallanden/befolkningens-sammansattning-och-utveckling/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/utrikes-fodda--medborgarskap-och-utlandsksvensk-bakgrund/befolkning-efter-fodelseland-och-ursprungsland-31-december-2024-totalt/|title=Befolkning efter födelseland och ursprungsland, 31 december 2024, totalt|journal=Utrikes födda, medborgarskap och utländsk/Svensk bakgrund|language=sv|trans-title=Foreign-born, citizenship and foreign/Swedish background|date=December 2024|publisher=Statistiska centralbyrån}}</ref> | region30 = {{flagcountry|Barbados}} | pop30 = [[Afro-Barbadians|270,853]] | ref30 = <ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/barbados/ Barbados] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123091149/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/barbados/ |date=2021-01-23 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].</ref> | region31 = {{flagcountry|Pakistan}} | pop31 = [[Siddi|250,000]] | ref31 = <ref>{{Cite web|last=Paracha|first=Nadeem F.|date=August 26, 2018|title=Smokers' corner: Sindh's African roots|url=https://www.dawn.com/news/1428950|access-date=April 27, 2021|website=DAWN.COM|language=en}}</ref> | region32 = {{flagcountry|Puerto Rico}} | pop32 = [[Afro–Puerto Ricans|228,711]] | ref32 = <ref>{{cite web | url=https://www.census.gov/library/stories/state-by-state/puerto-rico-population-change-between-census-decade.html | title=Puerto Rico Population Declined 11.8% from 2010 to 2020 }}</ref> | region33 = {{flagcountry|Guyana}} | pop33 = [[Afro-Guyanese|225,860]] | ref33 = <ref>{{Cite web |url=http://www.statisticsguyana.gov.gy/pubs/Chapter2_Population_Composition.pdf |title=Home |access-date=October 23, 2017 |archive-date=July 21, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721084856/http://www.statisticsguyana.gov.gy/pubs/Chapter2_Population_Composition.pdf }}</ref> | region34 = {{flagcountry|Suriname}} | pop34 = [[Afro-Surinamese|200,406]] | ref34 = <ref>{{cite web |url= http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Suriname/SUR-Census2012-vol1.pdf |title= Censusstatistieken 2012 |website= Algemeen Bureau voor de Statistiek in Suriname (General Statistics Bureau of Suriname) |page= 76 |access-date= October 23, 2017 |archive-date= March 5, 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160305071544/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Suriname/SUR-Census2012-vol1.pdf }}</ref><ref>{{cite web|format= XLS|url= http://www.censo2010.indec.gov.ar/cuadrosDefinitivos/Total_pais/P42-Total_pais.xls|title= Cuadro P42. Total del país. Población afrodescendiente en viviendas particulares por sexo, según grupo de edad. Año 2010|trans-title= Table P42. Total for the country. Afro-descendant population in private households by sex, according to age group, 2010|language= es|website= [[National Institute of Statistics and Census of Argentina|INDEC]]|archive-url= https://web.archive.org/web/20131029193258/http://www.censo2010.indec.gov.ar/cuadrosDefinitivos/Total_pais/P42-Total_pais.xls|archive-date= October 29, 2013}}</ref><ref>{{cite web|format= XLS|url= http://www.censo2010.indec.gov.ar/cuadrosDefinitivos/Total_pais/P43-Total_pais.xls|title= Cuadro P43. Total del país. Población afrodescendiente en viviendas particulares por sexo, según lugar de nacimiento. Año 2010|trans-title= Table P43. Total for the country. Afro-descendant population in private homes by sex, according to place of birth, 2010|language= es|website= [[National Institute of Statistics and Census of Argentina|INDEC]]|archive-url= https://web.archive.org/web/20140418145946/http://www.censo2010.indec.gov.ar/cuadrosDefinitivos/Total_pais/P43-Total_pais.xls|archive-date= April 18, 2014}}</ref> | region35 = {{flagcountry|Chile}} | pop35 = [[Afro-Chileans|195,809]] (2017){{efn|Including [[Haitian Chileans|Haitian]] immigrants}} | ref35 = <ref name=":3">{{cite journal |date=November 2018 |periodical=Instituto Nacional de Estadísticas |title=Medición de Pueblos Indígenas y Afrodescendientes en el Censo de Población y Vivienda 2017 |url=https://www.cepal.org/sites/default/files/presentations/03_magdalena_iraguen_ine_chile.pdf}}<!-- auto-translated from Spanish by Module:CS1 translator --></ref><ref>{{cite web|url=https://www.emol.com/noticias/Nacional/2018/04/09/901867/Extranjeros-en-Chile-superan-el-millon-110-mil-y-el-72-se-concentra-en-dos-regiones-Antofagasta-y-Metropolitana.html|title=Extranjeros en Chile superan el millón 110 mil y el 72% se concentra en dos regiones: Antofagasta y Metropolitana|publisher=El Mercurio|date=9 April 2018|access-date=23 December 2019}}</ref> | region36 = {{flagcountry|Uruguay}} | pop36 = [[Afro-Uruguayans|149,689]] (2011) | ref36 = <ref>{{Cite web |date=7 March 2021 |title=La población afro-uruguaya en el Censo 2011 |url=https://www.ine.gub.uy/documents/10181/34017/Atlas_fasciculo_2_Afrouruguayos.pdf/ec7ecb3f-ca0a-4071-b05f-28fdc20c94e2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307090250/https://www.ine.gub.uy/documents/10181/34017/Atlas_fasciculo_2_Afrouruguayos.pdf/ec7ecb3f-ca0a-4071-b05f-28fdc20c94e2 |archive-date=7 March 2021 |language=es}} [https://www.ine.gub.uy/documents/10181/34017/Atlas_fasciculo_2_Afrouruguayos.pdf/ec7ecb3f-ca0a-4071-b05f-28fdc20c94e2 Alt URL]</ref> | region37 = {{flagcountry|Norway}} | pop37 = [[African immigration to Norway|144,510]] (2025) | ref37 = <ref name="ssb">{{Cite web |url=https://www.ssb.no/en/befolkning/innvandrere/statistikk/innvandrere-og-norskfodte-med-innvandrerforeldre |title=Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents |language=Norwegian |access-date=2025-07-09 }}</ref> | region38 = {{flagcountry|Grenada}} | pop38 = [[Afro-Grenadians|108,700]] | ref38 = <ref name="cia.gov">{{cite web|url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/grenada/ |title= Grenada |website= The World Factbook |publisher= Central Intelligence Agency (CIA) |access-date=May 3, 2021}}</ref> | region39 = {{flagcountry|Turkey}} | pop39 = [[Afro-Turks|100,000]] | ref39 = <ref name="trthaber.com">{{Cite web|title=İstanbul'da yaşayan Afrikalıların sayısı 70 bine yakın. Ten renklerinden ötürü ötekileştirilmiyor olmak onları Türkiye'ye bağlıyor.|url=https://www.trthaber.com/haber/yasam/esenyurtun-afrikali-gocmenleri-538129.html|url-status=live|access-date=October 26, 2021|website=www.trthaber.com|date=December 13, 2020 |language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20201213134049/https://www.trthaber.com/haber/yasam/esenyurtun-afrikali-gocmenleri-538129.html |archive-date=December 13, 2020 }}</ref> | region40 = {{flagcountry|Finland}} | pop40 = [[African diaspora in Finland|70,592]] (2023) | ref40 = <ref name="finland-1">{{cite web |url=https://statfin.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rv.px/ |title=11rv -- Origin and background country by sex, by municipality, 1990-2023 |website=[[Statistics Finland]] |access-date=September 29, 2024}}{{br|2}}Note:{{br|2}}{{cite web |url=https://stat.fi/meta/kas/syntypera_ja_ta_en.html |title=Origin and background country |website=[[Statistics Finland]] |access-date=September 29, 2024 |quote=Origin and background country&nbsp;...&nbsp;All such persons who have at least one parent who was born in Finland are also considered to be persons with Finnish background.&nbsp;...&nbsp;Persons whose both parents or the only known parent have been born abroad are considered to be persons with foreign background.&nbsp;...&nbsp;If either parent's country of birth is unknown, the background country for persons born abroad is their own country of birth.&nbsp;...&nbsp;For children adopted from abroad, the adoptive parents are regarded as the biological parents.}}{{br|2}}I.e., according to [[Statistics Finland]], people in Finland:<br />{{•}} whose both parents are African-born,<br />{{•}} or whose only known parent was born in Africa,<br />{{•}} or who were born in Africa and whose parents' countries of birth are unknown.{{br|2}}Thus, for example, people with one Finnish parent and one African parent or people with more distant African ancestry are not included in this country-based non-ethnic figure.<br />Also, African-born adoptees' backgrounds are determined by their adoptive parents, not by their biological parents.</ref> | region41 = {{flagcountry|Jordan}} | pop41 = [[Afro-Arabs|60,000]] | ref41 = <ref>http://www.africanviews.org/index.php?option=com_content&view=article&id=105 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724014025/http://www.africanviews.org/index.php?option=com_content&view=article&id=105 |date=July 24, 2014 }} Jordan</ref> | region42 = {{flagcountry|Russia}} | pop42 = [[Afro-Russians|50,000]] | ref42 = <ref>Gribanova, Lyubov [http://www.nashi-deti.ru/articles/15/ "Дети-метисы в России: свои среди чужих"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104180141/http://www.nashi-deti.ru/articles/15/|date=November 4, 2008}} (in Russian). Nashi Deti Project. Retrieved February 25, 2010.</ref> (est. 2009) | region43 = {{flagcountry|Costa Rica}} | pop43 = [[Afro-Costa Ricans|45,228]] (2018)<br />[[Mulatto|289,209]] (Mixed) | ref43 = <ref>{{cite web|title=Costa Rica: Población total por autoidentificación étnica-racial, según provincia y sexo. (Spanish)|url=http://www.inec.go.cr/social/grupos-etnicos-raciales|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos (Costa Rica)|access-date=2016-11-19}}</ref> | region44 = {{flagcountry|Guatemala}} | pop44 = [[Afro-Guatemalans|27,647]] (2018)<br />[[Garifuna|19,529]] (Mixed) | ref44 = <ref name="censopoblacion.gt">{{cite web |url=https://www.censopoblacion.gt/mapas |title=Portal de Resultados del Censo 2018 |publisher=Censopoblacion.gt |date= |access-date=2022-04-14 |archive-date=17 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217015625/https://www.censopoblacion.gt/mapas |url-status=live }}</ref> | region45 = {{flagcountry|India}} | pop45 = [[Siddi|19,514]] (2011) | ref45 = <ref name=Census2011>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html|title=A-11 Individual Scheduled Tribe Primary Census Abstract Data and its Appendix|access-date=2017-03-24|work=Census of India 2011|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|Office of the Registrar General & Census Commissioner, India]]}}</ref> | region46 = {{flagcountry|Paraguay}} | pop46 = [[Afro-Paraguayans|8,013]] (2022) | ref46 = <ref>{{cite web | url=http://otramerica.com/comunidades/afroparaguayos-condenados-a-no-existir/720 | title=Afroparaguayos, condenados a no existir }}</ref> | languages = [[رابطي جي ٻولي|رابطي جون ٻوليون]]: [[انگريزي ٻولي|امريڪن ۽ ڪئريبين انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|ڪينيڊيئن ۽ هيٽيئن فرينچ]]، [[ڊچ ٻولي|سرينامي ڊچ]]، [[اسپيني ٻولي|اسپيني]]، [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]] ۽ [[ڪريئول ٻوليون|هيٽيئن ڪريئول]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، جميڪن پئٽوئ، پاپيامينٽو، پئلينڪويرو ۽ آفريڪي ٻوليون | rels= [[عيسائيت]]، [[اسلام]]، آفريڪي لوڪ مذهب، افريڪي-آمريڪي لوڪ مذهب | related_groups = [[Demographics of Africa|Africans]] }} [[File:Map of the African Diaspora in the World.svg|thumb|آفريڪي نسل جي ماڻهن جي عالمي پکيڙ جو نقشو. ڪارو: 50 کان 100 سيڪڙو، گھاڙو سائو: 10 کان 50 سيڪڙو، سائو: 1 کان 10 سيڪڙو، هلڪو سائو: 1 سيڪڙو کان گهٽ.]] '''آفريڪي ڊائياسپورا''' (African diaspora) يا پرڏيهه ۾ رهندڙ آفريڪي ماڻهو مان مراد سڄي دنيا ۾ پکڙيل انهن برادرين جو مجموعو آهي، جن جو تعلق [[آفريڪا جي آباديات|آفريڪا]] جي ماڻهن سان آهي.<ref>{{Cite web |title=African Diaspora {{!}} Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/anthropology-and-archaeology/human-evolution/african-diaspora |access-date=May 23, 2022 |website=www.encyclopedia.com}}</ref> هي اصطلاح عام طور تي آفريڪي نسل جي انهن ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جن پنهنجو وطن ڇڏي ٻين ملڪن ۾ رهائش اختيار ڪئي، پر ان ۾ غلام بڻائي ٻاهر نيل ويا آفريڪن جا اولاد به شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="warren">{{cite book |title = The Conquest of Michoacán |url = https://archive.org/details/conquestofmichoa0000warr |isbn = 978-0-8061-1858-1 |first = J. Benedict |last = Warren |publisher = [[University of Oklahoma Press]] |year = 1985 }}</ref> محقق عام طور تي آفريڪا مان ٿيندڙ هن لڏپلاڻ جا ”چار مرحلا“ بيان ڪن ٿا.<ref>Harris, J. E. (1993). "Introduction" In J. E. Harris (ed.), ''Global Dimensions of the African Diaspora'', pp. 8–9.</ref> آفريڪي ڊائياسپورا جي اصطلاح تدريجي طور تي <small>21</small> هين صديءَ جي شروعات ۾ عام استعمال ۾ آيو.<ref>{{Cite web|title=Google Books Ngram Viewer|url=https://books.google.com/ngrams/graph?content=African+diaspora&year_start=1750&year_end=1989&corpus=15&smoothing=3&direct_url=t1%3B%2CAfrican%20diaspora%3B%2Cc0t1|access-date=April 27, 2021|website=books.google.com|language=en}}</ref> "ڊائياسپورا" (<small>diaspora</small>) جو لفظ [[يوناني ٻولي|يوناني ٻوليءَ]] جي لفظ "{{Wikt-lang|el|διασπορά}}" (جنهن جي معنيٰ 'پکڙجڻ' يا 'تتر بتتر ٿيڻ' آهن) مان نڪتل آهي. هي لفظ پهرين ڀيرا يهودي ڊائياسپورا جي حوالي سان مقبول ٿيو ۽ بعد ۾ ان جو اطلاق ٻين آبادين تي به ڪيو ويو.<ref>In an article published in 1991, [[William Safran]] set out six rules to distinguish "diasporas" from general migrant communities. While Safran's definitions were influenced by the idea of the [[Jewish diaspora]], he recognised the expanding use of the term. [[Rogers Brubaker]] (2005) also noted that use of the term "diaspora" had started to take on an increasingly general sense. He suggests that one element of this expansion in use "involves the application of the term diaspora to an ever-broadening set of cases: essentially to any and every nameable population category that is to some extent dispersed in space". An early example of the use of "African diaspora" appears in the title of Sidney Lemelle, Robin D. G. Kelley, ''Imagining Home: Class, Culture and Nationalism in the African Diaspora '' (1994).</ref> علمي حلقن ۾ ڪڏهن ڪڏهن هي اصطلاح آفريڪا مان تازي دور ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻ لاءِ به استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | last1 = Akyeampong | first1 = E. | year = 2000 | title = Africans in the Diaspora: The Diaspora and Africans | url = https://archive.org/details/sim_african-affairs_2000-04_99_395/page/183 |journal = African Affairs | volume = 99 | issue = 395 | pages = 183–215 | doi = 10.1093/afraf/99.395.183 }}</ref> [[آفريڪي يونين]] (AU) آفريڪي ڊائياسپورا جي تعريف هن ريت ڪري ٿي: "اهڙا ماڻهو جيڪي مڪمل يا جزوي طور آفريڪي نسل سان تعلق رکن ٿا ۽ کنڊ کان ٻاهر رهن ٿا (قطع نظر ان جي ته انهن جي شهريت يا قوميت ڪهڙي آهي) ۽ جيڪا کنڊ جي ترقيءَ توڙي آفريڪي يونين جي تعمير ۾ حصو وٺڻ جا خواهشمند آهن."<ref name="AU definition">{{Cite web |title=The Diaspora Division {{!}} African Union |url=https://au.int/en/diaspora-division |access-date=May 23, 2022 |website=au.int |archive-date=July 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714200154/https://au.int/en/diaspora-division }}</ref> تنظيم جو بنيادي دستاويز (<small>Constitutive</small> Act) اهو اعلان ڪري ٿو ته اها "آفريڪن يونين جي تعمير ۾ آفريڪي ڊائاسپورا جي مڪمل شموليت جي دعوت ۽ حوصلا افزائي ڪندي، ڇاڪاڻ ته اهي اسان جي براعظم جو هڪ اهم حصو آهن."<ref name="CIDO"> {{cite web | url = http://pages.au.int/cido/pages/diaspora-division | title = The Diaspora Division | website = Statement | publisher = The Citizens and Diaspora Organizations Directorate (CIDO) | access-date = January 7, 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151201073646/http://pages.au.int/cido/pages/diaspora-division | archive-date = December 1, 2015 }} </ref> '''آفريڪي ڊائياسپورا''' (African diaspora) مان مراد سڄي دنيا ۾ پکڙيل انهن برادرين جو مجموعو آهي، جن جو تعلق [[آفريڪا جي آباديات|آفريڪا]] جي ماڻهن سان آهي.<ref>{{Cite web |title=African Diaspora {{!}} Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/anthropology-and-archaeology/human-evolution/african-diaspora |access-date=May 23, 2022 |website=www.encyclopedia.com}}</ref> هي اصطلاح عام طور تي آفريڪي نسل جي انهن ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جن پنهنجو وطن ڇڏي ٻين ملڪن ۾ رهائش اختيار ڪئي، پر ان ۾ غلام بڻائي ٻاهر نيل ويا آفريڪن جا اولاد به شامل ٿي سگهن ٿا. <ref name="warren"/> محقق عام طور تي آفريڪا مان ٿيندڙ هن لڏپلاڻ جا ”چار مرحلا“ بيان ڪن ٿا.<ref>Harris, J. E. (1993). "Introduction" In J. E. Harris (ed.), ''Global Dimensions of the African Diaspora'', pp. 8–9.</ref> آفريڪي ڊائياسپورا جي اصطلاح تدريجي طور تي <small>21</small> هين صديءَ جي شروعات ۾ عام استعمال ۾ آيو.<ref>{{Cite web|title=Google Books Ngram Viewer|url=https://books.google.com/ngrams/graph?content=African+diaspora&year_start=1750&year_end=1989&corpus=15&smoothing=3&direct_url=t1%3B%2CAfrican%20diaspora%3B%2Cc0t1|access-date=April 27, 2021|website=books.google.com|language=en}}</ref> "ڊائياسپورا" (<small>diaspora</small>) جو لفظ [[يوناني ٻولي|يوناني ٻوليءَ]] جي لفظ "{{Wikt-lang|el|διασπορά}}" (جنهن جي معنيٰ 'پکڙجڻ' يا 'تتر بتتر ٿيڻ' آهي) مان نڪتل آهي. هي لفظ پهريون ڀيرو يهودي ڊائياسپورا جي حوالي سان مقبول ٿيو ۽ بعد ۾ ان جو اطلاق ٻين آبادين تي به ڪيو ويو.<ref>In an article published in 1991, [[William Safran]] set out six rules to distinguish "diasporas" from general migrant communities. While Safran's definitions were influenced by the idea of the [[Jewish diaspora]], he recognised the expanding use of the term. [[Rogers Brubaker]] (2005) also noted that use of the term "diaspora" had started to take on an increasingly general sense. He suggests that one element of this expansion in use "involves the application of the term diaspora to an ever-broadening set of cases: essentially to any and every nameable population category that is to some extent dispersed in space". An early example of the use of "African diaspora" appears in the title of Sidney Lemelle, Robin D. G. Kelley, ''Imagining Home: Class, Culture and Nationalism in the African Diaspora '' (1994).</ref> علمي حلقن ۾ ڪڏهن ڪڏهن هي اصطلاح آفريڪا مان تازي دور ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻ لاءِ به استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | last1 = Akyeampong | first1 = E. | year = 2000 | title = Africans in the Diaspora: The Diaspora and Africans | url = https://archive.org/details/sim_african-affairs_2000-04_99_395/page/183 |journal = African Affairs | volume = 99 | issue = 395 | pages = 183–215 | doi = 10.1093/afraf/99.395.183 }}</ref> [[آفريڪي يونين]] (AU) آفريڪي ڊائياسپورا جي تعريف هن ريت ڪري ٿي: ”اهڙا ماڻهو جيڪي مڪمل يا جزوي طور آفريڪي نسل سان تعلق رکن ٿا ۽ کنڊ کان ٻاهر رهن ٿا (قطع نظر ان جي ته انهن جي شهريت يا قوميت ڪهڙي آهي) ۽ جيڪا کنڊ جي ترقيءَ توڙي آفريڪي يونين جي تعمير ۾ حصو وٺڻ جا خواهشمند آهن."<ref name="AU definition">{{Cite web |title=The Diaspora Division {{!}} African Union |url=https://au.int/en/diaspora-division |access-date=May 23, 2022 |website=au.int |archive-date=July 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714200154/https://au.int/en/diaspora-division }}</ref> تنظيم جو بنيادي دستاويز (<small>Constitutive</small> Act) اهو اعلان ڪري ٿو ته اها ”آفريڪن يونين جي تعمير ۾ آفريڪي ڊائاسپورا جي مڪمل شموليت جي دعوت ۽ حوصلا افزائي ڪندي، ڇاڪاڻ ته اهي اسان جي براعظم جو هڪ اهم حصو آهن."<ref name="CIDO"> {{cite web | url = http://pages.au.int/cido/pages/diaspora-division | title = The Diaspora Division | website = Statement | publisher = The Citizens and Diaspora Organizations Directorate (CIDO) | access-date = January 7, 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151201073646/http://pages.au.int/cido/pages/diaspora-division | archive-date = December 1, 2015 }} </ref> ==پڻ ڏسو== '''آفريڪي ڊائسپورا''' (African diaspora) ۾ سڄي [[دُنيا]] ۾ لڳ ڀڳ 14 ڪروڙ جي تعداد ۾ رهندڙ آفريڪي ماڻهن ([[آفريڪا]] کان سواءِ) جي برادرين جو هڪ مجموعو شامل آهي. ماضي ۾، آفريڪي ملڪن کي نوآبادياتي بڻائڻ ۽ هن [[کنڊُ]] جي ماڻهن کي غلام بڻائڻ ۽ انهن کي ٻين کنڊن، خاص طور تي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]] ۽ [[يُورَپ]] ڏانهن موڪلڻ جي ڪري، آفريڪي ماڻهن جي هڪ اهم آبادي ٻين کنڊن تي رهي ٿي. آفريڪي ماڻهو، جيڪا گهڻي تڪليف کان پوءِ، انهن ملڪن جي شهريت حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا ۽ شهري حق حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا جتي اهي رهندا هئا. [[File:Map of the African Diaspora in the World.svg|thumb|World map of African diaspora]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Sister project links|c=Category:African diaspora|wikt=Afrodiasporic|n=no|q=History of Free African Diaspora|s=no|b=no|m=no|mw=no|species=no|v=no|voy=no|d=Q385967}} * [http://exhibitions.nypl.org/africansindianocean/index2.php "The African Diaspora in the Indian Ocean World"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019050614/http://exhibitions.nypl.org/africansindianocean/index2.php |date=October 19, 2019 }}, Omar H. Ali, Schomburg Center for Research in Black Culture * [http://www.blackpresence.co.uk/ The History of Black People in Britain] * [http://www.moadsf.org/ "Museum of the African Diaspora"], Online exhibits and other resources from the San Francisco-based museum. * [https://web.archive.org/web/20171016071153/http://www.diaspora-centre.org/ The African Diaspora Policy Centre (ADPC)] * http://www.experience-africa.de/index.php?en_the-african-diaspora [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:ڊائسپورا]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪي ثقافت]] [[زمرو:پان آفريڪن ازم]] [[زمرو:آفريڪا مان آيل مهاجر]] [[زمرو:پرڏيهه ۾ رهندڙ آفريڪي]] kawinwwlrz6fwjk305ihy9uvm62n4o6 0 102207 415060 409637 2026-09-26T17:37:06Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415060 wikitext text/x-wiki {{Short description|None}} {{About|the population of the country of Afghanistan|ethnic groups|Ethnic groups in Afghanistan}} {{Infobox place demographics | place = [[Afghanistan]] | image = Afghanistan single age population pyramid 2020.png | image_size = 350px | caption = Afghanistan [[population pyramid]] in 2020 | size_of_population = {{increase}} 41,454,761<ref name="WHO-AF">{{cite web |url=https://data.who.int/countries/004 |title=Afghanistan: WHO Global Health Observatory Data |website=World Health Organization |access-date=21 December 2024}}</ref> (2023)|birth=35.44/1000 (2023)<ref>{{cite web |url=https://ourworldindata.org/explorers/population-and-demography?time=1950..latest&hideControls=false&Metric=Birth+rate&Sex=Both+sexes&Age+group=Total&Projection+Scenario=None&country=~AFG |title=Birth Rate Explorer: Afghanistan |website=Our World in Data |publisher=Global Change Data Lab |access-date=21 December 2024}}</ref>|death=5.80/1000 (2023)<ref>{{cite web |url=https://ourworldindata.org/explorers/population-and-demography?time=1950..latest&hideControls=false&Metric=Death+rate&Sex=Both+sexes&Age+group=Total&Projection+Scenario=None&country=~AFG |title=Death Rate Explorer: Afghanistan |website=Our World in Data |publisher=Global Change Data Lab |access-date=21 December 2024}}</ref>|life= {{decrease}} 59.1 years at birth (2021)<ref name="WHO-AF" />|major_ethnic={{unbulleted list | {{Tree list}} * [[Iranian peoples|Iranians]] ** [[Pashtuns]] ** [[Tajiks]] ** [[Aimaq people|Aimaqs]] ** [[Baloch people|Balochs]] ** [[Pamiri people|Pamiris]] *** [[Wakhi people|Wakhis]] *** Others ** [[Afghan Qizilbash|Qizilbash]] ** Others {{tree list/end}} }} |minor_ethnic= {{unbulleted list | {{Tree list}} * [[Turkic peoples|Turkics]] ** [[Uzbeks]] ** [[Afghan Turkmens|Turkmens]] ** [[Hazaras]] ** [[Kyrgyz people|Kyrgyz]] ** Others * [[Dravidian peoples|Dravidians]] ** [[Brahui people|Brahuis]] ** Others * [[Pashayi people|Pashayis]] * [[Nuristani people|Nuristanis]] * [[Gujjars]] * [[History of Arabs in Afghanistan|Arabs]] * [[Sayyid]]/Sadat * Other groups {{tree list/end}} }}|fertility=4.84 children per woman (2023)<ref>{{cite web |url=https://ourworldindata.org/explorers/population-and-demography?time=1950..latest&hideControls=false&Metric=Fertility+rate&Sex=Both+sexes&Age+group=Total&Projection+Scenario=None&country=~AFG |title=Fertility Rate Explorer: Afghanistan |website=Our World in Data |publisher=Global Change Data Lab |access-date=21 December 2024}}</ref>|nation=Afghan|growth={{increase}} +2.85% (2023)<ref>{{cite web |url=https://ourworldindata.org/explorers/population-and-demography?time=1950..latest&hideControls=false&Metric=Population+growth+rate&Sex=Both+sexes&Age+group=Total&Projection+Scenario=None&country=~AFG |title=Population Growth Rate Explorer: Afghanistan |website=Our World in Data |publisher=Global Change Data Lab |access-date=21 December 2024}}</ref>|infant_mortality={{decreasePositive}} 44.0/1000 (2023)<ref>{{cite web |url=https://ourworldindata.org/explorers/population-and-demography?time=1950..latest&hideControls=false&Metric=Infant+mortality+rate&Sex=Both+sexes&Age+group=Total&Projection+Scenario=None&country=~AFG |title=Infant Mortality Rate Explorer: Afghanistan |website=Our World in Data |publisher=Global Change Data Lab |access-date=21 December 2024}}</ref> | immigrant_share = 0.2% (2024)<ref name="r147">{{cite web | title=International Migrant Stock | website=United Nations Population Division | url=https://www.un.org/development/desa/pd/content/international-migrant-stock | access-date=12 June 2026}}</ref>}} [[File:Afghanistan Population 1950-2021 Forecast 2022-2032 UN World Population Prospects 2022.svg|thumb|350px|آبادي، شرحِ پيدائش ۽ خالص پيدائش جي شرح؛ [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|جي اداري]] جا اندازا]] سال <small>2025</small>ع تائين، [[افغانستان]] جي اندازي مطابق آبادي تقريباً <small>4</small> ڪروڙ <small>95</small> لک ماڻهن تي مشتمل ھئي.<ref name="population clock: world">{{Cite web |title=Population Clock:World – Afghanistan |url=https://www.census.gov/popclock/world/af#world-footer}}</ref> هي ملڪ متنوع، گهڻ-نسلي ۽ گهڻ-لساني سماج جو حامل آهي، جيڪو [[وچ ايشيا|مرڪزي]]، [[ڏکڻ ايشيا|ڏکڻ]] ۽ [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] جي سنگم تي، يعني قديم واپاري ۽ حملن وارن رستن تي ان جي تاريخي مقام جي عڪاسي ڪري ٿو. ملڪ ۾ چار وڏا [[نسلي گروھ|نسلي گروهه]]: [[پختون ماڻھو|پختون]]، تاجڪ، هزاره ۽ ازبڪ آهن. ان کان سواء افغانستان ۾ ڪيترائي ننڍا نسلي گروهه پڻ موجود آهن، جن ۾، ترڪمان، ڪرغز، [[بلوچ]]، نورستاني، [[سک]]، گوجر، ايماق، پشائي، هندڪوان، قزلباش، [[عرب]] ۽ ٻيا ڪيترائي شامل آهن.<ref>{{cite journal |id={{ProQuest|1304280677}} |last1=Iwamura |first1=Shinobu |title=Hunting for the Génghis Khanid Mongols in Afghanistan |url=https://archive.org/details/sim_japan-quarterly_april-june-1956_3_2/page/213 |journal=Japan Quarterly |volume=3 |issue=2 |date=April 1956 |pages=213 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://celcar.indiana.edu/materials/language-portal/mongolian/index.html | title=Mongolian | access-date=10 May 2024 | archive-date=10 December 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231210211448/https://celcar.indiana.edu/materials/language-portal/mongolian/index.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=https://celt.indiana.edu/portal/Mongolian/index.html | title=Mongolian }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.britannica.com/summary/Mongolian-languages | title=Mongolian languages summary &#124; Britannica }}</ref><ref name="Critics: New Categories on Afghan IDs Will Incite Ethnic Tension">{{cite news |url=https://tolonews.com/afghanistan-170741 |title=Critics: New Categories on Afghan IDs Will Incite Ethnic Tension |publisher=TOLOnews |date=17 March 2021 |access-date=17 March 2021}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.nybooks.com/articles/2016/04/21/what-chance-for-afghanistan/|title=What Chance for Afghanistan?|first=Anatol|last=Lieven|date=21 April 2016|magazine=The New York Review of Books|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422124057/https://www.nybooks.com/articles/2016/04/21/what-chance-for-afghanistan/|archive-date=22 April 2016}}</ref> سال <small>2016</small>ع جي انگن اکرن مطابق، ملڪ جي آباديءَ جو تقريباً <small>43</small> سيڪڙو حصو <small>15</small> سالن کان گهٽ عمر وارن تي مشتمل هو ۽ اٽڪل <small>74</small> سيڪڙو افغان ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. [[آفريڪا]] کان ٻاهر، هن ملڪ ۾ شرحِ پيدائش دنيا جي بلند ترين شرحن مان هڪ آهي، هڪ عورت پنهنجي زندگي دوران سراسري طور تي پنج ٻارن کي جنم ڏئي ٿي. تقريباً <small>6.8</small> سيڪڙو ٻار پيدائش دوران يا ننڍپڻ جي شروعاتي مرحلي ۾ فوت ٿي ويندا آهن.<ref name="uis.unesco.org">{{cite web|url=https://uis.unesco.org/country/af|title=Afghanistan|date=27 November 2016 |publisher=UNESCO|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510121322/http://uis.unesco.org/country/AF|archive-date=10 May 2017}}</ref> [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن|عالمي صحت واري تنظيم]] (<small>WHO</small>) جي مطابق، <small>2019</small>ع ۾ ملڪ ۾ سراسري عمر جو اندازو لڳ ڀڳ <small>63</small> سال لڳايو ويو هو.<ref name="WHO">{{cite web |title=Afghanistan |url=https://apps.who.int/gho/data/node.main.688 |access-date=1 March 2021 |publisher=World Health Organization (WHO)}}</ref><ref name="UNPD">{{cite web |year=2020 |title=Afghanistan |url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/AFG |access-date=1 March 2021 |publisher=United Nations Development Programme (UNDP)}}</ref> ايڇ آءِ وي (<small>HIV</small>) جي پکيڙ تمام گهٽ آهي، جيڪا آباديءَ جي صرف <small>0.04</small> سيڪڙو حصي کي متاثر ڪري ٿي.<ref name="Factbook" /> [[پشتو ٻولي|پشتو]] ۽ [[فارسي ٻولي|دري]] افغانستان جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="Constitution" /> دري ٻولي ملڪ جي اڪثر حصن ۾، خاص طور تي اترين ۽ اولهندي صوبن توڙي اڪثر وڏن شهرن ۾، مختلف نسلي گروهن جي وچ ۾ [[رابطي جي ٻولي]] (<small>lingua franca</small>) طور ڪم اچي ٿي. پشتو بنيادي طور تي [[هندوڪش|هندو ڪش جبلن]] جي ڏکڻ واري علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي ۽ ان جو دائرو اوڀر طرف پاڙيسري ملڪ [[پاڪستان]] ۾ [[سنڌو درياھ|سنڌو نديءَ]] تائين پکڙيل آهي. اتر افغانستان جي ڪجهه حصن ۾ ننڍيون ٻوليون (جهڙوڪ ازبڪي ۽ ترڪماني) پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name="Factbook" /> ملڪ ۾، خاص طور تي وڏن شهري مرڪزن ۾، گهڻ-لسانيت (<small>multilingualism</small>) عام آهي. آباديءَ جو <small>89.7</small> سيڪڙو تائين حصو [[سني اسلام]] جي پيروي ڪري ٿو ۽ [[اسلامي فقه|اسلامي فقہ]] جي حنفي مسلڪ کي مڃي ٿو، جڏهن ته <small>10</small> کان <small>15</small> سيڪڙو ماڻهو [[شيعه اسلام]] جا پوئلڳ آهن؛ انهن مان اڪثريت "[[اثنا عشري]]" (<small>Twelver</small>) فرقي سان تعلق رکي ٿي ۽ ننڍا گروهه [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] روايتن جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="Factbook" /><ref name="Pew" /> باقي <small>0.3</small> سيڪڙو آبادي ٻين مذهبن، جن ۾ [[سک مت|سک مذهب]] ۽ [[هندوڌرم|هندو مذهب]] شامل آهن، تي عمل ڪري ٿي. مکيه شهري مرڪزن کان ٻاهر، آباديءَ جو وڏو حصو قبائلي يا خانداني رشتن تي ٻڌل گروهن ۾ ورهايل آهي، جيڪي پنهنجون روايتي رسمون برقرار رکن ٿا. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons|People of Afghanistan}} * [https://www.nsia.gov.af/home National Statistic and Information Authority (NSIA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210911010444/https://nsia.gov.af/home |date=11 September 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20021012011223/http://www.usaid.gov/afghanistan/ Afghanistan] – USAID * [https://www.nps.edu/web/ccs/afghanistan1 Afghanistan] – [[Naval Postgraduate School]] * [https://www.unhcr.org/pakistan.html Afghan refugees in Pakistan] – UNHCR {{DEFAULTSORT:Demography Of Afghanistan}} [[زمرو:افغانستان جي آباديات]] [[زمرو:افغانستان]] [[زمرو:ايشيا جي آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي آباديات بلحاظ ملڪ]] 7rrj6yu9rsp572vi5qyrze3kzukr9gs 0 102256 415068 414149 2026-09-26T17:58:29Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415068 wikitext text/x-wiki [[File:Hispania 700 AD.PNG|thumb|مسلمانن جي فتح کان اڳ، 700 عيسويءَ ۾ ويسيگوٿ هسپانيا ۽ ان جا علائقائي ورهاڱا]] '''اسپين جي تاريخ''' جو آغاز [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيري نما]] جي [[رومي سمنڊ]] جي ساحل تي رهندڙ رومن دور کان اڳ وارن ماڻهن ۽ يونانين توڙي فونيشين جي وچ ۾ رابطي سان ٿئي ٿو. قديم دور (<small>Classical Antiquity</small>) دوران، هي جزيره نما يونانين، ڪارٿيجين ۽ رومين جي لڳاتار آبادڪاريءَ جو مرڪز رهيو. هن علائقي جي مقامي ماڻهن، جهڙوڪ "ٽارٽيسوس" (<small>Tartessos</small>)، آبادڪارن سان گڏجي هڪ منفرد آئبيريائي ثقافت جو بنياد وڌو. رومي هن سموري جزيره نما کي "هسپانيا" سڏيندا هئا، جنهن مان ئي "اسپين" نالو نڪتو آهي. [[پوتر رومي سلطنت|مغربي رومن سلطنت]] جي باقي حصن وانگر، [[اسپين]] کي به چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ دوران جرمن قبيلن جي ڪيترن ئي حملن کي منهن ڏيڻو پيو؛ نتيجي طور رومن حڪمراني ختم ٿي ۽ جرمن بادشاهتون قائم ٿيون، جنهن سان اسپين ۾ "[[وچون دور|وچئين دور]]" جي شروعات ٿي. جرمنن جو تسلط <small>711</small>ع ۾ هسپانيا تي [[اموي خلافت|اموي فتح]] جي شروعات تائين برقرار رهيو. هي علائقو "[[اندلسيا|الاندلس]]" جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو، ۽ "اسٽوريس" (<small>Asturias</small>) جي ننڍڙي بادشاهت کان سواءِ، هي علائقو شروعاتي وچئين دور جي گهڻي حصي دوران [[مسلمان|مسلمانن]] جي اڳواڻي واري رياستن جي قبضي هيٺ رهيو؛ ان دور کي "[[اسلامي سونهري دور]]" طور سڃاتو وڃي ٿو. وچئين دور جي عروج واري عرصي (<small>High Middle Ages</small>) دوران، اتر مان آيل عيسائين آهستي آهستي آئبيريا تي پنهنجو قبضو وڌايو، هن عمل کي "ٻيهر فتح" (<small>Reconquista</small>) چيو وڃي ٿو. جيئن جيئن انهن ڏکڻ طرف پنهنجي حدن کي وڌايو، تيئن ڪيتريون ئي عيسائي بادشاهتون قائم ٿيون، جن ۾ نئوارئ (<small>Navarre</small>)، ليون (<small>León</small>)، ڪئسٽائل ۽ اراگون جون بادشاهتون شامل هيون. آخرڪار اهي ٻن تقريبن برابر طاقتور رياستي نظامن: "ڪئسٽائل جي تاج" ۽ "اراگون جي تاج" ۾ ضم ٿي ويون. شروعاتي جديد دور جو آغاز عام طور تي <small>1469</small>ع ۾ ڪئستائل جي فردينيند ۽ اراگون جي ازابيلا جي شاهي شاديءَ ذريعي ڪئسٽائل ۽ اراگون جي تاج (بادشاهتن) جي اتحاد سان مڃيو وڃي ٿو. تاريخي لحاظ کان، راڻي ازابيلا اول ۽ فرڊيننڊ ٻين جي گڏيل حڪمرانيءَ کي متحد اسپين جو بنياد سمجهيو وڃي ٿو. [[غرناطه شهر|غرناطه]] (<small>Granada</small>) جي فتح ۽ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس|ڪولمبس]] جو پهريون سامونڊي سفر, ٻئي واقعا <small>1492</small>ع ۾ پيش آيا, جنهن ان سال کي اسپين جي تاريخ ۾ هڪ انتهائي اهم موڙ بڻائي ڇڏيو. ساڳئي سال اسپين مان [[يھودي|يهودين]] کي نيڪالي ڏني وئي ۽ ڪيترن ئي ٻين ماڻهن کي [[عيسائيت]] قبول ڪيڻ تي مجبور ڪيو ويو. ان کان پوءِ وارن ڏهاڪن ۾، اسپين جي ڳولا ڪندڙن (<small>explorer</small>) ۽ فاتحن (<small>conquistadors</small>) جا سفر هڪ اهڙي اسپيني نوآبادياتي سلطنت قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جيڪا تاريخ جي وڏين ترين سلطنتن مان هڪ هئي. بادشاهه چارلس اول اسپيني هيبسبرگ (<small>Habsburg</small>) خاندان جي حڪمرانيءَ جو بنياد وڌو. سندس پٽ فلپ II جي دور ۾ اسپيني سونهري دور عروج تي پهتو، اسپيني سلطنت پنهنجي علائقائي ۽ معاشي عروج تي پهتي ۽ "ايل اسڪوريل" ۾ سندس محل فنڪارانه ترقي جو مرڪز بڻجي ويو. بهرحال، فلپ جي حڪمراني ۾ [[آرميڊا|اسپيني آرميڊا]] (سامونڊي ٻيڙين جي فوج) جي تباهي، ڪيتريون ئي رياستي ديوالين ۽ اتر هالينڊ جي آزادي پڻ ڏٺي وئي، جيڪا يورپ ۾ اسپيني اثر جي سست زوال جي شروعات جي نشاندهي ڪئي. اسپين جي طاقت کي اسي سالن جي جنگ ۾ شرڪت ذريعي وڌيڪ آزمايو ويو، جنهن جي ذريعي هن نئين آزاد ڊچ جمهوريه کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ناڪام ٿي ويو ۽ "ٽيهه ورن جي جنگ" جو منهن ڏٺو، جنهن جي نتيجي ۾ فرانسيسي بوربن (<small>Bourbon</small>) خاندان جي حق ۾ هيبسبرگ طاقت مسلسل زوال جو شڪار ٿي. هيبسبرگ خاندان جو آخري حڪمران، اسپين جو چارلس ٻيون، ڪو به وارث پيدا ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو؛ سندس وفات کان پوءِ، اسپين جي تخت تي قبضي لاءِ ٻن يورپي اتحادن؛ جن جي اڳواڻي فرانسيسي بوربن ۽ آسٽريائي هيبسبرگ ڪري رهيا هئا، جي وچ ۾ "اسپيني جانشينيءَ جي جنگ" ڇڙي پئي. ان ۾ بوربن خاندان ڪامياب ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ اسپين جو فلپ پنجون تخت تي ويٺو؛ هن اسپين کي مختلف جنگين ۾ ملوث ڪيو ۽ آخرڪار ڏکڻ اٽلي جا اهي علائقا ٻيهر حاصل ڪري ورتا جيڪي اسپيني جانشينيءَ واري جنگ دوران هٿن مان نڪري ويا هئا. "ست ورن جي جنگ" ۾ اسپين جي دير سان شموليت جو سبب اهو خوف هو ته فرانس جي نقصان تي برطانيا جي ڪاميابين جو دائرو وڌي رهيو هو، پر اسپيني فوجن کي وڏي شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. ان صورتحال ۽ بوربن دور جي اڳوڻين ناڪامين کان متاثر ٿي، اسپين جي ادارن ۾ اصلاحن جو عمل شروع ٿيو، خاص طور تي چارلس ٽئين جي دور ۾، جنهن جو نتيجو آمريڪي جنگِ آزاديءَ ۾ اسپين جي وڏي حد تائين ڪامياب شموليت جي صورت ۾ نڪتو. نپولين واري دور ۾، اسپين فرانس جي هٿ ۾ ڪٺپتلي رياست بڻجي ويو. نپولين واري دور سان گڏوگڏ ۽ ان کان پوءِ، اسپيني آمريڪي جنگينِ آزاديءَ جي نتيجي ۾ <small>1820</small>ع واري ڏهاڪي ۾ [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] [[آمريڪا کنڊ|کنڊ]] ۾ اسپين جا اڪثر علائقا سندس هٿن مان نڪري ويا. اسپين ۾ بوربن حڪمرانيءَ جي بحاليءَ دوران، <small>1813</small>ع ۾ آئيني بادشاهت جو نظام متعارف ڪرايو ويو. 19هين صديءَ دوران اسپين جي تاريخ اٿل پٿل واري رهي، جنهن ۾ جمهوريت پسند-لبرل ۽ بادشاهت واري حڪمرانيءَ جا دور هڪٻئي پٺيان ايندا رهيا. اسپيني-آمريڪي جنگ جي نتيجي ۾ اسپين کي پنهنجون نوآبادياتي ملڪيتون وڃائڻيون پيون ۽ فوجي آمريت جو سلسلو شروع ٿيو، جنهن دوران بادشاهه الفونسو تيرهين کي معزول ڪيو ويو ۽ هڪ نئين جمهوريت پسند حڪومت قائم ڪئي وئي. آخرڪار، اسپين جو اندريون سياسي انتشار فوجي بغاوت جو سبب بڻيو، جنهن مان اسپيني گهرو ويڙهه جنم ورتو. ٻنهي ڌرين جي معاملي ۾ پرڏيهي مداخلت کان پوءِ، قومپرست ڌر ڪامياب ٿي؛ فرانسسڪو فرانڪو تقريبن چار ڏهاڪن تائين فاشسٽ آمريت هلائي. فرانڪو جي وفات کان پوءِ بادشاهه جوان ڪارلوس پهرئين جي قيادت ۾ بادشاهت جي واپسي ٿي، جنهن دوران اسپيني سماج ۾ لبرلائيزيشن (آزاديءَ جو رجحان) آيو ۽ بين الاقوامي برادريءَ سان لاڳاپا ٻيهر بحال ٿيا. <small>1978ع</small> ۾ هڪ نئون آزاد خيال آئين لاڳو ڪيو ويو. اسپين <small>1986ع</small> ۾ يورپي اڪنامڪ ڪميونٽي (<small>1992ع</small> ۾ [[يورپي يونين]] ۾ تبديل ٿي وئي) ۽ <small>1998</small>ع ۾ يوروزون ۾ شامل ٿيو. خوان ڪارلوس <small>2014</small>ع ۾ تخت تان دستبردار ٿي ويو ۽ سندس جاءِ تي سندس پٽ فيليپ ڇهون جانشين بڻيو. ==تاريخ کان اڳ== [[File:Ethnographic Iberia 200 BCE.PNG|thumb|آئبيريائي جزيري نما جي نسليات لڳ ڀڳ 200 قبل مسيح ۾]] اولهه يورپ ۾ رهندڙ هومو جينس جي نمائندن جو سڀ کان پهريون رڪارڊ اٽاپورڪا جي اسپيني غار ۾ مليو آهي؛ اتي هڪ چقمقي اوزار مليو جيڪو <small>14</small> لک سال اڳ جو آهي ۽ ابتدائي انساني [[فاسل|حجري ثبوت]] لڳ ڀڳ <small>12</small> لک سال اڳ جا آهن.<ref name="BBC2007">{{cite news|title='First west Europe tooth' found|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm|publisher=BBC News|date=30 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316120128/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm|archive-date=March 16, 2018}}</ref> جديد انسان ڪرو-ميگنون (<small>Cro-Magnons</small>) جي صورت ۾ پيرينيز جي اتر کان آئبيريائي جزيري نما ۾ لڳ ڀڳ <small>35,000</small> سال اڳ پهچڻ شروع ٿيا. پراگيتاريخ انساني آبادين جي سڀ کان نمايان نشاني الٽاميرا جي اتر اسپيني غار ۾ چٽساليون آهن، جيڪي تقريباً <small>15,000</small> ق.م جون آهن.<ref name="britannica prehistory">{{cite encyclopedia|title=Spain – History – Pre-Roman Spain – Prehistory|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/557573/Spain/214578/History#toc=toc70344|encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia|year=2008}}</ref> "لاس ميلرس" ۽ ايل آرگر جهڙن هنڌن تي آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته ترقي يافته ثقافتون جديد پٿر جي دور ۽ [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي آخر ۾ آئبيريائي جزيري نما جي اوڀر واري حصي ۾ موجود هيون.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Robert|title=Emerging complexity. Texte imprimé : the later prehistory of south-east Spain, Iberia and the west Mediterranean|url=https://archive.org/details/emergingcomplexi0000chap|date=1990|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23207-4|oclc=495987647}}</ref> تقريباً <small>2500</small> ق.م، ڪارڊڊ ويئر ڪلچر جي نالي سان مشهور خانه بدوش ريڍارن جي [[ڊي اين اي]] جي مطالعي مطابق، انهن سڀني مقامي نر آبادي کي ماريندي نئين ٽيڪنالاجي ۽ گھوڙن کي استعمال ڪندي جزيري نما کي فتح ڪيو.<ref>{{Cite web|title=The invasion that wiped out every man from Spain 4,500 years ago|url=https://english.elpais.com/elpais/2018/10/03/inenglish/1538568010_930565.html|last=Ansede|first=Manuel|date=2018-10-04|website=EL PAÍS|access-date=2020-05-11}}</ref> اسپيني تاريخ کان اڳ ۽ رومن کان اڳ جي [[لوهه جو دور|لوھه جي دور]] جي آئبيريائي، سيلٽيبي، ٽارٽيسي، لوسيٽيني ۽ واسڪونز ۽ رومي سمنڊ جي ساحل تي فونيشي، ڪارٿيجيني ثقافتن ۽ يونانين جون واپاري آبادين تائين پکڙيل آهي، جيڪيون آئبيريا جي گھڻي حصي کي ڪنٽرول ڪنديون هيون. == آئبيريائي جزيري نما جي شروعاتي تاريخ == ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ معلومات لاء== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Cite web|title=History of Spain: Primary Documents – EuroDocs|url=https://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Spain:_Primary_Documents|access-date=2022-08-17|website=eudocs.lib.byu.edu}} * {{Cite web|title=Spanish History Sources & Documents|url=http://www.straatvaart.com/|access-date=2022-08-17|website=straatvaart.com}} * {{Cite web|date=2006-04-26|title=The Decline of Spain: A Historical Myth?|url=http://www.art.man.ac.uk/SPANISH/courses/sp2490/Kamen_decline.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060426201637/http://www.art.man.ac.uk/SPANISH/courses/sp2490/Kamen_decline.html|archive-date=2006-04-26|access-date=2022-08-17|first=Henry|last=Kamen}} * {{Cite web|last=Martin|first=Iñaki Lopez|date=1999-09-15|title=WWW-VL History – Spanish History Index – VL Historia – Indice de Historia de España|url=http://vlib.iue.it/hist-spain/Index.html|access-date=2022-08-17|website=vlib.iue.it|archive-date=2022-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221111012852/http://vlib.iue.it/hist-spain/Index.html|url-status=dead}} * Pereira-Muro, Carmen ''Culturas de España''. Boston and New York: Houghton Mifflin Company 2003. {{ISBN?}} * {{Cite journal|last1=Olalde|first1=Iñigo|last2=Mallick|first2=Swapan|last3=Patterson|first3=Nick|last4=Rohland|first4=Nadin|last5=Villalba-Mouco|first5=Vanessa|last6=Silva|first6=Marina|last7=Dulias|first7=Katharina|last8=Edwards|first8=Ceiridwen J.|last9=Gandini|first9=Francesca |last10=Pala |first10=Maria|last11=Soares|first11=Pedro|last12=Ferrando-Bernal|first12=Manuel|last13=Adamski|first13=Nicole|last14=Broomandkhoshbacht|first14=Nasreen|last15=Cheronet|first15=Olivia|date=2019-03-15|title=The genomic history of the Iberian Peninsula over the past 8000 years|url=https://archive.org/details/science_2019-03-15_363_6432/page/1230|journal=Science|volume=363|issue=6432|pages=1230–1234|doi=10.1126/science.aav4040|issn=0036-8075|pmc=6436108|pmid=30872528|bibcode=2019Sci...363.1230O}} * {{Cite web|last=Pueyo|first=Tomas|title=A Brief History of Spain|url=https://unchartedterritories.tomaspueyo.com/p/a-brief-history-of-spain|access-date=2022-08-17|website=unchartedterritories.tomaspueyo.com}} {{History of Europe}} {{European history by country}} {{Spain topics|state=collapsed}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Spain}} [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 0gy68iwirx9bz02qiv0vbiygvg04a15 0 102310 415079 412416 2026-09-26T18:29:53Z Memon2025 21315 /* انتظامي علائقن جي فهرست */ 415079 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==انتظامي علائقن جي فهرست== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" border="1" style="font-size:90%" ! قسم ! علائقو <nowiki>*****************</nowiki> ! class="unsortable" | ٻيا مقامي نالا !آئي ايس او ڪوڊ ![[INSEE]] No.<ref>{{cite web|title=La nouvelle nomenclature des codes régions|url=http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm|publisher=[[INSEE]]|language=fr|access-date=17 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122212413/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm |archive-date= Jan 22, 2016 }}</ref> ! راڄڌاني شهر ! پکيڙ (km²) ! آبادي n{{efn|As of 1 January 2022}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013844?sommaire=6011075 Populations légales des régions en vigueur au 1er janvier 2022]</ref> ! علائقائي ڪائونسل ۾ سيٽون ! class="unsortable" | اڳين علائقا (2016ع تائين) ! علائقائي ڪائونسل جو صدر ! class="unsortable" | لوڪيشن <nowiki>*************</nowiki> |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[اوورن-رون-آلپس]]<br />'''<small>(Auvergne-Rhône-Alps)</small> | <small>^{{{langx|oc|Auvèrnhe-Ròse-Aups}}<br />} _{{{langx|frp|Ôvèrgne-Rôno-Arpes}}}</small> | FR-ARA | align="center" | 84 | [[Lyon]] | align="right" | 69,711 | {{right|{{nts|8042936}}}} | 204 | [[Auvergne]]<br>[[Rhône-Alpes]] | [[Fabrice Pannekoucke]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[برغونئ فرانشي ڪميته|برگنڊي-فري-ڪائونٽي]] <br />'''<small>(Burgundy-Free-County)</small> | <small>{{langx|frp|Borgogne-Franche-Comtât}}</small> | FR-BFC | align="center" | 27 | [[Besançon]] and [[Dijon]] | align="right" | 47,784 | {{right|{{nts|2805580}}}} | 100 | [[Burgundy]]<br>[[Franche-Comté]] | [[Marie-Guite Dufay]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''بريٽاني<br />'''<small>(Brittany)</small> | <small>{{langx|br|Breizh}}<br />[[Gallo language|Gallo]]: ''Bertaèyn''</small> | FR-BRE | align="center" | 53 | [[Rennes]] | align="right" | 27,208 | {{right|{{nts|3354854}}}} | 83 | ''unchanged'' | [[Loïg Chesnais-Girard]] (Ind.) | [[File:Brittany in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[سينٽر-وال ڊي لوار|سينٽر-ويل ڊي لوائر]] <ref name="ReferenceA" /><br />'''<small>(Central-Vale of the Loire)</small> | | FR-CVL | align="center" | 24 | [[Orléans]] | align="right" | 39,151 | {{right|{{nts|2573180}}}} | 77 | ''unchanged'' | [[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Centre-Val de Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ڪورسيڪا]]<br />'''<small>(Corsica)</small> | {{langx|co|Corsica}} | FR-20R | align="center" | 94 | [[Ajaccio]] | align="right" | 8,680 | {{right|{{nts|340440}}}} | 63 | ''unchanged'' | [[Marie-Antoinette Maupertuis]] ([[Femu a Corsica|FC]]) | [[File:Corsica in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''گران ايسٽ <br />'''<small>(Greater East)</small> | {{langx|de|Großer Osten}} | FR-GES | align="center" | 44 | [[Strasbourg]] | align="right" | 57,441 | {{right|{{nts|5556219}}}} | 169 | [[Alsace]]<br>[[Champagne-Ardenne]]<br>[[Lorraine]] | [[Franck Leroy]] (Ind.) | [[File:Grand Est in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''هاٽس-ڊي-فرانس <br />'''<small>(Heights-of-France)</small> | | FR-HDF | align="center" | 32 | [[Lille]] | align="right" | 31,806 | {{right|{{nts|6004947}}}} | 170 | [[Nord-Pas-de-Calais]]<br>[[Picardy]] | [[Xavier Bertrand]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Hauts-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ال دي فرانس|الي دي فرانس]] <br />'''<small>(Isle-of-France)</small> | {{langx|br|Enez-Frañs}} | FR-IDF | align="center" | 11 | [[Paris]] | align="right" | 12,011 | {{right|{{nts|12262544}}}} | 209 | ''unchanged'' | [[Valérie Pécresse]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Île-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نارمنڊي (انتظامي علائقو)|نارمنڊي]]<br />'''<small>(Normandy)</small> | [[Norman language|<small>Norman</small>]]: ''<small>Normaundie</small>''<br />{{langx|br|Normandi}} | FR-NOR | align="center" | 28 | [[Caen]] and [[Rouen]] | align="right" | 29,907 | {{right|{{nts|3325032}}}} | 102 | [[Upper Normandy]]<br>[[Lower Normandy]] | [[Hervé Morin]] ([[The Centrists|LC]]) | [[File:Normandy in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نوويلئ-اڪويٽين]]<br />'''<small>(New Aquitaine)</small> | <small>_{{{langx|oc|Nòva Aquitània / Nava Aquitània / Novela Aquitània}}<br />{{langx|eu|Akitania Berria}}}</small><br /> | FR-NAQ | align="center" | 75 | [[Bordeaux]] | align="right" | 84,036 | {{right|{{nts|6010289}}}} | 183 | [[Aquitaine]]<br>[[Limousin]]<br>[[Poitou-Charentes]] | [[Alain Rousset]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''اوسيتانيا<br />'''<small>(Occitania)</small> | {{langx|oc|Occitània}}<br />{{langx|ca|Occitània}} | FR-OCC | align="center" | 76 | [[Toulouse]] | align="right" | 72,724 | {{right|{{nts|5933185}}}} | 158 | [[Languedoc-Roussillon]]<br>[[Midi-Pyrénées]] | [[Carole Delga]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Occitanie in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[پيز ڊي لا لوائر|پئس ڊي لا لوائرئ]] <br />'''<small>(Lands of the Loire)</small> | {{langx|br|Broioù al Liger}} | FR-PDL | align="center" | 52 | [[Nantes]] | align="right" | 32,082 | {{right|{{nts|3806461}}}} | 93 | ''unchanged'' | [[Christelle Morançais]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Pays de la Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]]<br />'''<small>(Provence-Alps-Azure Coast)</small> | {{langx|oc|Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | FR-PAC | align="center" | 93 | [[Marseille]] | align="right" | 31,400 | {{right|{{nts|5081101}}}} | 123 | ''unchanged'' | [[Renaud Muselier]] ([[Renaissance (French political party)|RE]]) | [[File:Provence-Alpes-Côte d'Azur in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Guadeloupe|local}} [[گواڊيلوپ]]''' | {{langx|gcf|Gwadloup}} | GP | align="center" | 01 | [[Basse-Terre]] | align="right" | 1,628 | {{right|{{nts|384239}}}} | 41 | ''unchanged'' | [[Ary Chalus]] ([[United Guadeloupe, Socialism and Realities|GUSR]]) | [[File:Guadeloupe in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''[[فرينچ گيانا]]'''<br />(French Guiana) | {{langx|gcr|Lagwiyann / Gwiyann}} | GF | align="center" | 03 | [[Cayenne]] | align="right" | 83,534<ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2013/Table03.pdf |title= Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |website=untstats.un.org |page=5}}</ref> | {{right|{{nts|281678}}}} | 51 | ''unchanged'' | [[Gabriel Serville]] ([[Péyi Guyane|PG]]) | [[File:French Guiana in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''[[ري يونين]]'''<br />(Réunion) | {{langx|rcf|La Rényon}} | RE | align="center" | 04 | [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | align="right" | 2,504 | {{right|{{nts|861210}}}} | 45 | ''unchanged'' | [[Huguette Bello]] ([[For Réunion (political party)|PLR]]) | [[File:Département 974 in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Martinique}} [[مارٽينيڪ]]''' | {{langx|acf|Matinik}} | MQ | align="center" | 02 | [[Fort-de-France]] | align="right" | 1,128 | {{right|{{nts|364508}}}} | 51 | ''unchanged'' | {{ill|Lucien Saliber|fr|Lucien Saliber}} ([[Miscellaneous left|DVG]]) | [[File:Martinique in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Mayotte|local}} [[مئيوٽ]]''' | {{langx|swb|Maore}}<br />{{langx|mg|Mahori}} | YT | align="center" | 06 | مامودزو | align="right" | 374 | {{right|{{nts|262895}}{{efn|As of 2017}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 Populations légales des communes de Mayotte en 2017]</ref>}} | 26 | ''unchanged'' | [[Ben Issa Ousseni]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Mayotte in France 2016.svg|105px]] |- ! ! ! ! ! ! !632,734 !68,035,000 !1,910 ! ! ! |} ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)|فرانس]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس 1]] [[زمرو:پهرين سطح جون انتظامي ورهاستون بلحاظ ملڪ|علائقا فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست|علائقا]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:فرانس جا ٻاهرين علائقن وارا انتظامي حصا ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا پهريئين درجي جون انتظامي ورھاستون]] [[زمرو:انتظامي علائقائي ايڪائين جي قسمن لاءِ اصطلاح]] ciy14m16ougkat077r59e4nfygx8dv8 415081 415079 2026-09-26T18:31:44Z Memon2025 21315 /* انتظامي علائقن جي فهرست */ 415081 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==انتظامي علائقن جي فهرست== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" border="1" style="font-size:90%" ! قسم ! علائقو <nowiki>*****************</nowiki> ! class="unsortable" | ٻيا مقامي نالا !آئي ايس او ڪوڊ ![[INSEE]] No.<ref>{{cite web|title=La nouvelle nomenclature des codes régions|url=http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm|publisher=[[INSEE]]|language=fr|access-date=17 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122212413/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm |archive-date= Jan 22, 2016 }}</ref> ! راڄڌاني شهر ! پکيڙ (km²) ! آبادي n{{efn|As of 1 January 2022}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013844?sommaire=6011075 Populations légales des régions en vigueur au 1er janvier 2022]</ref> ! علائقائي ڪائونسل ۾ سيٽون ! class="unsortable" | اڳين علائقا (2016ع تائين) ! علائقائي ڪائونسل جو صدر ! class="unsortable" | لوڪيشن <nowiki>*************</nowiki> |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[اوورن-رون-آلپس]]<br />'''<small>(Auvergne-Rhône-Alps)</small> | <small>^{{{langx|oc|Auvèrnhe-Ròse-Aups}}<br />} _{{{langx|frp|Ôvèrgne-Rôno-Arpes}}}</small> | FR-ARA | align="center" | 84 | [[Lyon]] | align="right" | 69,711 | {{right|{{nts|8042936}}}} | 204 | [[Auvergne]]<br>[[Rhône-Alpes]] | [[Fabrice Pannekoucke]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[برغونئ فرانشي ڪميته|برگنڊي-فري-ڪائونٽي]] <br />'''<small>(Burgundy-Free-County)</small> | <small>{{langx|frp|Borgogne-Franche-Comtât}}</small> | FR-BFC | align="center" | 27 | [[Besançon]] and [[Dijon]] | align="right" | 47,784 | {{right|{{nts|2805580}}}} | 100 | [[Burgundy]]<br>[[Franche-Comté]] | [[Marie-Guite Dufay]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''بريٽاني<br />'''<small>(Brittany)</small> | <small>{{langx|br|Breizh}}<br />[[Gallo language|Gallo]]: ''Bertaèyn''</small> | FR-BRE | align="center" | 53 | [[Rennes]] | align="right" | 27,208 | {{right|{{nts|3354854}}}} | 83 | ''unchanged'' | [[Loïg Chesnais-Girard]] (Ind.) | [[File:Brittany in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[سينٽر-وال ڊي لوار|سينٽر-ويل ڊي لوائر]] <ref name="ReferenceA" /><br />'''<small>(Central-Vale of the Loire)</small> | | FR-CVL | align="center" | 24 | [[Orléans]] | align="right" | 39,151 | {{right|{{nts|2573180}}}} | 77 | ''unchanged'' | [[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Centre-Val de Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ڪورسيڪا]]<br />'''<small>(Corsica)</small> | {{langx|co|Corsica}} | FR-20R | align="center" | 94 | [[Ajaccio]] | align="right" | 8,680 | {{right|{{nts|340440}}}} | 63 | ''unchanged'' | [[Marie-Antoinette Maupertuis]] ([[Femu a Corsica|FC]]) | [[File:Corsica in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''گران ايسٽ <br />'''<small>(Greater East)</small> | {{langx|de|Großer Osten}} | FR-GES | align="center" | 44 | [[Strasbourg]] | align="right" | 57,441 | {{right|{{nts|5556219}}}} | 169 | [[Alsace]]<br>[[Champagne-Ardenne]]<br>[[Lorraine]] | [[Franck Leroy]] (Ind.) | [[File:Grand Est in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''هاٽس-ڊي-فرانس <br />'''<small>(Heights-of-France)</small> | | FR-HDF | align="center" | 32 | [[Lille]] | align="right" | 31,806 | {{right|{{nts|6004947}}}} | 170 | [[Nord-Pas-de-Calais]]<br>[[Picardy]] | [[Xavier Bertrand]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Hauts-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ال دي فرانس|الي دي فرانس]] <br />'''<small>(Isle-of-France)</small> | {{langx|br|Enez-Frañs}} | FR-IDF | align="center" | 11 | [[Paris]] | align="right" | 12,011 | {{right|{{nts|12262544}}}} | 209 | ''unchanged'' | [[Valérie Pécresse]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Île-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نارمنڊي (انتظامي علائقو)|نارمنڊي]]<br />'''<small>(Normandy)</small> | [[Norman language|<small>Norman</small>]]: ''<small>Normaundie</small>''<br />{{langx|br|Normandi}} | FR-NOR | align="center" | 28 | [[Caen]] and [[Rouen]] | align="right" | 29,907 | {{right|{{nts|3325032}}}} | 102 | [[Upper Normandy]]<br>[[Lower Normandy]] | [[Hervé Morin]] ([[The Centrists|LC]]) | [[File:Normandy in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نوويلئ-اڪويٽين]]<br />'''<small>(New Aquitaine)</small> | <small>_{{{langx|oc|Nòva Aquitània / Nava Aquitània / Novela Aquitània}}<br />{{langx|eu|Akitania Berria}}}</small><br /> | FR-NAQ | align="center" | 75 | [[Bordeaux]] | align="right" | 84,036 | {{right|{{nts|6010289}}}} | 183 | [[Aquitaine]]<br>[[Limousin]]<br>[[Poitou-Charentes]] | [[Alain Rousset]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[اوڪسيتانيا (انتظامي علائقو)|اوڪسيتانيا]]<br />'''<small>(Occitania)</small> | {{langx|oc|Occitània}}<br />{{langx|ca|Occitània}} | FR-OCC | align="center" | 76 | [[Toulouse]] | align="right" | 72,724 | {{right|{{nts|5933185}}}} | 158 | [[Languedoc-Roussillon]]<br>[[Midi-Pyrénées]] | [[Carole Delga]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Occitanie in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[پيز ڊي لا لوائر|پئس ڊي لا لوائرئ]] <br />'''<small>(Lands of the Loire)</small> | {{langx|br|Broioù al Liger}} | FR-PDL | align="center" | 52 | [[Nantes]] | align="right" | 32,082 | {{right|{{nts|3806461}}}} | 93 | ''unchanged'' | [[Christelle Morançais]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Pays de la Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]]<br />'''<small>(Provence-Alps-Azure Coast)</small> | {{langx|oc|Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | FR-PAC | align="center" | 93 | [[Marseille]] | align="right" | 31,400 | {{right|{{nts|5081101}}}} | 123 | ''unchanged'' | [[Renaud Muselier]] ([[Renaissance (French political party)|RE]]) | [[File:Provence-Alpes-Côte d'Azur in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Guadeloupe|local}} [[گواڊيلوپ]]''' | {{langx|gcf|Gwadloup}} | GP | align="center" | 01 | [[Basse-Terre]] | align="right" | 1,628 | {{right|{{nts|384239}}}} | 41 | ''unchanged'' | [[Ary Chalus]] ([[United Guadeloupe, Socialism and Realities|GUSR]]) | [[File:Guadeloupe in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''[[فرينچ گيانا]]'''<br />(French Guiana) | {{langx|gcr|Lagwiyann / Gwiyann}} | GF | align="center" | 03 | [[Cayenne]] | align="right" | 83,534<ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2013/Table03.pdf |title= Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |website=untstats.un.org |page=5}}</ref> | {{right|{{nts|281678}}}} | 51 | ''unchanged'' | [[Gabriel Serville]] ([[Péyi Guyane|PG]]) | [[File:French Guiana in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''[[ري يونين]]'''<br />(Réunion) | {{langx|rcf|La Rényon}} | RE | align="center" | 04 | [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | align="right" | 2,504 | {{right|{{nts|861210}}}} | 45 | ''unchanged'' | [[Huguette Bello]] ([[For Réunion (political party)|PLR]]) | [[File:Département 974 in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Martinique}} [[مارٽينيڪ]]''' | {{langx|acf|Matinik}} | MQ | align="center" | 02 | [[Fort-de-France]] | align="right" | 1,128 | {{right|{{nts|364508}}}} | 51 | ''unchanged'' | {{ill|Lucien Saliber|fr|Lucien Saliber}} ([[Miscellaneous left|DVG]]) | [[File:Martinique in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Mayotte|local}} [[مئيوٽ]]''' | {{langx|swb|Maore}}<br />{{langx|mg|Mahori}} | YT | align="center" | 06 | مامودزو | align="right" | 374 | {{right|{{nts|262895}}{{efn|As of 2017}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 Populations légales des communes de Mayotte en 2017]</ref>}} | 26 | ''unchanged'' | [[Ben Issa Ousseni]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Mayotte in France 2016.svg|105px]] |- ! ! ! ! ! ! !632,734 !68,035,000 !1,910 ! ! ! |} ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)|فرانس]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس 1]] [[زمرو:پهرين سطح جون انتظامي ورهاستون بلحاظ ملڪ|علائقا فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست|علائقا]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:فرانس جا ٻاهرين علائقن وارا انتظامي حصا ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا پهريئين درجي جون انتظامي ورھاستون]] [[زمرو:انتظامي علائقائي ايڪائين جي قسمن لاءِ اصطلاح]] mfc1u1k2l6lhr48y8siyoal72dko24x 415096 415081 2026-09-26T18:47:46Z Ibne maryam 17680 /* انتظامي علائقن جي فهرست */ 415096 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==انتظامي علائقن جي فهرست== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" border="1" style="font-size:90%" ! قسم ! علائقو <nowiki>*****************</nowiki> ! class="unsortable" | ٻيا مقامي نالا !آئي ايس او ڪوڊ ![[INSEE]] No.<ref>{{cite web|title=La nouvelle nomenclature des codes régions|url=http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm|publisher=[[INSEE]]|language=fr|access-date=17 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122212413/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm |archive-date= Jan 22, 2016 }}</ref> ! راڄڌاني شهر ! پکيڙ (km²) ! آبادي n{{efn|As of 1 January 2022}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013844?sommaire=6011075 Populations légales des régions en vigueur au 1er janvier 2022]</ref> ! علائقائي ڪائونسل ۾ سيٽون ! class="unsortable" | اڳين علائقا (2016ع تائين) ! علائقائي ڪائونسل جو صدر ! class="unsortable" | لوڪيشن <nowiki>*************</nowiki> |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[اوورن-رون-آلپس]]<br />'''<small>(Auvergne-Rhône-Alps)</small> | <small>^{{{langx|oc|Auvèrnhe-Ròse-Aups}}<br />} _{{{langx|frp|Ôvèrgne-Rôno-Arpes}}}</small> | FR-ARA | align="center" | 84 | [[Lyon]] | align="right" | 69,711 | {{right|{{nts|8042936}}}} | 204 | [[Auvergne]]<br>[[Rhône-Alpes]] | [[Fabrice Pannekoucke]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[برغونئ فرانشي ڪميته|برگنڊي-فري-ڪائونٽي]] <br />'''<small>(Burgundy-Free-County)</small> | <small>{{langx|frp|Borgogne-Franche-Comtât}}</small> | FR-BFC | align="center" | 27 | [[Besançon]] and [[Dijon]] | align="right" | 47,784 | {{right|{{nts|2805580}}}} | 100 | [[Burgundy]]<br>[[Franche-Comté]] | [[Marie-Guite Dufay]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[برٽيني]]<br />'''<small>(Brittany)</small> | <small>{{langx|br|Breizh}}<br />[[Gallo language|Gallo]]: ''Bertaèyn''</small> | FR-BRE | align="center" | 53 | [[Rennes]] | align="right" | 27,208 | {{right|{{nts|3354854}}}} | 83 | ''unchanged'' | [[Loïg Chesnais-Girard]] (Ind.) | [[File:Brittany in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[سينٽر-وال ڊي لوار|سينٽر-ويل ڊي لوائر]] <ref name="ReferenceA" /><br />'''<small>(Central-Vale of the Loire)</small> | | FR-CVL | align="center" | 24 | [[Orléans]] | align="right" | 39,151 | {{right|{{nts|2573180}}}} | 77 | ''unchanged'' | [[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Centre-Val de Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ڪورسيڪا]]<br />'''<small>(Corsica)</small> | {{langx|co|Corsica}} | FR-20R | align="center" | 94 | [[Ajaccio]] | align="right" | 8,680 | {{right|{{nts|340440}}}} | 63 | ''unchanged'' | [[Marie-Antoinette Maupertuis]] ([[Femu a Corsica|FC]]) | [[File:Corsica in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''گران ايسٽ <br />'''<small>(Greater East)</small> | {{langx|de|Großer Osten}} | FR-GES | align="center" | 44 | [[Strasbourg]] | align="right" | 57,441 | {{right|{{nts|5556219}}}} | 169 | [[Alsace]]<br>[[Champagne-Ardenne]]<br>[[Lorraine]] | [[Franck Leroy]] (Ind.) | [[File:Grand Est in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''هاٽس-ڊي-فرانس <br />'''<small>(Heights-of-France)</small> | | FR-HDF | align="center" | 32 | [[Lille]] | align="right" | 31,806 | {{right|{{nts|6004947}}}} | 170 | [[Nord-Pas-de-Calais]]<br>[[Picardy]] | [[Xavier Bertrand]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Hauts-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ال دي فرانس|الي دي فرانس]] <br />'''<small>(Isle-of-France)</small> | {{langx|br|Enez-Frañs}} | FR-IDF | align="center" | 11 | [[Paris]] | align="right" | 12,011 | {{right|{{nts|12262544}}}} | 209 | ''unchanged'' | [[Valérie Pécresse]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Île-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نارمنڊي (انتظامي علائقو)|نارمنڊي]]<br />'''<small>(Normandy)</small> | [[Norman language|<small>Norman</small>]]: ''<small>Normaundie</small>''<br />{{langx|br|Normandi}} | FR-NOR | align="center" | 28 | [[Caen]] and [[Rouen]] | align="right" | 29,907 | {{right|{{nts|3325032}}}} | 102 | [[Upper Normandy]]<br>[[Lower Normandy]] | [[Hervé Morin]] ([[The Centrists|LC]]) | [[File:Normandy in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نوويلئ-اڪويٽين]]<br />'''<small>(New Aquitaine)</small> | <small>_{{{langx|oc|Nòva Aquitània / Nava Aquitània / Novela Aquitània}}<br />{{langx|eu|Akitania Berria}}}</small><br /> | FR-NAQ | align="center" | 75 | [[Bordeaux]] | align="right" | 84,036 | {{right|{{nts|6010289}}}} | 183 | [[Aquitaine]]<br>[[Limousin]]<br>[[Poitou-Charentes]] | [[Alain Rousset]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[اوڪسيتانيا (انتظامي علائقو)|اوڪسيتانيا]]<br />'''<small>(Occitania)</small> | {{langx|oc|Occitània}}<br />{{langx|ca|Occitània}} | FR-OCC | align="center" | 76 | [[Toulouse]] | align="right" | 72,724 | {{right|{{nts|5933185}}}} | 158 | [[Languedoc-Roussillon]]<br>[[Midi-Pyrénées]] | [[Carole Delga]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Occitanie in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[پيز ڊي لا لوائر|پئس ڊي لا لوائرئ]] <br />'''<small>(Lands of the Loire)</small> | {{langx|br|Broioù al Liger}} | FR-PDL | align="center" | 52 | [[Nantes]] | align="right" | 32,082 | {{right|{{nts|3806461}}}} | 93 | ''unchanged'' | [[Christelle Morançais]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Pays de la Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]]<br />'''<small>(Provence-Alps-Azure Coast)</small> | {{langx|oc|Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | FR-PAC | align="center" | 93 | [[Marseille]] | align="right" | 31,400 | {{right|{{nts|5081101}}}} | 123 | ''unchanged'' | [[Renaud Muselier]] ([[Renaissance (French political party)|RE]]) | [[File:Provence-Alpes-Côte d'Azur in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Guadeloupe|local}} [[گواڊيلوپ]]''' | {{langx|gcf|Gwadloup}} | GP | align="center" | 01 | [[Basse-Terre]] | align="right" | 1,628 | {{right|{{nts|384239}}}} | 41 | ''unchanged'' | [[Ary Chalus]] ([[United Guadeloupe, Socialism and Realities|GUSR]]) | [[File:Guadeloupe in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''[[فرينچ گيانا]]'''<br />(French Guiana) | {{langx|gcr|Lagwiyann / Gwiyann}} | GF | align="center" | 03 | [[Cayenne]] | align="right" | 83,534<ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2013/Table03.pdf |title= Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |website=untstats.un.org |page=5}}</ref> | {{right|{{nts|281678}}}} | 51 | ''unchanged'' | [[Gabriel Serville]] ([[Péyi Guyane|PG]]) | [[File:French Guiana in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''[[ري يونين]]'''<br />(Réunion) | {{langx|rcf|La Rényon}} | RE | align="center" | 04 | [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | align="right" | 2,504 | {{right|{{nts|861210}}}} | 45 | ''unchanged'' | [[Huguette Bello]] ([[For Réunion (political party)|PLR]]) | [[File:Département 974 in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Martinique}} [[مارٽينيڪ]]''' | {{langx|acf|Matinik}} | MQ | align="center" | 02 | [[Fort-de-France]] | align="right" | 1,128 | {{right|{{nts|364508}}}} | 51 | ''unchanged'' | {{ill|Lucien Saliber|fr|Lucien Saliber}} ([[Miscellaneous left|DVG]]) | [[File:Martinique in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Mayotte|local}} [[مئيوٽ]]''' | {{langx|swb|Maore}}<br />{{langx|mg|Mahori}} | YT | align="center" | 06 | مامودزو | align="right" | 374 | {{right|{{nts|262895}}{{efn|As of 2017}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 Populations légales des communes de Mayotte en 2017]</ref>}} | 26 | ''unchanged'' | [[Ben Issa Ousseni]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Mayotte in France 2016.svg|105px]] |- ! ! ! ! ! ! !632,734 !68,035,000 !1,910 ! ! ! |} ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)|فرانس]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس 1]] [[زمرو:پهرين سطح جون انتظامي ورهاستون بلحاظ ملڪ|علائقا فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست|علائقا]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:فرانس جا ٻاهرين علائقن وارا انتظامي حصا ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا پهريئين درجي جون انتظامي ورھاستون]] [[زمرو:انتظامي علائقائي ايڪائين جي قسمن لاءِ اصطلاح]] iszdj0ah8gryk9xo5qmdhvbypd2ytjq 415120 415096 2026-09-27T07:36:45Z Ibne maryam 17680 /* انتظامي علائقن جي فهرست */ 415120 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==انتظامي علائقن جي فهرست== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" border="1" style="font-size:90%" ! قسم ! علائقو <nowiki>*****************</nowiki> ! class="unsortable" | ٻيا مقامي نالا !آئي ايس او ڪوڊ ![[INSEE]] No.<ref>{{cite web|title=La nouvelle nomenclature des codes régions|url=http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm|publisher=[[INSEE]]|language=fr|access-date=17 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122212413/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm |archive-date= Jan 22, 2016 }}</ref> ! راڄڌاني شهر ! پکيڙ (km²) ! آبادي n{{efn|As of 1 January 2022}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013844?sommaire=6011075 Populations légales des régions en vigueur au 1er janvier 2022]</ref> ! علائقائي ڪائونسل ۾ سيٽون ! class="unsortable" | اڳين علائقا (2016ع تائين) ! علائقائي ڪائونسل جو صدر ! class="unsortable" | لوڪيشن <nowiki>*************</nowiki> |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[اوورن-رون-آلپس]]<br />'''<small>(Auvergne-Rhône-Alps)</small> | <small>^{{{langx|oc|Auvèrnhe-Ròse-Aups}}<br />} _{{{langx|frp|Ôvèrgne-Rôno-Arpes}}}</small> | FR-ARA | align="center" | 84 | [[Lyon]] | align="right" | 69,711 | {{right|{{nts|8042936}}}} | 204 | [[Auvergne]]<br>[[Rhône-Alpes]] | [[Fabrice Pannekoucke]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[برغونئ فرانشي ڪميته|برگنڊي-فري-ڪائونٽي]] <br />'''<small>(Burgundy-Free-County)</small> | <small>{{langx|frp|Borgogne-Franche-Comtât}}</small> | FR-BFC | align="center" | 27 | [[Besançon]] and [[Dijon]] | align="right" | 47,784 | {{right|{{nts|2805580}}}} | 100 | [[Burgundy]]<br>[[Franche-Comté]] | [[Marie-Guite Dufay]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[برٽيني]]<br />'''<small>(Brittany)</small> | <small>{{langx|br|Breizh}}<br />[[Gallo language|Gallo]]: ''Bertaèyn''</small> | FR-BRE | align="center" | 53 | [[Rennes]] | align="right" | 27,208 | {{right|{{nts|3354854}}}} | 83 | ''unchanged'' | [[Loïg Chesnais-Girard]] (Ind.) | [[File:Brittany in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[سينٽر-وال ڊي لوار|سينٽر-ويل ڊي لوائر]] <ref name="ReferenceA" /><br />'''<small>(Central-Vale of the Loire)</small> | | FR-CVL | align="center" | 24 | [[Orléans]] | align="right" | 39,151 | {{right|{{nts|2573180}}}} | 77 | ''unchanged'' | [[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Centre-Val de Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ڪورسيڪا]]<br />'''<small>(Corsica)</small> | {{langx|co|Corsica}} | FR-20R | align="center" | 94 | [[Ajaccio]] | align="right" | 8,680 | {{right|{{nts|340440}}}} | 63 | ''unchanged'' | [[Marie-Antoinette Maupertuis]] ([[Femu a Corsica|FC]]) | [[File:Corsica in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[گران ايست|گران ايسٽ]] <br />'''<small>(Greater East)</small> | {{langx|de|Großer Osten}} | FR-GES | align="center" | 44 | [[Strasbourg]] | align="right" | 57,441 | {{right|{{nts|5556219}}}} | 169 | [[Alsace]]<br>[[Champagne-Ardenne]]<br>[[Lorraine]] | [[Franck Leroy]] (Ind.) | [[File:Grand Est in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''هاٽس-ڊي-فرانس <br />'''<small>(Heights-of-France)</small> | | FR-HDF | align="center" | 32 | [[Lille]] | align="right" | 31,806 | {{right|{{nts|6004947}}}} | 170 | [[Nord-Pas-de-Calais]]<br>[[Picardy]] | [[Xavier Bertrand]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Hauts-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ال دي فرانس|الي دي فرانس]] <br />'''<small>(Isle-of-France)</small> | {{langx|br|Enez-Frañs}} | FR-IDF | align="center" | 11 | [[Paris]] | align="right" | 12,011 | {{right|{{nts|12262544}}}} | 209 | ''unchanged'' | [[Valérie Pécresse]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Île-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نارمنڊي (انتظامي علائقو)|نارمنڊي]]<br />'''<small>(Normandy)</small> | [[Norman language|<small>Norman</small>]]: ''<small>Normaundie</small>''<br />{{langx|br|Normandi}} | FR-NOR | align="center" | 28 | [[Caen]] and [[Rouen]] | align="right" | 29,907 | {{right|{{nts|3325032}}}} | 102 | [[Upper Normandy]]<br>[[Lower Normandy]] | [[Hervé Morin]] ([[The Centrists|LC]]) | [[File:Normandy in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نوويلئ-اڪويٽين]]<br />'''<small>(New Aquitaine)</small> | <small>_{{{langx|oc|Nòva Aquitània / Nava Aquitània / Novela Aquitània}}<br />{{langx|eu|Akitania Berria}}}</small><br /> | FR-NAQ | align="center" | 75 | [[Bordeaux]] | align="right" | 84,036 | {{right|{{nts|6010289}}}} | 183 | [[Aquitaine]]<br>[[Limousin]]<br>[[Poitou-Charentes]] | [[Alain Rousset]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[اوڪسيتانيا (انتظامي علائقو)|اوڪسيتانيا]]<br />'''<small>(Occitania)</small> | {{langx|oc|Occitània}}<br />{{langx|ca|Occitània}} | FR-OCC | align="center" | 76 | [[Toulouse]] | align="right" | 72,724 | {{right|{{nts|5933185}}}} | 158 | [[Languedoc-Roussillon]]<br>[[Midi-Pyrénées]] | [[Carole Delga]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Occitanie in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[پيز ڊي لا لوائر|پئس ڊي لا لوائرئ]] <br />'''<small>(Lands of the Loire)</small> | {{langx|br|Broioù al Liger}} | FR-PDL | align="center" | 52 | [[Nantes]] | align="right" | 32,082 | {{right|{{nts|3806461}}}} | 93 | ''unchanged'' | [[Christelle Morançais]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Pays de la Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]]<br />'''<small>(Provence-Alps-Azure Coast)</small> | {{langx|oc|Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | FR-PAC | align="center" | 93 | [[Marseille]] | align="right" | 31,400 | {{right|{{nts|5081101}}}} | 123 | ''unchanged'' | [[Renaud Muselier]] ([[Renaissance (French political party)|RE]]) | [[File:Provence-Alpes-Côte d'Azur in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Guadeloupe|local}} [[گواڊيلوپ]]''' | {{langx|gcf|Gwadloup}} | GP | align="center" | 01 | [[Basse-Terre]] | align="right" | 1,628 | {{right|{{nts|384239}}}} | 41 | ''unchanged'' | [[Ary Chalus]] ([[United Guadeloupe, Socialism and Realities|GUSR]]) | [[File:Guadeloupe in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''[[فرينچ گيانا]]'''<br />(French Guiana) | {{langx|gcr|Lagwiyann / Gwiyann}} | GF | align="center" | 03 | [[Cayenne]] | align="right" | 83,534<ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2013/Table03.pdf |title= Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |website=untstats.un.org |page=5}}</ref> | {{right|{{nts|281678}}}} | 51 | ''unchanged'' | [[Gabriel Serville]] ([[Péyi Guyane|PG]]) | [[File:French Guiana in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''[[ري يونين]]'''<br />(Réunion) | {{langx|rcf|La Rényon}} | RE | align="center" | 04 | [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | align="right" | 2,504 | {{right|{{nts|861210}}}} | 45 | ''unchanged'' | [[Huguette Bello]] ([[For Réunion (political party)|PLR]]) | [[File:Département 974 in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Martinique}} [[مارٽينيڪ]]''' | {{langx|acf|Matinik}} | MQ | align="center" | 02 | [[Fort-de-France]] | align="right" | 1,128 | {{right|{{nts|364508}}}} | 51 | ''unchanged'' | {{ill|Lucien Saliber|fr|Lucien Saliber}} ([[Miscellaneous left|DVG]]) | [[File:Martinique in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Mayotte|local}} [[مئيوٽ]]''' | {{langx|swb|Maore}}<br />{{langx|mg|Mahori}} | YT | align="center" | 06 | مامودزو | align="right" | 374 | {{right|{{nts|262895}}{{efn|As of 2017}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 Populations légales des communes de Mayotte en 2017]</ref>}} | 26 | ''unchanged'' | [[Ben Issa Ousseni]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Mayotte in France 2016.svg|105px]] |- ! ! ! ! ! ! !632,734 !68,035,000 !1,910 ! ! ! |} ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)|فرانس]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس 1]] [[زمرو:پهرين سطح جون انتظامي ورهاستون بلحاظ ملڪ|علائقا فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست|علائقا]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:فرانس جا ٻاهرين علائقن وارا انتظامي حصا ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا پهريئين درجي جون انتظامي ورھاستون]] [[زمرو:انتظامي علائقائي ايڪائين جي قسمن لاءِ اصطلاح]] qyk9qzvswlmnbkvtxioaxxgpscsms14 415132 415120 2026-09-27T07:53:45Z Ibne maryam 17680 /* انتظامي علائقن جي فهرست */ 415132 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} <gallery> France-Constituent-Lands.png Outre-mer en sans Terre Adelie.png </gallery> [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (<small>Overseas Collectivities</small>) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]]، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. ==تاريخ== ==انتظامي علائقن جي فهرست== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" border="1" style="font-size:90%" ! قسم ! علائقو <nowiki>*****************</nowiki> ! class="unsortable" | ٻيا مقامي نالا !آئي ايس او ڪوڊ ![[INSEE]] No.<ref>{{cite web|title=La nouvelle nomenclature des codes régions|url=http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm|publisher=[[INSEE]]|language=fr|access-date=17 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122212413/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/cog/codes_regions_2016.htm |archive-date= Jan 22, 2016 }}</ref> ! راڄڌاني شهر ! پکيڙ (km²) ! آبادي n{{efn|As of 1 January 2022}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013844?sommaire=6011075 Populations légales des régions en vigueur au 1er janvier 2022]</ref> ! علائقائي ڪائونسل ۾ سيٽون ! class="unsortable" | اڳين علائقا (2016ع تائين) ! علائقائي ڪائونسل جو صدر ! class="unsortable" | لوڪيشن <nowiki>*************</nowiki> |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[اوورن-رون-آلپس]]<br />'''<small>(Auvergne-Rhône-Alps)</small> | <small>^{{{langx|oc|Auvèrnhe-Ròse-Aups}}<br />} _{{{langx|frp|Ôvèrgne-Rôno-Arpes}}}</small> | FR-ARA | align="center" | 84 | [[Lyon]] | align="right" | 69,711 | {{right|{{nts|8042936}}}} | 204 | [[Auvergne]]<br>[[Rhône-Alpes]] | [[Fabrice Pannekoucke]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" |مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[برغونئ فرانشي ڪميته|برگنڊي-فري-ڪائونٽي]] <br />'''<small>(Burgundy-Free-County)</small> | <small>{{langx|frp|Borgogne-Franche-Comtât}}</small> | FR-BFC | align="center" | 27 | [[Besançon]] and [[Dijon]] | align="right" | 47,784 | {{right|{{nts|2805580}}}} | 100 | [[Burgundy]]<br>[[Franche-Comté]] | [[Marie-Guite Dufay]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[برٽيني]]<br />'''<small>(Brittany)</small> | <small>{{langx|br|Breizh}}<br />[[Gallo language|Gallo]]: ''Bertaèyn''</small> | FR-BRE | align="center" | 53 | [[Rennes]] | align="right" | 27,208 | {{right|{{nts|3354854}}}} | 83 | ''unchanged'' | [[Loïg Chesnais-Girard]] (Ind.) | [[File:Brittany in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[سينٽر-وال ڊي لوار|سينٽر-ويل ڊي لوائر]] <ref name="ReferenceA" /><br />'''<small>(Central-Vale of the Loire)</small> | | FR-CVL | align="center" | 24 | [[Orléans]] | align="right" | 39,151 | {{right|{{nts|2573180}}}} | 77 | ''unchanged'' | [[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Centre-Val de Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ڪورسيڪا]]<br />'''<small>(Corsica)</small> | {{langx|co|Corsica}} | FR-20R | align="center" | 94 | [[Ajaccio]] | align="right" | 8,680 | {{right|{{nts|340440}}}} | 63 | ''unchanged'' | [[Marie-Antoinette Maupertuis]] ([[Femu a Corsica|FC]]) | [[File:Corsica in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[گران ايست|گران ايسٽ]] <br />'''<small>(Greater East)</small> | {{langx|de|Großer Osten}} | FR-GES | align="center" | 44 | [[Strasbourg]] | align="right" | 57,441 | {{right|{{nts|5556219}}}} | 169 | [[Alsace]]<br>[[Champagne-Ardenne]]<br>[[Lorraine]] | [[Franck Leroy]] (Ind.) | [[File:Grand Est in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[او دئ فرانس]] <br />'''<small>(Heights-of-France)</small> | | FR-HDF | align="center" | 32 | [[Lille]] | align="right" | 31,806 | {{right|{{nts|6004947}}}} | 170 | [[Nord-Pas-de-Calais]]<br>[[Picardy]] | [[Xavier Bertrand]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Hauts-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[ال دي فرانس|الي دي فرانس]] <br />'''<small>(Isle-of-France)</small> | {{langx|br|Enez-Frañs}} | FR-IDF | align="center" | 11 | [[Paris]] | align="right" | 12,011 | {{right|{{nts|12262544}}}} | 209 | ''unchanged'' | [[Valérie Pécresse]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Île-de-France in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نارمنڊي (انتظامي علائقو)|نارمنڊي]]<br />'''<small>(Normandy)</small> | [[Norman language|<small>Norman</small>]]: ''<small>Normaundie</small>''<br />{{langx|br|Normandi}} | FR-NOR | align="center" | 28 | [[Caen]] and [[Rouen]] | align="right" | 29,907 | {{right|{{nts|3325032}}}} | 102 | [[Upper Normandy]]<br>[[Lower Normandy]] | [[Hervé Morin]] ([[The Centrists|LC]]) | [[File:Normandy in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[نوويلئ-اڪويٽين]]<br />'''<small>(New Aquitaine)</small> | <small>_{{{langx|oc|Nòva Aquitània / Nava Aquitània / Novela Aquitània}}<br />{{langx|eu|Akitania Berria}}}</small><br /> | FR-NAQ | align="center" | 75 | [[Bordeaux]] | align="right" | 84,036 | {{right|{{nts|6010289}}}} | 183 | [[Aquitaine]]<br>[[Limousin]]<br>[[Poitou-Charentes]] | [[Alain Rousset]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[اوڪسيتانيا (انتظامي علائقو)|اوڪسيتانيا]]<br />'''<small>(Occitania)</small> | {{langx|oc|Occitània}}<br />{{langx|ca|Occitània}} | FR-OCC | align="center" | 76 | [[Toulouse]] | align="right" | 72,724 | {{right|{{nts|5933185}}}} | 158 | [[Languedoc-Roussillon]]<br>[[Midi-Pyrénées]] | [[Carole Delga]] ([[Socialist Party (France)|PS]]) | [[File:Occitanie in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[پيز ڊي لا لوائر|پئس ڊي لا لوائرئ]] <br />'''<small>(Lands of the Loire)</small> | {{langx|br|Broioù al Liger}} | FR-PDL | align="center" | 52 | [[Nantes]] | align="right" | 32,082 | {{right|{{nts|3806461}}}} | 93 | ''unchanged'' | [[Christelle Morançais]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Pays de la Loire in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="lightgray" | مکيه سر زمين فرانس (ميٽروپوليٽن) | '''[[پروونس-الپس-ڪوٽ ڊي ازور]]<br />'''<small>(Provence-Alps-Azure Coast)</small> | {{langx|oc|Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | FR-PAC | align="center" | 93 | [[Marseille]] | align="right" | 31,400 | {{right|{{nts|5081101}}}} | 123 | ''unchanged'' | [[Renaud Muselier]] ([[Renaissance (French political party)|RE]]) | [[File:Provence-Alpes-Côte d'Azur in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Guadeloupe|local}} [[گواڊيلوپ]]''' | {{langx|gcf|Gwadloup}} | GP | align="center" | 01 | [[Basse-Terre]] | align="right" | 1,628 | {{right|{{nts|384239}}}} | 41 | ''unchanged'' | [[Ary Chalus]] ([[United Guadeloupe, Socialism and Realities|GUSR]]) | [[File:Guadeloupe in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''[[فرينچ گيانا]]'''<br />(French Guiana) | {{langx|gcr|Lagwiyann / Gwiyann}} | GF | align="center" | 03 | [[Cayenne]] | align="right" | 83,534<ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2013/Table03.pdf |title= Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |website=untstats.un.org |page=5}}</ref> | {{right|{{nts|281678}}}} | 51 | ''unchanged'' | [[Gabriel Serville]] ([[Péyi Guyane|PG]]) | [[File:French Guiana in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''[[ري يونين]]'''<br />(Réunion) | {{langx|rcf|La Rényon}} | RE | align="center" | 04 | [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] | align="right" | 2,504 | {{right|{{nts|861210}}}} | 45 | ''unchanged'' | [[Huguette Bello]] ([[For Réunion (political party)|PLR]]) | [[File:Département 974 in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Martinique}} [[مارٽينيڪ]]''' | {{langx|acf|Matinik}} | MQ | align="center" | 02 | [[Fort-de-France]] | align="right" | 1,128 | {{right|{{nts|364508}}}} | 51 | ''unchanged'' | {{ill|Lucien Saliber|fr|Lucien Saliber}} ([[Miscellaneous left|DVG]]) | [[File:Martinique in France 2016.svg|105px]] |- | bgcolor="cyan" | سمند پار | '''{{flagicon|Mayotte|local}} [[مئيوٽ]]''' | {{langx|swb|Maore}}<br />{{langx|mg|Mahori}} | YT | align="center" | 06 | مامودزو | align="right" | 374 | {{right|{{nts|262895}}{{efn|As of 2017}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 Populations légales des communes de Mayotte en 2017]</ref>}} | 26 | ''unchanged'' | [[Ben Issa Ousseni]] ([[The Republicans (France)|LR]]) | [[File:Mayotte in France 2016.svg|105px]] |- ! ! ! ! ! ! !632,734 !68,035,000 !1,910 ! ! ! |} ==پڻ ڏسو== ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://about-france.com/regions.htm Guide to the regions of France] * [https://web.archive.org/web/20070819075657/http://lessites.service-public.fr/cgi-bin/annusite/annusite.fcgi/loc1?lang=uk Local websites by region] * [http://www.english.rfi.fr/france/20100319-will-regional-poll-mean-political-shake Will 2010 regional elections lead to political shake-up?] Radio France Internationale in English '''Overseas regions''' * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministère de l'Outre-Mer] * [https://web.archive.org/web/20060929093246/http://www.vie-publique.fr/decouverte_instit/instit/instit_3_7_0_q0.htm some explanations about the past and current developments of DOMs and TOMs (in French)] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)|فرانس]] [[زمرو:يورپ ۾ انتظامي ورهاستون|فرانس 1]] [[زمرو:پهرين سطح جون انتظامي ورهاستون بلحاظ ملڪ|علائقا فرانس]] [[زمرو:فرانس جي ذيلي انتظامي ورهاستن جي فهرست|علائقا]] [[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:فرانس جا ٻاهرين علائقن وارا انتظامي حصا ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپي ملڪن جا پهريئين درجي جون انتظامي ورھاستون]] [[زمرو:انتظامي علائقائي ايڪائين جي قسمن لاءِ اصطلاح]] 2p18ppp9ytvxhgv1kv0mnnqohvrn4gv 0 102344 415042 410120 2026-09-26T14:45:41Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415042 wikitext text/x-wiki [[فائل:Flag_of_Corsica.svg|کاٻو|thumb|150x150 عڪسلون|ڪورسيڪا جو جهنڊو]] '''ڪورسيڪا (Corsica)''' [[سسلي]]، سارڊينيا ۽ [[قبرص]] کان پوءِ [[رومي سمنڊ]] ۾ چوٿون وڏو [[ٻيٽ]] آهي. جيڪو اڄ [[فرانس]] جي قبضي ۾ آهي. اها فرانس جو هڪ علائقو ۽ ڊپارٽمينٽ پڻ آهي. اهو اولهه [[اٽلي]]، ڏکڻ اوڀر [[فرانس]] ۽ سارڊينيا ٻيٽ جي اتر ۾ واقع آهي ۽ [[فرانس]] جي 26 ڊيپارٽمينٽن مان هڪ آهي. [[نئپولين بوناپارٽ]] هتي پيدا ٿيو هو. [[فائل:Corse_map.png|کاٻو|thumb|200x200 عڪسلون|[[فرانس]] جي نقشي تي [[ڳاڙهو|ڳاڙهي رنگ]] [[رنگ|۾]] ڪورسيڪا]] {{Short description|Island and administrative region of France}} {{Redirect|Corse|other uses|Corsica (disambiguation)|and|Corse (disambiguation)}} {{Use dmy dates|date=March 2023}} {{Infobox settlement | name = Collectivity of Corsica | native_name = {{native name|fr|Collectivité de Corse}}<br />{{native name|co|Cullettività di a Corsica}}<br /> {{native name|it|Collettività della Corsica}} | type = [[Regions of France|Region]] and [[single territorial collectivity]] | image = | image_size = | alt = | caption = | image_flag = Flag of Corsica.svg | flag_alt = | image_shield = Arms of Corsica.svg | shield_alt = | official_name = | anthem = <br />(unofficial)<br /> Italian: "{{Lang|it|[[Dio vi salvi Regina]]|italic=no}}"<br/> English: "God Save You Queen"<div style="padding-top:0.5em;">[[File:Lhymne Corse - Dio Vi Salvi Regina.ogg]]</div> | image_map = {{Switcher | [[File:Corsica in France 2016.svg|250px]] | Location of Corsica within France | [[File:Europe location Corsica.png|250px]] | Location of Corsica in Europe (green and dark grey) | [[File:The Mountainous Spine of Corsica.jpeg|250px]] | Satellite image of the island of Corsica }} | coordinates = {{Coord|42|N|9|E|region:FR-20R_type:isle|display=inline,title}} | map_alt = | map_caption = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat = [[Ajaccio]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 2 | p1 = [[Corse-du-Sud]] (2A) | p2 = [[Haute-Corse]] (2B) | leader_party = [[Femu a Corsica]] | leader_title = President of the [[Executive Council of Corsica]] | leader_name = [[Gilles Giovannangeli]] | leader_title1 = President of the [[Corsican Assembly]] | leader_name1 = [[Marie-Antoinette Maupertuis]] | leader_title2 = [[Prefect (France)|Prefect]] | leader_name2 = Amaury de Saint-Quentin | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 8,722 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = Jan. 2026 | population_total = 365,636 | population_density_km2 = auto | population_footnotes = <ref name=pop>{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-01-22 |language=fr }}</ref> | population_demonym = Corsican | population_blank1_title = Languages | population_blank1 = [[Corsican language|Corsican]]<br />[[French language|French]]<br />[[Ligurian (Romance language)|Ligurian]] <br />[[Italian language|Italian]] | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = €13.358 billion (2024) | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = €36,901 (2024) | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = FR-20R | website = {{URL|https://www.isula.corsica/}} | footnotes = }} '''Corsica'''{{Efn|({{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|s|ɪ|k|ə}} {{respell|KOR|sik|ə}}; {{IPA|co|ˈkorsiɡa, ˈkɔrsika|lang|link=yes}}; {{IPA|it|ˈkɔrsika|lang}}; {{langx|fr|Corse|link=no}} {{IPA|fr|kɔʁs||Fr-corse.ogg}}; {{langx|lij|Còrsega}})}} is an island in the [[Mediterranean Sea]] and one of the [[Regions of France|18 regions]] of [[France]]. It is the [[List of islands in the Mediterranean#By area|fourth-largest island in the Mediterranean]] and lies southeast of the [[Metropolitan France#Hexagon|French mainland]], west of the [[Italian Peninsula]] and immediately north of the Italian island of [[Sardinia]], the nearest land mass. A single chain of mountains makes up two-thirds of the island. {{As of|January 2026}}, it had a population of 365,636.<ref name=pop /> The island is a territorial collectivity of France, and is expected to achieve "a form of autonomy" within France in the future.<ref>{{cite news |url=https://www.france24.com/en/france/20240312-french-corsican-officials-strike-deal-decisive-step-towards-island-autonomy |title=French and Corsican officials strike deal in 'decisive step' towards island's autonomy |date=12 March 2024 |last=Dodman |first=Benjamin |work=France 24}}</ref> The regional capital is [[Ajaccio]]. Although the region is divided into two administrative [[Departments of France|departments]], [[Haute-Corse]] and [[Corse-du-Sud]], their respective regional and departmental [[Territorial collectivity|territorial collectivities]] were merged on 1 January 2018 to form the [[single territorial collectivity]] of Corsica. [[Corsican autonomy]] is more extensive than in other regional collectivities of France and the [[Corsican Assembly]] is permitted to exercise limited executive powers. Corsica's second largest town is [[Bastia]], located in the [[Prefectures in France|prefecture]] of Haute-Corse. Corsica was ruled by the [[Republic of Genoa]] from 1284 to 1755, when it seceded to become a self-proclaimed, [[Italian language|Italian]]-speaking [[Corsican Republic|republic]]. In 1768, Genoa officially ceded it to [[Louis XV|Louis XV of France]] as part of a [[Treaty of Versailles (1768)|pledge for the debts]] incurred after enlisting French military help in suppressing the Corsican revolt; as a result, France [[French conquest of Corsica|annexed]] the island in 1769. The future [[Emperor of the French]], [[Napoleon|Napoleon Bonaparte]], was a native Corsican, born that same year in Ajaccio. His ancestral home, ''[[Maison Bonaparte]]'', has become a visitor attraction and museum. Because of Corsica's historical ties to [[Tuscany]], the island has retained many [[Italian culture|Italian cultural]] elements, and many Corsican surnames are rooted in the [[Italian peninsula]]. [[French language|French]] is the official and most widely spoken language on the island with [[Corsican language|Corsican]], the native language and an [[Italo-Dalmatian language]], also recognized as one of France's [[regional language]]s. Corsica is the third-least populated region of France after [[Mayotte]] and [[French Guiana]]. Recent Corsican history has been largely shaped around the growing [[Corsican nationalism|nationalist movement]] within the region. A regionalist movement in the 1960s preceded this (Corsica was a [[Departments of France|department]] of the [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] region until 1975). Following [[Aleria standoff|an armed standoff]] between French authorities and Corsican autonomists in 1975, and the harsh response from French authorities, an [[Corsican conflict|ongoing armed conflict]] began between French forces and [[List of armed factions in the Corsican conflict|Corsican nationalist guerrilla and paramilitary groups]], most notably the [[National Liberation Front of Corsica (1976-1990)|National Liberation Front of Corsica]] (FLNC) and [[National Liberation Front of Corsica|its many descendants]]. War-like violence continued until 2014, when a truce was announced between the FLNC-Union of Combatants, the largest faction of the Corsican nationalists, and the French government. The second largest faction, the FLNC-22 October, signed a truce in 2016. Violence picked up in 2022 after the murder of [[Yvan Colonna]], a jailed Corsican nationalist, murdered by a prison inmate. Many suspect the French government is involved in the attack, and in 2023 the FLNC-UC and FLNC-22U resumed armed conflict. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪورسيڪا]] [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] 5c4rkl8w0c2px1o8zx9yec5y4mcqaun 0 102406 415101 410536 2026-09-26T18:53:14Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415101 wikitext text/x-wiki '''ڪائروپريڪٽڪ ('''<small>Chiropractic</small> {{IPAc-en|ˌ|k|aɪ|r|oʊ|ˈ|p|r|æ|k|t|ɪ|k}}) <ref>{{حوالو ويب|date=2025-02-06}}</ref> عضلاتي نظام جي ميڪاني خرابين، خاص طور تي [[ڪرنگھو|ڪرنگھن]] جي، تشخيص، علاج ۽ روڪٿام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|jstor=free}}</ref> مکيه ڪائروپريٽڪ علاج جي ٽيڪنڪ ۾ دستي علاج شامل آهي پر ان ۾ مشقون ۽ صحت ۽ طرز زندگي جي صلاح مشورا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="content-of-practice">{{Cite book |title=Chiropractic in the United States: Training, Practice, and Research |vauthors=Mootz RD, Shekelle PG |publisher=Agency for Health Care Policy and Research |year=1997 |veditors=Cherkin DC, Mootz RD |location=Rockville, MD |pages=67–91 |chapter=Content of practice |oclc=39856366 |chapter-url=http://chiroweb.com/archives/ahcpr/chapter3.htm}} AHCPR Pub No. 98-N002.</ref> گهڻا ڪئروپرٽڪ علاج ڳوليندڙ پٺي جي هيٺان سور جي علاج لاءِ ائين ڪندا آهن.<ref name="Hurwitz">{{Cite journal|title=A comparative analysis of chiropractic and general practitioner patients in North America: findings from the joint Canada/United States Survey of Health, 2002-03|journal=BMC Health Services Research|volume=6|year=2006|pmc=1458338|doi=10.1186/1472-6963-6-49|pmid=16600038|jstor=free}}</ref> ٻين علاج جي پيشن جهڙوڪ اوسٽيوپيٿي (<small>osteopathy</small>) ۽ جسماني علاج سان گڏ، ڪائروپريڪٽڪ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ چڱي طرح قائم آهي.<ref name="global-strategy">{{حوالو ويب|quote=2008-04-18|archivedate=2008-06-25}}</ref> <ref name="Norris">{{Cite journal|year=2001|title=How 'we' are different from 'them': occupational boundary maintenance in the treatment of musculo-skeletal problems|jstor=free}}</ref> ڪيترائي ڪائروپريڪٽر، اڪثر ڪري غيررسمي طور تي ڪائروس (<small>chiros</small>) جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور تي جيڪي فيلڊ جي شروعاتي تاريخ ۾ آهن، تجويز ڪيو آهي ته ميڪاني خرابيون عام صحت کي متاثر ڪن ٿيون<ref name="Nelson"/>۽ اهو ته [[ڪرنگھو|ڪرنگھن]] جي اڊجسٽمنٽ (<small>spinal</small> <small>adjustment</small>) عام صحت کي بهتر بڻائي ٿو. ڪئروپرڪٽر وٽ ڊاڪٽر آف ڪائروپريڪٽڪ (<small>DC</small>) جي ڊگري ٿي سگهي ٿي ۽ ان کي "ڊاڪٽر" سڏيو ويندو آهي پر اهو ڊاڪٽر آف ميڊيسن (<small>MD</small>) يا ڊاڪٽر آف اوسٽيوپيٿڪ ميڊيسن (<small>DO</small>) نه هوندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2019-12-18|archivedate=2019-12-18|quote=2020-03-27}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=December 20, 2018|archivedate=December 19, 2019|quote=2019-12-18}}</ref> جڏهن ته ڪيترائي ڪائروپريڪٽرز پاڻ کي بنيادي سنڀال فراهم ڪندڙ سمجهن ٿا،<ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <ref name="CooperMcKee2003">{{Cite journal|title=Chiropractic in the United States: trends and issues}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ ڪلينڪل ٽريننگ ان عهدي جي گهرجن کي پورو نٿي ڪري.<ref name="Nelson" /> ڪو به مؤثر ثبوت ناهي ته پرائمري يا سار سنڀال جي ڪائروپريٽڪ ايڊجسٽمينٽ ڪنهن به علامتن يا بيمارين لاءِ اثرائتي آهي، جنهن ۾ پٺي جو سور به شامل آهي.<ref name="ErnstMaintenance2009">{{Cite journal|title=Chiropractic maintenance treatment, a useful preventative approach?|year=2009}}</ref> <ref name="chronic">{{Cite journal|title=A Comprehensive Review of Alternative Therapies for the Management of Chronic Pain Patients: Acupuncture, Tai Chi, Osteopathic Manipulative Medicine, and Chiropractic Care|date=January 2021}}</ref> <ref name="Ernst-eval"/> <small>2011</small> ۾ <small>45</small> منظم جائزي جي هڪ تنقيدي جائزي مان اهو نتيجو نڪتو ته مطالعي ۾ شامل ڊيٽا "يقين سان اهو ظاهر ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو ته اسپائنل مينيپوليشن ڪنهن به حالت لاءِ هڪ مؤثر مداخلت آهي."<ref name="Posadzki-Ernst">{{Cite journal|title=Spinal manipulation: an update of a systematic review of systematic reviews|journal=The New Zealand Medical Journal|volume=124|year=2011|pmid=21952385}}</ref> گهٽ معياري مطالعي، اثرائتي بابت غير يقيني صورتحال ۽ ناکافي ثبوتن جي ڪري قيمت جي اثرائتي بابت نتيجا محدود آهن.<ref name=":1">{{Cite journal|title=Cost-Effectiveness of Complementary Therapies in the United Kingdom&nbsp;– A Systematic Review†|url=http://ecam.oxfordjournals.org/cgi/content/full/3/4/425|archivedate=2008-05-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511154423/http://ecam.oxfordjournals.org/cgi/content/full/3/4/425 |date=2008-05-11 }}</ref> <ref name=":2">{{Cite journal|title=What is the most cost-effective treatment for patients with low back pain? a systematic review}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ هٿرادو جي حفاظت کي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊيٽا موجود ناهي.<ref name="Gouveia">{{Cite journal|title=Safety of chiropractic interventions: a systematic review|journal=Spine|volume=34|issue=11|pages=E405–13|year=2009|pmid=19444054|doi=10.1097/BRS.0b013e3181a16d63|url=http://www.chiropratiquelasource.com/recherches/safety.pdf|archivedate=2016-09-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919152855/http://www.chiropratiquelasource.com/recherches/safety.pdf |date=2016-09-19 }}</ref> اهو اڪثر ڪري، نادر ڪيسن ۾ سنگين يا موتمار پيچيدگين سان، هلڪي کان وچولي خراب اثرات سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="Ernst-adverse">{{Cite journal|title=Adverse effects of spinal manipulation: a systematic review|pages=330–38|year=2007|archivedate=2010-05-16}} </ref> سرويڪل هٿرادو جي ڪري، ورٽيبرل آرٽري جي ڊائيسيڪشن جي خطري جي درجي بابت تڪرار آهي، جيڪو [[اڌ رنگ|فالج]] ۽ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref name="Haynes">{{Cite journal|title=Assessing the risk of stroke from neck manipulation: a systematic review|year=2012}}</ref> هن ٽيڪنڪ سان ڪيتريون ئي موتون لاڳاپيل آهن<ref name="Ernst-adverse" /> ۽ اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته اهو تعلق سببي آهي،<ref name="Ernst-2010">{{Cite journal|title=Vascular accidents after neck manipulation: cause or coincidence?|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=6|pages=673–77|year=2010|pmid=20518945|doi=10.1111/j.1742-1241.2009.02237.x|jstor=free}}</ref> <ref name="Ernst-death" /> هڪ دعويٰ جنهن تي ڪيترن ئي ڪائروپريڪٽرز پاران تڪرار ڪيو ويو آهي.<ref name="Ernst-death">{{Cite journal|title=Deaths after chiropractic: a review of published cases|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=8|pages=1162–65|year=2010|pmid=20642715|doi=10.1111/j.1742-1241.2010.02352.x|jstor=free}}</ref> ڪائيروپريڪڪ ڪيترن ئي جعلي سائنسي خيالن تي ٻڌل آهي. روحانيت پسند ڊي ڊي پامر <small>1890</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ڪئروپريٽڪ قائم ڪئي،<ref name="Martin">{{Cite journal|title=Chiropractic and the social context of medical technology, 1895-1925|url=https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_1993-10_34_4/page/808|journal=Technology and Culture|volume=34|issue=4|pages=808–34|date=October 1993|pmid=11623404|doi=10.2307/3106416}}</ref> دعويٰ ڪئي ته هن کي اهو هڪ ڊاڪٽر جيڪو 50 سال اڳ فوت ٿي چڪو هو کان "ٻئي دنيا" مان مليو هو. پنهنجي تاريخ ۾، ڪئروپريٽڪ تڪراري رهي آهي.<ref name="DeVocht">{{Cite journal|title=History and overview of theories and methods of chiropractic: a counterpoint}}</ref> <ref name="Homola">{{Cite journal|title=Chiropractic: history and overview of theories and methods|url=https://zenodo.org/record/889994}}</ref> ان جو بنياد ثبوت تي ٻڌل دوائن سان ٽڪراءُ ۾ آهي ۽ اهو ورٽيبرل ذيلي لڪسيشن ۽ روحاني ذهانت (<small>Innate Intelligence)</small> جهڙن جعلي سائنسي خيالن تي ٻڌل آهي.<ref name="History-Primer2">{{حوالو ويب|quote=2008-06-16|archivedate=19 June 2013|archiveurl=Joseph C. Keating, Jr}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[ايڪيوپنڪچر]] * [[آيورويد|آيوورويڊا]] * [[حاشيائي سائنس|جعلي سائنس]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين لنڪس== {{sister project links|d=Q658096|c=Category:Chiropractic|n=no|b=no|v=no|voy=no|s=1922 Encyclopædia Britannica/Chiropractic |m=no|mw=no|species=no}} * ڪائروپرئڪٽرن جي عالمي فيڊريشن - [http://www.wfc.org website] {{Authority control}} [[زمرو:ڪائروپرئڪٽڪ|ڪائروپرئڪٽڪ]] [[زمرو:مينوئل ٿراپي]] [[زمرو:مينوئل طب]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:درد جو انتظام]] [[زمرو:1895ع ۾ متعارف ٿيل]] 75p1712z1acqjm6o5bxsn3ew3fuvdox 0 102655 415061 414260 2026-09-26T17:38:45Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415061 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Infobox former country | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|ایران و توران}}}}<br />Iran-o-Turan | national_motto = [[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" | conventional_long_name = Timurid Empire | common_name = | era = [[Late Middle Ages]] | status = [[Emirate]] | government_type = [[Absolute monarchy]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Timur]] begins [[Timurid conquests and invasions|conquests]] | date_pre = 1363 | event_start = Establishment of Timurid Empire | event1 = Westward expansion begins | date_event1 = 1380 | event2 = [[Battle of Ankara]] | date_event2 = 20 July 1402 | event3 = Fall of [[Samarkand]] | date_event3 = 1501 | event_end = Fall of [[Herat]] | event_post = [[First Battle of Panipat|Battle of Panipat]] | date_post = 21 April 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE add false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg, which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details --> | coa_size = 100 | coat_alt = Three annulets symbol | symbol_type = <!-- DO NOT ADD false, conjectural or original research flags to this infobox. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details --> | image_map = Timurid State.png | image_map_caption = The Timurid Empire in 1405<!-- <ref>Bregel Y. An Historical Atlas of Central Asia : [англ.]. — Leiden, Boston : Brill, 2003.</ref> --> | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Chagatai Khanate | s1 = Khanate of Bukhara | p2 = Ilkhanate | s2 = Safavid Iran | s3 = Qara Qoyunlu | s4 = Aq Qoyunlu | s5 = Mughal Empire | s6 = | s7 = | capital = {{plainlist| *[[Samarkand]] (1370–1405; 1447–1459)<ref>{{cite book|url=https://uodiyala.edu.iq/uploads/PDF%20ELIBRARY%20UODIYALA/EL45/A%20History%20of%20Inner%20Asia%20%282000%20ebook%29.pdf|title=A History of Inner Asia|publisher=Princeton University|p=126}}</ref> *[[Herat]] (1405–1447; 1459–1507)<ref>{{cite book|url=https://unesdoc.unesco.org/in/documentViewer.xhtml?v=2.1.196&id=p::usmarcdef_0000112848&file=/in/rest/annotationSVC/DownloadWatermarkedAttachment/attach_import_ee5bd446-a11d-4a1a-b6ac-64b945c80037%3F_%3D111664engo.pdf&updateUrl=updateUrl9867&ark=/ark:/48223/pf0000112848/PDF/111664engo.pdf.multi.nameddest=112848&fullScreen=true&locale=en#section*.135|title=The Timurid States in the Fifteenth and Sixteenth Centuries|publisher=UNESCO|series=History of Civilisations of Central Asia|p=354}}</ref>}} | common_languages = {{plainlist| *[[Persian language|Persian]] (official, court language, high literature, lingua franca, administration)<ref> Multiple references: * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Chagatai language|Chagatai Turkic]] (dynastic, literature)<ref name="homelanguage" /> * [[Arabic language|Arabic]] (theology, coinage)<ref name="EI - Manz2" />}}<ref>{{citation|last1=Komaroff |first1=Linda |url=https://www.jstor.org/stable/pdf/43573714.pdf|title=The Epigraphy of Timurid Coinage: Some Preliminary Remarks|page=210|journal=Museum Notes (American Numismatic Society)|date=1986 |volume=31 |jstor=43573714 |access-date=2026-03-03}}</ref> | religion = {{Plainlist| *[[Sunni Islam]] (official) *[[Shia Islam]] *[[Zoroastrianism]] *[[Hinduism]] *[[Christianity]]}} | currency = [[Tanka (coin)|Tanka]]<ref>{{cite web|url=https://en.numista.com/catalogue/timurid_empire-1.html|title=Items from the Timurid Empire|website=numista}}</ref> | title_leader = [[Timurid dynasty|Emir]] | leader1 = [[Timur]] (first) | leader2 = [[Badi' al-Zaman Mirza|Badi' al-Zaman]] (last) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 est.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807|url-access=subscription}}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_year2 = 1405 est.<ref name="TurchinHoyer2020">{{cite book |last1=Turchin |first1=Peter |last2=Hoyer |first2=Daniel |title=Figuring Out the Past: The 100 Most Surprising Predictions from History |url=https://profilebooks.com/wp-content/uploads/wpallimport/files/PDFs/9781788161930_preview.pdf |year=2020 |publisher=Profile Books |isbn=978-1788161930 |language=en }}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 | stat_pop2 = 49,000,000 }} '''تيموري سلطنت''' (<small>Timurid Empire</small>) وچئين دور جي پڇاڙيءَ واري زماني جي هڪ ترڪ-منگول، ثقافتي طور تي فارسي اثر هيٺ رهندڙ مسلمان سلطنت هئي،<ref>*"The complexity and diversity of a '''Turco-Mongol empire''' such as that of the Timurids..." {{cite journal |last1=Mitchell |first1=Colin Paul |title=To Preserve and Protect: Husayn Vaᶜiz-i Kashifi and Perso-Islamic Chancellery Culture |journal=Iranian Studies |date=December 2003 |volume=36 |issue=4 |page=502 |doi=10.1080/021086032000139195}} *"The '''Turco-Mongol empire'''-builder Timur (Tamerlane, 1370–1405)..." {{cite book |last1=Adle |first1=Chahryar |last2=Habib |first2=Irfan |last3=Baipakov |first3=Karl M. |title=History of civilizations of central Asia: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO publishing |location=Paris |isbn=9231038761 |page=814 |url=https://apnaorg.com/books/english/history-of-civilizations-of-central-asia-vol-5/history-of-civilizations-of-central-asia-vol-5.pdf}} *"'''Turco-Mongol empire''' builders led by Timur “the Lame" (Tamerlane , 1336-1405)..." {{cite book |last1=Makariou |first1=Sophie |title=Dragon and Phoenix: Centuries of Exchange Between Chinese and Islamic Worlds |date=2021 |publisher=Snoeck |isbn=978-94-6161-652-4 |page=21 |url=https://books.google.com/books?id=xF9P9yc81iwC |language=en}} *"Timur carved a '''Turco-Mongol state''' from the stretched and cracking hide of the desert and oasis..." {{cite book |last1=Isaacs |first1=Rico |last2=Marat |first2=Erica |title=Routledge Handbook of Contemporary Central Asia |date=14 September 2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-60359-4 |page=1971 |url=https://books.google.com/books?id=UEA6EAAAQBAJ&pg=PA1971 |language=en}} *"the Persianate '''Turco-Mongol empire''' of Timurid in the late medieval period" {{cite journal |last1=Houshisadat |first1=S. Mohammad |title=Theoretical framework of Iranian dialectics in the medieval Middle East |journal=Journal of the Australian Early Medieval Association |date=January 2024 |volume=20 |issue=1 |pages=1–24 |doi=10.35253/JAEMA.2024.1.1 |url=https://search.informit.org/doi/10.3316/informit.T2025021000006490291623751|url-access=subscription }} *"Despite ruling a '''Turco-Mongol state''', Timur was not descended from Genghis Khan" {{cite journal |last1=Darling |first1=Linda T. |title=Social Cohesion ( 'Asabiyya ) and Justice in the Late Medieval Middle East |url=https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_2007-04_49_2/page/329 |journal=Comparative Studies in Society and History |date=April 2007 |volume=49 |issue=2 |pages=329–357 |doi=10.1017/S0010417507000515}} </ref> <ref name=":1" /> جنهن پندرهين صديءَ جي شروعات ۾ "عظيم ايران" (<small>Greater Iran</small>) واري خطي تي پنهنجو غلبو قائم ڪيو. هن سلطنت ۾ موجوده دور جا [[ايران]]، [[عراق]]، [[افغانستان]]، [[وچ ايشيا]] جو وڏو حصو، [[قفقاز|ڏکڻ قفقاز]] (<small>South Caucasus</small>) ۽ موجوده [[پاڪستان]]، [[اتر هندستان]] توڙي [[ترڪي]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا. هن سلطنت جي ثقافت مختلف عنصرن جو ميلاپ هئي، جنهن ۾ [[ترڪ قوم|ترڪ]]، [[منگول]] ۽ فارسي اثرن جو سنگم نظر ايندو هو؛ ان ئي سلسلي ۾ هن خاندان جي آخري حڪمرانن کي "مثالي فارسي-اسلامي حڪمران" سمجهيو ويندو هو. The '''Timurid Empire''' was a [[Late Middle Ages|late medieval]] [[Turco-Mongol tradition|Turco-Mongol]], culturally [[Persianate society|Persianate]],<ref name=":1">*{{harvnb|Subtelny|2007|pp=40–41|ps=. "Nevertheless, in the complex process of transition, members of the Timurid dynasty and their Turko-Mongolian supporters became acculturated by the surrounding Persianate milieu adopting Persian cultural models and tastes and acting as patrons of Persian language, culture, painting, architecture and music. [...] The last members of the dynasty, notably Sultan-Abu Sa'id and Sultan-Husain, in fact came to be regarded as ideal Perso-Islamic rulers who devoted as much attention to agricultural development as they did to fostering Persianate court culture."}} *{{harvnb|Green|2019}}</ref><ref name="Subtelny2007b">{{harvnb|Subtelny|2007}} "The resultant Timurid polity may thus be characterized as a Perso-Islamic state."</ref> [[Muslims|Muslim]]<ref name="RobinsonMuslimEmpire">{{cite book |last=Robinson |first=Francis |title=The Mughal Emperors and the Islamic Dynasties of India, Iran, and Central Asia |publisher=Thames & Hudson |year=2007 |page=20 |quote="Babur inherited the political traditions of the Timurid Muslim empire."}}</ref><ref name="ChaseRobinsonMuslimEmpire">{{cite book |last=Robinson |first=Chase F. |title=A History of the Muslim World to 1405: The Making of a Civilization |publisher=Cambridge University Press |year=2016 |page=248 |quote="Timur forged one of the largest Muslim empires of the late medieval period."}}</ref> [[empire]]<ref name="ReferenceA">Spengler, Robert N. (2020-09-22). ''Fruit from the Sands: The Silk Road Origins of the Foods We Eat''. Univ of California Press. {{ISBN|978-0-520-37926-8}}.</ref> that dominated [[Greater Iran]] in the early 15th century, comprising modern-day [[Iran]], [[Iraq]], [[Afghanistan]], much of [[Central Asia]], the [[South Caucasus]], and parts of contemporary [[Pakistan]], [[North India]], and [[Turkey]].{{sfn|Green|2019}}<ref name="ReferenceA"/><ref name="RobinsonMuslimEmpire"/><ref name="ChaseRobinsonMuslimEmpire"/> The empire had a syncretic culture and combined [[Turkic peoples|Turkic]], [[Mongolic peoples|Mongolic]], and [[Iranian peoples|Persian]] influences,<ref>{{cite book |title=Timurids, The Columbia Encyclopedia, 6th ed. |publisher=Columbia University Press |url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/timurids|quote="This cultural rebirth had a double character; on one hand, there was a renewal of Persian civilization and art (distinguished by extensive adaptations from the Chinese), and on the other, an original national literature in the Turk-Jagatai language, which borrowed from Persian sources."}}</ref>{{sfn|Subtelny|2007|p=[https://books.google.com/books?id=8fCvCQAAQBAJ&pg=PA40 40]|ps="Turko-Mongolian ideals necessarily blended with Perso-Islamic concepts of legitimation. This resulted, as mentioned already, in the coexistence of many Turko-Mongolian practices alongside Perso-Islamic ones (...) Nevertheless, in the complex process of transition, members of the Timurid dynasty and their Turko-Mongolian supporters became acculturated by the surrounding Persianate millieu adopting Persian cultural models and tastes and acting as patrons of Persian language, culture, painting, architecture and music. At the same time, to preserve their Turkic cultural heritage, they promoted the use of a Chagatay (Eastern Turkic) language and literature that was written in the Arabo-Persian script, and even retained the symbolic used of the Turkic Uighur script."}} with the last members of the dynasty being regarded as "ideal Perso-Islamic rulers".{{sfn|Subtelny|2007|p=[https://books.google.com/books?id=8fCvCQAAQBAJ&pg=PA41 41]|ps="The last members of the dynasty, notably Sultan-Abu Sa'id and Sultan-Husain, in fact came to be regarded as ideal Perso-Islamic rulers who devoted as much attention to agricultural development as they did to fostering Persianate court culture."}}<ref name="HodgsonIslamicateEmpire">{{cite book |last=Hodgson |first=Marshall G. S. |title=The Venture of Islam, Volume 2: The Expansion of Islam in the Middle Periods |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |page=395 |quote="Timur’s conquests created a vast Islamicate empire across Iran and Central Asia."}}</ref><ref name="LapidusIslamicState">{{cite book |last=Lapidus |first=Ira M. |title=A History of Islamic Societies |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |page=331 |quote="The Timurid state became one of the major Islamic states of Central Asia."}}</ref> The empire was founded by [[Timur]], also known as Tamerlane, a [[warlord]] belonging to the [[Turco-Mongol]] [[Barlas]] tribe, which was of [[Mongols|Mongol]] origin but had become Turkicized in Central Asia.<ref name="Manz2">{{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Power, Politics and Religion in Timurid Iran |url=https://archive.org/details/powerpoliticsrel0000manz |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2007 |quote="The Barlas were originally a Mongol tribe which had become thoroughly Turkicized in language and culture."}}</ref> Timur established the empire in 1370 and ruled it until his death in 1405. He saw himself as the great restorer of the [[Mongol Empire]] of [[Genghis Khan]], regarded himself as his [[heir]], and associated closely with the [[Borjigin]]. Timur continued to have strong trade relations with [[Ming dynasty|Ming China]] and the [[Golden Horde]], with Chinese diplomats like [[Ma Huan]] and [[Chen Cheng (Ming dynasty)|Chen Cheng]] traveling west to his capital, [[Samarkand]]. The empire led to the [[Timurid Renaissance]], particularly during the reign of [[Shahrukh Mirza]] (1405–1447) and his astronomer and mathematician son [[Ulugh Begh]] (1447–1449). The ruling [[Timurid dynasty]] lost most of Persia to the [[Aq Qoyunlu]] confederation with the defeat and death of [[Abu Sa'id Mirza]] (1451–1469). However, members of the Timurid dynasty continued to rule smaller states, sometimes known as Timurid emirates, in Central Asia and Khorasan, with the reign of [[Husayn Bayqara]] (1469–1506) being regarded as the last flowering of the Timurid Renaissance in [[Herat]].<ref>{{Cite book |title=The Archaeology of Afghanistan: From Earliest Times to the Timurid Period |editor-last=Allchin |editor-first=Frank Raymond |pages=379 |editor-last2=Hammond |editor-first2=Norman |editor-last3=Hammond |editor-first3=Nicholas G.}}</ref> By 1507, Uzbeks under [[Shaybani Khan]] had conquered almost all of the surviving Timurid principalities, including Samarkand and Herat. In the 16th century, [[Babur]], the Timurid prince of [[Principality of Fergana|Ferghana]] (modern [[Uzbekistan]]), invaded [[Kabulistan]] (modern [[Afghanistan]]) and established a small kingdom there. After a final attempt to retake Samarkand in 1511–12, Babur turned to [[Medieval India|India]] and used this kingdom as a staging ground to invade the [[Delhi Sultanate]] in 1526 and established the [[Mughal Empire]]. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Timurid Empire}} * [http://empirehistory.weebly.com/timurid-empire.html Timurid Empire 1370–1506] * [http://www.art-arena.com/timurid.htm Timurid Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413162027/http://www.art-arena.com/timurid.htm |date=2014-04-13 }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Timurid Empire}} [[زمرو:تيموري سلطنت| ]] [[زمرو:منگول رياستون]] [[زمرو:تيموري خاندان]] [[زمرو:اندرين ايشيا]] [[زمرو:ترڪ-منگول سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون بين براعظمي سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:وچين دور جي اناطوليا جون رياستون]] [[زمرو:1370ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1507ع ۾ ختم ٿيل رياستون]] [[زمرو:1500ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:هرات جي تاريخ]] [[زمرو:سمرقند جي تاريخ]] [[زمرو:آرمينيا ۾ پندرهين صدي]] [[زمرو:قفقاز جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:عراق جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:جارجيا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:آذربائيجان جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] letwmyisr4tspgdbcxeixl1xma2dl20 0 102963 415053 414332 2026-09-26T17:26:26Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415053 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو هڪ ذيلي خاندان}} {{Automatic taxobox | name = فيزينيڊي | image = Pheasant.jpg | image_caption = اڀرندڙ بافت واري شاخ: منگوليائي رنگ-ڳچي قسم جي نر [[عام فيزنٽ]] (''Phasianus colchicus'') جي نمائندگي | image2 = Pavo cristatus side view.jpg | image2_caption = غير اڀرندڙ بافت واري شاخ: نر [[هندستاني مور]] (''Pavo cristatus'') جي نمائندگي | taxon = Phasianinae | authority = [[ٿامس هارسفيلڊ|هارسفيلڊ]]، 1821ع | type_genus = ''[[فيزينس]]'' | type_genus_authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، 1758ع | subdivision_ranks = نسل | subdivision = متن ڏسو }} '''فيزينيڊي''' (''Phasianinae'') [[ٿامس هارسفيلڊ]] پاران 1821ع ۾ بيان ڪيل، [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان جي [[گاليفارمز]] ترتيب سان تعلق رکندڙ پکين جو هڪ [[ذيلي خاندان]] آهي. هن وڏي ۽ متنوع گروهه ۾ [[فيزينيني|حقيقي فيزنٽ]]، [[ٽريگوپن]]، [[ٽيٽرائونيني]]، [[ڪوٽرنيسيني]]، [[پاوونيني]] ۽ ٻيا ڪيترائي گروهه شامل آهن.<ref name="Johnsgard1986">{{Cite book |title=The Pheasants of the World |url=https://archive.org/details/pheasantsofworld0000john |year=1986 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK}}</ref> هن ذيلي خاندان ۾ فيزنٽن کان سواءِ مور، جهنگلي ڪڪڙ، ٽرڪي، گرائوس، پراڻي دنيا جا ٻٽير، تتر، فرانڪولن ۽ انهن سان ويجهي نسبت رکندڙ ڪيترائي زميني پکي شامل آهن. فيزينيڊي جي درجابندي تاريخي طور پيچيده رهي آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين فيزنٽن واري گروهه کي عام طور [[مونوفيليٽڪ]] ۽ تترن، [[فرانڪولن]] ۽ [[پراڻي دنيا جا ٻٽير|پراڻي دنيا جي ٻٽيرن]] تي مشتمل اڳوڻي ذيلي خاندان پرڊيسينائي (''Perdicinae'') کان الڳ سمجهيو ويندو هو.<ref name="Johnsgard1986" /><ref name="Johnsgard1988">{{Cite book |title=The Quails, Partridges, and Francolins of the World |url=https://archive.org/details/quailspartridges0000john |year=1988 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK}}</ref> جديد [[ماليڪيولر فائيلوجينيٽڪس|ماليڪيولر فائيلوجينيٽڪ]] تحقيق، تنهن هوندي به، ظاهر ڪيو آهي ته روايتي فيزنٽ ۽ تتر واريون حدبنديون پکين جي حقيقي ارتقائي رشتن جي مڪمل نمائندگي نٿيون ڪن. مثال طور ''[[لوفوفورس]]''، ''[[ميلياگرس]]'' ۽ ''[[پرڊڪس]]'' جا ميمبر گرائوس ۽ حقيقي فيزنٽن سان نسبتاً ويجها آهن، جڏهن ته ''[[ٽيٽرائوگالس]]''، ''[[ڪوٽرنڪس]]'' ۽ ''[[اليڪٽورس]]'' جهڙا نسل مور ۽ جهنگلي ڪڪڙ واري شاخ سان وڌيڪ ويجها ارتقائي لاڳاپا رکن ٿا.<ref name="Kimball1999">{{Cite journal |doi=10.1006/mpev.1998.0562 |title=A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_1999-02_11_1/page/38 |year=1999 |last1=Kimball |first1=R. T. |last2=Braun |first2=E. L. |last3=Zwartjes |first3=P. W. |last4=Crowe |first4=T. M. |last5=Ligon |first5=J. D. |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=11 |issue=1 |pages=38–54 |pmid=10082609 |bibcode=1999MolPE..11...38K }}</ref><ref name="Kimball2014">{{Cite journal |doi=10.7717/peerj.361 |title=Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix |year=2014 |last1=Kimball |first1=Rebecca T. |last2=Braun |first2=Edward L. |journal=PeerJ |article-number=e361 |volume=2 |pmid=24795852 |pmc=4006227 |doi-access=free }}</ref> == ارتقا ۽ فائيلوجيني == ماليڪيولر تحقيق فيزينيڊي جي اندر ڪيترين مضبوط ارتقائي شاخن جي سڃاڻپ ڪئي آهي. مائيٽوڪانڊريل ۽ نيوڪليئر [[ڊي اين اي]] جي مطالعي مان معلوم ٿيو آهي ته روايتي طور ''فيزنٽ''، ''تتر'' ۽ ''ٻٽير'' سڏجندڙ سڀ پکي الڳ الڳ مونوفيليٽڪ گروهه نٿا ٺاهين.<ref name="Kimball1999" /><ref name="Kimball2014" /> جسماني بناوت ۾ مشابهت باوجود ڪجهه نسل ارتقائي طور ٻين ظاهري طرح مختلف پکين سان وڌيڪ ويجها آهن. فيزينيڊي اندر ٻه وڏيون شاخون سڃاتيون ويون آهن، جن کي '''اڀرندڙ بافت واري شاخ''' (''erectile clade'') ۽ '''غير اڀرندڙ بافت واري شاخ''' (''non-erectile clade'') چيو وڃي ٿو. اهي نالا چهري جي کنڀن کان خالي حصن ۾ اڀري يا ڦهلجي سگهندڙ بافت جي موجودگي يا غير موجودگي ڏانهن اشارو ڪن ٿا. ٻنهي شاخن جي هڪ ٻئي کان جدائي شروعاتي [[اولگوسين]] ۾، لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ سال اڳ، ٿي هجڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref name=":1">{{Cite web |title=Galliformes |url=http://www.bird-phylogeny.de/superorders/galloanseres/galliformes/ |access-date=2021-08-01 |website=bird-phylogeny |language=de-DE}}</ref> مختلف مطالعي ۾ ڪجهه اندروني شاخن جي صحيح جاءِ بابت اختلاف مليا آهن. ان جو هڪ اهم سبب فيزينيڊي جي ارتقائي تاريخ دوران نسبتاً تيز [[ارتقائي شعاعيت]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Kimball2014" /> انهيءَ ڪري هن گروهه جي جديد درجابندي صرف ظاهري مشابهت بدران ماليڪيولر فائيلوجيني تي وڌيڪ دارومدار رکي ٿي. == خاصيتون == فيزينيڊي جا پکي گهڻو ڪري وچولي کان وڏي جسامت جا مضبوط زميني پکي آهن. سندن ٽنگون طاقتور هونديون آهن ۽ ڪيترن قسمن جا پر نسبتاً ننڍا ۽ گولائيءَ وارا هوندا آهن. ڪيترائي پکي ڊگهي فاصلي تائين مسلسل اڏامڻ بدران خطري وقت تيز پر مختصر اڏام ڪندا آهن. هن ذيلي خاندان ۾ [[جنسي ٻه روپيتا]] گهڻو نمايان آهي. ڪيترين جنسن ۾ نر مادي کان وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن ۽ انهن جا رنگ ۽ کنڀ وڌيڪ نمايان هوندا آهن. نرن ۾ چمڪندڙ يا مختلف رنگن ۽ نمونن کان سواءِ ڪنگڻيون، [[واٽل]]، هوا جون ٿيلهيون، کنڀن جا ڇڳا، چوٽيون، ڊگها تبديل ٿيل مٿيان پڇ-ڍڪيندڙ کنڀ ۽ ڊگها پڇ وارا کنڀ پڻ ٿي سگهن ٿا. نسل وڌائڻ ۽ ٻچن جي سارسنڀال ۾ نر جو ڪردار اڪثر محدود يا بلڪل نه هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسون ان کان مستثنا آهن. مثال طور [[ولو پٽارميگن]] ۾ نر ۽ مادي ٻئي ٻچن جي سارسنڀال ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Martin |first=Kathy |last2=Cooke |first2=Fred |date=1987-04-01 |title=Bi-parental care in willow ptarmigan: a luxury? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0003347287802609 |journal=Animal Behaviour |volume=35 |issue=2 |pages=369–379 |doi=10.1016/S0003-3472(87)80260-9 |issn=0003-3472 |url-access=subscription }}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == فيزينيڊي جي قدرتي ورڇ جو وڏو حصو [[پراڻي دنيا]] ۾ آهي. هن ذيلي خاندان جا پکي [[ايشيا]]، [[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]] جي وسيع حصن ۾ ملن ٿا، جڏهن ته ڪجهه جنسون انسانن وسيلي دنيا جي ٻين علائقن ۾ متعارف ڪرايون ويون آهن. هنن جي رهائشگاهن ۾ گهاٽا ٻيلا، کليل جهنگ، گاهه جا ميدان، زرعي زمينون، جابلو ڍلان، پٿريلا علائقا، ٽنڊرا ۽ خشڪ توڙي نيم خشڪ علائقا شامل آهن. مثال طور [[چُڪَر]] پٿريلي ۽ جابلو علائقن سان چڱيءَ طرح مطابقت رکي ٿو، جڏهن ته [[عام فيزنٽ]] ٻيلن جي ڪنارن، گاهه وارن ميدانن ۽ زرعي علائقن سميت مختلف ماحولن ۾ رهي سگهي ٿو. == خوراڪ == فيزينيڊي جي پکين جي خوراڪ ۾ عام طور ٻج، اناج، ساوا ٻوٽا ۽ ڪجهه بي مهره جاندار شامل آهن. مختلف جنسن ۽ موسمن موجب خوراڪ ۾ نمايان تبديليون ٿي سگهن ٿيون. گرائوس جهڙا ڪجهه پکي مخصوص موسمن ۾ گهڻو ڪري ٻوٽن تي دارومدار رکندڙ خوراڪ اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Miller |first=Matthew L. |date=2014-01-16 |title=The Grouse in Winter |url=https://blog.nature.org/2014/01/16/the-grouse-in-winter/ |access-date=2025-11-24 |website=Cool Green Science |language=en-US}}</ref> ننڍن ٻچن لاءِ حشرات ۽ ٻيا بي مهره جاندار خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي واڌ ويجهه لاءِ گهربل پروٽين مهيا ڪن ٿا. ڪيترائي فيزينيڊي زمين تي هلندي، پنن کي هٽائيندي يا پيرن ۽ چهنب سان زمين کوٽيندي خوراڪ ڳولين ٿا. == رويو ۽ نسل وڌائڻ == فيزينيڊي جا گهڻا پکي پنهنجو وڏو وقت زمين تي گذارين ٿا. طاقتور ٽنگون کين هلڻ، ڊوڙڻ ۽ خوراڪ لاءِ زمين کوٽڻ ۾ مدد ڏين ٿيون. خطري جي صورت ۾ ڪيترائي پکي پهرين لڪڻ يا ڊوڙڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ضرورت پوڻ تي تيز اڏام سان ٿوري فاصلي تائين هليا وڃن ٿا. نسلي موسم ۾ ڪيترن گروهن جا نر مادين کي متوجه ڪرڻ لاءِ پيچيده نمائشي رويا اختيار ڪن ٿا. انهن ۾ آواز ڪڍڻ، پرن يا پڇ کي ڦهلائڻ، رنگين کنڀن جي نمائش ۽ چهري يا ڳچيءَ جي خاص بناوتن کي ظاهر ڪرڻ شامل ٿي سگهي ٿو. مور ۽ ڪيترن فيزنٽن ۾ اهڙي جنسي نمائش خاص طور نمايان آهي. گهڻا فيزينيڊي زمين تي آکيرا ٺاهين ٿا. آکيرو عام طور گاهه، ٻوٽن يا ٻين قدرتي ڍڪ هيٺ سادي کڏ جي صورت ۾ هوندو آهي. ڪيترين جنسن جا ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن، يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي وقت پوءِ هلڻ ۽ ماءُ جي پٺيان خوراڪ ڳولڻ جي قابل هوندا آهن. == درجابندي == هيٺ ڏنل فهرست جنسن جي مفروضاتي ارتقائي رشتن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ [[ٽيڪسونامڪ ترتيب]] ۾ ڏنل آهي. قبيلن ۽ ذيلي خاندان جي نالن جي ترتيب ''[[هاورڊ اينڊ مور ڪمپليٽ چيڪ لسٽ آف دي برڊس آف دي ورلڊ]]'' جي چوٿين ڇاپي تي ٻڌل آهي. جن نسلن کي ڪنهن مخصوص قبيلي ۾ نه رکيو ويو آهي، تن کي ''[[غير يقيني جاءِ|incertae sedis]]'' طور ڏيکاريو ويو آهي.<ref name=":0">{{Cite journal |date=2021-05-01 |title=A phylogenomic supermatrix of Galliformes (Landfowl) reveals biased branch lengths |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790321000245 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |language=en |volume=158 |article-number=107091 |doi=10.1016/j.ympev.2021.107091 |issn=1055-7903 |last1=Kimball |first1=Rebecca T. |last2=Hosner |first2=Peter A. |last3=Braun |first3=Edward L. |pmid=33545275 |bibcode=2021MolPE.15807091K |s2cid=231963063 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=H&M4 Checklist family by family - The Trust for Avian Systematics |url=https://www.aviansystematics.org/4th-edition-checklist?viewfamilies=11 |access-date=2022-08-04 |website=www.aviansystematics.org}}</ref> === اڀرندڙ بافت واري شاخ === {| class="wikitable" |- ! تصوير !! قبيلو !! نسل |- | [[File:SnowPartridgeAtTungnathUttarakhandIndia.jpg|frameless|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[ليروا]]'' — برفاني تتر |- | [[File:Ithaginis cruentus geoffroyi, Garzê Tibetan AP, Sichuan 9S3A1928.jpg|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[اٿاگينس]]'' — رت فيزنٽ |- | [[File:Temminck Tragopan.jpg|220x220px]] | [[لوفوفوريني]] | * ''[[لوفوفورس]]'' — مونال * ''[[ٽيٽرائوفيسس]]'' — مونال تتر * ''[[ٽريگوپن]]'' — ٽريگوپن |- | [[File:Koklass Pheasant Manila3.jpg|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[پوڪراسيا]]'' — ڪوڪلاس فيزنٽ |- | [[File:Tetrao urogallus Richard Bartz.jpg|frameless|300x300px]] | [[ٽيٽرائونيني]] | * ''[[بوناسا]]'' — رفڊ گرائوس * ''[[ڪيناچائٽس]]'' — اسپروس گرائوس * ''[[سينٽروسيرڪس]]'' — سيج گرائوس * ''[[ڊينڊراگيپس]]'' — نيرو گرائوس * ''[[فالسيپينس]]'' — سائبيريائي گرائوس * ''[[لاگوپس]]'' — پٽارميگن * ''[[لائيرورس]]'' — ڪارو گرائوس * ''[[ميلياگرس]]'' — ٽرڪي * ''[[ٽيٽرائو]]'' — ڪيپرڪيلي * ''[[ٽيٽراسٽس]]'' — هيزل گرائوس * ''[[ٽيمپانوڪس]]'' — پريري ڪڪڙ ۽ تيز-پڇ گرائوس |- | [[File:Rhizothera longirostris.jpg|frameless|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[رزوٿيرا]]'' — ڊگهي چهنب وارا تتر |- | [[File:Perdix perdix (Marek Szczepanek).jpg|frameless|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[پرڊڪس]]'' — حقيقي تتر |- | [[File:Swinhoe's Pheasant 0673.jpg|220x220px]] | [[فيزينيني]] | * ''[[ڪيٽريس]]'' — چيئر فيزنٽ * ''[[ڪريسولوفوس]]'' — رفڊ فيزنٽ * ''[[ڪراس اوپٽيلون]]'' — ڪنن وارا فيزنٽ * ''[[لوفورا]]'' — گالو فيزنٽ * ''[[فيزينس]]'' — حقيقي فيزنٽ * ''[[سائرماتيڪس]]'' — ڊگهي پڇ وارا فيزنٽ |} === غير اڀرندڙ بافت واري شاخ === {| class="wikitable" ! تصوير ! قبيلو ! نسل |- | [[File:Paonroue.JPG|220x220px]] | [[پاوونيني]] | * ''[[افروپاوو]]'' — آفريڪي مور * ''[[ارگوسيئنس]]'' — وڏو آرگس * ''[[پاوو]]'' — ايشيائي مور * ''[[رائينارڊيا]]'' — چوٽي وارا آرگس |- | [[File:Polyplectron_malacense_-captive_-male-8a.jpg|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[پوليپليڪٽرون]]'' — مور فيزنٽ |- | [[File:0A2A4859 Crimson-headed partridge.jpg|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[هيماٽورٽيڪس]]'' — قرمزي مٿي وارو تتر |- | [[File:Arborophila chloropus - Kaeng Krachan.jpg|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[ٽراپيڪوپرڊڪس]]'' |- | [[File:GalloperdixBicalcarataLegge.jpg|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[گالوپرڊڪس]]'' — ايشيائي اسپر فاؤل |- | [[File:Flickr_-_Rainbirder_-_Ceylon_Junglefowl_(Gallus_lafayetii)_Male.jpg|220x220px]] | [[گاليني]] | * ''[[بامبوسيڪولا]]'' — بانس تتر * ''[[ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[فرينڪولينس]]'' * ''[[گالس]]'' — جهنگلي ڪڪڙ، جنهن ۾ گهريلو [[ڪڪڙ]] پڻ شامل آهي * ''[[اورٽيگورنس]]'' * ''[[پيليپرڊڪس]]'' — ليٿم فرانڪولن * ''[[اسڪليروپٽيلا]]'' |- | [[File:Excalfactoria_chinensis_(aka).jpg|frameless|220x220px]] | [[ڪوٽرنيسيني]] | * ''[[اليڪٽورس]]'' — پٿريلا تتر، جن ۾ [[چُڪَر]] شامل آهي * ''[[ايموپرڊڪس]]'' — سي-سي ۽ وارياسي تتر * ''[[ڪوٽرنڪس]]'' — پراڻي دنيا جا عام ٻٽير * ''[[مارگاروپرڊڪس]]'' — مڊگاسڪر تتر * ''[[اوفرائشيا]]'' — هماليائي ٻٽير * ''[[پرڊيڪولا]]'' — بش ٻٽير * ''[[ٽرنسٽس]]'' — آفريڪي اسپر فاؤل * ''[[سينوئڪس]]'' * ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' — برفاني ڪڪڙ |} [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[چُڪَر]] (''Alectoris chukar'')، [[ڪوٽرنيسيني]] قبيلي جو هڪ پکي]] [[File:Black-Francolin.jpg|thumb|[[ڪارو تتر]] (''Francolinus francolinus'')، [[گاليني]] قبيلي جو هڪ پکي]] == انسانن سان لاڳاپو == فيزينيڊي جا پکي هزارين سالن کان انسانن لاءِ غذائي، معاشي ۽ ثقافتي اهميت رکن ٿا. هن گروهه جو سڀ کان نمايان پاليل نمائندو [[ڪڪڙ]] آهي. گهريلو ڪڪڙ جو بنيادي جهنگلي اباڻو [[ڳاڙهو جهنگلي ڪڪڙ]] (''Gallus gallus'') آهي. ڪڪڙ هاڻي دنيا جي سڀ کان وڏي پيماني تي پاليل پکين مان هڪ آهي. تتر، ٻٽير، گرائوس، ٽرڪي ۽ ڪيترن فيزنٽن جو پڻ خوراڪ يا شڪار لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه فيزنٽ ۽ مور پنهنجي رنگين کنڀن ۽ نمايان نمائش سبب صدين کان زينتي پکين طور رکيا ويا آهن. انساني سرگرمين جو فيزينيڊي جي مختلف جنسن تي مختلف اثر پيو آهي. ڪجهه جنسون زرعي ۽ انسانن جي تبديل ڪيل ماحول سان مطابقت اختيار ڪري چڪيون آهن، جڏهن ته ٻين لاءِ رهائشگاهن جي تباهي، غير پائيدار شڪار ۽ جهنگلي پکين جو واپار اهم تحفظاتي خطرا آهن. == تحقيق ۽ درجابنديءَ جي تاريخ == فيزينيڊي جي سائنسي درجابندي ظاهري بناوت تي ٻڌل روايتي نظام کان جديد ماليڪيولر فائيلوجيني تي ٻڌل نظام ڏانهن نمايان تبديلي مان گذري آهي. روايتي نظام ۾ فيزنٽن ۽ تترن کي سندن جسماني شڪل ۽ عام ظاهري خاصيتن جي بنياد تي الڳ گروهن ۾ رکيو ويندو هو.<ref name="Johnsgard1986" /><ref name="Johnsgard1988" /> 1990ع واري ڏهاڪي کان ڊي اين اي تي ٻڌل مطالعي هن تصور کي چئلينج ڪيو. 1999ع جي هڪ اهم ماليڪيولر مطالعي مان معلوم ٿيو ته روايتي فيزنٽ ۽ تتر واريون شاخون مونوفيليٽڪ ناهن.<ref name="Kimball1999" /> بعد واري ماليڪيولر ۽ فائيلوجينومڪ تحقيق هن خاندان اندر ارتقائي رشتن کي وڌيڪ واضح ڪيو آهي، جيتوڻيڪ تيز ابتدائي شعاعيت سبب ڪجهه اندروني شاخن جي صحيح ترتيب بابت اڃا به اختلاف موجود آهن.<ref name="Kimball2014" /><ref name=":0" /> == پڻ ڏسو == * [[فيزينيڊي (خاندان)]] * [[گاليفارمز]] * [[تتر]] * [[چڪور]] * [[ڪارو تتر]] * [[ٻٽير]] * [[فيزنٽ]] * [[مور]] * [[ڪڪڙ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Phasianinae}} {{Birds}} {{Phasianidae|state=all}} {{Taxonbar|from=Q974811}} {{Authority control}} [[زمرو:فيزينيڊي| ]] [[زمرو:پکين جا ذيلي خاندان]] [[زمرو:گاليفارمز]] d0e5vns0m39ausmrjjd8znhbvffbq0i 0 102970 415106 414258 2026-09-26T19:13:01Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415106 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Southeast Asia (orthographic projection).svg|thumb|260px|{{center|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]}}]] '''ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ'''، ان خطي جي ماڻهن جي قديم دور کان وٺي اڄ تائين جي احوال تي ٻڌل آهي، جنهن کي ٻن الڳ الڳ ذيلي خطن ۾ ورهايو ويو آهي: "مين لينڊ" يا خشڪي وارو ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي انڊو چائنا به چيو ويندو آهي) ۽ "ميري ٽائيم" يا سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي جزيرن وارو ڏکڻ اوڀر ايشيا به چيو ويندو آهي). خشڪي واري ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ [[ڪمبوڊيا]]، [[لائوس]]، [[ميانمار]] (يا برما)، [[ملايا جزيري نما|جزيرو نما ملايا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ويٽنام]] شامل آهن؛ جڏهن ته سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ [[برونائي]]، ڪوڪوس (ڪيلنگ) ٻيٽ، ڪرسمس ٻيٽ، اوڀر ملائيشيا، [[اوڀر تيمور]]، [[انڊونيشيا]]، [[فلپائن]] ۽ [[سنگاپور]] شامل آهن.<ref>{{cite book|author=Daigorō Chihara|title=Hindu-Buddhist Architecture in Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=wiUTOanLClcC|year=1996|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-10512-6}}</ref><ref>{{cite book|author=Victor T. King|title=The Sociology of Southeast Asia: Transformations in a Developing Region|url=https://books.google.com/books?id=54s1JHO69OMC|year=2008|publisher=NIAS Press|isbn=978-87-91114-60-1}}</ref> ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مکيه خشڪي واري حصي (<small>Mainland</small>) ۾ "هومو سيپينز" (جديد انسانن) جي موجودگي جا آثار 70 هزار سال اڳ تائين ملن ٿا، جڏهن ته سامونڊي علائقن (<small>Maritime</small>) ۾ اها موجودگي گهٽ ۾ گهٽ 50 هزار سال اڳ جي آهي. اٽڪل 25 هزار سال اڳ، اوڀر ايشيا سان لاڳاپيل گروهن (بنيادي اوڀر ايشيائي گروهن) مکيه خشڪي واري علائقي مان ڏکڻ طرف سامونڊي علائقن ڏانهن پکڙجڻ شروع ڪيو.<ref name="ncbi.nlm.nih.gov">{{Cite journal|last1=Larena|first1=Maximilian|last2=Sanchez-Quinto|first2=Federico|last3=Sjödin|first3=Per|last4=McKenna|first4=James|last5=Ebeo|first5=Carlo|last6=Reyes|first6=Rebecca|last7=Casel|first7=Ophelia|last8=Huang|first8=Jin-Yuan|last9=Hagada|first9=Kim Pullupul|last10=Guilay|first10=Dennis|last11=Reyes|first11=Jennelyn|date=2021-03-30|title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=118|issue=13|article-number=e2026132118|doi=10.1073/pnas.2026132118|issn=0027-8424|pmc=8020671|pmid=33753512 |doi-access=free |bibcode=2021PNAS..11826132L }}</ref> <ref>{{Cite journal|last1=Carlhoff|first1=Selina|last2=Duli|first2=Akin|last3=Nägele|first3=Kathrin|last4=Nur|first4=Muhammad|last5=Skov|first5=Laurits|last6=Sumantri|first6=Iwan|last7=Oktaviana|first7=Adhi Agus|last8=Hakim|first8=Budianto|last9=Burhan|first9=Basran|last10=Syahdar|first10=Fardi Ali|last11=McGahan|first11=David P.|date=August 2021|title=Genome of a middle Holocene hunter-gatherer from Wallacea|journal=Nature|language=en|volume=596|issue=7873|pages=543–547|doi=10.1038/s41586-021-03823-6|pmc=8387238|pmid=34433944|bibcode=2021Natur.596..543C|issn=1476-4687|hdl=10072/407535|s2cid=237305537|hdl-access=free}}</ref> اٽڪل 10 هزار سال اڳ، مکيه خشڪي واري علائقي جي "هوابينين" (<small>Hoabinhian</small>) آبادڪارن خاص قسم جي شين ۽ اوزارن جي تياريءَ جي هڪ منفرد روايت ۽ ثقافت قائم ڪري ورتي هئي. نيو ليٿڪ (نئين پٿر واري دور) دوران، آسٽرو-ايشيائي (<small>Austroasiatic</small>) ماڻهن خشڪي جي رستن ذريعي مکيه علائقي ۾ آبادي قائم ڪئي، جڏهن ته سامونڊي رستي ايندڙ [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي]] (<small>Austronesian</small>) مهاجرن خاص طور تي سامونڊي علائقن ۾ پنهنجا ٺڪاڻا ٺاهيا. پوکيءَ راهيءَ واريون ابتدائي تهذيبون، جن ۾ [[باجر]] ۽ [[چانور|آبي چانورن]] (<small>wet-rice</small>) جي پوک ڪئي ويندي هئي، اٽڪل <small>1700</small> قبل مسيح ۾ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي هيٺانهن علائقن ۽ دريائن جي ٻوڏ وارن ميدانن ۾ وجود ۾ آيون.<ref>{{cite book|last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100-1500}}</ref> "فونگ نگوين" (<small>Phung Nguyen</small>) ثقافت (جديد اتر ويٽنام) ۽ "بان چيانگ" (<small>Ban Chiang</small>) واري ماڳ (جديد ٿائيلينڊ) ۾ اٽڪل <small>2000</small> قبل مسيح دوران [[ڪاپر (ٽامو)|ٽامي]] جي استعمال جا ابتدائي ثبوت ملن ٿا؛ ان کان پوءِ "ڊونگ سون" (<small>Dong</small> <small>Son</small>) ثقافت آئي، جنهن <small>500</small> قبل مسيح تائين [[ڪانسي]] جي پيداوار ۽ ان جي پروسيسنگ جي انتهائي ترقي يافته صنعت قائم ڪري ورتي هئي. ساڳئي وقت، پهرين زرعي بادشاهتون، مثال طور هيٺين ميڪانگ واري علائقي ۾ "فونان" (<small>Funan</small>) ۽ ريڊ ريور ڊيلٽا ۾ "وان لانگ" (<small>Van Lang</small>) بادشاهتون وجود ۾ آيون جتي علائقو وسيع ۽ سازگار هو.<ref name="funan">{{cite journal |url=https://journals.lib.washington.edu/index.php/BIPPA/article/view/9966/0 |title= Trade and Exchange Networks in Iron Age Cambodia: Preliminary Results from a Compositional Analysis of Glass Beads |last=Carter |first=Alison Kyra |journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association |volume=30 |date=2010 |access-date=12 February 2017|doi=10.7152/bippa.v30i0.9966|doi-broken-date= 12 July 2025 |url-access=subscription }}</ref> ننڍيون ۽ جزيرن تي ٻڌل رياستون تيزيءَ سان وڌندڙ سامونڊي واپار ۾ شامل ٿينديون رهيون ۽ ان ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهيون. ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيع جاگرافيائي تنوع ان جي تاريخ تي وڏو اثر وڌو آهي. مثال طور، مکيه خشڪي وارو علائقو، جنهن جي زمين مسلسل هجڻ باوجود اڻ هموار ۽ ڏکي هئي، ابتدائي "چام" (<small>Cham</small>)، "خمير" (<small>Khmer</small>) ۽ "مون" (<small>Mon</small>) تهذيبن جي بنياد جو سبب بڻيو. ان خطي جي وسيع سامونڊي ڪناري ۽ وڏن دريائن جي نظامن,جهڙوڪ اراوادي، سالوين، چائو فرايا، ميڪانگ ۽ ريڊ ريور, سماجي، ثقافتي ۽ معاشي سرگرمين جو رخ [[هندي سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ چين سمنڊ]] ڏانهن موڙيو.<ref>{{cite web |url=http://www.britishmuseum.org/pdf/Chinese_trade.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.britishmuseum.org/pdf/Chinese_trade.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Chinese trade |publisher=Britishmuseum.org |access-date=11 January 2017}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.amitavacharya.com/sites/default/files/Culture%20and%20Regionalism.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.amitavacharya.com/sites/default/files/Culture%20and%20Regionalism.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Culture, Regionalism and Southeast Asian Identity |publisher=Amitavacharya.com |access-date=8 January 2017}}</ref> سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾، بورنيو ۽ [[سماٽرا]] جهڙن استثنا کي ڇڏي، وسيع علائقي ۾ ڦهليل [[ٻيٽ|ٻيٽن]] ۽ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جي ميڙ]] (<small>archipelagos</small>) تي زمين ۽ سمنڊ جي بار بار بدلجندڙ نمونن سبب اهڙيون رياستون قائم ٿيون جيڪي وچولي سائيز ۽ سامونڊي طاقت تي ٻڌل (<small>thalassocratic</small>) هيون.<ref>{{cite web |author=Willem van Schendel |title=Geographies of knowing, geographies of ignorance: jumping scale in Southeast Asia 2002 – Willem van Schendel Asia Studies in Amsterdam |url=https://pure.uva.nl/ws/files/3964885/152914_262131.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://pure.uva.nl/ws/files/3964885/152914_262131.pdf |archive-date=2022-10-09 |access-date=8 February 2017 |publisher=University of Amsterdam}}</ref> تقريباً <small>100</small> ق.م کان وٺي، سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا هندي سمنڊ ۽ ڏکڻ چين سمنڊ جي واپاري رستن جي سنگم تي هڪ مرڪزي حيثيت رکي ٿو، ان جي معيشت کي تمام گهڻو متحرڪ ڪيو ۽ ان جي ثقافت ۽ سماج کي متاثر ڪيو. اڪثر مقامي واپاري سياست عام دور جي شروعاتي صدين دوران رياستي هنر، مذهب، ثقافت ۽ انتظاميه جي هندستاني هندو عنصرن کي چونڊيل طور تي اختيار ڪيو، جيڪو علائقي ۾ رڪارڊ ٿيل تاريخ جي شروعات ۽ هڪ خاص ثقافتي ترقي جي تسلسل کي نشان لڳايو. چيني ثقافت علائقي ۾ وڌيڪ اڻ سڌي طرح ۽ وقفي وقفي سان ڦهلجي وئي، ڇاڪاڻ ته واپار گهڻو ڪري ريشم روڊ وانگر زميني رستن تي ٻڌل هو. چين جي ڊگهي عرصي تائين دنيا کان الڳ رهڻ واري پاليسي (<small>isolationism</small>) ۽ سياسي لاڳاپن جو صرف روايتي خراج پيش ڪرڻ جي عمل تائين محدود رهڻ، ثقافتي ميلاپ ۽ اثر و رسوخ جي گهري عمل کي روڪي ڇڏيو.<ref>{{cite book|author=John M. Hobson|title=The Eastern Origins of Western Civilisation|url=https://books.google.com/books?id=KQN85hrJyT4C&pg=PA50|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54724-6|page=50}}</ref> [[ٻڌمت]]، خاص طور تي ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مکيه خشڪي واري حصي (<small>Mainland</small>) ۾، اٺين کان نائين صدي عيسويءَ دوران سياسي ڍانچن تي اثرانداز ٿيڻ شروع ٿيو. [[اسلام|اسلامي خيال]] ڏکڻ اوڀر ايشيا جي جزيرن وارن علائقن ۾ اٺين صديءَ جي شروعات ۾ ئي پهچي چڪا هئا، ۽ ان خطي ۾ پهريون ڀيرو مسلمان سماج تيرهين صديءَ تائين وجود ۾ اچي چڪا هئا.<ref>{{cite book |last1=Woodward |first1=Mark |chapter=Islamic Societies in Southeast Asia |date=1 September 2009 |title=The Oxford Handbook of Global Religions |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_i0h0 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-513798-9 |editor1-last=Juergensmeyer |editor1-first=Mark |doi=10.1093/oxfordhb/9780195137989.001.0001}}</ref> <ref>{{cite report |url=https://www.academia.edu/3805977 |title=Islam in Southeast Asia |publisher=Oxford University Press |author=Muhamad Ali |access-date=22 July 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=https://history.wisc.edu/history459_spring1993.pdf |title=BUDDHISM AND SOCIETY IN SOUTHEAST ASIAN HISTORY |publisher=University of Wisconsin-Madison |author=Thongchai Winichakul |access-date=22 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204020806/http://history.wisc.edu/history459_spring1993.pdf |archive-date=4 December 2016 }}</ref> يورپي نوآبادياتي دور، شروعاتي جديد دور ۽ [[سرد جنگ]] واري دور اها حقيقت واضح ڪري ڇڏي ته ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مختلف سياسي رياستن جي سياسي اهميت محدود هئي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ قومي بقا ۽ ترقيءَ لاءِ هڪ جديد رياست ۽ مضبوط قومي سڃاڻپ جي ضرورت هئي.<ref>{{cite web |url= http://www.seasite.niu.edu/crossroads/wilson/colonialism.htm |title= Colonialism and Nationalism in Southeast Asia |publisher= Center for Southeast Asian Studies, Northern Illinois University |author= Constance Wilson |access-date= 9 March 2018 |archive-date= 4 June 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190604074539/http://www.seasite.niu.edu/crossroads/wilson/colonialism.htm }}</ref> اڄڪلهه ڏکڻ اوڀر ايشيا جا اڪثر ملڪ سياسي آزادي ۽ خود اراديت جي اهڙي سطح مان لطف اندوز ٿي رهيا آهن جيڪا تاريخ ۾ اڳ ڪڏهن به نه ڏٺي وئي هئي؛ ان سان گڏوگڏ انهن [[ڏکڻ اوڀر جي ايشيائي قومن جي تنظيم]] (<small>ASEAN</small>) جي دائري اندر بين الحڪومتي تعاون جي عملي تصور کي پڻ اختيار ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54/181.html |title=S-E Asia's identity long in existence |publisher=Hartford-hwp com |access-date=8 January 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://home.uchicago.edu/~tginsburg/pdf/articles/TheStateOfSovereigntyInSoutheastAsia.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://home.uchicago.edu/~tginsburg/pdf/articles/TheStateOfSovereigntyInSoutheastAsia.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=SOVEREIGNTY AND THE STATE IN ASIA: THE CHALLENGES OF THE EMERGING INTERNATIONAL ORDER |publisher=University of Chicago |access-date=13 January 2018}}</ref> == نالو == == قبل از تاريخ وارو دور == == شروعاتي تاريخي دور == == وچيون دور == == شروعاتي جديد دور == == ويهين صديءَ جو ڏکڻ اوڀر ايشيا == == جديد دور جو ڏکڻ اوڀر ايشيا == ==پڻ ڏسو== * [[آسيان]] (ASEAN) * [[ايشيا جي تاريخ]] * [[انڊونيشيا جي تاريخ]] * [[ملائيشيا جي تاريخ]] * [[فلپائن جي تاريخ]] * [[ميانمار جي تاريخ]] * [[سنگاپور جي تاريخ]] * [[ٿائيلينڊ جي تاريخ]] * [[ويتنام جي تاريخ]] * [[برونائي جي تاريخ]] * [[لاوس جي تاريخ]] * [[ڪمبوڊيا جي تاريخ]] * [[اوڀر تيمور جي تاريخ]] * [[ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ٻڌ ڌرم]] * [[ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ هندو ڌرم]] * [[ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ اسلام]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{refbegin|30em}} * Reid, Anthony. ''A History of Southeast Asia: Critical Crossroads'' (Blackwell History of the World, 2015) * {{cite book|author=Charles Alfred Fisher|title=South-east Asia: a social, economic, and political geography|url=https://books.google.com/books?id=LLhAAAAAMAAJ|year=1964|publisher=Methuen}} * {{cite book|author=D.G.E. Hall|title=A History of South-East Asia 4th ed|url=https://books.google.com/books?id=_U21B4ExmpAC|year=1981}} [https://archive.org/details/in.gov.ignca.3869/page/n5 online version of 1955 edition, 810pp] * {{cite book|last=Cœdès|first= George|author-link= George Cœdès|editor= Walter F. Vella|others= trans.Susan Brown Cowing|title= The Indianized States of Southeast Asia|year= 1968|publisher= University of Hawaii Press|isbn= 978-0-8248-0368-1}} * Lokesh, Chandra, & International Academy of Indian Culture. (2000). ''Society and culture of Southeast Asia: Continuities and changes. New Delhi: International Academy of Indian Culture and Aditya Prakashan.'' * {{cite book|author=Daigorō Chihara|title=Hindu-Buddhist Architecture in Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=wiUTOanLClcC|year=1996|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-10512-6}} * {{cite book|author=Peter Church|title=A Short History of South-East Asia|url=https://books.google.com/books?id=8S5PXyWMEeAC|date=3 February 2012|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-35044-7}} * {{cite book|author=George Cœdès|title=The Indianized States of South-East Asia|url=https://books.google.com/books?id=iDyJBFTdiwoC|year=1968|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-0368-1}} * Embree, Ainslie T., ed. ''Encyclopedia of Asian history'' (1988) ** [https://archive.org/details/encyclopediaofas0003unse/page/n5/mode/2up vol. 1 online]; [https://archive.org/details/encyclopediaofas0002unse/page/n5/mode/2up vol 2 online]; [https://archive.org/details/encyclopediaofas0003unse_l9c1/page/n5/mode/2up vol 3 online]; [https://archive.org/details/encyclopediaofas0000embr vol 4 online] * {{cite book|last=von Glahn|first=Richard|date=27 December 1996|title=Fountain of Fortune: Money and Monetary Policy in China, 1000-1700|url=https://archive.org/details/fountainoffortun0000vong|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-91745-3}} * {{cite book|author=Bernard Philippe Groslier|title=The art of Indochina: including Thailand, Vietnam, Laos and Cambodia|url=https://archive.org/details/artofindochinain00gros|url-access=registration|year=1962|publisher=Crown Publishers}} * {{cite book|author=Kenneth R. Hall|title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500|url=https://books.google.com/books?id=fjsEn3w4TPgC|date=28 December 2010|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0-7425-6762-7}} * {{cite book|author-link1=Peter Holt (historian)|last1=Holt|first1=Peter Malcolm|author-link2=Bernard Lewis|last2=Lewis|first2=Bernard|title=The Cambridge History of Islam|publisher=Cambridge University Press|date=1977|isbn=978-0-521-29137-8|title-link=The Cambridge History of Islam}} * {{cite book|author=Virginia Matheson Hooker|title=A Short History of Malaysia: Linking East and West|url=https://books.google.com/books?id=6F7xthSLFNEC|year=2003|publisher=Allen & Unwin|isbn=978-1-86448-955-2}} * {{cite book|author=Michael C. Howard|title=Transnationalism in Ancient and Medieval Societies: The Role of Cross-Border Trade and Travel|url=https://books.google.com/books?id=6QPWXrCCzBIC|date=23 February 2012|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-9033-2}} * {{cite book|author=Victor T. King|title=The Sociology of Southeast Asia: Transformations in a Developing Region|url=https://books.google.com/books?id=54s1JHO69OMC|year=2008|publisher=NIAS Press|isbn=978-87-91114-60-1}} * {{cite book|author=Paul Michel Munoz|title=Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula|url=https://books.google.com/books?id=NqwuAQAAIAAJ|year=2006|publisher=National Book Network|isbn=978-981-4155-67-0}} * {{cite book|author=D. R. SarDesai|title=Southeast Asia, Past and Present|url=https://books.google.com/books?id=S4Ci1E4ydgoC&q=Rajendra+Chola+zulkarnain|year=2003|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-4143-9}} * Heidhues, Mary Somer. "'Southeast Asia: A Concise History" {{ISBN|0-500-28303-6}} * {{cite book | author=Majumdar, R.C. | title=India and South-East Asia | publisher=I.S.P.Q.S. History and Archaeology Series Vol. 6 | year=1979 | isbn=978-81-7018-046-3| author-link=R.C. Majumdar }} * {{cite book|title=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor, Volume 1|editor-first=Keat Gin|editor-last=Ooi|edition=illustrated|year=2004|publisher=ABC-CLIO|url=https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC|isbn=978-1-57607-770-2|access-date=24 April 2014}} * {{cite book|title=Oriental trade ceramics in South-East Asia, ninth to sixteenth centuries: with a catalogue of Chinese, Vietnamese and Thai wares in Australian collections|first=John|last=Guy|editor-first=John|editor-last=Guy|edition=illustrated, revised|year=1986|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-582593-0|url=https://books.google.com/books?id=GxrrAAAAMAAJ}} * {{cite book|author1=David G. Marr|author2=Anthony Crothers Milner|title=Southeast Asia in the 9th to 14th Centuries|url=https://books.google.com/books?id=Lon7gmj040MC|year=1986|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=978-9971-988-39-5}} * Osborne, Milton. ''Southeast Asia. An introductory history''. {{ISBN|1-86508-390-9}} * {{cite book|author=Jan M. Pluvier|title=Historical Atlas of South-East Asia|url=https://books.google.com/books?id=gzRtAAAAMAAJ|year=1995|publisher=E.J. Brill|isbn=978-90-04-10238-5}} * {{cite book|author-link=Anthony Reid (academic)|last=Reid|first=Anthony|date=9 May 1990|title=Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450-1680: The Lands Below the Winds|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-04750-9}} * {{cite book|author=Anthony Reid|title=Charting the Shape of Early Modern Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=YNMGBAAAQBAJ|date=1 August 2000|publisher=Silkworm Books|isbn=978-1-63041-481-8}} * Scott, James C., The Art of Not Being Governed: An Anarchist History of Upland Southeast Asia (Yale Agrarian Studies Series), 464 pages, Yale University Press (30 September 2009), {{ISBN|0300152280}}, {{ISBN|978-0300152289}} * Tarling, Nicholas (ed). ''The Cambridge history of Southeast Asia'' Vol I-IV. {{ISBN|0-521-66369-5}} * R. C. Majumdar, Study of Sanskrit in South-East Asia * [[R. C. Majumdar]], ''India and South-East Asia'', I.S.P.Q.S. History and Archaeology Series Vol. 6, 1979, {{ISBN|81-7018-046-5}}. * {{cite book | author=Paul Michel Munoz | title=Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula | url=https://archive.org/details/earlykingdomsofi0000muno | publisher=Editions Didier Millet | year=2006 | isbn=978-981-4155-67-0}} * {{cite book|title=Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450-1680: Expansion and crisis, Volume 2|first=Anthony|last=Reid|volume=2 of Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450-1680|edition=illustrated|year=1993|publisher=Yale University Press|url=https://books.google.com/books?id=vxgHExnla4MC|isbn=978-0-300-05412-5|access-date=24 April 2014}} * {{cite book|title=Sojourners and Settlers: Histories of Southeast China and the Chinese|editor1-first=Anthony|editor1-last=Reid|editor2-first=Kristine|editor2-last=Alilunas-Rodgers|others=Contributor Kristine Alilunas-Rodgers|edition=illustrated, reprint|year=1996|publisher=University of Hawaii Press|url=https://books.google.com/books?id=YFIGVqZ9ZKsC|isbn=978-0-8248-2446-4|access-date=24 April 2014}} * {{cite book|author=Edward H. Schafer|title=The Golden Peaches of Samarkand: A Study of Tʻang Exotics|url=https://books.google.com/books?id=9Z7cZ77SqEQC|year=1963|publisher=University of California Press|id=GGKEY:XZ70D3XUH9A}} * {{cite book|title=Southeast Asian Archaeology: Wilhelm G. Solheim II Festschrift|editor1-first=Victor|editor1-last=Paz|editor2-first=Wilhelm G.|editor2-last=Solheim, II|edition=illustrated|year=2004|publisher=University of the Philippines Press|url=https://books.google.com/books?id=fj1mAAAAMAAJ|isbn=978-971-542-451-6|access-date=24 April 2014}} * Yule, Paul. ''The Bronze Age Metalwork of India''. Prähistorische Bronzefunde XX,8, Munich, 1985, {{ISBN|3 406 30440 0}}. * {{cite journal|last1=Demeter|first1=F.|last2=Shackelford|first2=L. L.|last3=Bacon|first3=A.-M.|last4=Duringer|first4=P.|last5=Westaway|first5=K.|last6=Sayavongkhamdy|first6=T.|last7=Braga|first7=J.|last8=Sichanthongtip|first8=P.|last9=Khamdalavong|first9=P.|last10=Ponche|first10=J.-L.|last11=Wang|first11=H.|last12=Lundstrom|first12=C.|last13=Patole-Edoumba|first13=E.|last14=Karpoff|first14=A.-M.|title=Anatomically modern human in Southeast Asia (Laos) by 46 ka|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-09-04_109_36/page/14375|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=20 August 2012|volume=109|issue=36|pages=14375–14380|doi=10.1073/pnas.1208104109|pmid=22908291|pmc=3437904|bibcode=2012PNAS..10914375D|doi-access=free}} * {{cite journal|last1=Marwick|first1=Ben|url=https://scholar.google.com/scholar?hl=en&q=Marwick+B+2008.+Stone+artefacts+and+recent+research+in+the+archaeology+of+mainland+Southeast+Asian+hunter-gatherers.+Before+Farming+2008%2F4.&btnG=&as_sdt=1%2C48&as_sdtp=.|title=Stone artefacts and recent research in the archaeology of mainland Southeast Asian hunter-gatherers|journal=Before Farming|date=January 2008|volume=2008|issue=4|pages=1–19|doi=10.3828/bfarm.2008.4.1}} * {{cite book|title=The South East Asian Review|url=https://books.google.com/books?id=NRFXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Institute of South East Asian Studies.}} * {{cite book|title=Southeast Asia|url=https://archive.org/details/isbn_9781741792331|url-access=registration|date=15 September 2010|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74220-377-5}} * {{cite book|title=Tri thức Đông Nam Á|url=https://books.google.com/books?id=wZZPAQAAMAAJ&pg=PA208|year=2008|publisher=Nhà xuá̂t bản Chính trị quó̂c gia|pages=208–}} * {{cite book|title=Thailandia|url=https://books.google.com/books?id=23_Qzobeu4wC|year=2005|publisher=Touring Editore|isbn=978-88-365-3327-5}} {{refend}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://www.researchgate.net/file.PostFileLoader.html?id...assetKey... A Short History of China and Southeast Asia.pdf] * [https://web.archive.org/web/20050413155545/http://www.i3pep.org/archives/2004/11/18/ancient-southeast-asia/ Ancient Southeast Asia Throbbing Blood Tube] * [[:v:Topic:Southeast Asian history|Wikiversity – Department of Southeast Asian History]] * [https://toyoshi.lit.nagoya-u.ac.jp/maruha/kanseki 雲南・東南アジアに関する漢籍史料 ] * [https://booksandjournals.brillonline.com/content/books/9789004329669 Citizenship and Democratization in Southeast Asia] * [https://www.asianbarometer.org/publications/fcec32f13ab256a0262837fe2466c134.pdf Democracy and Citizen Politics in East Asia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221065515/http://www.asianbarometer.org/publications/fcec32f13ab256a0262837fe2466c134.pdf|date=21 February 2022}} {{Southeast Asian topics}} {{DEFAULTSORT:History of Southeast Asia}} [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ| ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا|تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ|ڏکڻ اوڀر ايشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا|ڏکڻ اوڀر ايشيا]] a9qu6ndpsei71ezme8h7k3mf3fympfv 0 102997 415091 414494 2026-09-26T18:45:08Z InternetArchiveBot 13773 Add 1 book for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415091 wikitext text/x-wiki {{short description|Visible features of a land area}} {{other uses}} {{multiple image | align = center | direction = vertical | image1 = Cumulus Clouds over Yellow Prairie2.jpg | width1 = 220 | caption1 =هڪ گھاس جو ميدان (Prairie): بيڊلينڊز نيشنل پارڪ، [[ڏکڻ ڊڪوٽا]]، [[آمريڪا]] | image2 = Rainforest Fatu Hiva.jpg | width2 = 220 | caption2 = [[ٽراپڪس|استوائي خطي]] جا برساتي ٻيلا (Tropical rainforest): فاتو هيوا ٻيٽ، مارڪيساس ٻيٽ، [[فرينچ پولينيشيا]] }} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Tundra in Siberia.jpg | caption1 = [[سائبيريا]] ۾ [[ٽنڊرا]] | width1 = 220 | image2 = Picea glauca taiga.jpg | width2 = 220 | caption2 = [[ٽائيگا]]، [[الاسڪا]]، [[آمريڪا]] }} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Agasthiyamalai range and Tirunelveli rainshadow.jpg | width1 = 220 | caption1 = هڪ [[سوانا]]: [[ڀارت]] جي علائقي ترونيلويلي جو "برسات کان محروم" (rainshadow) علائقو | image2 = EE-Lahemaa-Bagno Viru.jpg | width2 = 220 | caption2 = هڪ [[آبستان]]: [[اسٽونيا]] ۾ "لاهيما نيشنل پارڪ: }} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Grosser Aletschgletscher 3178.JPG | width1 = 220 | caption1 = اليٽش گليشيئر (Aletsch Glacier)، سوئس [[الپس]] جو سڀ کان وڏو [[گليشيئر]] | image2 = 040719 172 dorset marnhull2.jpg | width2 = 220 | caption2 = جديد زرعي فارمن جا وسيع ميدان، ڊورسيٽ، [[انگلينڊ]] }} '''زميني منظرنامو''' (<small>landscape</small>) ڪنهن علائقي جي [[جاگرافيائي بيھڪ نظام|زميني بيهڪ]]، ان جي جاگرافيائي شڪلن (جهڙوڪ [[جبل]] ۽ ٽڪريون) ۽ انهن جي قدرتي يا انساني ٺاهيل شين سان ميلاپ جو نالو آهي؛ اڪثر ڪري ان جو جائزو ان جي [[جماليات|جمالياتي حسن]] جي تناظر ۾ ورتو ويندو آهي.<ref name="New Oxford American Dictionary">''New Oxford American Dictionary''.</ref> زميني منظرنامي ۾ مختلف عنصر؛ ارضياتي-طبعي) لحاظ کان طئي ٿيل زميني بناوٽون جهڙوڪ جبل، ٽڪريون ۽ آبي ذخيرا ([[درياھ|درياهه]]، [[ڍنڍ|ڍنڍون]]، تلاءُ ۽ [[سمنڊ]])؛ [[ڌرتي|زمين]] تي موجود جاندار عنصر جهڙوڪ مقامي [[ٻوٽا|نباتات]]؛ انساني سرگرمين سان لاڳاپيل عنصر جهڙوڪ زمين جو استعمال، [[عمارت|عمارتون]] ۽ تعميرات ۽ عارضي عنصر جهڙوڪ [[روشني]] ۽ [[آبھوا|موسم جون حالتون]] شامل هونديون آهن. هزارين سالن دوران جڙيل، زميني بناوتن جي طبعي اصل ۽ انساني موجودگيءَ جي ثقافتي اثرن جو هي ميلاپ، ماڻهن ۽ ان جاءِ جي وچ ۾ هڪ اهڙي زندهه ڳانڍاپي يا ميلاپ جي عڪاسي ڪري ٿو جيڪو مقامي ۽ قومي سڃاڻپ لاءِ انتهائي اهم آهي. ڪنهن علائقي جي جاگرافيائي منظرنامي (<small>landscape</small>) جي نوعيت اتي رهندڙ ماڻهن جي پنهنجي سڃاڻپ ۽ ان علائقي جي انفراديت کي طئي ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جيڪا ان کي ٻين علائقن کان مختلف بڻائي ٿي. اهو ماڻهن جي زندگين لاءِ هڪ متحرڪ پس منظر جو ڪم ڏئي ٿو. منظرنامو مختلف شڪلين وارو، جهڙوڪ [[ٻهراڙي علائقو|زرعي زمين]]، [[پارڪ]] يا ويران جهنگلي علائقو ٿي سگهي ٿو. ڌرتيء تي وسيع قسم جا منظرناما موجود آهن، جن ۾ [[قطبي دائرو|قطبي علائقن]] جا برفاني منظرناما، جابلا علائقا، وسيع خشڪ [[ريگستان]]، [[ٻيٽ]]، ساحلي علائقا، گهاٽا [[ٻيلا]] (جهڙوڪ بوريل ۽ استوائي برساتي ٻيلا) ۽ معتدل توڙي [[ٽراپڪس|استوائي علائقن]] جا زرعي منظرناما شامل آهن. ڪنهن علائقي جي ظاهري خد وخال يا منظرنامي ۾ تبديلي آڻڻ واري عمل کي "لينڊ اسڪيپنگ" (landscaping) چيو ويندو آهي. ==تعريف ۽ لفظي ماخذ== [[File:Stanisław Masłowski (1853-1926), Autumn landscape in Rybiniszki, 1902.jpeg|left|thumb|رائيبازنسڪي، [[ليٽويا|لاتويا]] ۾ خزاں جو منظر- واٽر ڪلر - اسٽانيسلاف ميسلووسڪي 1902 (نيشنل ميوزيم [[وارسا]]، [[پولينڊ]] ۾)]] [[File:Lisse, Netherlands - panoramio (44).jpg|thumb|left|ڏکڻ هالينڊ ۾ هڪ عام ڊچ منظرنامو]] پس منظر يا حوالي جي لحاظ کان منظرنامي (<small>landscape</small>) جي تعريف جا ڪيترائي رخ آهن.<ref>{{Cite journal|date=2018-06-01|title=Methods for landscape characterisation and mapping: A systematic review|journal=Land Use Policy|language=en|volume=75|pages=557–569|doi=10.1016/j.landusepol.2018.04.022|issn=0264-8377|doi-access=free|last1=Simensen|first1=Trond|last2=Halvorsen|first2=Rune|last3=Erikstad|first3=Lars|hdl=10852/64958|hdl-access=free}}</ref> عام استعمال ۾، ان مان مراد يا ته ڪنهن علائقي, عام طور ڳوٺاڻي جون سموريون نظر ايندڙ خاصيتون هونديون آهن، جن کي اڪثر [[جماليات|جمالياتي خوبصورتي]] جي نظر سان ڏٺو ويندو آهي؛ يا وري ان مان مراد ڪنهن ڳوٺاڻي علائقي، خاص طور تي "منظرنامي جي مصوري" (<small>landscape</small> <small>painting</small>) جي صنف ۾, جي تصويري عڪاسي هوندي آهي. جڏهن ماڻهو ڄاڻي واڻي زمين جي ڪنهن ٽڪري جي جمالياتي ظاهري شڪل کي بهتر بڻائيندا آهن, مثال طور زمين جي بيهڪ يا اڀار (<small>contours</small>) ۽ [[ٻوٽا|نباتات]] وغيره ۾ تبديلي آڻي, ته چيو ويندو آهي ته ان زمين کي "منظرنامي جي ترتيب" (<small>landscaped</small>) ڏني وئي آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه تعريفن موجب ان جو نتيجو شايد "منظرنامو" نه به سڏجي.<ref name="New Oxford American Dictionary" /> رنگين منظرناما (<small>Color</small> <small>landscapes</small>) مصنوعي عنصرن، جهڙوڪ [[عمارت|عمارتن]]، [[رستو|رستن]] ۽ پيادل هلڻ وارن رستن کي قدرتي خاصيتن جهڙوڪ [[جبل|جبلن]]، [[ٻيلو|ٻيلن]]، [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[آسمان]] ۽ [[درياھ|دريائن]] سان گڏين ٿا. پري ۽ ويجهي منظرن جو هي ميلاپ ماڻهن جي جذبات تي گهرو اثر وجهي سگهي ٿو. جيئن جيئن شهريت تيزيءَ سان وڌي رهي آهي، شهرن لاءِ پنهنجي منفرد سڃاڻپ ۽ ماحول کي نمايان ڪرڻ ۽ ان جي علامت بڻائڻ لاءِ ”شهري رنگين منظرنامي جي ڊيزائن“ (<small>urban</small> <small>color</small> <small>landscape</small> <small>design</small>) ضروري بڻجي وئي آهي. تنهن هوندي به، هن تبديلي ڪجهه چئلينج پيدا ڪيا آهن. پهريون، ڪجهه شهرن ۾ روايتي رنگين منظرنامن تي قدرتي جاگرافي، [[موسم]]، مقامي مواد، نسلي ثقافت، مذهب ۽ سماجي-اقتصادي عنصرن جو گهرو اثر رهيو آهي. ٻيو، ”رنگن جي آلودگي“ (<small>color</small> <small>pollution</small>) جو وڌندڙ مسئلو, جيڪو چمڪندڙ ۽ گهري رنگن وارين عمارتن، بل بورڊن ۽ روشنين جي ڍيرن ذريعي پيدا ٿئي ٿو, ماڻهن تي جسماني ۽ نفسياتي طور تي منفي اثر وجهي ٿو. ٽيون، شهرن جي وچ ۾ رنگن جي هڪجهڙائي سبب ثقافتي سڃاڻپ ختم ٿي رهي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيتريون ئي جديد عمارتون ساڳين رنگن جي ميلاپ (<small>palettes</small>) کي اپنائين ٿيون، جنهن سان مقامي خاصيتون گهٽجي وڃن ٿيون. محققن رنگين منظرنامن جي انهن مسئلن کي حل ڪرڻ ۽ شهرن جي منفرد سڃاڻپ برقرار رکڻ توڙي متحرڪ ۽ جذباتي طور تي متاثر ڪندڙ شهري ماحول پيدا ڪرڻ ۾ مدد لاءِ وڌيڪ مربوط شهري منظرنامي وارا طريقا تجويز ڪيا آهن.<ref>Zeng, et al. Chromaticity Analysis on Ethnic Minority Color Landscape Culture in Tibetan Area: A Semantic Differential Approach. Appl. Sci. 2024, 14, 4672. https://doi.org/10.3390/app14114672</ref> لفظ ”لئنڊ اسڪيپ“ (''<small>landscipe</small>'' <small>or ''landscaef''</small>) [[انگلينڊ]] ۾ ۽ ان ڪري [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾, پنجين صديءَ کان پوءِ، اينگلو-سئڪسن (<small>Anglo-Saxons</small>) جي آمد کانپوءِ آيو؛ اهي اصطلاح زمين تي انسان جي ٺاهيل جڳهن جي نظام ڏانهن اشارو ڪندا هئا. ”لئنڊ اسڪيپ“ جو اصطلاح سورهين صديءَ جي شروعات ۾ ان مصوري لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو جنهن جو بنيادي موضوع قدرتي منظر هوندو هو.<ref name="olw1">[[Kenneth Olwig|Olwig K.R.]], Recovering the Substantive Nature of Landscape, ''Annals of the A.A.G''(1996), 86, 4, 630-653</ref> لفظ ”لئنڊ“ (<small>land</small> - جيڪو [[جرمن ٻوليون|جرمن]] نسل جو لفظ آهي) ان معنيٰ ۾ وٺي سگهجي ٿو جنهن سان ماڻهن جو تعلق هجي (جيئن انگلينڊ [[انگريز|انگريزن]] جي سرزمين آهي).<ref name="olwig3">Olwig K.R., Representation and Alienation in the Political Landscape, ''cultural geographies'' (2005) 12, 19-40</ref> ان سان گڏ لڳل پڇاڙي (<small>suffix</small>) "-<small>schaft</small>“ جو تعلق فعل ”<small>schaffen</small>“ سان آهي، جنهن ڪري لفظ ”-<small>ship</small>“ ۽ ”<small>shape</small>“ پڻ لفظي ماخذ جي لحاظ کان پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن.<ref name="olwig3" /> هن لفظ جي جديد صورت، جنهن ۾ قدرتي منظرن جو مفهوم شامل آهي، سورهين صديءَ جي آخر ۾ سامهون آئي؛ ان وقت ڊچ مصورن ”<small>landschap</small>“ جي اصطلاح کي متعارف ڪرايو هو، جنهن کي اهي خشڪي واري علائقي جي قدرتي يا ڳوٺاڻن منظرن تي ٻڌل تصويرن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref>Makhzoumi J. and Pungetti G., Ecological Landscape Design and Planning, Spon Routledge,(1999)</ref> لغتن ۾ ”لينڊ اسڪيپ“ (منظرنامي) بابت جيڪو عام تصور ملي ٿو، ان جا ٻه مفهوم آهن: هڪ خاص ۽ ٻيو عام. خاص مفهوم مان مراد زمين جي سطح جو ڪو مخصوص حصو آهي، جڏهن ته عام مفهوم مان مراد اهو منظر آهي جيڪو ڪو ڏسندڙ پنهنجي اکين سان ڏسي سگهي ٿو. هن ٻئي مفهوم (يا استعمال) جو مثال 1662ع ۾ شايع ٿيل "بڪ آف ڪامن پريئر" (<small>Book of Common Prayer</small>) ۾ ملي ٿو: " ::<small>Could we but climb where Moses stood,</small> ::<small>And view the landscape over.</small> ::'''<small>ڪاش اسان ان هنڌ چڙهي سگهون جتي موسيٰ بيٺا هئا،</small>''' ::'''<small>۽ اتان ان منظرنامي جو نظارو ڪري سگهون</small>.''' ::(<small>جنرل همنز، شعر نمبر 536</small>).<ref>Found via Google Ngram</ref> [[File:El Turbó (Baixa Ribagorça).jpg|thumb|[[Pre-Pyrenees]] and [[Pyrenees]]]] There are several words that are frequently associated with the word landscape: * Scenery: The natural features of a landscape considered in terms of their appearance, esp. when picturesque: spectacular views of mountain scenery.<ref name="New Oxford American Dictionary"/> * [[Setting (narrative)|Setting]]: In works of narrative (especially [[fiction]]al), it includes the [[time|historical moment in time]] and [[location (geography)|geographic location]] in which a [[storytelling|story]] takes place, and helps initiate the main [[Theatrical scenery|backdrop]] and [[Mood (psychology)|mood]] for a story.<ref>[[#Obstfeld|Obstfeld]], 2002, p. 1, 65, 115, 171.</ref> * [[Picturesque]]: The word literally means "in the manner of a picture; fit to be made into a picture", and used as early as 1703 (''Oxford English Dictionary''), and derived from an Italian term ''pittoresco'', "in the manner of a painter". [[William Gilpin (priest)|Gilpin]]'s ''Essay on Prints'' (1768) defined ''picturesque'' as "a term expressive of that peculiar kind of beauty, which is agreeable in a picture" (p. xii). * A view: "A sight or prospect of some landscape or extended scene; an extent or area covered by the eye from one point" (OED). * [[Wilderness]]: An uncultivated, uninhabited, and inhospitable region.<ref name="New Oxford American Dictionary"/> See also [[Natural landscape]]. * [[Cityscape]] (also townscape): The urban equivalent of a landscape. In the [[visual arts]] a cityscape (urban landscape) is an artistic representation, such as a [[painting]], [[drawing]], [[Publishing|print]] or [[photograph]], of the physical aspects of a [[city]] or urban area. * [[Seascape]]: A [[photograph]], [[painting]], or other [[work of art]] which depicts the [[sea]], in other words an example of [[marine art]]. ==طبعي منظرنامو== ===Geomorphology: The physical evolution of landscape=== [[Geomorphology]] is the scientific study of the origin and evolution of [[topographic]] and [[bathymetric]] features created by physical or chemical processes operating at or near Earth's surface. Geomorphologists seek to understand why landscapes look the way they do, to understand landform history and dynamics and to predict changes through a combination of field observations, physical experiments and [[landscape evolution model|numerical modeling]]. Geomorphology is practiced within [[physical geography]], [[geology]], [[geodesy]], [[engineering geology]], [[archaeology]] and [[geotechnical engineering]]. This broad base of interests contributes to many research styles and interests within the field.<ref>Summerfield, M.A., 1991, ''Global Geomorphology'', Pearson Education Ltd, {{ISBN|0-582-30156-4}}.</ref> The surface of [[Earth]] is modified by a combination of surface processes that sculpt landscapes, and geologic processes that cause [[tectonic uplift]] and [[subsidence]], and shape the [[coastal geography]]. Surface processes comprise the action of [[water]], [[wind]], [[ice]], [[wildfire|fire]], and living things on the surface of the Earth, along with chemical reactions that form [[soil]]s and alter material properties, the stability and rate of change of [[topography]] under the force of [[gravity]], and other factors, such as (in the very recent past) human alteration of the landscape. Many of these factors are strongly mediated by [[climate]]. Geologic processes include the uplift of [[mountain range]]s, the growth of [[volcano]]es, [[isostasy|isostatic]] changes in land surface elevation (sometimes in response to surface processes), and the formation of deep [[sedimentary basins]] where the surface of Earth drops and is filled with material [[erosion|eroded]] from other parts of the landscape. The Earth surface and its topography therefore are an intersection of climatic, [[hydrology|hydrologic]], and [[biology|biologic]] action with geologic processes. ====List of different types of landscape==== {{see also|List of landforms}} [[Desert]], [[Plain]], [[Taiga]], [[Tundra]], [[Wetland]], [[Mountain]], [[Mountain range]], [[Cliff]], [[Coast]], [[Littoral zone]], [[Glacier]], [[Polar regions of Earth]], [[Shrubland]], [[Forest]], [[Rainforest]], [[Woodland]], [[Jungle]], [[Moorland|Moors]], [[Steppe]], [[Valley]]. {{Wide image|Panorama puy de dome sud.jpg|1200px| Panorama of the [[Chaîne des Puys]] from [[Puy de Dôme]] in winter. [[Massif Central]], [[France]]. An example of how past volcanic activity shaped a landscape}} ===Landscape ecology=== {{main|Landscape ecology}} [[Landscape ecology]] is the science of studying and improving relationships between ecological processes in the environment and particular ecosystems. This is done within a variety of landscape scales, development spatial patterns, and organizational levels of research and policy.<ref>Wu, J. 2006. Cross-disciplinarity, landscape ecology, and sustainability science. Landscape Ecology 21:1-4.</ref><ref name="wu-2007">Wu, J. and R. Hobbs (Eds). 2007. Key Topics in Landscape Ecology. Cambridge University Press, Cambridge.</ref><ref>Wu, J. 2008. Landscape ecology. In: S. E. Jorgensen (ed), Encyclopedia of Ecology. Elsevier, Oxford.</ref> Landscape is a central concept in landscape ecology. It is, however, defined in quite different ways. For example:<ref>Kirchhoff, T., Trepl, L. and V. Vicenzotti, V. 2012: What is landscape ecology? An analysis and evaluation of six different conceptions. Landscape Research online first.</ref> [[Carl Troll]] conceives of landscape not as a mental construct but as an objectively given 'organic entity', a ''harmonic individuum of space''.<ref>Troll, C. 2007: The geographic landscape and its investigation. In: Wiens, J.A., Moss, M.R., Turner, M.G. & Mladenoff, D.J. (eds): Foundation papers in landscape ecology. New York, Columbia University Press:71–101 [First published as: Troll, C. 1950: Die geographische Landschaft und ihre Erforschung. Studium Generale 3(4/5):163–181].</ref> [[Ernst Neef]]<ref>Neef, E. 1967: Die theoretischen Grundlagen der Landschaftslehre. Haack, Gotha; cf. Haase, G. and H. Richter 1983: Current trends in landscape research. GeoJournal 7(2):107–119.</ref> defines landscapes as sections within the uninterrupted earth-wide interconnection of geofactors which are defined as such on the basis of their uniformity in terms of a specific land use, and are thus defined in an anthropocentric and relativistic way. According to [[Richard Forman]] and [[Michael Godron]],<ref>Forman, R.T.T. and M. Godron, M. 1981: Patches and structural components for a landscape ecology. BioScience 31(10):733–740; Forman, R.T.T. and M. Godron 1986: Landscape ecology. Wiley, New York.</ref> a landscape is a heterogeneous land area composed of a cluster of interacting ecosystems that is repeated in similar form throughout, whereby they list woods, meadows, marshes and villages as examples of a landscape's ecosystems, and state that a landscape is an area at least a few kilometres wide. [[John A. Wiens]]<ref>Wiens, J.A. and B.T. Milne, B.T. 1989: Scaling of 'landscapes' in landscape ecology, or, landscape ecology from the beetle's perspective. Landscape Ecology 3(2):87–96; Wiens, J.A.: The science and practice of landscape ecology. In: Klopatek, J.M. and R.H. Gardner (eds) 1999: Landscape ecological analyses: issues and applications. Springer, New York:371–383.</ref> opposes the traditional view expounded by [[Carl Troll]], Isaak S. Zonneveld, Zev Naveh, Richard T. T. Forman/Michel Godron and others that landscapes are arenas in which humans interact with their environments on a kilometre-wide scale; instead, he defines 'landscape'—regardless of scale—as "the template on which spatial patterns influence ecological processes".<ref>Wiens, J.A. 1999: The science and practice of landscape ecology. In: Klopatek, J.M. and R.H. Gardner (eds): Landscape ecological analyses: issues and applications. Springer, New York:371–383; cf. Wiens, J.A. 2005: ''Toward a unified landscape ecology''. In: Wiens, J.A. and M.R. Moss (eds): Issues and perspectives in landscape ecology. Cambridge University Press, Cambridge:365–373.</ref> Some define 'landscape' as an area containing two or more [[ecosystem]]s in close proximity.<ref name="Sanderson-2000">Sanderson, J. and L. D. Harris (eds.). 2000. Landscape Ecology: A Top-Down Approach. Lewis Publishers, Boca Raton, Florida, USA.</ref> ===Landscape science=== The discipline of landscape science has been described as "bring[ing] landscape ecology and urban ecology together with other disciplines and cross-disciplinary fields to identify patterns and understand social-ecological processes influencing landscape change".<ref name="elsevier">{{cite web |title=Landscape and Urban Planning: An International Journal of Landscape Science, Planning and Design |url=https://www.journals.elsevier.com/landscape-and-urban-planning |publisher=Elsevier |access-date=12 January 2019}}</ref> A 2000 paper entitled "Geography and landscape science" states that "The whole of the disciplines involved in landscape research will be referred to as landscape science, although this term was used first in 1885 by the geographers Oppel and Troll".<ref name="antrop">{{cite journal |last1=Antrop |first1=Marc |title=Geography and landscape science |journal= Belgeo|date=2000 |volume=Special issue: 29th International Geographical Congress |issue=1-2-3-4 |pages=9–36 |doi=10.4000/belgeo.13975 |doi-access=free }}</ref> A 2013 guest editorial defines landscape science as "research that seeks to understand the relationship between people and their environment, with a focus on [[land use change]] and data pertaining to land resources at the landscape scale".<ref name="robinson">{{cite journal |last1=Robinson |first1=Guy M. |author-link=Guy M. Robinson |last2=Carson |first2=Doris A. |title=Applying Landscape Science to Natural Resource Management |journal=Ecology and Society |volume=18 |issue=1 |page=32 |doi=10.5751/ES-05639-180132 |year=2013 |doi-access=free |hdl=10535/8798 |hdl-access=free }}</ref> The ''[[Great Soviet Encyclopedia]]'' of 1979 defines landscape science as "the branch of physical geography that deals with natural territorial complexes (or geographic complexes, geosystems) as structural parts of the earth's geographic mantle" and states that "The basis of landscape science is the theory that the geographic landscape is the primary element in the physicogeo-graphical differentiation of the earth. Landscape science deals with the origin, structure, and dynamics of landscapes, the laws of the development and arrangement of landscapes, and the transformation of landscapes by the economic activity of man.", and asserts that it was founded in Russia in the early 20th century by L. S. Berg and others, and outside Russia by the German S. Passarge.<ref name="soviet">{{cite book |title=The Great Soviet Encyclopedia |date=1979 |chapter-url=https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Landscape+Science |access-date=12 January 2019 |chapter=Landscape Science}}</ref> The conception of landscape as the relationship between various components of natural environments and geochemistry was devoted by soviet scientist Viktor Sochava, based on the ideas of American geographer [[George Van Dyne]].<ref>Valerian A. Snytko, Alexey V. Sobisevich [https://revistaig.emnuvens.com.br/rig/article/view/723 Scientific path of Viktor Borisovich Sochava and his contributions for landscape analysis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260919041951/https://revistaig.emnuvens.com.br/rig/article/view/723 |date=2026-09-19 }} // Revista do Instituto Geológico, São Paulo, 41 (3), 1-7, 2020. P. 1-7.</ref> ===Integrated landscape management=== [[Integrated landscape management]] is a way of managing a landscape that brings together multiple stakeholders, who collaborate to integrate policy and practice for their different land use objectives, with the purpose of achieving sustainable landscapes.<ref name="Reed">{{cite journal|last1=Reed|first1=J|last2=Deakin|first2=E|last3=Sunderland|first3=T|title=What are 'Integrated Landscape Approaches' and how effectively have they been implemented in the tropics: a systematic map protocol|journal=Environmental Evidence|date=2015|volume=4|issue=2|page=2|doi=10.1186/2047-2382-4-2|doi-access=free|bibcode=2015EnvEv...4....2R|url=http://www.cifor.org/library/5422/what-are-integrated-landscape-approaches-and-how-effectively-have-they-been-implemented-in-the-tropics-a-systematic-map-protocol/|issn=2047-2382}}</ref><ref name="LSLB">{{cite book|last1=Denier|first1=L|last2=Scherr|first2=S|last3=Shames|first3=S|last4=Chatterton|first4=P|last5=Hovani|first5=L|last6=Stam|first6=N|title=The Little Sustainable Landscapes Book|date=2015|publisher=Global Canopy Programme|location=Oxford|url=http://globalcanopy.org/sustainablelandscapes}}</ref> It recognises that, for example, one river basin can supply water for towns and agriculture, timber and food crops for smallholders and industry, and habitat for biodiversity; the way in which each one of these sectors pursues its goals can have impacts on the others. The intention is to minimise conflict between these different land use objectives and [[ecosystem services]].<ref name="LSLB" /> This approach draws on landscape ecology, as well as many related fields that also seek to integrate different land uses and users, such as [[watershed management]].<ref name="Reed"/> Proponents of integrated landscape management argue that it is well-suited to address complex global challenges, such as those that are the focus of the [[Sustainable Development Goals]].<ref name="SDG briefing">{{cite journal|last1=Landscapes for People Food and Nature|title=Integrated Landscape Management: The Means of Implementation for the Sustainable Development Goals|journal=Landscapes for People Food and Nature Briefing|date=2015|url=http://peoplefoodandnature.org/wp-content/uploads/2015/09/ILM-for-the-SDGs-Two-Page-Statement-Sept-21-2015-FINAL-FINAL.pdf}}</ref> Integrated landscape management is increasingly taken up at the national,<ref>{{cite web|title=GMS Workshop on Landscape Approaches|url=http://www.gms-eoc.org/events/gms-workshop-on-landscape-approaches|website=Greater Mekong Subregion - Core Environment Program}}</ref><ref name="IINDC">{{cite web|last1=Republic of Indonesia|title=Intended Nationally Determined Contribution|url=http://www4.unfccc.int/submissions/INDC/Published%20Documents/Indonesia/1/INDC_REPUBLIC%20OF%20INDONESIA.pdf|website=UNFCCC submissions}}</ref> local<ref>Landscapes for People Food and nature case studies http://peoplefoodandnature.org/analysis/all-publications/case-studies/</ref> and international level, for example the [[UN Environment Programme]] states that "UNEP champions the landscape approach de facto as it embodies the main elements of integrated [[ecosystem management]]". ===Landscape archaeology=== {{Main|Landscape archaeology|Historical ecology}} [[File:Medieval Ridge and Furrow above Wood Stanway - geograph.org.uk - 640050.jpg|220px|left|thumb|[[Medieval]] Ridge and Furrow above [[Wood Stanway]], [[Gloucestershire]], England.]] Landscape archaeology or [[landscape history]] is the study of the way in which humanity has changed the physical appearance of the environment - both present and past. Landscape generally refers to both natural environments and environments constructed by human beings.<ref name="Nicole">Branton, Nicole (2009) Landscape Approaches in Historical Archaeology: The Archaeology of Places. In International Handbook of Historic Archaeology, Majewski, Teresita and [[David Gaimster|Gaimster, David]], eds. Springer:</ref> [[Natural landscape]]s are considered to be environments that have not been altered by humans in any shape or form.<ref name="Hood">Hood, Edward J. (1996) "Social Relations and the Cultural Landscape". In Landscape Archaeology:Reading and Interpreting the American Historical Landscape. Yamin, Rebecca and Karen Bescherer Metheny, eds. Knoxville:The University of Tennessee Press.</ref> [[Cultural landscapes]], on the other hand, are environments that have been altered in some manner by people (including temporary structures and places, such as campsites, that are created by human beings).<ref name="Wood">Spencer-Wood, Suzanne M. and Sherene Baugher. (2010) "Introduction to the Historical Archaeology of Powered Cultural Landscapes." International Journal of Historical Archaeology 14, pp. 463-474.</ref> Among archaeologists, the term landscape can refer to the meanings and alterations people mark onto their surroundings.<ref name="Wood" /><ref name="garden" /> As such, landscape archaeology is often employed to study the human use of land over extensive periods of time.<ref name="garden">Gleason, Kathryn L. (1994). "To Bound and to Cultivate: An Introduction to the Archaeology of Gardens and Fields. In The Archaeology of Garden and Field. Miller, Naomi F. and Kathryn L. Gleason, eds. Philadelphia:University of Pennsylvania Press</ref><ref>Erika Martin Seibert. [https://web.archive.org/web/20090531144737/http://www.nps.gov/nr/publications/guidance/NR_workshop_3-11-09/Archeol_and_landscapes_Erika.doc "Archaeology and Landscape"], Accessed December 12, 2010.</ref> Landscape archaeology can be summed up by Nicole Branton's statement: :"the landscapes in landscape archaeology may be as small as a single household or garden or as large as an empire", and "although resource exploitation, class, and power are frequent topics of landscape archaeology, landscape approaches are concerned with spatial, not necessarily ecological or economic, relationships. While similar to [[settlement archaeology]] and ecological archaeology, landscape approaches model places and spaces as dynamic participants in past behavior, not merely setting (affecting human action), or artifact (affected by human action)".<ref name="Nicole" /> ===Cultural landscape=== [[File:Inside the Batad rice terraces.jpg|thumb|The Batad rice terraces, The [[Rice Terraces of the Philippine Cordilleras]], the first site to be included in the [[World Heritage Site|UNESCO World Heritage List]] cultural landscape category in 1995.<ref name=not-danger>{{cite news|last=Malig|first=Jojo|title=Philippine rice terraces no longer in danger|url=http://www.abs-cbnnews.com/-depth/06/26/12/philippine-rice-terraces-no-longer-danger|access-date=26 June 2012|newspaper=[[ABS-CBN News]]|date=26 June 2012|archive-date=26 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120626173348/http://www.abs-cbnnews.com/-depth/06/26/12/philippine-rice-terraces-no-longer-danger|url-status=dead}}</ref>]] The concept of [[cultural landscapes]] can be found in the European tradition of [[landscape art|landscape painting]].<ref>PANNELL, S (2006) Reconciling Nature and Culture in a Global Context: Lessons form the World Heritage List. James Cook University. Cairns, Australia. Page 62</ref> From the 16th century onwards, many European artists painted landscapes in favor of people, diminishing the people in their paintings to figures subsumed within broader, regionally specific landscapes.<ref name="GIBS1989">GIBSON, W.S (1989) Mirror of the Earth: The World Landscape in Sixteenth-Century Flemish Painting. Princeton University Press, Princeton, New Jersey</ref> The geographer [[Otto Schlüter]] is credited with having first formally used "cultural landscape" as an academic term in the early 20th century.<ref name="JAMA1981">JAMES, P.E & MARTIN, G (1981) ''All Possible Worlds: A History of Geographical Ideas''. John Wiley & Sons. New York, p. 177.</ref> In 1908, Schlüter argued that by defining [[geography]] as a ''Landschaftskunde'' (landscape science) this would give geography a logical subject matter shared by no other discipline.<ref name="JAMA1981"/><ref>ELKINS, T.H (1989) ''Human and Regional Geography in the German-speaking lands in the first forty years of the Twentieth Century''. ENTRIKEN, J. Nicholas & BRUNN, Stanley D (Eds) Reflections on Richard Hartshorne's The nature of geography. Occasional publications of the Association of the American Geographers, Washington DC. Page 27</ref> He defined two forms of landscape: the ''Urlandschaft'' (transl. original landscape) or landscape that existed before major human induced changes and the ''Kulturlandschaft'' (transl. 'cultural landscape') a landscape created by human culture. The major task of geography was to trace the changes in these two landscapes. It was [[Carl O. Sauer]], a [[human geography|human geographer]], who was probably the most influential in promoting and developing the idea of cultural landscapes.<ref>JAMES, P.E & MARTIN, G (1981) All Possible Worlds: A History of Geographical Ideas. John Wiley & Sons. New York. Page 321-324.</ref> Sauer was determined to stress the agency of culture as a force in shaping the visible features of the Earth's surface in delimited areas. Within his definition, the physical environment retains a central significance, as the medium with and through which human cultures act.<ref name ="SAUE1925">SAUER, C (1925) ''The Morphology of Landscape''. University of California Publications in Geography. Number 22. Pages 19-53</ref> His classic definition of a 'cultural landscape' reads as follows: <blockquote> The cultural landscape is fashioned from a [[natural landscape]] by a cultural group. Culture is the agent, the natural area is the medium, the cultural landscape is the result.</blockquote> A cultural landscape, as defined by the [[World Heritage Site|World Heritage Committee]], is the "cultural properties [that] represent the combined works of nature and of man."<ref>UNESCO (2012) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention [https://whc.unesco.org/archive/opguide12-en.pdf]. UNESCO World Heritage Centre. Paris. Page 14.</ref> The World Heritage Committee identifies three categories of cultural landscape, ranging from (i) those landscapes most deliberately 'shaped' by people, through (ii) full range of 'combined' works, to (iii) those least evidently 'shaped' by people (yet highly valued). The three categories extracted from the Committee's Operational Guidelines, are as follows:<ref>UNESCO (2005) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. UNESCO World Heritage Centre. Paris. Page 84.</ref> # "A landscape designed and created intentionally by man"; # an "organically evolved landscape" which may be a "[[relict (geology)|relict (or fossil) landscape]]" or a "continuing landscape"; and # an "associative cultural landscape" which may be valued because of the "religious, artistic or cultural associations of the natural element". ==منظرنامي بابت انساني تصور ۽ عڪاسي== ===Landscape gardens=== [[File:Stourhead garden.jpg|left|thumb|[[Stourhead]] garden, [[Wiltshire]], England ]] [[File:Jichang Yuan.jpg|thumb|upright|[[Jichang Garden]] in [[Wuxi]] (1506–1521) ]] {{See also|Landscaping|Landscape design|Landscape architecture|Garden|Park}} The [[Chinese garden]] is a landscape garden style which has evolved over three thousand years. It includes both the vast gardens of the Chinese emperors and members of the Imperial Family, built for pleasure and to impress, and the more intimate gardens created by scholars, poets, former government officials, soldiers and merchants, made for reflection and escape from the outside world. They create an idealized miniature landscape, which is meant to express the harmony that should exist between man and nature.<ref>Michel Baridon, ''Les Jardins - paysagistes, jardiners, poḕts''. p. 348</ref> A typical Chinese garden is enclosed by walls and includes one or more ponds, [[scholar's rock]]s, trees and flowers, and an assortment of halls and pavilions within the garden, connected by winding paths and zig-zag galleries. By moving from structure to structure, visitors can view a series of carefully composed scenes, unrolling like a scroll of landscape paintings.<ref>Records of the 21st conference of the UNESCO World Heritage Committee, describing Classical Chinese garden design and the gardens of Suzhou.</ref> The [[English landscape garden]], also called English landscape park or simply the 'English garden', is a style of parkland garden intended to look as though it might be a natural landscape, although it may be very extensively re-arranged. It emerged in England in the early 18th century, and spread across Europe, replacing the more formal, symmetrical ''[[jardin à la française]]'' of the 17th century as the principal style for large parks and gardens in Europe.<ref>Yves-Marie Allain and Janine Christiany, ''L'Art des jardins en Europe'', Citadelles and Mazenod, Paris, 2006.</ref> The English garden (and later [[French landscape garden]]) presented an idealized view of nature. It drew inspiration from paintings of landscapes by [[Claude Lorrain]] and [[Nicolas Poussin]], and from the classic [[Chinese gardens]] of the East,<ref name=Boults/> which had recently been described by European travellers and were realized in the Anglo-Chinese garden,<ref name=Boults>{{cite book|title=Illustrated History of Landscape Design|author=Boults, Elizabeth and Chip Sullivan|publisher=[[John Wiley and Sons]]|year=2010|isbn=978-0-470-28933-4|page=175}}</ref> and the philosophy of [[Jean-Jacques Rousseau]] (1712 – 1778). The English garden usually included a lake, sweeps of gently rolling lawns set against groves of trees, and recreations of classical temples, Gothic ruins, bridges, and other picturesque architecture, designed to recreate an idyllic pastoral landscape. The work of [[Capability Brown|Lancelot "Capability" Brown]] and [[Humphry Repton]] was particularly influential. By the end of the 18th century the English garden was being imitated by the French landscape garden, and as far away as St. Petersburg, Russia, in [[Pavlovsk, Saint Petersburg|Pavlovsk]], the gardens of the future [[Emperor Paul]]. It also had a major influence on the form of the [[public parks]] and gardens which appeared around the world in the 19th century.<ref>Lucia Impelluso, ''Jardins, potagers et labyrinthes'', Mondatori Electra, Milan</ref> ===Landscape architecture=== [[File:Central park manhattan 2 New York photo Don Ramey Logan.jpg|thumb|[[Central Park]], [[New York City]], US, designed by [[Frederick Law Olmsted]]. ]] [[Landscape architecture]] is a multi-disciplinary field, incorporating aspects of [[botany]], [[horticulture]], the [[fine art]]s, [[architecture]], [[industrial design]], [[geology]] and the [[earth sciences]], [[environmental psychology]], [[geography]], and [[ecology]]. The activities of a landscape architect can range from the creation of public parks and parkways to site planning for campuses and corporate office parks, from the design of residential estates to the design of civil [[infrastructure]] and the management of large [[wilderness]] areas or [[Land reclamation|reclamation]] of degraded landscapes such as mines or [[landfill]]s. Landscape architects work on all types of structures and external space&nbsp;– large or small, [[urban area|urban]], [[suburban]] and [[rural]], and with "hard" (built) and "soft" (planted) materials, while paying attention to ecological [[Sustainable development|sustainability]]. For the period before 1800, the history of landscape gardening (later called landscape architecture) is largely that of master planning and [[garden design]] for [[manor houses]], [[palace]]s and royal properties, religious complexes, and centers of government. An example is the extensive work by [[André Le Nôtre]] at [[Vaux-le-Vicomte]] and at the [[Palace of Versailles]] for King [[Louis XIV]] of France. The first person to write of making a landscape was [[Joseph Addison]] in 1712. The term landscape architecture was invented by [[Gilbert Laing Meason]] in 1828 and was first used as a professional title by [[Frederick Law Olmsted]] in 1863. During the latter 19th century, the term [[landscape architect]] became used by professional people who designed landscapes. [[Frederick Law Olmsted]] used the term 'landscape architecture' as a profession for the first time when designing [[Central Park]], [[New York City]], US. Here the combination of traditional landscape gardening and the emerging field of city planning gave landscape architecture its unique focus. This use of the term landscape architect became established after [[Frederick Law Olmsted Jr.]] and others founded the [[American Society of Landscape Architects]] (ASLA) in 1899. ===Landscape and literature=== {{See also|Pastoral|British regional literature|American literary regionalism}} ====The earliest landscape literature==== [[File:Damarri001.jpg|thumb|The [[Djabugay people|Djabugay]] language group's mythical being, ''Damarri'', transformed into a mountain range, is seen lying on his back above the [[Barron Gorge National Park|Barron River Gorge]], looking upwards to the skies, within north-east Australia's wet tropical forested landscape]] Possibly the earliest landscape literature is found in [[Australian Aboriginal mythology|Australian aboriginal myths]] (also known as [[Dreamtime]] or Dreaming stories, [[songlines]], or Aboriginal [[oral literature]]), the stories [[ritual|traditionally performed]] by [[Indigenous Australians|Aboriginal peoples]]<ref>Morris, C. (1994) "Oral Literature" in Horton, David (General Editor)</ref> within each of the [[language group]]s across Australia. All such myths variously tell significant truths within each Aboriginal group's local [[cultural landscape|landscape]]. They effectively layer the whole of the Australian continent's topography with cultural nuance and deeper meaning, and empower selected audiences with the accumulated wisdom and knowledge of Australian Aboriginal ancestors back to [[time immemorial]].<ref>Morris, C. (1995) "An Approach to Ensure Continuity and Transmission of the Rainforest Peoples' Oral Tradition", in Fourmile, H; Schnierer, S.; & Smith, A. (Eds) ''An Identification of Problems and Potential for Future Rainforest Aboriginal Cultural Survival and Self-Determination in the Wet Tropics.'' Centre for Aboriginal and Torres Strait Islander Participation Research and Development. Cairns, Australia</ref> In the [[Western culture|West]] [[pastoral]] poetry represent the earliest form of landscape literature, though this literary genre presents an idealized landscape peopled by shepherds and shepherdesses, and creates "an image of a peaceful uncorrupted existence; a kind of [[fall of man|prelapsarian]] world".<ref>J. A. Cuddon, P. 644.</ref> The pastoral has its origins in the works of the Greek poet [[Theocritus]] (c. 316 - c. 260 BC). The [[Romanticism|Romantic period]] poet [[William Wordsworth]] created a modern, more realistic form of pastoral with ''[[Michael (poem)|Michael, A Pastoral Poem]]'' (1800).<ref>Peter V. Marinetti, ''Pastoral''. London: Methuen, 1971, p.4.</ref> An early form of landscape poetry, [[Shanshui poetry]], developed in China during the third and fourth centuries A.D.<ref name="Yip, 130">Yip, 130</ref> [[File:Hambledon Hill towards Stourton Tower 20070730.jpg|thumb|left|The [[Vale of Blackmore]], the main setting for [[Thomas Hardy]]'s novel ''[[Tess of the d'Urbervilles]]''. [[Hambledon Hill]] towards [[King Alfred's Tower|Stourton Tower]] ]] ====Topographical poetry==== [[Topographical poetry]] is a [[genre]] of poetry that describes, and often praises, a landscape or place. [[John Denham (poet)|John Denham]]'s 1642 poem "Cooper's Hill" established the genre, which peaked in popularity in 18th-century England. Examples of [[Topography|topographical]] verse date, however, to the [[Late Classical]] period, and can be found throughout the [[Medieval]] era and during the [[Renaissance]]. Though the earliest examples come mostly from continental Europe, the topographical poetry in the tradition originating with Denham concerns itself with the classics, and many of the various types of topographical verse, such as river, ruin, or hilltop poems were established by the early 17th century.<ref>Aubin, Robert Arnold. ''Topographical Poetry in XVIII-Century England''. New York: The Modern Language Association of America, 1936, p. 3.</ref> [[Alexander Pope]]'s "Windsor Forest" (1713) and [[John Dyer]]'s "[[Grongar Hill]]' (1762) are two other familiar examples. [[George Crabbe]], the [[Suffolk]] regional poet, also wrote topographical poems, as did [[William Wordsworth]], of which ''[[Lines written a few miles above Tintern Abbey]]'' is an obvious example.<ref>L. A. Cuddon, ''Dictionary of Literary Terms''. London: Penguin, 1999, p. 922</ref> More recently, [[Matthew Arnold]]'s "[[The Scholar Gipsy]]" (1853) praises the [[Oxfordshire]] countryside, and [[W. H. Auden]]'s "[[In Praise of Limestone]]" (1948) uses a [[limestone]] landscape as an allegory.<ref name="France">{{cite journal|author=France, Alan W.|title=Gothic North and the Mezzogiorno in Auden's 'In Praise of Limestone'|url=https://archive.org/details/sim_renascence_spring-1990_42_3/page/141|journal=[[Renascence (journal)|Renascence]]|volume=42|issue=3|year=1990|pages=141–148|doi=10.5840/renascence199042319}}</ref> Subgenres of topographical poetry include the [[country house poems|country house poem]], written in 17th-century England to compliment a wealthy patron, and the [[prospect poem]], describing the view from a distance or a temporal view into the future, with the sense of opportunity or expectation. When understood broadly as landscape poetry and when assessed from its establishment to the present, topographical poetry can take on many formal situations and types of places. Kenneth Baker, in his "Introduction to ''The Faber Book of Landscape Poetry'', identifies 37 varieties and compiles poems from the 16th through the 20th centuries—from [[Edmund Spenser]] to [[Sylvia Plath]]—correspondent to each type, from "Walks and Surveys", to "Mountains, Hills, and the View from Above", to "Violation of Nature and the Landscape", to "Spirits and Ghosts."<ref>Baker, Kenneth, ed. ''The Faber Book of Landscape Poetry.'' New York: Faber and Faber, 2000.</ref> Common aesthetic registers of which topographical poetry makes use include [[pastoral]] imagery, the [[sublime (philosophy)|sublime]], and the [[picturesque]], which include images of rivers, ruins, moonlight, birdsong, and clouds, peasants, mountains, caves, and waterscapes. Though describing a landscape or scenery, topographical poetry often, at least implicitly, addresses a political issue or the meaning of [[nationalism|nationality]] in some way. The description of the landscape therefore becomes a poetic vehicle for a political message. For example, in John Denham's "Cooper's Hill", the speaker discusses the merits of the recently executed [[Charles I of England|Charles I]].<ref>John Denham, "Cooper's Hill", (ll.111-119)</ref> ====The Romantic era in Britain==== {{Quote box |width=300px |align=right |quoted=true |bgcolor=#FFFFF0 |salign=right |quote =<poem> '''The Vision on Mount [[Snowdon]]''' .................................and on the shore I found myself of a huge sea of mist, Which meek and silent rested at my feet. A hundred hills their dusky backs upheaved All over this still ocean, and beyond, Far, far beyond, the vapours shot themselves In headlands, tongues, and promontory shapes, Into the sea, the real sea, that seemed To dwindle and give up its majesty, Usurped upon as far as sight could reach. </poem>|source =from ''[[The Prelude]]'' (1805), Book 13, lines 41-51.<br>by [[William Wordsworth]] }} One important aspect of British [[Romantic poetry|Romanticism]]&nbsp;– evident in painting and literature as well as in politics and philosophy&nbsp;– was a change in the way people perceived and valued the landscape. In particular, after [[William Gilpin (priest)|William Gilpin]]'s ''Observations on the River Wye'' was published in 1770, the idea of the [[picturesque]] began to influence artists and viewers. Gilpin advocated approaching the landscape "by the rules of picturesque beauty,"<ref>Gilpin, William, quoted in Baker, Kenneth, ed. ''The Faber Book of Landscape Poetry.'' New York: Faber and Faber, 2000, p. xxvi</ref> which emphasized contrast and variety. [[Edmund Burke]]'s ''[[A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful]]'' (1757) was also an influential text, as was [[Longinus (literature)|Longinus]]' ''On the Sublime'' (early A.D., Greece), which was translated into English from the French in 1739. From the 18th century, a taste for the sublime in the natural landscape emerged alongside the idea of the sublime in language; that is elevated rhetoric or speech.<ref>In the late 17th century in England, [[John Dennis (dramatist)|John Dennis]] brought attention to Longinus' argument for the emotive power of figurative language in poetry.</ref> A topographical poem that influenced the Romantics, was [[James Thomson (poet, born 1700)|James Thomson]]'s ''[[The Seasons (Thomson poem)|The Seasons]]'' (1726–30).<ref>Fulford, Tim. ''Landscape, Liberty, and Authority: Poetry, Criticism, and Politics from Thomson to Wordsworth.'' New York: Cambridge University Press, 1996., p. 21'</ref> The changing landscape, brought about by the [[Industrial Revolution|industrial]] and [[British Agricultural Revolution|agricultural revolution]]s, with the expansion of the city and depopulation of the countryside, was another influences on the growth of the [[Romantic movement]] in Britain. The poor condition of workers, the new class conflicts, and the pollution of the environment all led to a reaction against urbanism and industrialisation and a new emphasis on the beauty and value of [[nature]] and landscape.<ref>Encyclopædia Britannica. "Romanticism". Retrieved 30 January 2008, from Encyclopædia Britannica Online. Britannica.com. Retrieved 24 August 2010.</ref> However, it was also a revolt against aristocratic social and political norms of the [[Age of Enlightenment]], as well a reaction against the scientific [[rationalization (sociology)|rationalisation]] of nature.<ref>Christopher Casey, (October 30, 2008). ""Grecian Grandeurs and the Rude Wasting of Old Time": Britain, the Elgin Marbles, and Post-Revolutionary Hellenism". ''Foundations''. Volume III, Number 1. Retrieved 25 June 2009.</ref> The poet [[William Wordsworth]] was a major contributor to the literature of landscape,<ref>Margaret Drabble, ''A Writer's Britain'' (originally subtitled "Landscape in literature", 1979). New York: Thames & Hudson, 2000, p. 152.</ref> as was his contemporary poet and novelist [[Walter Scott]]. Scott's influence was felt throughout Europe, as well as on major [[Victorian novel]]ists in Britain, such as [[Emily Brontë]], [[Mrs Gaskell]], [[George Eliot]], and [[Thomas Hardy]], as well as [[John Cowper Powys]] in the 20th-century.<ref>{{cite web |url=http://www.scottsabbotsford.co.uk/history/ |title=Walter Scott was the foremost literary figure of his days |access-date=2011-04-09}}</ref><ref>Drabble, p. 170</ref> [[Margaret Drabble]] in ''A Writer's Britain'' suggests that Thomas Hardy "is perhaps the greatest writer of rural life and landscape" in English.<ref>Drabble, p.91</ref> ====Europe==== Among European writers influenced by Scott were Frenchmen [[Honoré de Balzac]] and [[Alexandre Dumas]] and Italian [[Alessandro Manzoni]].<ref>Drabble, p. 166; [http://www.france.fr/en/literature-and-french-language/alexandre-dumas-1802-1870.html/ "Alexandre Dumas": The official French site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515044747/http://www.france.fr/en/literature-and-french-language/alexandre-dumas-1802-1870.html |date=2014-05-15 }}</ref> Manzoni's famous novel ''[[The Betrothed]]'' was inspired by [[Walter Scott]]'s ''[[Ivanhoe]]''.<ref>From Georg Lukàcs, "The Historical Novel" (1969): "In Italy Scott found a successor who, though in a single, isolated work, nevertheless broadened his tendencies with superb originality, in some respect surpassing him. We refer, of course, to Manzoni's ''I Promessi Sposi'' (The Betrothed). Scott himself recognized Manzoni's greatness. When in Milan Manzoni told him that he was his pupil, Scott replied that in that case Manzoni's was his best work. It is, however, very characteristic that while Scott was able to write a profusion of novels about English and Scottish society, Manzoni confined himself to this single masterpiece."</ref> ====North America==== Also influenced by Romanticism's approach to landscape was the American novelist [[Fenimore Cooper]], who was admired by [[Victor Hugo]] and Balzac and characterized as the "American [[Walter Scott|Scott]]."<ref>[[#Phillips|Phillips, 1913]], p. 160</ref> ====China==== Landscape in [[Chinese poetry]] has often been closely tied to Chinese landscape painting, which developed much earlier than in the West. Many poems evoke specific paintings, and some are written in more empty areas of the scroll itself. Many painters also wrote poetry, especially in the [[scholar-official]] or literati tradition. Landscape images were present in the early ''[[Shijing]]'' and the ''[[Chuci]]'', but in later poetry the emphasis changed, as in painting to the ''[[Shan shui]]'' ({{lang-zh|山水}} lit. "mountain-water") style featuring wild mountains, rivers and lakes, rather than landscape as a setting for a human presence.<ref name="Yip, 130"/> [[Shanshui poetry]] {{CJKV|t=山水詩|s=山水诗}} developed in China during the third and fourth centuries AD<ref name="Yip, 130">Yip, 130</ref> and left most of the varied landscapes of China largely unrepresented. ''Shan shui'' painting and poetry shows imaginary landscapes, though with features typical of some parts of South China; they remain popular to the present day. [[Fields and Gardens poetry]] ({{lang-zh|t=田園詩|s=田园诗|p=tiányuán shī|w=t'ien-yuan-shih|l=fields and gardens poetry}}), in [[Chinese poetry|poetry]] was a contrasting poetic movement which lasted for centuries, with a focused on the nature found in gardens, in backyards, and in the cultivated countryside. Fields and Gardens poetry is one of many [[Classical Chinese poetry genres]]. One of the main practitioners of the Fields and Gardens poetry genre was Tao Yuanming (also known as [[Tao Yuanming|Tao Qian]] (365–427), among other names or versions of names).<ref>Yip, 163-169</ref> Tao Yuanming has been regarded as the first great poet associated with the Fields and Gardens poetry genre.<ref>Watson, 79</ref> ===Landscape art=== {{Main|Landscape photography|Conservation photography|Aerial photography}} [[File:Adams The Tetons and the Snake River.jpg|thumb|''The Tetons and the Snake River'' (1942) photograph by [[Ansel Adams]]]] ====Landscape photography==== Many landscape photographs show little or no human activity and are created in the pursuit of a pure, unsullied depiction of [[nature]]<ref name="Photography: A Cultural History 136">Mary Warner Marien (2006). ''Photography: A Cultural History''. Laurence King Publishing. Page 136.</ref> devoid of human influence, instead featuring subjects such as strongly defined landforms, weather, and ambient light. As with most forms of art, the definition of a landscape photograph is broad, and may include urban settings, industrial areas, and [[nature photography]]. Notable landscape photographers include [[Ansel Adams]], [[Galen Rowell]], [[Edward Weston]], [[Ben Heine]], Mark Gray and [[Judges Postcards|Fred Judge]]. ====Landscape painting==== {{Main|Landscape painting|Aerial landscape art}} [[File:Salomon van Ruisdael Deventer.jpg|left|thumb|[[Salomon van Ruisdael]], "View of Deventer" (1657). ]] The earliest forms of art around the world depict little that could really be called [[Landscape painting|landscape]], although ground-lines and sometimes indications of mountains, trees or other natural features are included. The earliest "pure landscapes" with no human figures are [[fresco]]s from [[Minoan civilization|Minoan Greece]] of around 1500 BCE.<ref>Honour & Fleming, 53. The only very complete example is now in the [[National Archaeological Museum, Athens]]</ref> Hunting scenes, especially those set in the enclosed vista of the reed beds of the [[Nile Delta]] from Ancient Egypt, can give a strong sense of place, but the emphasis is on individual plant forms and human and animal figures rather than the overall landscape setting. For a coherent depiction of a whole landscape, some rough system of perspective, or scaling for distance, is needed, and this seems from literary evidence to have first been developed in [[Ancient Greece]] in the [[Hellenistic]] period, although no large-scale examples survive. More [[Ancient Roman art|ancient Roman]] landscapes survive, from the 1st century BCE onwards, especially frescos of landscapes decorating rooms that have been preserved at archaeological sites of [[Pompeii]], [[Herculaneum]] and elsewhere, and [[mosaic]]s.<ref>Honour & Fleming, 150-151</ref> The Chinese [[Ink and wash painting|ink painting]] tradition of [[shan shui]] ("mountain-water"), or "pure" landscape, in which the only sign of human life is usually a sage, or a glimpse of his hut, uses sophisticated landscape backgrounds to figure subjects, and landscape art of this period retains a classic and much-imitated status within the Chinese tradition. Both the Roman and Chinese traditions typically show grand panoramas of imaginary landscapes, generally backed with a range of spectacular mountains – in China often with waterfalls and in Rome often including sea, lakes or rivers. These were frequently used to bridge the gap between a foreground scene with figures and a distant panoramic vista, a persistent problem for landscape artists. A major contrast between landscape painting in the West and East Asia has been that while in the West until the 19th century it occupied a low position in the accepted [[hierarchy of genres]], in East Asia the classic Chinese mountain-water ink painting was traditionally the most prestigious form of visual art. However, in the West, history painting came to require an extensive landscape background where appropriate, so the theory did not entirely work against the development of landscape painting – for several centuries landscapes were regularly promoted to the status of history painting by the addition of small figures to make a narrative scene, typically religious or mythological. {{Clear}} [[Dutch Golden Age painting]] of the 17th century saw the dramatic growth of landscape painting, in which many artists specialized, and the development of extremely subtle realist techniques for depicting light and weather. The popularity of landscapes in the [[Netherlands]] was in part a reflection of the virtual disappearance of religious painting in a [[Calvinist]] society, and the decline of religious painting in the 18th and 19th centuries all over Europe combined with [[Romanticism]] to give landscapes a much greater and more prestigious place in 19th-century art than they had assumed before. In England, landscapes had initially been mostly backgrounds to portraits, typically suggesting the parks or estates of a landowner, though mostly painted in London by an artist who had never visited the site. The English tradition was founded by [[Anthony van Dyck]] and other, mostly [[Flemish people|Flemish]], artists working in England. By the beginning of the 19th century the English artists with the highest modern reputations were mostly dedicated landscapists, showing the wide range of [[Romanticism|Romantic]] interpretations of the English landscape found in the works of [[John Constable]], [[J. M. W. Turner]] and [[Samuel Palmer]]. However all these had difficulty establishing themselves in the contemporary art market, which still preferred history paintings and portraits.<ref>Reitlinger, 74-75, 85-87</ref> [[File:Cole Thomas The Course of Empire The Arcadian or Pastoral State 1836.jpg|thumb|[[Thomas Cole]] "The Course of Empire The Arcadian or Pastoral State", US, 1836.]] [[File:Laurent Guetal Le lac de l'Eychauda.jpg|thumb|[[Laurent Guétal]], ''[[Lac de l'Eychauda]]'', France, 1886, [[Museum of Grenoble]].]] In Europe, as [[John Ruskin]] said,<ref>''[[Modern Painters]]'', volume three, "Of the novelty of landscape".</ref> and [[Sir Kenneth Clark]] confirmed, landscape painting was the "chief artistic creation of the nineteenth century", and "the dominant art", with the result that in the following period people were "apt to assume that the appreciation of natural beauty and the painting of landscape is a normal and enduring part of our spiritual activity"<ref>Clark, 15-16.</ref> The Romantic movement intensified the existing interest in landscape art, and remote and wild landscapes, which had been one recurring element in earlier landscape art, now became more prominent. The German [[Caspar David Friedrich]] had a distinctive style, influenced by his [[Art of Denmark|Danish training]]. To this he added a quasi-mystical Romanticism. French painters were slower to develop landscape painting, but from about the 1830s [[Jean-Baptiste-Camille Corot]] and other painters in the [[Barbizon School]] established a French landscape tradition that would become the most influential in Europe for a century, with the [[Impressionist]]s and [[Post-Impressionist]]s for the first time making landscape painting the main source of general stylistic innovation across all types of painting. In the [[United States]], the [[Hudson River School]], prominent in the middle to late 19th century, is probably the best-known native development in landscape art. These painters created works of mammoth scale that attempted to capture the epic scope of the landscapes that inspired them. The work of [[Thomas Cole]], the school's generally acknowledged founder, has much in common with the philosophical ideals of European landscape paintings — a kind of secular faith in the spiritual benefits to be gained from the contemplation of natural beauty. Some of the later Hudson River School artists, such as [[Albert Bierstadt]], created less comforting works that placed a greater emphasis (with a great deal of Romantic exaggeration) on the raw, even terrifying power of nature. The best examples of Canadian landscape art can be found in the works of the [[Group of Seven (artists)|Group of Seven]], prominent in the 1920s.<ref>"Landscapes" in [http://www.collectionscanada.ca/virtual-vault/026018-119.01-e.php?q1=Landscape&PHPSESSID=709io6475tfesngi2m7226o454 Virtual Vault] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312150933/http://www.collectionscanada.ca/virtual-vault/026018-119.01-e.php?q1=Landscape&PHPSESSID=709io6475tfesngi2m7226o454 |date=2016-03-12 }}, an online exhibition of Canadian historical art at Library and Archives Canada</ref> [[Emily Carr]] was also closely associated with the Group of Seven, though was never an official member. Although certainly less dominant in the period after World War I, many significant artists still painted landscapes in the wide variety of styles exemplified by [[Neil Welliver]], [[Alex Katz]], [[Milton Avery]], [[Peter Doig]], [[Andrew Wyeth]], [[David Hockney]] and [[Sidney Nolan]]. The term [[neo-romanticism]] is applied in British art history, to a loosely affiliated school of landscape painting that emerged around 1930 and continued until the early 1950s.<ref>It was first labeled in March 1942 by the critic [[Raymond Mortimer]] in the ''New Statesman''.</ref> These painters looked back to 19th-century artists such as [[William Blake]] and [[Samuel Palmer]], but were also influenced by French cubist and post-cubist artists such as [[Pablo Picasso]], [[André Masson]], and [[Pavel Tchelitchew]].<ref>{{wikicite|ref={{harvid|Clarke and Clarke|2001}}|reference=Clarke, Michael, and Deborah Clarke. 2001. "Neo-Romanticism". ''The Concise Oxford Dictionary of Art Terms''. Oxford and New York: Oxford University Press.}}</ref><ref>{{wikicite|ref={{harvid|Hopkins|2001}}|reference=Hopkins, Justine. 2001. "Neo-Romanticism". ''The Oxford Companion to Western Art'', edited by Hugh Brigstocke. Oxford and New York: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-866203-7}}.}}</ref> This movement was motivated in part as a response to the threat of invasion during World War II. Artists particularly associated with the initiation of this movement included [[Paul Nash (artist)|Paul Nash]], [[John Piper (artist)|John Piper]], [[Henry Moore]], [[Ivon Hitchens]], and especially [[Graham Sutherland]]. A younger generation included [[John Minton (artist)|John Minton]], [[Michael Ayrton]], [[John Craxton]], [[Keith Vaughan]], [[Robert Colquhoun]], and [[Robert MacBryde]].<ref>{{wikicite|ref={{harvid|Button|1996}}|reference=Button, Virginia. 1996. "Neo-Romanticism". ''Dictionary of Art'', 34 volumes, edited by Jane Turner. New York: Grove's Dictionaries. {{ISBN|9781884446009}}.}}</ref> ==مختلف دورن جي منظرنامي جي گيلري== <gallery widths="154px" heights="154px"> File:Römischer Meister um 125 v. Chr. 001.jpg|"[[اوڊيسي]]" جي منظر واري قدرتي منظرن جي تصوير، [[روم]]، تقريبن 60-40 قبل مسيح. File:Raphael - Madonna in the Meadow - Google Art Project.jpg|''رافيل'' ''پاران، "ميڊونا ان دي ميڊو (1505ع - 1506ع)'' File:Spring in Kiangnan.jpg|''"''ڪيانگنان ۾ بهار" (1547ع)، وين چينگ-منگ پاران (هيٺئين حصي جي تفصيل) File:Claude Lorrain 014.jpg|ڪلاڊ لورين پاران، "قدرتي منظرنامو: [[اپولو]] پاران اڊميٽ جي ڌڻ جي حفاظت ۽ مرڪري پاران انهن جي چوري" (1645ع) File:Unspunnen - Louise Elisabeth Vigée Le Brun.jpg|ايلزبيٿ وگي لي برن پاران، "لا فيٽ ڊيس برجرس سوئس آ انسپنن" (1808/1809ع) File:Albert Bierstadt - Matterhorn.jpg|البرٽ بيئر اسٽاڊٽ پاران، "[[ميٽرهارن|ميٽر هورن]]" (لڳ ڀڳ 1867ع) File:Wheat Fields at Auvers Under Clouded Sky 1890 Vincent van Gogh.jpg|[[ونسينٽ وان گوگ|ونسنٽ وان گوگ]] پاران، "اوورس (<small>Auvers</small>) ۾ ڪڪرن هيٺ ڪڻڪ جون پوکيل ٻنيون" (1890ع) File:Pablo Picasso, 1908, Paysage aux deux figures (Landscape with Two Figures), oil on canvas, 60 x 73 cm, Musée Picasso, Paris.jpg|[[Pablo Picasso]], 1908, ''Paysage aux deux figures'' (Landscape with Two Figures) پابلو پڪاسو (Pablo Picasso)، 1908، ”پيسيج آ ڊيو فيگرز“ (Paysage aux deux figures / ٻن شڪلين وارو قدرتي منظر). * File:Paul Nash Wire 1918-19.jpg|پال ناش پاران، "وائر" (1918ع) File:Carl Brandt - Norrländskt vinterlandskap med Åreskutan i fonden.jpg|ڪارل برانڊٽ پاران، "آريسڪوٽن (Åreskutan)، قدرتي منظر"، 1921ع ([[سويڊن]]) File:EmilyCarr - Odds and Ends.png|ايميلي ڪار پاران، "آڊز اينڊ اينڊز" (Odds and Ends)، 1939ع ([[برٽش ڪولمبيا]]، [[ڪينيڊا]]) File:Sommergewitter in Algerien 1971.jpg|بيٽينا هينن-آئيچ، "[[الجزائر]] ۾ اونهاري جو طوفان" (Sommergewitter in Algerien) (1971ع) </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[باغباني]] * [[فن تعمير]] * [[جماليات]] * [[ڊزني لينڊ]] * [[گلن جي گھڙي]] * منظرنامي جي تاريخ ۾ حدون * منظرنامي جي ماحوليات * هارڊ اسڪيپ * منظرنامي وارن باغن جي فهرست * سافٽ اسڪيپ * ساؤنڊ اسڪيپ * منظرنامي سان لاڳاپيل ڏند ڪٿائون * ارضي بناوٽ * ٽاسڪ اسڪيپ ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Wiktionary|landscape}} * [https://www.theguardian.com/books/audio/2010/aug/04/jonathan-raban-landscape-literature ''Guardian'' podcasts: "Landscape and literature"] * [https://theworldagriculture.com/plan-and-execute-landscape-projects] Plan & Execute landscape projects * [https://alelandscapesltd.co.uk/ ALE Landscapes Ltd – Official website] {{Authority control}} [[زمرو:زميني منظرنامو|زميني منظرنامو]] [[زمرو:زمين]] [[زمرو:جماليات]] [[زمرو:ٽوپولاجي]] [[زمرو:شڪليات]] [[زمرو:فن جا ڪم]] [[زمرو:ڌرتي جي ايراضي جو استعمال]] nfktmdxtr4zrmef482efxeyeznkcdqn 0 103027 415062 414334 2026-09-26T17:39:45Z InternetArchiveBot 13773 Add 2 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415062 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حشرات ۽ انسانن وچ ۾ لاڳاپا}} [[File:Green insect on hand.jpg|thumb|upright=1.35|”اسپيني مک“، ''[[لائٽا ويسيڪاٽوريا]]''، کي دوائن، [[جنسي تحريڪ ڏيندڙ مادو|جنسي تحريڪ ڏيندڙ]] ۽ ٻين خاصيتن وارو سمجهيو ويو آهي<!--، جيتوڻيڪ ان ۾ جلن پيدا ڪندڙ ڪيميائي مادو، [[ڪينٿيريڊن]]، موجود آهي، جيڪو يقيني طور زهريلو آهي-->.]] '''ايٿنو اينٽمالاجي'''يا '''نسلي حشراتياتيت''' : '''حشرات سان انساني لاڳاپن''' ۾ مختلف قسمن جا استعمال شامل آهن، جيڪي عملي بہ ٿي سگهن ٿا، جيئن [[کاڌي طور حشرات|کاڌي]]، ڪپڙي (خاص طور [[ريشم]]) ۽ رنگن لاءِ، يا علامتي، جيئن [[فن ۾ حشرات|فن]]، موسيقي ۽ [[ادب ۾ حشرات|ادب]] ۾؛ ان سان گڏ ناڪاري لاڳاپا بہ شامل آهن، جهڙوڪ فصلن کي نقصان ۽ حشري جيتن کي قابو ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون. علمي طور، حشرات ۽ سماج وچ ۾ لاڳاپن کي جزوي طور '''ثقافتي حشراتيات''' جي نالي سان اڀياس ڪيو ويو آهي، جيڪا گهڻو ڪري ”ترقي يافته“ سماجن سان واسطو رکي ٿي، ۽ جزوي طور '''نسلي حشراتيات''' جي نالي سان، جيڪا گهڻو ڪري ”ابتدائي“ سماجن سان واسطو رکي ٿي، جيتوڻيڪ ٻنهي وچ ۾ فرق ڪمزور آهي ۽ ڪنهن نظريي تي ٻڌل ناهي. ٻئي علمي شعبا انساني آباديءَ تي [[حشرات]] جي اثرن، انهن سان لاڳاپن ۽ هڪجهڙائين، ۽ ان جي ابتڙ انسانن جي حشرات تي اثرن جو اڀياس ڪن ٿا. انهن جون پاڙون [[بشريات]] ۽ [[قدرتي تاريخ]] سان گڏ [[حشراتيات]]، يعني حشرات جي اڀياس، ۾ آهن. حشرات جا ٻيا [[ثقافت|ثقافتي]] استعمال، جهڙوڪ [[حياتي نقل]]، لازمي طور انهن علمي شعبن ۾ شامل ناهن. وڌيڪ عام طور، ماڻهو حشرات کي عملي توڙي علامتي مقصدن لاءِ ڪيترن ئي طريقن سان استعمال ڪن ٿا. ٻئي پاسي، حشرات بابت انساني رويا اڪثر ناڪاري هوندا آهن ۽ انهن کي مارڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون وينديون آهن. [[جيت مار دوا|جيت مار دوائن]] جو وسيع استعمال ڪنهن بہ [[حشري جيت]] کي مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو آهي، پر ان سبب حشرات جي هڪ هزار جنسن ۾ عام استعمال ٿيندڙ ڪيميائي مادن خلاف مزاحمت پيدا ٿي آهي. عملي استعمالن ۾ [[حشرات خوري|کاڌي طور]]، [[طب ۾ حشرات|طب ۾]]، قيمتي [[ڪپڙو|ڪپڙي]] [[ريشم]] لاءِ، [[رنگين مادو|رنگين مادن]] جهڙوڪ [[ڪارمائن]] لاءِ، سائنس ۾، جتي [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|ميوي جي مک]] [[جينيات]] ۾ هڪ اهم [[نمونياتي جاندار]] آهي، ۽ [[حشراتياتي جنگ|جنگ ۾]] استعمال شامل آهن، جتي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران دشمن آباديءَ ۾ بيماريون ڦهلائڻ لاءِ حشرات کي ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو ويو. هڪ حشرو، [[ماکيءَ جي مک]]، [[ماکي]]، [[گل جو زرداڻو]]، [[شاهي جيلي]]، [[پروپولس]] ۽ سوزش گهٽائيندڙ پيپٽائڊ [[ميليٽن]] مهيا ڪري ٿي؛ ڪجهه سماجن ۾ ان جا لاروا پڻ کاڌا وڃن ٿا. حشرات جي طبي استعمالن ۾ زخمن مان مرده يا خراب بافتون هٽائڻ لاءِ [[لاروا علاج]] شامل آهي. رت چوسيندڙ حشرات جي ٿُڪ ۾ پروٽين جا هڪ هزار کان وڌيڪ خاندان سڃاتا ويا آهن؛ اهي ممڪن طور ڪارائتين دوائن جو ذريعو بڻجي سگهن ٿا، جهڙوڪ رت ڄمڻ کان روڪيندڙ دوائون، [[رت جي نلين جي ڦهلاءَ|رت جون نليون ڦهلائيندڙ دوائون]]، [[اينٽي هسٽامين]] ۽ [[بيهوشي جون دوائون]]. علامتي استعمالن ۾ [[فن ۾ حشرات|فن]]، [[موسيقي ۾ حشرات|موسيقي]] (جنهن ۾ [[حشرات کان متاثر گيتن جي فهرست|حشرات بابت ڪيترائي گيت]] شامل آهن)، [[فلمن ۾ آرٿروپوڊ|فلمن]]، [[ادب ۾ حشرات|ادب]]، [[مذهب ۾ حشرات|مذهب]] ۽ ڏند ڪٿائن ۾ انهن جا ڪردار شامل آهن. حشرات جا [[ويس|ويس]] ناٽڪن ۾ استعمال ڪيا وڃن ٿا ۽ پارٽين ۽ ميلن ۾ پڻ پاتا وڃن ٿا. == ثقافتي حشراتيات ۽ نسلي حشراتيات == [[File:Malay Archipelago Beetles.jpg|thumb|left|”[[ملائي ٻيٽَ ميڙ|سيمونجون، بورنيو ۾ ملندڙ غير معمولي ڀونئر]]“: [[الفريڊ رسل والس]] نسلي حشراتيات جي شروعاتي علمبردارن مان هڪ هو.]] نسلي حشراتيات 19هين صديءَ کان ترقي ڪئي، جنهن جي شروعاتي ڪمن ۾ [[الفريڊ رسل والس]] (1852ع) ۽ [[هينري والٽر بيٽس]] (1862ع) جهڙن ليکڪن جا ڪم شامل هئا. [[هانس زنسر]] جي ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[ڪوئا، جونئون ۽ تاريخ]]'' (1935ع) ڏيکاريو تہ حشرات انساني تاريخ ۾ هڪ اهم قوت رهيا آهن. [[وليم مورٽن ويلر]]، [[موريس ميٽرلنڪ]] ۽ [[ژان هينري فابر]] جهڙن ليکڪن حشرات جي زندگيءَ کي بيان ڪيو ۽ ”تخيل ۽ شاندار انداز“ سان ماڻهن تائين انهن جي اهميت پهچائي. [[فريڊرڪ سائمن بوڊن هائمر]] جي ''انساني خوراڪ طور حشرات'' (1951ع) حشرات خوريءَ جي وسعت ۽ امڪانن ڏانهن ڌيان ڇڪايو ۽ حشرات جو هڪ مثبت پهلو پيش ڪيو. [[کاڌو]] نسلي حشراتيات ۾ سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل موضوع آهي، جنهن کان پوءِ [[طب]] ۽ [[ماکيءَ جي مک پالنا]] اچن ٿا.<ref name=Posey>{{cite journal |last1=Posey |first1=Darrell Addison |title=Topics And Issues In Ethnoentomology With Some Suggestions For The Development Of Hypothesis-Generation And Testing In Ethnobiology |journal=Journal of Ethnobiology |date=1986 |volume=6 |issue=1 |pages=99–120 |url=https://ethnobiology.org/sites/default/files/pdfs/JoE/6-1/Posey1986.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140801192909/http://ethnobiology.org/sites/default/files/pdfs/JoE/6-1/Posey1986.pdf |archive-date=1 August 2014}}</ref> [[File:Crop Duster.jpg|thumb|upright|حشرات خلاف ڪارروائي: هڪ [[زرعي جهاز]] [[اولهندي مڪئي جي پاڙ واري ڀونئر]] کي مارڻ لاءِ گهٽ مقدار وارو [[جيت مار دوا|جيت مار دوائن]] وارو چارو ڇٽي رهيو آهي.]] 1968ع ۾ {{Interlanguage link multi|ايرون شميٽشيڪ|de|Erwin Schimitschek}}، [[لوڪ ادب]] ۽ ثقافت، جن ۾ [[مذهب]]، کاڌو، طب ۽ فن شامل هئا، ۾ حشرات جي ڪردارن جي جائزي دوران ثقافتي حشراتيات کي حشرات جي اڀياس جي هڪ شاخ طور پيش ڪيو.<ref name="Schimitschek 1968">{{cite book |last=Schimitschek |first=E. |title=Handbuch der Zoologie |year=1968 |publisher=Berliner Akademie Verlag|editor=Helmcke J.G. |editor2=Stark D. |editor3=Wermuth H. |chapter=Insekten als Nahrung, Brauchtum, Kult und Kultur |volume= 4 | pages=1–62}}</ref> 1984ع ۾ [[چارلس هوگ]] انگريزيءَ ۾ هن شعبي جو جائزو ورتو، ۽ 1994ع کان 1997ع تائين هوگ جو ''دي ڪلچرل اينٽومالاجي ڊائجسٽ'' هن شعبي بابت بحث جو هڪ فورم رهيو.<ref>{{cite web|last=Hogue|first=Charles|title=Cultural Entomology|url=http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html|access-date=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617234900/http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html|archive-date=17 June 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Who? What? Why?|url=http://www.insects.org/ced1/who_what_why.html|publisher=Cultural Entomology Digest|access-date=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030739/http://www.insects.org/ced1/who_what_why.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> هوگ دليل ڏنو تہ ”انسان پنهنجي ذهني توانائي سرگرميءَ جي ٽن بنيادي شعبن ۾ خرچ ڪن ٿا: بقا، جنهن لاءِ عملي سکيا (ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال) ڪتب آندي وڃي ٿي؛ استقرائي ذهني عملن (سائنس) وسيلي خالص علم جي ڳولا؛ ۽ جمالياتي مشقن ذريعي خوشي حاصل ڪرڻ لاءِ روشن خياليءَ جي جستجو، جنهن کي ’انسانيت جا علم‘ چئي سگهجي ٿو. [[حشراتيات]] گهڻي عرصي کان بقا ([[اقتصادي حشراتيات]]) ۽ سائنسي اڀياس (علمي حشراتيات) سان لاڳاپيل رهي آهي، پر تحقيق جي اها شاخ جيڪا ادب، ٻولي، موسيقي، فن، تشريحي تاريخ، مذهب ۽ وندر ۾ حشرات (۽ ٻين زميني آرٿروپوڊن، جن ۾ [[اراڪنڊ]] ۽ [[گهڻ پيرا]] شامل آهن) جي اثرن جو اڀياس ڪري ٿي، شميٽشيڪ جي ڪم وسيلي ئي هڪ الڳ شعبي طور سڃاتي وئي.“<ref name="Schimitschek 1968"/><ref name="Schimitschek 1961">{{cite journal | last=Schimitschek | first=E. | title=Die Bedeutung der Insekten für Kultur und Wirtschaft des Menschen in Vergangenheit und Gegenwart | journal=Istanbul Universitesi | date= 1961 |volume= 908 | pages=1–48}}</ref><ref name="Hogue 1987">{{cite journal |last=Hogue |first=Charles |title=Cultural Entomology |journal=Annual Review of Entomology |date=January 1987|volume= 32 |pages=181–199 |doi= 10.1146/annurev.en.32.010187.001145}}</ref> هوگ هن شعبي جون حدون بيان ڪندي چيو: ”حشراتيات جي سائنس جي بياني تاريخ ثقافتي حشراتيات جو حصو ناهي، جڏهن تہ عام [[تاريخ]] تي حشرات جو اثر ثقافتي حشراتيات ۾ شامل سمجهيو ويندو.“<ref name="Hogue">{{cite web |last=Hogue |first=Charles |title=Cultural Entomology |url=http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html |publisher=Cultural Entomology Digest |access-date=22 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617234900/http://www.insects.org/ced1/cult_ent.html |archive-date=17 June 2012 |url-status=dead }}</ref> هن وڌيڪ چيو: ”ڇاڪاڻ تہ ’ثقافتي‘ اصطلاح جي وصف محدود آهي، تنهنڪري ڪجهه پهلو جيڪي عام طور انساني سماجن جي اڀياس ۾ شامل هوندا آهن، هتان خارج ٿي وڃن ٿا.“<ref name="Hogue"/> ڊيرل ايڊيسن پوسي، اهو ڄاڻائيندي تہ ثقافتي حشراتيات ۽ نسلي حشراتيات وچ ۾ حد مقرر ڪرڻ ڏکيو آهي، هوگ جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ثقافتي حشراتيات کي ”فن ۽ انسانيت جي علمن ۾ ظاهر ٿيندڙ انسانيت جي جوهر“ تي حشرات جي اثر تائين محدود ڪيو. پوسي وڌيڪ لکي ٿو تہ ثقافتي بشريات کي عام طور ”ترقي يافته“، صنعتي ۽ پڙهيل لکيل سماجن جي اڀياس تائين محدود ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ نسلي حشراتيات ”ابتدائي“ يا ”غير مهذب“ سماجن جي حشراتياتي معاملن جو اڀياس ڪري ٿي. پوسي ساڳئي وقت چوي ٿو تہ اها ورهاست مصنوعي آهي ۽ ان ۾ بنا جواز ”اسان/اهي“ وارو تعصب شامل آهي.<ref name=Posey/> برائن مورس پڻ ان طريقي تي تنقيد ڪري ٿو، جنهن ۾ بشريات جا ماهر فطرت بابت غير مغربي روين کي هڪ رخو ۽ روحانيت پسند سمجهن ٿا ۽ انهن کي ”[[غنوصيت|غنوصي]] انداز“ ۾ مغربي، اڪثر 17هين صديءَ جي، مشيني رويي جي سادي تصور سان ڀيٽين ٿا. مورس ان کي ”گهڻو غير مددگار، جيڪڏهن گمراهه ڪندڙ نه بہ هجي“ قرار ڏئي ٿو، ۽ ان جي بدران [[ملاوي]] جي ماڻهن جي حشرات ۽ ٻين جانورن سان لاڳاپن جي ڪيترن ئي طريقن بابت پنهنجي تحقيق پيش ڪري ٿو: ”عملي، ذهني، حقيقت پسند، ڪارجائتا، جمالياتي، علامتي ۽ مقدس.“<ref>Morris, 2006.</ref> == فائدا ۽ خرچ == === حشرات جون ماحولياتي نظام واريون خدمتون === [[File:Honeybee (Apis mellifera) pollinating Avocado cv.jpg|thumb|left|[[گل ڇاڻ]]، هتي [[ايواڪاڊو]] جي فصل تي ماکيءَ جي مک وسيلي، هڪ [[ماحولياتي نظام جي خدمت]] آهي.]] [[ملينيم ماحولياتي نظام جائزو]] جي 2005ع واري رپورٽ [[ماحولياتي نظام جون خدمتون|ماحولياتي نظام جي خدمتن]] جي وصف انهن فائدن طور ڪري ٿي جيڪي ماڻهو ماحولياتي نظامن مان حاصل ڪن ٿا، ۽ انهن کي چئن قسمن، يعني فراهمي، ضابطي، سهائتا ۽ ثقافتي خدمتن ۾ ورهائي ٿي. هڪ بنيادي اصول اهو آهي تہ آرٿروپوڊن جون ڪجهه جنسون انسانن تي پنهنجي اثر سبب چڱيءَ طرح سمجهيون ويون آهن (جهڙوڪ ماکيءَ جون مکيون، [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]]، [[مڇر]] ۽ [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]). تنهن هوندي بہ حشرات [[ماحولياتي شيون ۽ خدمتون]] مهيا ڪن ٿا.<ref name=MEA>{{cite book|last1=Millennium Ecosystem Assessment|title=Ecosystems and human well-being : synthesis|date=2005|publisher=Island Press|url=http://www.millenniumassessment.org/documents/document.356.aspx.pdf|location=Washington, DC|isbn=1-59726-040-1|access-date=7 August 2014|archive-date=31 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031012651/http://www.millenniumassessment.org/documents/document.356.aspx.pdf|url-status=live}}</ref> [[زيرسيس سوسائٽي]] حشرات پاران مهيا ڪيل چئن ماحولياتي خدمتن جي اقتصادي اثر جو حساب لڳائي ٿي: گل ڇاڻ، وندر (يعني ”[[شڪار]]، [[مڇي مارڻ]] ۽ جهنگلي جيوت جي مشاهدي، جنهن ۾ [[پکي ڏسڻ]] بہ شامل آهي، لاءِ حشرات جي اهميت“)، ڇيڻي کي زمين ۾ دفن ڪرڻ ۽ [[حياتي جيت ڪنٽرول|جيتن جو ڪنٽرول]]. انهن خدمتن جي عالمي ماليت جو اندازو 153 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Lyman Kirst |first=Marian |title=Insect – the neglected 99% |url=http://www.hcn.org/blogs/goat/insects-the-neglected-99-percent/ |access-date=22 July 2012 |newspaper=High Country News |date=29 Dec 2011 |archive-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613015441/https://www.hcn.org/blogs/goat/insects-the-neglected-99-percent |url-status=live }}</ref> ماڪوڙين جي ماهر<ref>{{cite web|title=Edward O. Wilson Biography|url=http://www.biography.com/people/edward-o-wilson-507387|publisher=Biography.com|access-date=6 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107102106/http://www.biography.com/people/edward-o-wilson-507387|archive-date=7 January 2017|url-status=dead}}</ref> [[اي. او. ولسن]] چيو: ”جيڪڏهن سموري انسانذات غائب ٿي وڃي تہ دنيا ٻيهر انهيءَ شاهوڪار توازن واري حالت ڏانهن موٽي ويندي جيڪا ڏهه هزار سال اڳ موجود هئي. جيڪڏهن حشرات غائب ٿي وڃن تہ ماحول افراتفريءَ ۾ ڦاسي پوندو.“<ref>{{cite book |last=Wilson |first=E.O. |title=The Creation: An Appeal to Save Life on Earth |url=https://archive.org/details/creationappeal00wils |url-access=registration |date=2006 |publisher=Norton|isbn=9780393062175 }}</ref> آمريڪي [[عوامي نشرياتي خدمت]] جي پروگرام [[نووا (آمريڪي ٽي وي پروگرام)|''نووا'']] جي هڪ حصي ۾ شهري ماحول اندر حشرات سان لاڳاپي کي هن ريت بيان ڪيو ويو: ”اسان انسان اهو سوچڻ پسند ڪريون ٿا تہ دنيا اسان هلائيندا آهيون. پر اسان جي وڏن شهرن جي دل ۾ بہ هڪ حريف عظيم قوت وڌي ويجهي ٿي... اهي ننڍڙا جاندار وڏي تعداد ۾ اسان جي چوڌاري رهن ٿا، جيتوڻيڪ اسان انهن کي مشڪل سان محسوس ڪندا آهيون. پر ڪيترن ئي طريقن سان حقيقت ۾ اهي ئي نظام هلائين ٿا.“<ref>{{cite web|title=Little Creatures Who Run the World|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2203crea.html|work=Nova|publisher=PBS Airdate: August 12, 1997|access-date=September 1, 2017|archive-date=October 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001223036/http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2203crea.html|url-status=live}}</ref> ''[[واشنگٽن پوسٽ]]'' لکيو: ”ماحول جي تحفظ جي ڪيترن ئي پهلوئن ۾ اسان ڄڻ تہ اکيون بند ڪري اڏامي رهيا آهيون، ۽ اهو ئي سبب آهي جو جڏهن ماکيءَ جي مک جهڙي ڪا جنس زوال جو شڪار ٿيڻ لڳي ٿي، يا اهڙو حشرو جنهن کي اسان نٿا چاهيون، جهڙوڪ [[ايشيائي ٽائيگر مڇر]] يا [[باهه ماڪوڙي]]، اسان جي وچ ۾ ظاهر ٿئي ٿو تہ اسان ايترا حيران ٿيون ٿا. ٻين لفظن ۾: حشرات بابت سوچڻ شروع ڪريو.“<ref>{{cite news |last=Higgins |first=Adrian |title=Saving Earth From the Ground Up |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/29/AR2007062902334.html |work=June 30, 2007 |publisher=The Washington Post |access-date=22 July 2012 |date=30 June 2007 |archive-date=21 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180221100124/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/29/AR2007062902334.html |url-status=live }}</ref> === جيت ۽ پروپيگنڊا === [[File:Bundesarchiv Bild 183-15032-0001, Vahldorf, Gesammelte Kartoffelkäfer.jpg|thumb|right|[[پٽاٽي جي ڀونئر خلاف جنگ]] دوران اوڀر جرمني جي [[ارنسٽ ٿيلمان پائنيئر تنظيم|نوجوان پائنيئرن]] کي [[ڪولوراڊو پٽاٽو ڀونئر|ڪولوراڊو ڀونئر]] گڏ ڪري مارڻ لاءِ همٿايو ويو.]] {{وڌيڪ|اقتصادي حشراتيات#نقصانڪار حشرات}} حشرات بابت انساني رويا اڪثر ناڪاري هوندا آهن، جن کي ميڊيا ۾ [[سنسني خيزي]] وڌيڪ مضبوط ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kellert |first=S. R. |title=Values and perceptions of invertebrates |url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_1993-12_7_4/page/845 |journal=Conservation Biology |year=1993 |pages=845–855 |doi=10.1046/j.1523-1739.1993.740845.x |volume=7 |issue=4|bibcode=1993ConBi...7..845K }}</ref> ان جي نتيجي ۾ اهڙو سماج وجود ۾ آيو آهي جيڪو روزاني زندگيءَ مان حشرات کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.<ref name="Meyer">{{cite web |last=Meyer |first=John |title=Chapter 18: Insects As Pests |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/text18/pestintro.html |date=2006 |publisher=North Carolina State University |access-date=22 July 2012 |archive-date=26 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226171548/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/text18/pestintro.html |url-status=live }}</ref> مثال طور، آمريڪي گهرن ۽ باغن ۾ استعمال لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 50 لک پائونڊ وسيع اثر رکندڙ [[جيت مار دوا|جيت مار دوائون]] تيار ۽ وڪرو ڪيون وڃن ٿيون. 2004ع ۾ گهر مالڪن کي جيت مار دوائون وڪڻڻ مان سالياني آمدني 45 ڪروڙ آمريڪي ڊالرن کان وڌي وئي هئي. هن وقت تائين بيان ڪيل لڳ ڀڳ ڏهه لک حشري جنسن مان 1,000 کان وڌيڪ کي سنگين [[حشري جيت|جيت]] نٿو سمجهي سگهجي، جڏهن تہ 10,000 کان بہ گهٽ (لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو) ڪڏهن ڪڏهن جيت بڻجن ٿا.<ref name="Meyer"/> تنهن هوندي بہ جيت مار دوائن جي استعمال وسيلي حشرات جي هڪ بہ جنس کي مستقل طور ختم نه ڪيو ويو آهي. ان جي بدران گهٽ ۾ گهٽ 1,000 جنسن ۾ جيت مار دوائن خلاف ميداني مزاحمت پيدا ٿي آهي، جڏهن تہ ماکيءَ جي مکين جهڙن [[گل ڇاڻيندڙ|گل ڇاڻيندڙن]] سميت فائديمند حشرات کي وڏي پيماني تي نقصان پهتو آهي.<ref>{{cite book |last=Miller G.T. |title=Sustaining the Earth |edition=6th |year=2004 |publisher=Thompson Learning |pages=211–216}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] جي ملڪن [[پٽاٽي جي ڀونئر خلاف جنگ]] جي نالي سان وڏي پيماني تي مهم شروع ڪئي. انهن [[ڪولوراڊو پٽاٽو ڀونئر|هن جنس جي آمريڪا کان اچڻ]] جو الزام [[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] تي هنيو، پروپيگنڊا پوسٽرن ۾ هن جنس کي شيطاني روپ ۾ پيش ڪيو ۽ ٻارن کي ڀونئر گڏ ڪري مارڻ لاءِ همٿايو.<ref name=colUWP>{{cite news |last=Sindelar |first=Daisy |title=What's Orange and Black and Bugging Ukraine? |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-colorado-beetle-separatists/25365793.html |work=Radio Free Europe / Radio Liberty |date=29 April 2014 |access-date=18 May 2014 |archive-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517181115/http://www.rferl.org/content/ukraine-colorado-beetle-separatists/25365793.html |url-status=live }}<br/>[https://www.nytimes.com/2014/05/05/world/europe/kievs-reins-weaken-as-chaos-spreads.html Ukraine’s Reins Weaken as Chaos Spreads] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823161346/https://www.nytimes.com/2014/05/05/world/europe/kievs-reins-weaken-as-chaos-spreads.html |date=2017-08-23 }}, [[نيو يارڪ ٽائمز]] (4 مئي 2014ع)</ref> == عملي استعمال == === کاڌي طور === {{مک مضمون|کاڌي طور حشرات|حشرات خوري}} [[File:Witchetty grub.jpg|thumb|left|[[وچٽي لاروا]] آسٽريليا جي [[ارنٽي ماڻهو|ارنٽي ماڻهن]] جي روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن]] [[حشرات خوري]] مان مراد حشرات کي خوراڪ طور استعمال ڪرڻ آهي. دنيا جي مختلف سماجن ۾ ڪيترن [[کاڄرو حشرات]] کي روايتي خوراڪ يا خاص طعام طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ٻين سماجن ۾ حشرات کائڻ جو رواج محدود آهي يا ان کي سماجي طور قبول نه ڪيو ويندو آهي. فريڊرڪ سائمن بوڊن هائمر پنهنجي ڪتاب ''انساني خوراڪ طور حشرات'' (1951ع) ۾ حشرات جي خوراڪي استعمال ۽ ان جي امڪانن جو جائزو ورتو. 1975ع ۾ وڪٽر ميئر-روشو دليل ڏنو تہ حشرات مستقبل جي خوراڪي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ ممڪن ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا ۽ انهن سماجن بابت مغربي روين تي نظرثاني جي تجويز ڏني، جتي حشرات روايتي خوراڪ جو حصو آهن.<ref name="Meyer-Rochow 1975">{{cite journal | last=Meyer-Rochow | first=Victor Benno | title=Can insects help to ease the problem of world food shortage? | journal= ANZAAS Journal: "Search"| date= 1975|volume= 6 |issue= 7 | pages=261–262}}</ref> پي. جي. گلان ۽ پي. ايس. ڪرينسٽن حشرات مان ٺهيل کاڌن جي قبوليت وڌائڻ لاءِ انهن کي غيرمعمولي يا خاص طعام طور پيش ڪرڻ جي امڪان تي بحث ڪيو آهي. هنن اهو پڻ ڄاڻايو تہ [[آفريڪا ۾ حشرات سان انساني لاڳاپا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪجهه سماجن ۾ [[سنڊي]] گوشت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪئي وڃي ٿي. چڪرورتي ۽ ٻين (2011ع)<ref name="Nyishi">Chakravorty, J., Ghosh, S., and V. B. Meyer-Rochow. (2011). Practices of entomophagy and entomotherapy by members of the Nyishi and Galo tribes, two ethnic groups of the state of Arunachal Pradesh (North-East India). ''Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine'' '''7''' (5)</ref> موجب اتر اوڀر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ خوراڪي حشرات جي قيمت گوشت کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ميئر-روشو ۽ ٻين (2008ع) لاوس ۾ خوراڪي حشرات گڏ ڪرڻ ۽ وڪڻڻ جي معاشي پهلوئن جو اڀياس ڪيو.<ref name="Laos">Meyer-Rochow V. B., Nonaka K., Boulidam S. (2008) More feared than revered: Insects and their impacts on human societies (with specific data on the importance of entomophagy in a Laotian setting. ''Entomologie Heute 20: 3–25''</ref> ميڪسيڪو ۾ ماڪوڙين جا لاروا ۽ ڪوريڪسڊ پاڻيءَ جي جيتن جا آنا ڪجهه علائقائي کاڌن ۾ استعمال ٿين ٿا. گوانگڊونگ ۾ پاڻيءَ جا ڀونئر تجارتي طور وڪرو ڪيا وڃن ٿا، جڏهن تہ ٿائيلينڊ ۾ وڏي پاڻيءَ جي جيت ''[[ليٿوسيرس انڊيڪس]]'' کي پڻ خوراڪ طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=GullanCranston2009/> حشرات مان خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ قسمن ۾ ماکيءَ جي مک جا لاروا ۽ پيوپا، [[گونيمبراسيا بيلينا|موپاني ڪيڙا]]، [[بيونڊيگي|ريشم جا ڪيڙا]]، [[ماگوئي ڪيڙو|ماگوئي ڪيڙا]]، [[وچٽي لاروا]]، سانوڻ جا جيت، [[چاپولينس|ٽڏا]] ۽ [[ماڪڙ]] شامل آهن. ٿائيلينڊ ۾ سانوڻ جيتن جي تجارتي پالنا پڻ ڪئي وڃي ٿي؛ 2013ع جي هڪ رپورٽ موجب اتي لڳ ڀڳ 20,000 فارمر ان شعبي سان لاڳاپيل هئا ۽ سالياني پيداوار لڳ ڀڳ 7,500 ٽن هئي.<ref>{{Cite web |url=http://www.fao.org/docrep/017/i3246e/i3246e.pdf |title=Six-legged livestock |last1=Hanboonsong |first1=Yupa |author-link=Yupa Hanboonsong |last2=Tasanee |first2=Jamjanya |date=2013-03-01 |website=FAO |publisher=Food and Agriculture Organization |others=Patrick B. Durst |access-date=10 July 2016}}</ref> === طب ۾ === [[File:Eciton burchellii Illustration.png|thumb|''[[ايسيٽن برچيلي]]'' نسل جي فوجي ماڪوڙين بابت ٻڌايو ويو آهي تہ مايا ماڻهو انهن جي ڄاڙن کي زخم بند رکڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا.]] {{مک مضمون|طب ۾ حشرات}} مختلف ثقافتن ۾ حشرات ۽ انهن مان حاصل ٿيندڙ شين کي روايتي علاج ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙن ڪيترن استعمالن جو بنياد روايتي طبي تصورن ۽ مقامي علم تي رهيو آهي، ۽ انهن مان سڀني جي اثرائتي هجڻ جي جديد طبي تحقيق ذريعي تصديق ٿيل ناهي. مثال طور، ميڪسيڪو جي ڪجهه مقامي روايتن ۾ ٽڏن جي رانن کي جگر جي بيمارين لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Mexico">Ramos-Elorduy de Concini, J. and J.M. Pino Moreno. (1988). The utilization of insects in the empirical medicine of ancient Mexicans. ''Journal of Ethnobiology, 8(2), 195–202.''</ref> [[روايتي چيني طب]] ۽ [[ايووريد]] ۾ پڻ مختلف آرٿروپوڊ استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي چيني طب ۾ [[ڪن کجورو]] ٽيٽنس، دورن ۽ تشنج سميت مختلف حالتن لاءِ روايتي طور استعمال ڪيو ويو آهي،<ref name="centipede">{{Cite web |url=http://tcm.health-info.org/Herbology.Materia.Medica/wugong-properties.htm |title=Wu Gong, Centipede, Acupuncture, Traditional Chinese Medicine}}</ref> جڏهن تہ چيني ڪاري جبل واري ماڪوڙي ''[[پولي ريڪسس]] وِسينا'' مان حاصل ٿيندڙ مادن تي پڻ حياتياتي ۽ دواسازي تحقيق ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1809450.stm |title=BBC News {{!}} HEALTH {{!}} Insects boost immune system |date=10 February 2002}}</ref> ايووريد ۽ هندستان جي ڪجهه مقامي طبي روايتن ۾ پڻ اڏوهي ۽ ٻين حشرات جي استعمال جا حوالا ملن ٿا.<ref name="Nyishi"/><ref name="Bioprospecting">Srivastava, S.K., Babu, N., and H. Pandey. (2009). Traditional insect bioprospecting—As human food and medicine. ''Indian Journal of Traditional Knowledge, 8(4):'' 485–494.</ref> وچ آمريڪا جي ڪجهه مقامي روايتن ۾ فوجي ماڪوڙين جي ڄاڙن کي زخم بند ڪرڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جا حوالا ملن ٿا. اهڙيءَ طرح مختلف حشرات يا انهن جي زهر کي روميٽزم، سنڌن جي سور ۽ ٻين حالتن لاءِ روايتي علاج طور استعمال ڪرڻ جا تاريخي مثال پڻ موجود آهن.<ref name="Mexico" /> اهي تاريخي يا روايتي استعمال جديد طبي علاج جي اثرائتي هجڻ جو ثبوت پاڻمرادو فراهم نٿا ڪن. [[ماکيءَ جي مک]] مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[ماکي]]، [[پروپولس]]، [[شاهي جيلي]]، گلن جو زرداڻو ۽ مک جو زهر، مختلف روايتي طبي نظامن ۾ استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref name="Bioprospecting" /> ماکيءَ جي ڪجهه طبي استعمالن تي جديد تحقيق پڻ ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ ٻين مکين جي پيداوارن بابت ڪيتريون روايتي دعوائون اڃا تحقيق هيٺ آهن. ماکيءَ جي زهر ۾ موجود [[ميليٽن]] سميت مختلف مرڪبن جي سوزش ۽ ٻين حياتياتي عملن تي اثرن بابت تجرباتي تحقيق ڪئي وئي آهي، پر اهڙي تحقيق کي ثابت ٿيل ڪلينڪي علاج سان برابر نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="N.A. Ratcliffe 2011">Ratcliffe, N.A. et al. ''Insect Biochemistry and Molecular Biology'', 41 (2011) 747e769</ref> [[اينٽي بايوٽڪ مزاحمت|اينٽي بايوٽڪ مزاحمتي]] جراثيمن جي وڌندڙ مسئلي سبب حشرات ۽ ٻين آرٿروپوڊن مان نوان حياتياتي طور سرگرم مرڪب ڳولڻ تي دواسازي تحقيق پڻ ڪئي وئي آهي.<ref>Dossey, A. T., 2010. Insects and their chemical weaponry: new potential for drug discovery. Nat. Prod. Rep 27, 1737e1757.</ref> [[لاروا علاج]] يا ميگٽ ٿراپي هڪ طبي طريقيڪار آهي، جنهن ۾ مخصوص حالتن هيٺ [[بلو فلائي]] جا جراثيم کان پاڪ لاروا زخمن مان مئل يا خراب بافتون هٽائڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Sun |first1=Xinjuan |last2=Jiang |first2=Kechun |last3=Chen |first3=Jingan |title=A systematic review of maggot debridement therapy for chronically infected wounds and ulcers |journal=International Journal of Infectious Diseases |volume=25 |year=2014 |pages=32–7 |doi=10.1016/j.ijid.2014.03.1397 |pmid=24841930}}</ref> [[ڪينٿيريڊن]]، جيڪو ڪجهه ڀونئرن ۾ موجود ڦڦڙ پيدا ڪندڙ مرڪب آهي، تاريخي طور [[لائٽا ويسيڪاٽوريا|اسپيني مک]] سان لاڳاپيل جنسي تحريڪ ڏيندڙ مادو طور استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙو استعمال زهريلو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي تاريخي شهرت کي محفوظ يا اثرائتي طبي استعمال جو ثبوت نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="N.A. Ratcliffe 2011"/> رت چوسيندڙ آرٿروپوڊن، جهڙوڪ [[چچڙ]]، [[گهوڙي مک]] ۽ [[مڇر]]، جي ٿُڪ ۾ ڪيترائي حياتياتي طور سرگرم مرڪب موجود آهن. انهن ۾ رت ڄمڻ، پليٽليٽن جي گڏ ٿيڻ، رت جي نلين ۽ مدافعتي ردعمل تي اثرانداز ٿيندڙ مرڪب شامل آهن، جن مان ڪجهه کي ممڪن دواسازي استعمال لاءِ تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref name="N.A. Ratcliffe 2011"/> === سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ === [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|right|عام ميوي جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' حياتياتي تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ [[نمونياتي جاندار]] آهي.]] حشرات حياتياتي تحقيق ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ننڍڙي جسامت، مختصر نسلي عرصي ۽ وڏي [[زرخيزي]] سبب ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' کي [[جينيات]] ۽ ٻين حياتياتي شعبن ۾ [[نمونياتي جاندار]] طور وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. ان تي ٿيل تحقيق [[جيني ڳانڍاپو]]، جينن جي وچ ۾ لاڳاپن، ڪروموسومي جينيات، [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]، جانورن جي رويي ۽ ارتقا بابت ڄاڻ وڌائڻ ۾ اهم رهي آهي.<ref name="Pierce">{{cite book | title=Genetics: A Conceptual Approach | url=https://archive.org/details/geneticsconceptu0000pier_y5q5 | author=Pierce, BA | edition=2nd | publisher=W.H. Freeman and Company | location=New York | page=[https://archive.org/details/geneticsconceptu0000pier_y5q5/page/87 87] | isbn=0-7167-8881-0 | year=2006}}</ref> ''ڊي. ميلانوگاسٽر'' جي [[جينوم]] جي ترتيب 2000ع ۾ شايع ڪئي وئي. انسان ۽ ميوي جي مک جي جينن ۽ حياتياتي رستن ۾ ڪيتريون محفوظ مشابهتون موجود آهن، جنهن سبب هي جاندار انساني حياتيات ۽ بيمارين سان لاڳاپيل ڪيترن بنيادي خلوي ۽ جينياتي عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Adams_2000">{{cite journal | last1=Adams | first1=MD | title=The genome sequence of ''Drosophila melanogaster'' | url=https://archive.org/details/sim_science_2000-03-24_287_5461/page/2185 | journal=Science | volume=287 | issue=5461 | pages=2185–2195 | date=24 March 2000 | pmid=10731132 | doi=10.1126/science.287.5461.2185}}</ref> [[File:Indian collecting cochineal.jpg|thumb|upright|left|وچ آمريڪا ۾ [[ڪوچينيل]] حشرات گڏ ڪرڻ جو 1777ع وارو خاڪو]] ڪجهه حشرات مان [[رنگين مادو|رنگ]] حاصل ڪيا وڃن ٿا. مثال طور، ''[[ڊيڪٽائلوپيئس ڪوڪس]]'' مان حاصل ٿيندڙ [[ڪارمينڪ تيزاب]] [[ڪارمائن]] يا [[ڪوچينيل]] رنگ ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. هڪ ڪلوگرام ڪوچينيل رنگ تيار ڪرڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ حشرات گهربل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/v8879e/v8879e09.htm |title=Cochineal and Carmine |publisher=FAO}}</ref> [[ڪيريا لاڪا|لاڪ حشرات]] مان حاصل ٿيندڙ [[شيلاڪ]] ڪاٺ جي سنوار، خوراڪ جي ڪوٽنگ ۽ دواسازي سميت مختلف صنعتي استعمال رکي ٿو. اهڙيءَ طرح ''[[ڪرمس (حشرو)|ڪرمس]]'' نسل جي ڪجهه اسڪيل حشرات مان تاريخي طور ڳاڙهو [[ڪرمس (رنگ)|ڪرمس رنگ]] حاصل ڪيو ويندو رهيو آهي. حشرات جي بناوت ۽ حياتياتي خاصيتن [[حياتي نقل]] جي تحقيق کي پڻ متاثر ڪيو آهي. مثال طور، اڏوهين جي دڙن جي هوا جي گردش ۽ گرميءَ جي انتظام بابت تحقيق عمارتن جي غيرفعال ٿڌڪاري جي جوڙجڪ سان ڀيٽي وئي آهي. ساڳيءَ طرح [[نميب ريگستان جو ڀونئر|نميب ريگستاني ڀونئر]] جي جسماني سطح تي پاڻي گڏ ٿيڻ جي خاصيتن مان متاثر ٿي پاڻي گڏ ڪرڻ واري مواد بابت تحقيق ڪئي وئي آهي. === ڪپڙي ۾ === [[File:Court ladies pounding silk from a painting (捣练图) by Emperor Huizong.jpg|thumb|upright|''[[نئون اڻيل ريشم تيار ڪندڙ درٻاري عورتون]]''، [[سونگ گهراڻو]]، 1100–1133ع]] {{مک مضمون|ريشم پالنا|ريشم جي تاريخ}} ''[[بومبيڪس موري]]'' جا سنڊا، جن کي عام طور ريشم جا ڪيڙا چيو وڃي ٿو، هزارين سالن کان [[ريشم پالنا|ريشم جي پيداوار]] لاءِ پاليا وڃن ٿا. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعن موجب چين ۾ ريشم جي پيداوار جون پاڙون [[نئين پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=Rutgers University Press |isbn=0813534461 |page=20}}</ref> ريشم جي ڪيڙن کي [[توت]] جا پن کارايا وڃن ٿا. انهن جي ڪوڪون ۾ [[فائبروئن]] نالي ريشمي پروٽين جا تند هوندا آهن، جن کي [[سيريسن]] پاڻ ۾ ڳنڍي رکندو آهي. روايتي پيداوار ۾ ڪوڪون کي گرم پاڻيءَ ۾ نرم ڪرڻ کان پوءِ ريشمي تند کوليا، گڏ ڪيا ۽ ڌاڳي ۾ تبديل ڪيا وڃن ٿا. چين مان ريشم جي پيداوار ۽ واپار وقت سان ٻين علائقن تائين پکڙيو، ۽ [[ريشم رستو]] ريشم سميت ڪيترين شين جي بين العلاقائي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === جنگ ۾ === {{مک مضمون|حشراتياتي جنگ}} [[حشراتياتي جنگ]] مان مراد حشرات کي فوجي مقصدن لاءِ، مثال طور بيماريون ڦهلائڻ يا زرعي فصلن کي نقصان پهچائڻ لاءِ، استعمال ڪرڻ يا اهڙي استعمال بابت تحقيق ڪرڻ آهي. اهڙن طريقن بابت تاريخي حوالا موجود آهن، پر منظم فوجي تحقيق خاص طور 20هين صديءَ ۾ ٿي. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران جاپان جي [[يونٽ 731]] سان لاڳاپيل حياتياتي جنگي پروگرامن ۾ بيماري ڦهلائيندڙ حشرات استعمال ڪرڻ جا دستاويزي ثبوت موجود آهن. مختلف تاريخي مطالعي ۾ متاثر ماڻهن جي انگ بابت اندازا مختلف آهن، تنهنڪري جاني نقصان جا انگ ذريعن جي حوالي سان بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref name=lockwood>{{cite journal |author=Lockwood, Jeffrey A. |title=Six-legged soldiers |journal=[[دي سائنٽسٽ (رسالو)|دي سائنٽسٽ]] |date=24 October 2008}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lockwood |first1=Jeffrey A. |title=Six-Legged Soldiers: Using Insects as Weapons of War |url=https://archive.org/details/sixleggedsoldier0000lock_g8k8 |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-199-73353-8}}</ref> ٻي عالمي جنگ دوران فرانس ۽ جرمني ۾ دشمن جي پٽاٽن جي فصلن خلاف [[ڪولوراڊو ڀونئر]] جي ممڪن استعمال بابت تحقيق جا حوالا پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite journal|last1=Lockwood|first1=Jeffrey A.|title=Bug Bomb. Why our next terrorist attack could come on six legs|journal=The Boston Globe|date=21 October 2007}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران آمريڪا ۾ بيماريون منتقل ڪندڙ مڇرن کي حياتياتي جنگ جي ممڪن وسيلي طور استعمال ڪرڻ بابت فوجي تحقيق ۽ منصوبابندي پڻ ڪئي وئي.<ref name=lockwood/> ==علامتي استعمال== {{anchor|In folklore}}<!--Insects in folklore -- redirects here--> ===ڏندڪٿائن ۽ لوڪ روايتن ۾=== [[File:Plaque bee-goddess BM GR1860.4-123.4.jpg|thumb|پرن واري ماکيءَ جي مک جهڙين ديوين جي شڪلين سان اُڀاريل سون جون تختيون، جن کي ممڪن طور [[ٿريائي]] سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ اهي [[روڊس]] جي ڪاميروس مان مليون ۽ ستين صدي ق.م سان تعلق رکن ٿيون.]] {{مک مضمون|ڏندڪٿائن ۾ حشرات}} قديم دور کان دنيا جي مختلف ثقافتن جي ڏندڪٿائن ۾ حشرات جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن حشرات ۾ [[ماکيءَ جي مک (ڏندڪٿا)|ماکيءَ جي مک]]، [[پوپٽ]]، [[سڪاڊا (ڏندڪٿا)|سڪاڊا]]، [[مک]]، [[ڀنڀوري]]، [[دعا ڪندڙ مينٽس]] ۽ [[اسڪيراب ڀونئر]] شامل آهن. قديم [[قديم مصر|مصر]]، [[قديم يونان|يونان]] ۽ پراڻي دنيا جي ڪجهه شمنياتي روايتن ۾ اسڪيراب ڀونئر سان مذهبي ۽ ثقافتي علامتون لاڳاپيل هيون. قديم [[چين]] ۾ [[سڪاڊا]] کي ٻيهر جنم يا امرتا جي علامت طور ڏٺو ويندو هو.<ref name=GullanCranston2009/><ref name="Gullan and Cranston"/> ''[[هومري حمد|افرودائٽي لاءِ هومري حمد]]'' ۾ ديوي [[افرودائٽي]]، صبح جي ديوي [[ايوس]] ۽ سندس محبوب [[ٽيٿونس]] بابت ڏندڪٿا بيان ڪري ٿي. روايت موجب ايوس، [[زيوس]] کان ٽيٿونس کي امر ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="DuBois">{{cite book|last1=DuBois|first1=Page|title=Out of Athens: The New Ancient Greeks|date=2010|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-674-03558-4|pages=51–53|url=https://books.google.com/books?id=VkIkmvHP30kC&q=cicada+of+Athens&pg=PA53|access-date=2020-10-22|archive-date=2021-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106102955/https://books.google.com/books?id=VkIkmvHP30kC&q=cicada+of+Athens&pg=PA53|url-status=live}}</ref> ڏندڪٿا موجب زيوس اها درخواست قبول ڪئي، پر ايوس کيس دائمي جواني ڏيڻ جي درخواست نه ڪئي، جنهن ڪري ٽيٿونس مرڻ کان تہ بچي ويو پر پوڙهو ٿيندو رهيو.<ref name="DuBois"/> ڪهاڻيءَ جي هڪ روايت ۾ آخرڪار سندس سڪاڊا ۾ تبديل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DuBois"/> هڪ قديم [[سوميري شاعري|سوميري نظم]] ۾ هڪ مک ديوي [[انانا]] جي مدد ڪري ٿي، جڏهن سندس مڙس [[دوموزيد ڌنار|دوموزيد]] جو ''[[گالا]]'' نالي ڀوت پيڇو ڪري رهيا هوندا آهن.<ref name="BlackGreen1992">{{cite book|last1=Black|first1=Jeremy|first2=Anthony|last2=Green|title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana|publisher=The British Museum Press|year=1992|isbn=0-7141-1705-6|pages=84–85|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120094829/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana|url-status=live}}</ref> قديم [[بابلي سلطنت|بابلي]] مهرن تي مکيون موت سان لاڳاپيل ديوتا [[نرگل]] جي علامت طور پڻ ڏيکاريون ويون آهن.<ref name="BlackGreen1992"/> قديم [[ميسوپوٽيميا]] جي مختلف ثقافتن مان مک جي شڪل جا [[لاجورد]] جا مڻڪا ۽ ٻيا زيور پڻ مليا آهن.<ref name="BlackGreen1992"/> [[اڪادي ٻولي|اڪادي]] رزميي ''[[گلگامش جو رزميه]]'' ۾ [[ڀنڀوري|ڀنڀورين]] جا حوالا پڻ ملن ٿا، جن جي تشريح امرتا جي اڻپائيداري يا ان جي ناممڪن هجڻ جي علامت طور ڪئي وئي آهي.<ref name=GullanCranston2009/><ref name="Gullan and Cranston"/> آسٽريليا جي [[ارنٽي ماڻهو|ارنٽي ماڻهن]] جي ڪجهه روايتن ۾ ماکيءَ واريون ماڪوڙيون ۽ وچٽي لاروا ذاتي يا قبيلائي ٽوٽم طور استعمال ٿيندا رهيا آهن. [[ڪالاهاري]] جي [[سان ماڻهو|سان ماڻهن]] جي ڪجهه ثقافتي روايتن ۾ [[دعا ڪندڙ مينٽس]] کي تخليق ۽ ٻين علامتي تصورن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name=GullanCranston2009>{{cite book|last1=Gullan|first1=P. J.|last2=Cranston|first2=P. S.|title=The Insects: An Outline of Entomology|url=https://books.google.com/books?id=E_6-pGOLUgcC&pg=PA9|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-4457-5|pages=9–13}}</ref><ref name="Gullan and Cranston">{{cite book |last=Gullan |first=P.J. |author2=Cranston, P.S. |title=The Insects: An Outline of Entomology |publisher=Blackwell Publishing |location=Oxford |year=2005 |edition=3 |isbn=1-4051-1113-5 |url=https://archive.org/details/isbn_9781405111133 }}</ref>{{Rp|9}} [[File:Pyrrharctia isabella - Caterpillar - Devonian Fossil Gorge - Iowa City - 2014-10-15 - image 1.jpg|thumb|left|ازابيلا ٽائيگر پتنگ ''[[پيرهارڪٽيا ازابيلا]]'' جو وولي بيئر سنڊو، جنهن سان آمريڪا جي [[عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن]] واري علائقي ۾ ٿيندڙ سالياني [[وولي بيئر ميلو]] لاڳاپيل آهي.]] دنيا جي ڪيترين لوڪ روايتن ۾ حشرات جو ذڪر ملي ٿو. چين ۾ روايتي طور ڪجهه هاري پنهنجي زرعي سرگرمين کي [[جنگزي|حشرات جي جاڳڻ]] نالي موسمي دور سان ڳنڍيندا رهيا آهن، جڏهن گرمي پد ۾ تبديلي ۽ برساتن سان ڪيترائي حشرات سياري واري غيرفعال حالت مان نڪرڻ شروع ڪندا آهن. هن موقعي سان لاڳاپيل ڪجهه رواجن ۾ پين ڪيڪ، ڀُڳل ڀاڄيون، ناشپاتي ۽ تريل مڪئي جهڙا کاڌا استعمال ڪيا ويندا آهن، جن کي بعض روايتن ۾ فصلن لاءِ نقصانڪار حشرات جي علامتي نمائندگي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web|last1=Shu|first1=Catherine|title=South Village welcomes spring with snacks — and an eye on environmental awareness|url=http://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2009/02/27/2003437163|publisher=[[تائيپي ٽائمز]]|access-date=7 January 2017|date=27 February 2009|archive-date=21 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021201622/http://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2009/02/27/2003437163|url-status=live}}</ref> [[File:Shoen Uemura - Firefly.jpg|thumb|upright=0.7|شوئن اوئيمورا جي چترڪاري ۾ جگنو؛ جاپان ۾ جگنو اونهاري سان ثقافتي طور لاڳاپيل آهن]] آمريڪا جي [[عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن]] واري علائقي ۾ [[وولي بيئر ميلو]] ساليانو منعقد ڪيو وڃي ٿو. ''[[پيرهارڪٽيا ازابيلا]]'' جي لاروي جي جسم تي ڪارن ۽ ڳاڙهسري ناسي حصن بابت هڪ مشهور لوڪ عقيدو آهي تہ انهن جي رنگن مان ايندڙ سياري جي موسم جي اڳڪٿي ڪري سگهجي ٿي؛ هي تصور لوڪ روايت آهي، سائنسي موسمي اڳڪٿي جو طريقو ناهي.<ref name="The Old Farmer's Almanac 2009">{{cite web|title=Predicting Winter Weather: Woolly Bear Caterpillars|url=http://www.almanac.com/content/predicting-winter-weather-woolly-bear-caterpillars|publisher=The Old Farmer's Almanac 2009|access-date=26 July 2012|archive-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707065241/http://www.almanac.com/content/predicting-winter-weather-woolly-bear-caterpillars|url-status=live}}</ref> [[ڪاڪروچ]] بابت بيماريون سڌيءَ طرح منتقل ڪرڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي عام تصور موجود آهن. ڪاڪروچ پنهنجي جسم يا ماحول ذريعي جراثيم کڻي سگهن ٿا، پر انهن جي بيمارين جي منتقلي ۾ ڪردار جي نوعيت بيماري ۽ ماحول مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |author1=Roth, L. M. |author2=Willis, E. R. |date=1960 |title=The biotic associations of cockroaches |journal=Smithsonian Misc. Collect. |volume=141 |pages=1–470}}</ref><ref>{{cite web|title=What are Cockroaches? |url=http://www.nyc.gov/html/doh/html/ehs/ehscroach.shtml |access-date=21 August 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614062931/http://www.nyc.gov/html/doh/html/ehs/ehscroach.shtml |archive-date=14 June 2012}}</ref> ڪاڪروچ سان لاڳاپيل ڪجهه پروٽين حساس ماڻهن ۾ [[دمو]] ۽ ٻين الرجيءَ سان لاڳاپيل ساهه جي مسئلن کي وڌائي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Arruda |first1=L. K |last2=Chapman |first2=M. D. |title=What are the cockroach asthma antigens? |pmid=11140401 |volume=7 |issue=1 |date=Jan 2001 |journal=Current Opinion in Pulmonary Medicine |pages=14–19|doi=10.1097/00063198-200101000-00003 |s2cid=41075492 }}</ref> اسڪاٽلينڊ جي [[گريناڪ]] جي سامونڊي مهاڻن سان منسوب هڪ پراڻي لوڪ عقيدي موجب جيڪڏهن مک ڪنهن ماڻهوءَ جي پيئڻ واري گلاس ۾ ڪري پوي تہ ان کي سٺي قسمت جي نشاني سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Cowan |first=Frank |author-link=Frank Cowan |title=Curious Facts in the History of Insects |location=Philadelphia |publisher=[[جي. بي. لپنڪاٽ اينڊ ڪمپني]] |year=1865 |at=Notes and Queries, xii. |oclc=1135622330 }}</ref> هڪ مشهور شهري ڏندڪٿا موجب [[اوپيليونز]]، جن کي عام طور ڊيڊي لانگ ليگز چيو وڃي ٿو، انتهائي زهريلا هوندا آهن پر سندن ڏند انساني چمڙي کي چيري نٿا سگهن. [[اوپيليونز]] بابت اها دعويٰ درست ناهي؛ ڄاتل هارويسٽ مين نسلن ۾ زهر جون غدودون موجود ناهن ۽ سندن چيليسيرا زهريلي ڏندن بدران پڪڙڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ننڍڙا عضوا آهن.<ref>{{cite web |title=Just Plain Weird Stories |url=http://www.burkemuseum.org/spidermyth/myths/daddyvenom.html |access-date=21 August 2012 |archive-date=10 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120810054839/http://www.burkemuseum.org/spidermyth/myths/daddyvenom.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Daddy Longleg myth |url=https://www.youtube.com/watch?v=m1DzkM0zqDQ |publisher=Myth Busters |access-date=21 August 2012}}</ref> جاپان ۾ [[جگنو]] ۽ [[گينڊي ڀونئر]] موسمن سان ثقافتي طور ڳنڍيل آهن، ۽ انهن جو ظاهر ٿيڻ موسمي تبديليءَ جي سڃاڻپ سان لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="Takada 1987">{{cite journal |last=Takada |first=Kenta |title=Japanese Interest in "Hotaru" (Fireflies) and "Kabuto-Mushi" (Japanese Rhinoceros Beetles) Corresponds with Seasonality in Visible Abundance |journal=Insects |date=2012 |volume=3 |issue=4 |pages=423–431 |doi=10.3390/insects3020424|pmid=26466535 |pmc=4553602 |doi-access=free }}</ref> ===مذهب ۾=== [[File:WLA brooklynmuseum Scarab with Separate Wings 3.jpg|thumb|جدا پرن وارو [[اسڪيراب (نوادرات)|اسڪيراب]]، لڳ ڀڳ 712–342 ق.م]] {{مک مضمون|مذهب ۾ حشرات}} برازيل جي [[ايمازون طاس]] ۾ [[ٽوپي-گواراني ٻوليون|ٽوپي-گواراني]] ٻولي خاندان سان تعلق رکندڙ ڪجهه گروهن ۾ ''Pachycondyla commutata'' ماڪوڙين کي عورتن جي زندگيءَ جي مرحلي سان لاڳاپيل رسمن ۾ استعمال ڪرڻ جا مشاهدا ڪيا ويا آهن. ''Pseudomyrmex'' نسل جي ماڪوڙين جي ڏنگ کي پڻ ڪجهه روايتي طريقن ۾ بخار ۽ مٿي جي سور لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>[[William Balée]] (2000), "Antiquity of Traditional Ethnobiological Knowledge in Amazonia: a Tupí–Guaraní Family and Time" ''Ethnohistory'' 47(2):399–422.</ref> ڳاڙهي هارويسٽر ماڪوڙي ''[[پوگونومائرمڪس ڪيليفورنيڪس]]'' جي استعمال بابت ڏکڻ ڪيليفورنيا ۽ اتر ميڪسيڪو جي ڪجهه مقامي ماڻهن جي رسمن جا تاريخي ۽ نسل نگاريءَ وارا حوالا موجود آهن. انهن بيانن موجب ڪجهه رسمن ۾ نوجوان مرد نگراني هيٺ جيئريون ماڪوڙيون کائيندا هئا، جنهن جو مقصد تبديل ٿيل شعوري حالت يا روحاني تجربو حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref>Kevin Groark. Taxonomic Identity of "Hallucinogenic" Harvester Ant (Pogonomyrmex californicus) Confirmed. 2001. ''Journal of Ethnobiology'' 21(2):133–144</ref> ===فن ۾=== [[File:Radha and Krishna in Rasamanjari by Bhanudatta, Basohli, c1670.jpg|thumb|left|ڀانودت جي ''رسمنجري'' ۾ [[راڌا]] ۽ [[ڪرشن]]، [[بسوهلي]]، لڳ ڀڳ 1670ع؛ ڪاغذ تي غيرشفاف [[پاڻيءَ جو رنگ]] ۽ [[سون]]، جنهن ۾ [[ڀونئر جا پر|ڀونئر جي پرن]] جا ٽڪرا لڳايا ويا آهن]] {{مک مضمون|فن ۾ حشرات}} حشرات جي علامتي شڪلين ۽ سندن جسماني حصن کي قديم ۽ جديد دور ۾ آرائش ۽ فن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. يورپ ۽ ويجهي اوڀر جي ڪجهه قديم ثقافتن مان ماکيءَ جي مک يا حشرات جهڙين انساني شڪلين جا نمونا مليا آهن، جن کي ڪجهه محققن ”ماکيءَ جي مک جي ديوي“ جهڙن نالن سان بيان ڪيو آهي. [[ڪنوسس]] مان مليل لڳ ڀڳ 1500 ق.م جي هڪ عقيق تي اهڙي شڪل ڏيکاريل آهي، جنهن جي تشريح بابت مختلف رايا موجود آهن.<ref>{{cite web |last=Gough |first=Andrew |title=The Bee Part 2 Beewildered |url=http://andrewgough.co.uk/bee2_1.html |access-date=23 July 2012 |archive-date=12 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080712030826/http://www.andrewgough.co.uk/bee2_1.html |url-status=live }}</ref> [[ڀونئر جا پر|ڀونئر جي پرن وارو فن]] هڪ آرائشي فني طريقو آهي، جنهن ۾ چمڪندڙ ڀونئرن جا پر يا پرن جا ڍڪ استعمال ڪيا وڃن ٿا. اهڙو ڪم روايتي طور [[ٿائيلينڊ]]، [[ميانمار]]، [[هندستان]]، [[چين]] ۽ [[جاپان]] سميت ايشيا جي مختلف علائقن ۾ ملي ٿو. انهن ٽڪرن کي تصويرن، ڪپڙن ۽ زيورن جي سينگار لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ مختلف ڀونئر استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ ''[[اسٽرنوسيرا]]'' نسل جا ڀونئر به شامل آهن. ٿائيلينڊ جي اڳوڻن درٻاري حلقن ۾ اهڙن پرن کي لباس ۽ زيورن جي آرائش لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web |title=A Beetle-Wing Tea-Cosy |url=https://hampshireculturaltrust.org.uk/content/beetle-wing-tea-cosy |publisher=Hampshire Cultural Trust |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417093010/https://hampshireculturaltrust.org.uk/content/beetle-wing-tea-cosy |url-status=live }}</ref> [[File:Jan van Kessel (I) Dragon-fly moths spider beetles with strawberries.jpg|thumb|right|[[يان فان ڪيسل بزرگ]] جي 17هين صديءَ جي چترڪاري ''هڪ ڀنڀوري، ٻه پتنگ، هڪ ڪوريئڙو ۽ ڪجهه ڀونئر، جهنگلي اسٽرابيرين سان'']] ڪينيڊين حشراتيات دان [[چارلس هاورڊ ڪرن]] پنهنجي 1945ع جي ڪتاب ''Insects of the Pacific World'' ۾ هندستان ۽ سريلنڪا جي عورتن پاران ''[[ڪرائسوڪروا اوسيلاتا]]'' نسل جي چمڪندڙ ڀونئرن کي زنده آرائشي شين طور رکڻ ۽ خاص موقعن تي پائڻ جو ذڪر ڪيو. اهڙن زنده آرائشي ڀونئرن کي ميڪسيڪو ۾ پڻ پالتو يا سينگار طور رکڻ جا حوالا ملن ٿا.<ref>{{cite web |last=Rivers |first=Victoria |title=Beetles in Textiles |url=http://www.insects.org/ced2/beetles_tex.html |work=Cultural Entomology Digest February |access-date=23 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026211304/http://www.insects.org/ced2/beetles_tex.html |archive-date=26 October 2015 |url-status=dead }}</ref> [[پوپٽ]] پنهنجي حياتياتي چڪر، رنگن ۽ نمونن سبب مختلف فنڪارن ۽ ليکڪن جي ڪم ۾ موضوع رهيا آهن. ناول نگار [[ولاديمير نابوڪوف]] پڻ پوپٽن جو ماهر هو ۽ هن ڪيترن پوپٽن بابت علمي ڪم ۽ تصويرون شايع ڪيون. هن فطرت ۽ فن جي پنهنجي تجربي بابت لکيو: <blockquote>مون فطرت ۾ اهي غيرافادياتي خوشيون ڳولي لڌيون، جيڪي مان فن ۾ ڳوليندو هوس. ٻئي جادوءَ جا روپ هئا، ٻئي پيچيده موهه ۽ فريب جون رانديون هئا.<ref>{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |author-link=Vladimir Nabokov |title=Speak, Memory |year=1989 |publisher=Vintage International |location=New York |page=129 |url=http://www.hcs.harvard.edu/tract/nabokov.html |access-date=2012-10-17}}</ref></blockquote> نابوڪوف قدرتي چونڊ جي ڪجهه تشريحن بابت تنقيدي خيال رکندو هو، جن کي هن حشرات، خاص طور پوپٽن، جي پيچيده ظاهري بناوتن بابت پنهنجي نظرين سان ڳنڍيو.<ref>{{cite journal |last=Ahuja |first=Nitin |title=Nabokov's Case Against Natural Selection |journal=Tract |url=http://www.hcs.harvard.edu/tract/nabokov.html |access-date=23 July 2012}}</ref><ref>{{cite book |last=Nabokov |first=Vladimir |title=Strong Opinions |url=https://archive.org/details/isbn_9780679726098 |url-access=registration |year=1990 |publisher=Vintage International|isbn=9780679726098 }}</ref> قدرتي تاريخ جي ليکڪ ايئن ميڪري پوپٽن جي جسماني بناوت، حرڪت، لڏپلاڻ ۽ روپ مٽائڻ کي ادب ۽ فن ۾ انهن جي علامتي استعمال سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{cite journal |last=MacRae |first=Ian |title=Butterfly Chronicles: Imagination and Desire in Natural & Literary Histories |journal=Canadian Journal of Environ Education}}</ref> فوٽوگرافر [[شيل سينڊويڊ]] پوپٽن ۽ پتنگن جي پرن تي موجود نمونن جون تصويرون گڏ ڪري [[لاطيني لپي]] جي 26 اکرن جهڙيون شڪليون دستاويز ڪيون، جن کي ''[[پوپٽ الفابيٽ]]'' جي نالي سان پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Kjell Sandved's Scaly Type |url=http://www.insects.org/ced4/sandved.html |access-date=22 August 2012 |archive-date=1 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901230816/http://www.insects.org/ced4/sandved.html |url-status=live }}</ref> 2011ع ۾ فنڪارا اينا ڪوليٽ [[ناٽنگهم قلعو|ناٽنگهم قلعي]] ۾ ''Stirring the Swarm'' نالي نمائش لاءِ 10,000 کان وڌيڪ سيرامڪ حشرات ٺاهيا. نمائش جي تبصرن ۾ ان جي مواد، وڏي تعداد ۾ ننڍڙن نمونن ۽ حسن ۽ بي آراميءَ جي گڏيل تاثر تي بحث ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last=French |first=Anneka |title=Stirring the Swarm |url=http://www.a-n.co.uk/interface/reviews/single/1652788 |access-date=21 August 2012 |archive-date=6 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106102851/https://www.a-n.co.uk/p/1652788/ |url-status=live }}</ref> ===ادب ۽ فلم ۾=== [[File:Deadlymantis.JPG|thumb|upright|1957ع جي فلم ''[[دي ڊيڊلي مينٽس]]'' جو پوسٽر]] {{مک مضمون|ادب ۾ حشرات|فلمن ۾ آرٿروپوڊ}} [[قديم يونان|قديم يوناني]] ناٽڪ نويس [[ايسڪائلس]] جي لکڻين ۾ گهوڙي مک [[آئو (ڏندڪٿا)|آئو]] جو پيڇو ڪندي ۽ کيس تڪليف ڏيندي ڏيکاريل آهي. بعد جي يورپي ادب ۾ پڻ اهڙيون تصويرون استعمال ٿيون. [[وليم شيڪسپيئر]] جي ''[[ڪنگ ليئر]]'' ۽ ''[[اينٽوني اينڊ ڪليوپيٽرا]]'' ۾ پڻ مک يا گهوڙي مک سان لاڳاپيل تشبيهون ملن ٿيون.<ref name="Stagman2010">{{cite book |last=Stagman |first=Myron |title=Shakespeare's Greek Drama Secret |url=https://books.google.com/books?id=encnBwAAQBAJ&pg=PA207 |date=11 August 2010 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-2466-8 |pages=205–208}}</ref><ref name="Walker2002">{{cite book |last=Walker |first=John Lewis |title=Shakespeare and the Classical Tradition: An Annotated Bibliography, 1961–1991 |year=2002 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-8240-6697-0 |page=363}}</ref> [[ايڇ. جي. ويلز]] پنهنجي 1904ع جي ناول ''[[دي فوڊ آف دي گاڊز اينڊ هائو اِٽ ڪيم ٽو ارٿ]]'' ۾ وڏي جسامت وارا [[ڀنڀور]] شامل ڪيا.<ref name="Wells">{{cite book | last=Wells | first=H. G. | title=Food of the Gods | date=1904 | publisher=Macmillan}}</ref> ناول ۾ حياتياتي واڌ بابت ان وقت جي سائنسي خيالن کي افسانوي انداز ۾ استعمال ڪيو ويو هو.<ref name="RothmanRothman2011">{{cite book |last1=Rothman |first1=Sheila |last2=Rothman |first2=David |title=The Pursuit of Perfection: The Promise and Perils of Medical Enhancement |year=2011 |publisher=Knopf Doubleday |isbn=978-0-307-76713-4 |pages=49–}}</ref> [[لافڪاڊيو هرن]] پنهنجي مضمون ''Butterflies'' ۾ [[جاپاني ادب]] جي نثر ۽ شاعريءَ ۾ پوپٽن جي استعمال جو جائزو ورتو ۽ ڪيترن جاپاني [[هائيڪو]] نظمن جا ترجما پڻ پيش ڪيا.<ref>{{cite book |last1=Hearn |first1=Lafcadio |author-link=Lafcadio Hearn |title=Insect Literature |date=2015 |publisher=Swan River Press |location=Dublin |isbn=978-1-78380-009-4 |pages=1–18}}</ref> ناول نگار [[ولاديمير نابوڪوف]] کي پوپٽن جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي هئي ۽ هن حشراتيات، خاص طور پوپٽن بابت، علمي ڪم پڻ ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Nabokov |first1=Vladimir |title=Father's Butterflies |journal=The Atlantic Online |date=April 2000}}</ref> سندس ادبي ڪم ۾ پڻ پوپٽن جو ذڪر ملي ٿو؛ مثال طور ''[[دي گفٽ (نابوڪوف جو ناول)|دي گفٽ]]'' جي ڪجهه حصن ۾ پوپٽ گڏ ڪرڻ واري مهم کي ڪهاڻيءَ جو اهم حصو بڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web|last1=Boyd|first1=Brian|title=Nabokov's Butterflies, Introduction|publisher=The Atlantic|date=April 2000}}</ref> حشرات تي ٻڌل خوفناڪ ۽ سائنسي افسانوي فلمن ۾ 1954ع جي ''[[ديم!]]''، جنهن ۾ تابڪاري سبب وڏي جسامت اختيار ڪندڙ ماڪوڙيون ڏيکاريون ويون، ۽ 1957ع جي ''[[دي ڊيڊلي مينٽس]]'' شامل آهن.<ref name="GregersdotterHöglund2016">{{cite book |last1=Gregersdotter |first1=Katarina |last2=Höglund |first2=Johan |last3=Hållén |first3=Nicklas |title=Animal Horror Cinema: Genre, History and Criticism |date=2016 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-49639-3 |page=147}}</ref> اخباري ڪارٽون ''[[دي فار سائڊ]]'' کي حشراتيات جي تعليم ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. ڪجهه حياتيات دانن ۽ استادن ان جي خالق [[گيري لارسن]] جي حشرات بابت عوامي دلچسپي پيدا ڪرڻ واري ڪردار جو ذڪر ڪيو آهي.<ref>{{citation |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4258512 |title='Far Side' Entomology Class Has Students Abuzz |date=4 January 2005 |author=All Things Considered |work=[[اين پي آر]]}}</ref> ===موسيقي ۾=== {{listen|filename=Rimsky-Korsakov - flight of the bumblebee.oga|title=ڀنڀور جي اڏام|description=''ڀنڀور جي اڏام''، [[آمريڪي فوجي بينڊ]] جي پيشڪش|format=[[اوگ]]}} {{مک مضمون|موسيقي ۾ حشرات}} مختلف موسيقي روايتن ۾ حشرات کي موضوع يا علامت طور استعمال ڪيو ويو آهي. فرانسيسي [[نشاة ثانيه جي موسيقي|نشاة ثانيه]] دور جي موسيقار [[جوسڪين ڊي پري]] ''[[ايل گريلو (گيت)|ايل گريلو]]''، يعني ”سانوڻ جو جيت“، نالي هڪ [[فروٽولا]] لکيو، جيڪو سندس مشهور ڪمن مان هڪ آهي.<ref>{{cite book |last=Macey |first=Patrick |year=1998 |title=Bonfire Songs: Savonarola's Musical Legacy |url=https://archive.org/details/bonfiresongssavo0000mace |publisher=[[ڪلارينڊن پريس]] |location=Oxford |isbn=978-0-19-816669-6 |page=[https://archive.org/details/bonfiresongssavo0000mace/page/155 155] }}</ref> [[نڪولائي رمزڪي-ڪورساڪوف]] 1899–1900ع ۾ پنهنجي اوپيرا ''[[دي ٽيل آف زار سالتان (اوپيرا)|دي ٽيل آف زار سالتان]]'' لاءِ مشهور موسيقي ''[[ڀنڀور جي اڏام]]'' ترتيب ڏني. ڪهاڻيءَ ۾ هڪ شهزادو ڀنڀور جي صورت اختيار ڪري پنهنجي پيءُ وٽ وڃڻ جي قابل ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Rimsky-Korsakov – The Flight of the Bumblebee |url=https://creatingwithwisdom.blogspot.com/2012/05/rimsky-korsakov-flight-of-bumblebee.html |access-date=21 August 2012}}</ref> [[اليگزينڊر پشڪن]] جي اصل ڪهاڻيءَ ۾ مڇر ۽ مک سان لاڳاپيل منظر پڻ هئا.<ref>{{cite journal |last=Neff|first=Lyle |title=The Tale of Tsar Saltan: A Centenary Appreciation of Rimski-Korsakov's Second Puškin Opera |journal=The Pushkin Review |volume=2 |year=1999 |pages=89–133}}</ref> هنگري جي موسيقار [[بيلا بارٽوڪ]] پنهنجي پيانو واري تصنيف ''From the Diary of a Fly'' بابت لکيو تہ ان ۾ ڪوريئڙي جي ڄار ۾ ڦاٿل مک جي نڪرڻ جي ڪوشش کي موسيقيءَ ذريعي ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web|title=From the Diary of a Fly, for piano (Mikrokosmos Vol. 6/142)|website=[[آل ميوزڪ]]|url=http://www.allmusic.com/composition/from-the-diary-of-a-fly-for-piano-mikrokosmos-vol-6-142-sz107-6-142-bb-105-142-mc0002665613|access-date=21 August 2012}}</ref> [[جاز]] موسيقار ۽ [[فلسفو|فلسفي]] جو استاد [[ڊيوڊ روٿنبرگ]] سڪاڊائن، سانوڻ جيتن ۽ ٻين آواز پيدا ڪندڙ حشرات جي آوازن سان گڏ موسيقي پيش ڪرڻ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=David Rothenberg: "Bug Music: How Insects Gave Us Rhythm and Noise" |url=http://thedianerehmshow.org/shows/2013-04-18/david-rothenberg-bug-music-how-insects-gave-us-rhythm-and-noise |publisher=The Diana Rehm Show |access-date=2 April 2016}}</ref> ===فلڪيات ۽ ڪائناتيات ۾=== [[File:BayerMusca.jpg|thumb|left|[[يوهان بائر]] جي 1603ع واري ''[[يورانوميٽريا]]'' ۾ مسڪا (هتي ايپس طور) مٿئين ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي]] فلڪيات ۾ ڪيترن تارن جي جهڳٽن جا نالا آرٿروپوڊن سان لاڳاپيل آهن. انهن ۾ [[بروج|برج]] [[اسڪارپيئس]]، يعني وڇون،<ref>Mark R. Chartrand III (1983) Skyguide: A Field Guide for Amateur Astronomers, p. 184 ({{ISBN|0-307-13667-1}}).</ref> ۽ ڏاکڻي آسمان جو [[مسڪا]]، يعني مک، شامل آهن. مسڪا کي ماضيءَ ۾ ''ايپس''، يعني ماکيءَ جي مک، جي نالي سان پڻ ڏيکاريو ويو. موجوده سرڪاري تارن جي جهڳٽن ۾ مسڪا واحد اهڙو تارن جو جهڳٽو آهي، جنهن جو نالو سڌيءَ طرح ڪنهن حشري تي رکيل آهي. ان جو نالو [[پيٽرس پلانسيئس]] 1597ع ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{cite web |url=http://www.ianridpath.com/startales/startales1c.htm#houtman |title=Frederick de Houtman's Catalogue |last1=Ridpath |first1=Ian |work=Star Tales |access-date=20 May 2016}}</ref> [[File:NGC 6302 Hubble 2009.full.jpg|thumb|upright|[[اين جي سي 6302]]، جنهن کي ”پوپٽ نيبولا“ يا ”بگ نيبولا“ پڻ چيو وڃي ٿو]] [[اين جي سي 6302]] هڪ [[سياروي نيبولا]] آهي، جنهن کي ان جي شڪل سبب ”بگ نيبولا“ ۽ ”پوپٽ نيبولا“ پڻ چيو وڃي ٿو. اهو [[اسڪارپيئس]] تارن جي جهڳٽي ۾ واقع آهي ۽ ان جي جوڙجڪ ٻه قطبي آهي. نيبولا جي مرڪزي تاري کي گهڻي عرصي تائين ان جي چوڌاري موجود مادي سبب سڌيءَ طرح ڏسڻ ڏکيو هو. مطالعي موجب ان جو مرڪزي تارو انتهائي گرم آهي.<ref>{{cite journal |author=Matsuura, M. |author2=Zijlstra, A. A. |author3=Molster, F. J. |author4=Waters, L. B. F. M. |author5=Nomura, H. |author6=Sahai, R. |author7=Hoare, M. G. |title=The dark lane of the planetary nebula NGC 6302 |journal=[[رايل آسٽروناميڪل سوسائٽي جا ماهوار نوٽيس]] |year=2005 |volume=359 |issue=1 |pages=383–400 |doi=10.1111/j.1365-2966.2005.08903.x |bibcode=2005MNRAS.359..383M|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web |title=Newly discovered star one of hottest in Galaxy |url=http://www.jb.man.ac.uk/news/2009/BugNebula/ |publisher=Jodrell Bank Centre for Astrophysics |access-date=26 July 2012}}</ref> قديم [[مايا ماڻهو|مايا]] ثقافت ۾ ماکيءَ جي مک، ماکي ۽ مک پالنا سان مذهبي ۽ ڪائناتي تصور لاڳاپيل هئا. [[ٽولم]] جي مندرن ۾ موجود هيٺ لهندڙ انساني شڪل کي ڪجهه تشريحن ۾ ماکيءَ جي مک سان لاڳاپيل ديوتا ''آه موسين ڪاب'' سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهڙين شڪلين جي سڃاڻپ ۽ معنائن بابت علمي تشريحون هڪجهڙيون ناهن.<ref>{{cite book |last=Hunter |first=C. Bruce |title=A Guide to Ancient Maya Ruins |url=https://archive.org/details/guidetoancientma0000hunt |year=1975 |publisher=University of Oklahoma Press |page=[https://archive.org/details/guidetoancientma0000hunt/page/309 309] |isbn=978-0-8061-1992-2}}</ref> مايا ۽ ٻين ميسوامريڪي روايتن ۾ [[ڪوڪولڪان]] ۽ ان سان لاڳاپيل [[ڪوئتزالڪوئٽل]] جهڙين ديوتائي شخصيتن جو پڻ اهم ڪردار رهيو. ڪوئتزالڪوئٽل جي نالي جي [[ناهواٽل ٻولي|ناهواٽل]] ۾ معنيٰ ”کنڀن وارو نانگ“ آهي. انهن مذهبي روايتن ۽ پوڄائن جا مختلف روپ ميسوامريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ پکڙيل رهيا.<ref>{{cite book |author1=Sharer, Robert J |author2=Traxler, Loa P. |title=The Ancient Maya |url=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar |edition=6th |year=2006 |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, CA |isbn=0-8047-4817-9 |pages=[https://archive.org/details/ancientmaya0006shar/page/582 582]–583}}</ref> ===لباسن ۾=== [[File:BudBeeMardiGras2009.JPG|thumb|upright|[[مارڊي گرا]] جي جشن لاءِ ماکيءَ جي مک جو [[لباس]]]] ماکيءَ جي مک ۽ ٻين حشرات جهڙا [[لباس]] مختلف ملڪن ۾ پارٽين، ميلن، ڪارنيولن ۽ ٻين تقريبن دوران استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book|title=Philippines|year=2000|publisher=Lonely Planet|isbn=978-0-86442-711-3|page=76}}</ref><ref>{{cite book|last=Frank|first=Ze|title=Young Me, Now Me: Identical Photos, Different Decades|url=https://archive.org/details/youngmenowmeiden0000fran|year=2011|publisher=Ulysses Press|isbn=978-1-61243-006-5|pages=[https://archive.org/details/youngmenowmeiden0000fran/page/23 23]–}}</ref> ''[[اووو (سرڪ دو سوليل)|اووو]]'' ڪينيڊين تفريحي اداري [[سرڪ دو سوليل]] جي حشرات جي موضوع تي ٻڌل اسٽيج پيشڪش آهي. ان ۾ حشرات جي دنيا ۽ حياتياتي تنوع کي افسانوي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. ڪهاڻيءَ ۾ هڪ پراسرار آنو ظاهر ٿئي ٿو، جنهن جي چوڌاري حشرات جا ڪردار ۽ سندن سرگرميون ترتيب ڏنل آهن. لباسن جي جوڙجڪ ۾ آرٿروپوڊن جي جسماني خاصيتن کي افسانوي ۽ سپر هيرو جهڙي زرهي بناوت سان گڏايو ويو. لباسن جي مک ڊزائنر لز وينڊل پنهنجي ڊزائن بابت چيو:<ref name=Cirque/> {{blockquote|جڏهن مان ٻار هيس تہ ميويدار وڻن ڀرسان پٿر رکندي هيس ۽ انهن کي باقاعدي کڻي هيٺ رهندڙ حشرات ڏسندي هيس. مان سنڊن کي هٿ لائيندي هيس ۽ پوپٽن کي گهر ۾ اچڻ ڏيندي هيس. تنهنڪري جڏهن مون کي خبر پئي تہ ''اووو'' حشرات کان متاثر آهي تہ مون سمجهيو تہ مون کي پنهنجي لباسن ذريعي هن دنيا کي خراج پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو مليو آهي. سڀ حشرات پنهنجي بناوت ۾ خوبصورت آهن؛ انهن بابت اسان جو تاثر ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ اهي اسان ۾ ڪهڙو احساس پيدا ڪن ٿا.<ref name=Cirque>{{cite web |title=About the Show |url=http://www.cirquedusoleil.com/en/shows/ovo/show/about.aspx |publisher=[[سرڪ دو سوليل]] |access-date=22 August 2012 |archive-date=4 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904043537/http://www.cirquedusoleil.com/en/shows/ovo/show/about.aspx |url-status=live }}</ref>}} ويب وڊيو سلسلو ''Green Porno'' حشرات سميت مختلف جانورن جي توليدي رويي کي مزاحيه ۽ بصري انداز ۾ پيش ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو. جوڊي شيپيرو ۽ رڪ گلبرٽ، [[ازابيلا روسيليني]] جي تصورن ۽ تحقيق کي ڪاغذ ۽ ٻين مواد مان ٺهيل لباسن ۾ منتقل ڪرڻ تي ڪم ڪيو. اهي لباس سلسلي جي مخصوص بصري انداز جو اهم حصو هئا.<ref>{{cite journal |last=Kung |first=Michelle |title="Green Porno" Creator Isabella Rossellini on Animal Sex, Crazed Fans and Web Entertainment |journal=[[وال اسٽريٽ جرنل]] |series=Retrieved 2009-11-06 }}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[ثقافت ۾ آرٿروپوڊ]] * [[پکين جا انساني استعمال]] * [[ٻوٽن جا انساني استعمال]] * [[ڏاکڻي آفريڪا ۾ انسانن ۽ جيتن جا لاڳاپا]] * [[اخلاقيات ۾ جيت]] * [[جيت گڏ ڪرڻ]] ==حوالا== dfpfdujtikvjzgb9uqq44p0w3xr9s93 0 103028 415103 414223 2026-09-26T19:10:29Z InternetArchiveBot 13773 Add 37 books for [[وڪيپيڊيا:ثابتي]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 415103 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور محسوس ڪرڻ جي امڪان بابت سائنسي اڀياس}} [[Image:Monarch Butterfly Danaus plexippus Vertical Caterpillar 2000px.jpg|thumb|right|[[موناڪ پوپٽ]] (''Danaus plexippus'') جو سنڍو]] [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانور]] [[سور]] محسوس ڪري سگهن ٿا يا نه، اهو سائنسي تحقيق ۽ بحث جو موضوع آهي. سور جون ڪيتريون ئي وصفون ڏنيون ويون آهن، پر انهن مان گهڻين ۾ ٻه بنيادي جزا شامل آهن. پهريون [[نوسيسيپشن]] آهي، يعني نقصانڪار يا امڪاني طور نقصانڪار تحريڪ کي محسوس ڪرڻ جي صلاحيت، جيڪا اهڙو [[اضطراري عمل]] پيدا ڪري ٿي، جنهن سان جانور يا ان جي جسم جو متاثر حصو تحريڪ جي ذريعي کان پري ٿي وڃي ٿو. نوسيسيپشن جو وجود پاڻمرادو ڪنهن اڻ وڻندڙ داخلي يا شعوري احساس جي موجودگي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اضطراري عمل به ٿي سگهي ٿو. ٻيو جزو خود ”سور“ يا [[تڪليف]] جو تجربو آهي، يعني نوسيسيپشن سان لاڳاپيل تجربي جي داخلي ۽ [[جذبو|جذباتي]] تشريح. سور هڪ داخلي تجربو هجڻ سبب [[جانورن ۾ سور|ٻين جانورن]]، توڙي ٻين انسانن ۾، سڌيءَ طرح ماپي نٿو سگهجي؛ ممڪن طور سور ڏيندڙ تحريڪن جي جوابن کي ماپي سگهجي ٿو، پر خود تجربي کي سڌيءَ طرح ماپڻ ممڪن ناهي. ٻين نوعن ۾ سور محسوس ڪرڻ جي صلاحيت جو جائزو وٺڻ لاءِ سائنسدان اعصابي، جسماني ۽ رويي بابت مختلف شاهديون استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[قياس ذريعي دليل]] پڻ شامل آهي. هن طريقي موجب جيڪڏهن ڪنهن غير انساني جانور جا نقصانڪار تحريڪ ڏانهن ردعمل انسانن سان مشابهت رکن ٿا ته ان مان هڪجهڙي تجربي جي امڪان بابت دليل ڏئي سگهجي ٿو، پر اهڙي قياس جون حدون پڻ آهن. مثال طور، جيڪڏهن [[عام چمپانزي]] جي آڱر ۾ سئي لڳڻ تي اهو تيزيءَ سان هٿ پري ڪري ٿو ته اهڙي ردعمل کي انسانن جي سور واري ردعمل سان ڀيٽي سگهجي ٿو. ساڳئي وقت اهو سوال پڻ اٿاريو ويو آهي ته جيڪڏهن [[ڪاڪروچ]] سئي لڳڻ کان پوءِ تڙپي ٿو ته ان ردعمل مان سور جي داخلي تجربي بابت ڪيتري حد تائين نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Sherwin 2001">Sherwin, C.M., (2001). Can invertebrates suffer? Or, how robust is argument-by-analogy? Animal Welfare, 10 (supplement): S103-S118</ref> ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور بابت تحقيق ۾ قياس تي ٻڌل اهڙو طريقو ٻين محققن پڻ استعمال ڪيو آهي.<ref>{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | year = 2011 | title = Pain and suffering in invertebrates? | url = http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf | journal = Institute of Laboratory Animal Resources Journal | volume = 52 | issue = 2 | pages = 175–84 | doi = 10.1093/ilar.52.2.175 | pmid = 21709310 | access-date = 2011-10-10 | archive-date = 2012-04-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120407023813/http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407023813/http://dels-old.nas.edu/ilar_n/ilarjournal/52_2/PDFs/v5202Elwood.pdf |date=2012-04-07 }}</ref> نوسيسيپشن جي صلاحيت [[قدرتي چونڊ]] جي اثر هيٺ رهي آهي ۽ اها جاندار کي وڌيڪ جسماني نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. جيتوڻيڪ ان بنياد تي نوسيسيپشن جي وڏي پيماني تي موجود هجڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، پر ان جا طريقا ۽ مخصوص تحريڪن ڏانهن حساسيت مختلف نوعن ۾ مختلف ٿين ٿا. مثال طور، [[ڪيپسائيسن]] نالي ڪيميائي مادو کير ڏيندڙ جانورن تي تجربن ۾ عام طور نقصانڪار تحريڪ طور استعمال ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به ''[[Heterocephalus glaber]]''، آفريڪي اگهاڙو مول-چوهو، هڪ غيرمعمولي ڪتريندڙ جانور{{#tag:ref|ڪتريندڙ جانور کير ڏيندڙ جانورن جو هڪ [[حياتياتي مرتبو|حياتياتي آرڊر]] آهن.|group=Note}} آهي، جيڪو ڪيپسائيسن ڏانهن سور سان لاڳاپيل ڪيترائي عام رويي وارا ردعمل نٿو ڏيکاري. مثال طور، پکين تي ڪيپسائيسن جو ساڳيو اثر نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[ٽي آر پي وي 1|ڪيپسائيسن رسيپٽر پروٽين]] ان ڏانهن جواب نٿا ڏين،<ref>{{cite journal | vauthors = Tewksbury JJ, Nabhan GP | title = Seed dispersal. Directed deterrence by capsaicin in chilies | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-07-26_412_6845/page/403 | journal = Nature | volume = 412 | issue = 6845 | pages = 403–404 | date = July 2001 | pmid = 11473305 | doi = 10.1038/35086653 | bibcode = 2001Natur.412..403T | s2cid = 4389051 }}</ref> جڏهن ته آفريڪي اگهاڙي مول-چوهي ۾، کير ڏيندڙ جانور هجڻ ۽ ڪيپسائيسن رسيپٽر پروٽين رکڻ باوجود، چمڙي جي حسي ريشن ۾ [[سبسٽنس پي]] جهڙا سور سان لاڳاپيل [[نيوروپيپٽائڊ]] موجود ناهن.<ref>{{cite journal | last1 = Park | first1 = T.J. | last2 = Lu | first2 = Y. | last3 = Jüttner | first3 = R. |display-authors=etal | year = 2008 | title = Selective inflammatory pain insensitivity in the African Naked Mole-Rat (''Heterocephalus glaber'') | journal = PLOS Biology | volume = 6 | issue = 1| article-number = e13 | doi=10.1371/journal.pbio.0060013| pmid = 18232734 | pmc = 2214810 | doi-access = free }}</ref> ساڳيءَ طرح ڪيپسائيسن ڪجهه ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ [[نوسيسيپٽر]] کي متحرڪ ڪري ٿو،<ref name="Pastor 1996"/><ref name="Wittenburg 1999"/> پر ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]''، يعني عام ميون جي مک، لاءِ اهو نقصانڪار تحريڪ طور ساڳيو اثر نٿو ڏيکاري.<ref>{{cite journal | last1 = Al-Anzi | first1 = B. | last2 = Tracey | first2 = W.D. Jr. | last3 = Benzer | first3 = S. | year = 2006 | title = Response of Drosophila to wasabi is mediated by painless, the fly homolog of mammalian TRPA1/ANKTM1 | journal = Current Biology | volume = 16 | issue = 10| pages = 1034–1040 | doi=10.1016/j.cub.2006.04.002| pmid = 16647259 | s2cid = 16871959 | doi-access = free }}</ref> سور محسوس ڪرڻ جي امڪاني صلاحيت جو جائزو وٺڻ لاءِ تحقيق ۾ هيٺيان معيار استعمال ڪيا ويا آهن:<ref>{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Barr | first2 = S. | last3 = Patterson | first3 = L. | year = 2009 | title = Pain and stress in crustaceans? | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 118 | issue = 3| pages = 128–136 | doi=10.1016/j.applanim.2009.02.018}}</ref> # مناسب اعصابي سرشتو ۽ رسيپٽر هجڻ # نقصانڪار تحريڪن جي جواب ۾ جسماني تبديليون ظاهر ٿيڻ # حفاظتي حرڪتي ردعمل ظاهر ڪرڻ، جن ۾ متاثر حصي جو گهٽ استعمال، منڊڪائڻ، مهٽڻ، متاثر حصي کي سنڀالي رکڻ يا [[آٽوٽومي|جسم جو حصو پاڻ ڌار ڪرڻ]] شامل ٿي سگهن ٿا # اوپيئڊ رسيپٽر هجڻ ۽ سور گهٽائيندڙ دوائن يا مقامي بيهوشي ڏيندڙ مادن کان پوءِ نقصانڪار تحريڪن ڏانهن ردعمل ۾ گهٽتائي اچڻ # نقصانڪار تحريڪ کان بچڻ ۽ ٻين تحريڪي ضرورتن جي وچ ۾ چونڊ يا مٽاسٽا ڏيکارڻ # بچاءَ وارو سکيا وارو رويو ڏيکارڻ # نسبتاً پيچيده ادراڪي صلاحيتون ظاهر ڪرڻ == مناسب اعصابي سرشتو == === مرڪزي اعصابي سرشتو === دماغ جي جسامت لازمي طور ان جي فعلي پيچيدگيءَ جي برابر نه هوندي آهي.<ref>{{cite journal | last1 = Chittka | first1 = L. | last2 = Niven | first2 = J. | year = 2009 | title = Are Bigger Brains Better? | journal = Current Biology | volume = 19 | issue = 21| pages = R995–R1008 | doi = 10.1016/j.cub.2009.08.023 | pmid = 19922859 | s2cid = 7247082 | doi-access = free }}</ref> ان کان سواءِ، جسماني وزن جي نسبت سان [[سيفالوپوڊ]] جو دماغ ڪرنگهي وارن جانورن جي دماغ جي جسامت واري حد ۾ اچي ٿو؛ اهو پکين ۽ کير ڏيندڙ جانورن کان ننڍو، پر گهڻين مڇين جي دماغ جيترو يا ان کان وڏو ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://www.kheper.net/topics/intelligence/cephalopod_brainsize.html |title=Cephalopod brain size |access-date=2011-04-27 |archive-date=2011-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118054842/http://www.kheper.net/topics/intelligence/cephalopod_brainsize.html }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Packard | first1 = A | title = Cephalopods and Fish: The Limits of Convergence | year = 1972 | journal = Biological Reviews | volume = 47 | issue = 2| pages = 241–307 [266–7] | doi=10.1111/j.1469-185x.1972.tb00975.x| s2cid = 85088231 }}</ref> {{Quote box | width = 50%em | align = center | quote = [[چارلس ڊارون]] ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي دماغ جي جسامت ۽ پيچيدگيءَ جي لاڳاپي بابت لکيو: {{quote|اهو يقيني آهي ته اعصابي مادي جي انتهائي ننڍڙي مطلق مقدار سان به غيرمعمولي سرگرمي ممڪن ٿي سگهي ٿي؛ مثال طور، ڪولين جون حيرت انگيز طور گهڻ رخي جبلتون، ذهني صلاحيتون ۽ لاڙا مشهور آهن، تنهن هوندي به انهن جا دماغي گينگليا هڪ ننڍڙي سئيءَ جي مٿي جي چوٿين حصي جيترا به وڏا ناهن. هن لحاظ کان ڏٺو وڃي ته ڪوليءَ جو دماغ دنيا ۾ مادي جي سڀ کان حيرت انگيز ذرڙن مان هڪ آهي، شايد انسان جي دماغ کان به وڌيڪ.<ref>Darwin, C., (1871). The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex (London: John Murray).</ref>}} }} [[File:Spider internal anatomy-en.svg|thumb|right|ڪوريئڙي جي اندروني بناوت، جنهن ۾ مرڪزي اعصابي سرشتو نيري رنگ ۾ ڏيکاريل آهي]] [[اعصابي سرشتو#تقابلي بناوت ۽ ارتقا|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا اعصابي سرشتا]] ڪرنگهي وارن جانورن جي اعصابي سرشتن کان گهڻو مختلف آهن. انهيءَ فرق کي ڪڏهن ڪڏهن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ سور جي تجربي جي امڪان خلاف دليل طور پيش ڪيو ويو آهي. انسانن ۾ دماغ جو [[نيوڪارٽيڪس]] سور جي تجربي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ۽ اهو دليل ڏنو ويو آهي ته جنهن نوع ۾ اها بناوت موجود نه هجي، اها سور محسوس ڪرڻ جي قابل نه هوندي.<ref>{{cite journal | last1 = Rose | first1 = J.D. | year = 2002 | title = The neurobehavioral nature of fishes and the question of awareness and pain | journal = Reviews in Fisheries Science | volume = 10 | pages = 1–38 | doi=10.1080/20026491051668| s2cid = 16220451 }}</ref> ٻئي طرف، اهو به ممڪن سمجهيو ويو آهي ته ٻين جانورن ۾ سور سان لاڳاپيل عمل مختلف اعصابي بناوتن وسيلي ٿين، جيئن مثال طور ڊيڪاپوڊ [[ڪرسٽيشين]] انسان جهڙو [[بصري ڪارٽيڪس]] نه رکڻ باوجود ڏسڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Elwood 2009a">{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Appel | first2 = M. | year = 2009 | title = Pain experience in hermit crabs? | journal = Animal Behaviour | volume = 77 | issue = 5| pages = 1243–1246 | doi=10.1016/j.anbehav.2009.01.028| s2cid = 53197401 }}</ref> [[File:Octopus shell.jpg|thumb|right|آڪٽوپس ''[[ايمفيوڪٽوپس مارجيناٽس]]'']] ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ٻه گروهه خاص طور پيچيده دماغ رکن ٿا: [[آرٿروپوڊ]] ([[جيت#اعصابي سرشتو|جيت]]، [[ڪرسٽيشين]]، [[ارڪنڊ]] ۽ ٻيا) ۽ جديد سيفالوپوڊ ([[آڪٽوپس]]، [[اسڪويڊ]]، [[ڪٽل فش]]) توڙي ٻيا [[مولسڪ]].<ref name="Butler 2000">{{cite journal | last1 = Butler | first1 = A.B. | year = 2000 | title = Chordate evolution and the origin of Craniates: An old brain in a new head | journal = Anatomical Record | volume = 261 | issue = 3| pages = 111–125 | pmid = 10867629 | doi=10.1002/1097-0185(20000615)261:3<111::aid-ar6>3.0.co;2-f| doi-access = free }}</ref> آرٿروپوڊن ۽ سيفالوپوڊن جا دماغ جسم ۾ پکڙيل ٻن متوازي اعصابي تارن سان ڳنڍيل هوندا آهن. آرٿروپوڊن ۾ ٽن حصن وارو مرڪزي دماغ ۽ بصري معلومات جي عملڪاري لاءِ هر اک جي پويان وڏا [[بصري لوب]] هوندا آهن.<ref name="Butler 2000"/> جديد سيفالوپوڊن جا دماغ خاص طور گهڻو ترقي يافته آهن ۽ انهن جي پيچيدگي ڪجهه ڪرنگهي وارن جانورن جي دماغ سان ڀيٽي وئي آهي {{xref|(ڏسو: [[دماغ#ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو دماغ]])}}. تحقيق مان اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[هم رخ ارتقا]] جي عمل انهن جانورن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان ڪجهه مشابهت رکندڙ اعصابي تنظيم ۽ سرگرميءَ تي دارومدار رکندڙ ڊگهي مدي واري [[سينيپٽڪ پلاسٽيسيٽي]] جي چونڊ ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite journal | last1 = Hochner | first1 = B. | last2 = Shomrat | first2 = T. | last3 = Graziano | first3 = F. | year = 2006 | title = The Octopus: a model for a comparative analysis of the evolution of learning and memory mechanisms | url = https://archive.org/details/sim_biological-bulletin_2006-06_210_3/page/308 | journal = The Biological Bulletin| volume = 210 | issue = 3| pages = 308–317 | doi=10.2307/4134567| pmid = 16801504 | jstor = 4134567 | s2cid = 15274048 }}</ref> سيفالوپوڊن جو مرڪزي اعصابي سرشتو ڪجهه اهم [[اليڪٽروفزيالاجي|اليڪٽروفزيالاجيڪل]] ۽ [[نيورواناٽومي|نيورواناٽوميڪل]] خاصيتن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن سان مشابهت رکي ٿو، جيڪا ٻين ڪيترن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي گروهن ۾ گهٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Wollesen | first1 = T. | last2 = Loesel | first2 = R. | last3 = Wanninger | first3 = A. | year = 2009 | title = Pygmy squids and giant brains: mapping the complex cephalopod CNS by phalloidin staining of vibratome sections and whole-mount preparations | journal = Journal of Neuroscience Methods | volume = 179 | issue = 1| pages = 63–67 | doi=10.1016/j.jneumeth.2009.01.021| pmid = 19428513 | s2cid = 24936072 }}</ref> === نوسيسيپٽر === {{Main|نوسيسيپٽر}} [[File:Svømmende blodigle.JPG|thumb|left|upright=0.86|طبي ڄؤر، ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'']] [[نوسيسيپٽر]] اهڙا [[حسي رسيپٽر]] آهن، جيڪي امڪاني طور جسماني نقصان پهچائيندڙ تحريڪن ڏانهن جواب ڏئي اعصابي سگنل موڪلين ٿا. جيتوڻيڪ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ انهن [[نيورون]] جا رستا ۽ مرڪزي اعصابي سرشتي سان لاڳاپا کير ڏيندڙ جانورن جي نوسيسيپٽرن کان مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن جا نوسيسيپٽيو نيورون اڪثر اهڙين تحريڪن ڏانهن جواب ڏين ٿا، جيڪي کير ڏيندڙ جانورن ۾ به نوسيسيپشن پيدا ڪن ٿيون، جهڙوڪ وڌيڪ گرمي پد (40{{Nbsp}}°C يا وڌيڪ)، گهٽ پي ايڇ، ڪيپسائيسن ۽ بافتن کي نقصان. پهريون ڪرنگهي کان سواءِ جانور، جنهن ۾ نوسيسيپٽيو خاني جي سڃاڻپ ڪئي وئي، طبي [[ڄؤر]] ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' هو. اهو [[اينيليڊا]] جي مخصوص ٽڪرن واري جسماني بناوت رکي ٿو ۽ هر ٽڪري ۾ هڪ گينگليون هوندو آهي، جنهن ۾ ٽي (ڇهاءُ)، پي (دٻاءُ) ۽ اين (نقصانڪار تحريڪ) خانا شامل آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Nicholls | first1 = J.G. | last2 = Baylor | first2 = D.A. | year = 1968 | title = Specific modalities and receptive fields of sensory neurons in CNS of the leech | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neurophysiology_1968-09_31_5/page/740 | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 31 | issue = 5| pages = 740–756 | doi=10.1152/jn.1968.31.5.740| pmid = 5711143 }}</ref> ڄؤر جي نيورونن جي مشيني، ڪيميائي ۽ حرارتي تحريڪن ڏانهن جوابن بابت بعد وارن اڀياسن ۾ انهن خاصيتن کي کير ڏيندڙ جانورن جي گهڻ-نموني نوسيسيپٽرن سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="Pastor 1996">{{cite journal | last1 = Pastor | first1 = J. | last2 = Soria | first2 = B. | last3 = Belmonte | first3 = C. | year = 1996 | title = Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neurophysiology_1996-06_75_6/page/2268 | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 75 | issue = 6| pages = 2268–2279 | doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268| pmid = 8793740 | s2cid = 17349057 }}</ref> [[File:Sea hare2, Aplysia dactylomela, 12 04 2009 2-00pm.jpg|thumb|right|200px|هڪ سامونڊي خرگوش]] سامونڊي خرگوش ''[[اپليشيا]]'' ۾ نوسيسيپٽرن کي استعمال ڪندي سکيا ۽ يادگيريءَ بابت ڪيترائي اڀياس ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Byrne | first1 = J.H. | last2 = Castellucci | first2 = V.F. | last3 = Kandel | first3 = E.R. | year = 1978 | title = Contribution of individual mechanoreceptor sensory neurons to defensive gill-withdrawal reflex in Aplysia | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neurophysiology_1978-03_41_2/page/418 | journal = Journal of Neurophysiology | volume = 41 | issue = 2| pages = 418–431 | doi=10.1152/jn.1978.41.2.418| pmid = 650275 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Castellucci | first1 = V. | last2 = Pinsker | first2 = H. | last3 = Kupfermann | first3 = I. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1970 | title = Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of the gill-withdrawal reflex in Aplysia | url = https://archive.org/details/sim_science_1970-03-27_167_3926/page/1745 | journal = Science | volume = 167 | issue = 3926| pages = 1745–1748 | doi=10.1126/science.167.3926.1745| pmid = 5416543 | bibcode = 1970Sci...167.1745C | s2cid = 11749647 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Fischer | first1 = T.M. | last2 = Jacobson | first2 = D.A. | last3 = Counsell | first3 = A.N. |display-authors=etal | year = 2011 | title = Regulation of low-threshold afferent activity may contribute to short-term habituation in Aplysia californica | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 95 | issue = 3| pages = 248–259 | doi=10.1016/j.nlm.2010.11.016| pmid = 21144906 | s2cid = 25469887 }}</ref> انهن مان ڪيترن اڀياسن جو ڌيان [[سائفن]] کي اعصاب فراهم ڪندڙ مشيني-حسي نيورونن تي رهيو آهي، جن جا خلوي جسم پيٽ واري [[گينگليون]] ۾ واقع آهن. انهن ايل اي خاني ۾ دٻاءُ وڌڻ سان خارج ٿيندڙ اعصابي سگنلن جي شرح وڌي ٿي ۽ بافتن کي نقصان پهچائيندڙ چيڀاٽڻ يا ڦاڙڻ واري تحريڪ تي سڀ کان وڌيڪ سرگرمي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. انهيءَ ڪري اهي نوسيسيپٽرن جي مڃيل فعلي وصفن سان ٺهڪن ٿا. انهن ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جي [[اي ڊيلٽا ريشو|اي ڊيلٽا نوسيسيپٽرن]] سان پڻ ڪجهه مشابهتون آهن، جن ۾ نقصانڪار تحريڪ کان پوءِ [[حساسيت ۾ واڌ]] شامل آهي. سائفن کي چهنڊڙي پائڻ يا سئي هڻڻ سان ايل اي خانن جي سرگرم ٿيڻ جي حد گهٽجي وئي ۽ خلوي جسم جي تحريڪ پذيري وڌي وئي.<ref name="Illich 1997">{{cite journal | last1 = Illich | first1 = P.A | last2 = Walters | first2 = E.T. | year = 1997 | title = Mechanosensory neurons innervating Aplysia siphon encode noxious stimuli and display nociceptive sensitization | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_1997-01-01_17_1/page/459 | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 17 | issue = 1 | pages = 459–469 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.17-01-00459.1997 | pmid = 8987770 | pmc = 6793714 }}</ref> نوسيسيپٽر ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪيترن گروهن ۾ سڃاتا ويا آهن، جن ۾ [[اينيليڊ]]، [[مولسڪ]]، [[نيميٽوڊ]] ۽ [[آرٿروپوڊ]] شامل آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Eisemann | first1 = C.H. | last2 = Jorgensen | first2 = W.K. | last3 = Merritt | first3 = D.J. | last4 = Rice | first4 = M.J. | last5 = Cribb | first5 = B.W. | last6 = Webb | first6 = P.D. | last7 = Zalucki | first7 = M.P. | year = 1984 | title = Do insects feel pain? — A biological view | journal = Cellular and Molecular Life Sciences | volume = 40 | issue = 2| pages = 1420–1423 | doi = 10.1007/BF01963580 | s2cid = 3071 }}</ref><ref name="St John 2009">{{cite journal | last1 = St John | first1 = Smith | last2 = Lewin | first2 = G.R. | year = 2009 | title = Nociceptors: a phylogenetic view | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 195 | issue = 12| pages = 1089–1106 | doi = 10.1007/s00359-009-0482-z | pmid = 19830434 | pmc = 2780683 }}</ref> == جسماني تبديليون == ڪرنگهي وارن جانورن ۾ امڪاني طور سور ڏيندڙ تحريڪون عام طور ڪيترين خودڪار جسماني تبديلين سان لاڳاپيل هونديون آهن، جن ۾ [[دل جي تيز ڌڙڪڻ]]، [[اک جي ماڻڪي جو ڦهلاءُ]]، [[پاخانو ڪرڻ]]، رت جي گئسن، جسماني رطوبتن ۽ [[اليڪٽرولائٽ]] جي توازن ۾ تبديليون، ۽ رت جي وهڪري، ساهه کڻڻ جي نمونن ۽ [[اينڊوڪرائن سرشتو|اينڊوڪرائن]] اخراجن ۾ تبديليون شامل ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal | last1 = Short | first1 = C.E. | year = 1998 | title = Fundamentals of pain perception in animals | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 59 | issue = 1–3| pages = 125–133 | doi = 10.1016/s0168-1591(98)00127-0 | doi-access = free }}</ref> [[File:Procambarus clarkii.jpg|thumb|left|ڪري فش ''[[پروڪيمبارس ڪلارڪي]]'']] خلوي سطح تي، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ زخم يا جسماني نقصان کان پوءِ [[رت جو خانو|هيموسائٽن]]، يعني دفاعي خانن، جي متاثر هنڌ ڏانهن منظم لڏپلاڻ ۽ گڏ ٿيڻ سان گڏ [[اعصابي لچڪ]] ۾ تبديليون ڏٺيون ويون آهن. اهڙن ڪجهه ردعملن جون مشابهتون جراحي عمل يا جسماني زخم کان پوءِ انسانن ۾ ڏٺل خلوي ۽ اعصابي ردعملن سان بيان ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite journal | doi=10.1016/0300-9629(95)02130-2 | title=A simple systems approach to neural-immune communication | url=https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a-physiology_1996-09_115a_1/page/n4 | year=1996 | last1=Clatworthy | first1=Andrea L. | journal=Comparative Biochemistry and Physiology Part A: Physiology | volume=115 | issue=1 | pages=1–10 | pmid=8858835 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Stefano | first1 = G.B. | last2 = Salzet | first2 = B. | last3 = Fricchione | first3 = G.L. | year = 1998 | title = Enkelytin and opioid peptide association in invertebrates and vertebrates: immune activation and pain | url = https://archive.org/details/sim_immunology-today_1998-06_19_6/page/265 | journal = Immunology Today | volume = 19 | issue = 6| pages = 265–268 | doi=10.1016/s0167-5699(98)01268-7| pmid = 9639991 }}</ref> هڪ اڀياس ۾ ڪري فش ''[[پروڪيمبارس ڪلارڪي]]'' ۾ جارحاڻي مقابلي دوران چنبي جي [[آٽوٽومي|پاڻمرادو ڌار ٿيڻ]] کان پوءِ دل جي ڌڙڪن جي شرح گهٽجندي ڏٺي وئي.<ref>{{cite journal | last1 = Schapker | first1 = H. | last2 = Breithaupt | first2 = T. | last3 = Shuranova | first3 = Z. | last4 = Burmistrov | first4 = Y. | last5 = Cooper | first5 = R.L. | year = 2002 | title = Heart and ventilatory measures in crayfish during environmental disturbances and social interactions | url = https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a_2002-02_131a_2/page/397 | journal = Comparative and Biochemical Physiology A | volume = 131 | issue = 2| pages = 397–407 | doi = 10.1016/s1095-6433(01)00492-5 | pmid = 11818228 }}</ref> نقصانڪار تحريڪن جي جواب ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي جسماني تبديلين کي رڪارڊ ڪرڻ رويي بابت مشاهدي سان گڏ اضافي شاهدي مهيا ڪري سگهي ٿو. بهرحال، اهڙين تبديلين جي تشريح ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جسماني ردعمل صرف سور جي داخلي تجربي سان مخصوص ناهن ۽ اهي ٻين نقصانڪار يا دٻاءُ پيدا ڪندڙ حالتن سبب به ٿي سگهن ٿا. مثال طور، ڪرسٽيشين ۾ دل ۽ ساهه کڻڻ جي سرگرمي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي، مختلف ڪيميائي مادن ۽ جارحاڻي مقابلي دوران جسماني سرگرمي ڏانهن به حساس هوندي آهي.<ref name="Elwood 2009b"/> == حفاظتي حرڪتي ردعمل == ڪرنگهي کان سواءِ جانور امڪاني طور نقصانڪار تحريڪن ڏانهن مختلف قسم جا حفاظتي ردعمل ڏيکارين ٿا. بهرحال، اهڙا ردعمل پاڻمرادو سور جي شعوري تجربي جو ثبوت ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ [[هڪ خلوي جاندار]] به، مثال طور، انتهائي گرمي پد کان بچڻ لاءِ ردعمل ڏيکاري سگهن ٿا. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جا ڪيترائي حفاظتي ردعمل [[دقيانوسي رويو|مقرر نموني وارا]] ۽ [[اضطراري عمل|اضطراري]] نظر اچن ٿا، جيڪي سور جي داخلي تجربي بدران نوسيسيپشن سان مطابقت رکي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، ڪجهه ردعمل وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن، خاص طور جڏهن نقصانڪار تحريڪ کان بچڻ جو رويو ٻين تحريڪي ضرورتن سان مقابلي ۾ هجي (هيٺيون ڀاڱو ڏسو). اهڙي رويي کي ڪجهه محقق ڪرنگهي وارن جانورن ۾ سور سان لاڳاپيل ردعمل سان مشابهت رکندڙ شاهدي سمجهن ٿا، جڏهن ته ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي. === مشيني تحريڪ === {{Multiple image | direction = horizontal | align = top | header = نقصانڪار مشيني تحريڪ کان بچڻ جا ردعمل ڏيکاريندڙ ڪجهه ڪرنگهي کان سواءِ جانور | width1 = 150 | image1 = Pseudoceros dimidiatus.jpg | caption1 = چپٽو ڪيڙو ''[[سيوڊوسيروس ڊيميڊياٽس]]'' | width2 = 192 | image2 = Fruit fly larva 01.jpg | caption2 = ''[[ڊروسوفيلا]]'' جو سنڍو | width3 = 150 | image3 = Aplysia_californica.jpg | caption3 = سامونڊي خرگوش، ''[[اپليشيا]]''}} چپٽو ڪيڙو ''Notoplana aticola'' پنهنجي جسم جي پوئين حصي ۾ سئي چڀڻ کان پوءِ رڳو سادي ڇڪجڻ واري اضطراري عمل بدران حرڪت ذريعي ڀڄڻ وارو رويو ڏيکاري ٿو.<ref>{{cite journal | last1 = Koopowitz | first1 = H | year = 1973 | title = Primitive nervous systems. A sensory nerve-net in the polcald flatworm Notoplana acticola | journal = Biological Bulletin | volume = 145 | issue = 2| pages = 352–359 | doi=10.2307/1540045| jstor = 1540045 | url = https://www.biodiversitylibrary.org/part/8435 }}</ref> ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' جي سنڍن کي جاچ واري اوزار سان ڇهڻ تي اهي ڪجهه دير بيهي تحريڪ کان پري ٿين ٿا؛ جڏهن ته وڌيڪ شديد مشيني تحريڪ تي اهي پيچدار نموني جسم ويڙهي ڦرڻ وارو وڌيڪ پيچيده ردعمل ڏيکارين ٿا، جنهن مان ردعمل جي شدت تحريڪ جي شدت موجب تبديل ٿيڻ ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Tracey 2003">{{cite journal | last1 = Tracey | first1 = W.D. Jr | last2 = Wilson | first2 = R.I. | last3 = Laurent | first3 = G. | last4 = Benzer | first4 = S. | year = 2003 | title = ''Painless'', a ''Drosophila'' gene essential for nociception | url = https://archive.org/details/cell_2003-04-18_113_2/page/261 | journal = Cell | volume = 113 | issue = 2| pages = 261–273 | doi=10.1016/s0092-8674(03)00272-1| pmid = 12705873 | s2cid = 1424315 | doi-access = free }}</ref> سامونڊي خرگوش ''[[اپليشيا ڪيليفورنيڪا]]'' جي [[سائفن]] تي هلڪي ڇهاءَ واري تحريڪ ڏيڻ سان اهو تيزيءَ سان سائفن کي [[پيراپوڊيا]] جي وچ ۾ ڇڪي وٺي ٿو.<ref name="Illich 1997"/><ref>{{cite journal | last1 = Kupfermann | first1 = I. | last2 = Kandel | first2 = E.R. | year = 1969 | title = Neuronal controls of a behavioral response mediated by abdominal ganglion of Aplysia | url = https://archive.org/details/sim_science_1969-05-16_164_3881/page/847 | journal = Science | volume = 164 | issue = 3881| pages = 847–850 | doi=10.1126/science.164.3881.847| pmid = 5767790 | bibcode = 1969Sci...164..847K | s2cid = 24945274 }}</ref><ref name="Pinsker 1973">{{cite journal | last1 = Pinsker | first1 = H.M. | last2 = Hening | first2 = W.A. | last3 = Carew | first3 = T.J. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1973 | title = Long-term sensitization of a defensive withdrawal reflex in Aplysia | url = https://archive.org/details/sim_science_1973-12-07_182_4116/page/1039 | journal = Science | volume = 182 | issue = 4116| pages = 1039–1042 | doi = 10.1126/science.182.4116.1039 | pmid = 4748675 | bibcode = 1973Sci...182.1039P | s2cid = 220082685 }}</ref> هن ردعمل کي ڪڏهن غير ارادي اضطراري عمل طور بيان ڪيو ويو آهي {{xref|(ڏسو: [[اپليشيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطراري عمل]])}}؛ تنهن هوندي به، هن ردعمل سان لاڳاپيل سکيا جي پيچيدگي {{xref|(ڏسو: {{slink||سکيل بچاءُ}}، هيٺ)}} مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان کي رڳو سادي اضطراري عمل طور بيان ڪرڻ شايد مڪمل وضاحت نه هجي. 2001ع ۾ والٽرز ۽ ساٿين تمباڪو هارن ورم جي سنڍي (''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'') جي مشيني تحريڪ ڏانهن حفاظتي ردعملن بابت هڪ اڀياس شايع ڪيو.<ref name="Walters 2001">{{cite journal | last1 = Walters | first1 = E.T. | last2 = Illich | first2 = P.A. | last3 = Weeks | first3 = J.C. | last4 = Lewin | first4 = M.R. | year = 2001 | title = Defensive responses of larval Manduca sexta and their sensitization by noxious stimuli in the laboratory and field | journal = Journal of Experimental Biology | volume = 204 | issue = Pt 3| pages = 457–69 | doi = 10.1242/jeb.204.3.457 | pmid = 11171298 }}</ref> انهن ردعملن، خاص طور انهن جي لچڪداريءَ، ۾ ڪرنگهي وارن جانورن جي ڪجهه حفاظتي ڀڄڻ وارن ردعملن سان مشابهتون بيان ڪيون ويون. {{Quote box | width = 30em | align = left | quote = ''مينڊوڪا سيڪسٽا'' جي سنڍن ۾ حفاظتي رويي جا ڪيترائي نمونا بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي نقصانڪار مشيني تحريڪ کان پوءِ [[حساسيت ۾ واڌ]] ڏيکارين ٿا. نمايان ردعمل تيزيءَ سان جسم موڙڻ آهي، جنهن سان مٿو پيٽ جي گهڻن ٽڪرن تي تيز چڀڻ يا چهنڊڙي پائڻ واري تحريڪ ڏانهن وڌي ٿو. ان وقت ڄاڙيون کلي سگهن ٿيون ۽ ڪڏهن کاڌو واپس ڪڍڻ به ٿئي ٿو. اهو ردعمل ننڍن حملي ڪندڙن کي هٽائڻ يا وڏن شڪارين کي ڇرڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو. ساڳيون تحريڪون جسم جي اڳين ٽڪرن تي ڏيڻ سان مٿو ڇڪجي پري ٿئي ٿو. [[اڳيون حصو|اڳين]] يا [[پوئين حصو (جسماني بناوت)|پوئين]] ٽڪرن تي نقصانڪار تحريڪ عارضي ڇڪجڻ پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن کان پوءِ تحريڪ جي ذريعي ڏانهن تيز حرڪت ٿئي ٿي؛ اهو عمل ممڪن طور حرڪت جي رفتار وڌائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. وڌيڪ شديد تحريڪون وڌيڪ تيز ۽ وڏا ردعمل پيدا ڪن ٿيون ۽ ڪڏهن تيز ڇڙواڳ حرڪتون به پيدا ٿين ٿيون، جن ۾ جسم بار بار هڪ پاسي کان ٻئي پاسي هلي ٿو ۽ اهي حرڪتون ڪنهن مخصوص هدف ڏانهن نه هونديون آهن. واضح جسماني زخم کان پوءِ اهڙن ردعملن جي پٺيان ڪڏهن جسم صاف ڪرڻ جهڙو رويو به ڏٺو ويو آهي.<ref name="Walters 2001"/> }} [[File:Tobacco Hornworm 1.jpg|thumb|right|تمباڪو هارن ورم جو سنڍو، ''[[مينڊوڪا سيڪسٽا]]'']] === آٽوٽومي === ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جون 200 کان وڌيڪ نوعون [[آٽوٽومي]]، يعني پنهنجي جسم جو ڪو حصو پاڻ ڌار ڪرڻ، کي بچاءَ يا حفاظتي رويي طور استعمال ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون.<ref>{{cite journal | last1 = Bely | first1 = A.E. | last2 = Nyberg | first2 = K.G. | year = 2009 | title = Evolution of animal regeneration: re-emergence of a field | journal = Trends in Ecology & Evolution | volume = 25 | issue = 3| pages = 161–170 | doi=10.1016/j.tree.2009.08.005| pmid = 19800144 }}</ref><ref name="Fleming 2007">{{cite journal | last1 = Fleming | first1 = P.A. | last2 = Muller | first2 = D. | last3 = Bateman | first3 = P.W. | year = 2007 | title = Leave it all behind: a taxonomic perspective of autotomy in invertebrates | url = https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2007-08_82_3/page/n148 | journal = Biological Reviews | volume = 82 | issue = 3| pages = 481–510 | doi = 10.1111/j.1469-185X.2007.00020.x | pmid = 17624964 | s2cid = 20401676 }}</ref> انهن ۾ شامل آهن: * زميني [[سلگ]] (''[[پروفيسائون]]'')<ref>McDonnel, R.J., Paine, T.D. and Gormally, M.J., (2009). [http://anrcatalog.ucdavis.edu/Items/8336.aspx Slugs: A Guide to the Invasive and Native Fauna of California] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704191903/http://anrcatalog.ucdavis.edu/Items/8336.aspx |date=2011-07-04 }}. 21 pp., {{ISBN|978-1-60107-564-2}}, page 9.</ref> * [[سامونڊي سِپون]] (''[[اوڪسينوئي پانامينسس]]'')<ref>{{cite journal | last1 = Lewin | first1 = R.A. | year = 1970 | title = Toxin secretion and tail autotomy by irritated ''Oxynoe panamensis'' (Opisthobranchiata: Sacoglossa) | url = https://archive.org/details/sim_pacific-science_1970-07_24_3/page/356 | journal = Pacific Science | volume = 24 | pages = 356–358 }}</ref> * [[جهينگور]]<ref>{{cite journal | last1 = Wilson | first1 = A.D.M. | last2 = Whattam | first2 = E.M. | last3 = Bennett | first3 = R. | display-authors = etal | year = 2010 | title = Behavioral correlations across activity, mating, exploration, aggression, and antipredator contexts in the European housecricket, Acheta domesticus | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 64 | issue = 5| pages = 703–715 | doi = 10.1007/s00265-009-0888-1 | hdl = 10026.1/11461 | s2cid = 24157539 | hdl-access = free }}</ref> * [[ڪوريئڙا]]<ref>{{cite journal | last1 = Stankowich | first1 = T | year = 2009 | title = When predators become prey: flight decisions in jumping spiders | journal = Behavioral Ecology | volume = 20 | issue = 2| pages = 318–327 | doi = 10.1093/beheco/arp004 | doi-access = free }}</ref> * [[ڪيڪڙا]]<ref>{{cite journal | last1 = Booksmythe | first1 = I. | last2 = Milner | first2 = R.N.C. | last3 = Jennions | first3 = M.D. | display-authors = etal | year = 2010 | title = How do weaponless male fiddler crabs avoid aggression? | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 64 | issue = 3| pages = 485–491 | doi = 10.1007/s00265-009-0864-9 | s2cid = 11590059 }}</ref> * [[لابسٽر]]<ref name="Fleming 2007"/> * [[آڪٽوپس]]<ref name="Fleming 2007"/> اهي جانور ڪجهه حالتن ۾ پنهنجي بقا لاءِ جسم جا عضوا ڌار ڪري سگهن ٿا. آٽوٽومي ڪيميائي، حرارتي ۽ برقي تحريڪن جي جواب ۾ ٿي سگهي ٿي، پر اها گهڻو ڪري شڪاري جي پڪڙ دوران مشيني تحريڪ سان لاڳاپيل هوندي آهي. آٽوٽومي ڀڄي بچڻ جا امڪان وڌائي سگهي ٿي يا جسم جي باقي حصي کي وڌيڪ نقصان کان بچائي سگهي ٿي، مثال طور ڏنگ لڳڻ کان پوءِ ڪنهن زهريلي ڪيميائي مادي جي ڦهلاءَ کي محدود ڪرڻ. جسم جو عضوو وڃائڻ جانور لاءِ اهم حياتياتي خرچ رکي سگهي ٿو. ڪجهه محققن اهڙي حالتن تي دارومدار رکندڙ ردعمل کي سادي نوسيسيپٽيو اضطراري عمل کان وڌيڪ پيچيده عمل جي شاهدي طور پيش ڪيو آهي؛ تنهن هوندي به، آٽوٽومي جو وجود پاڻمرادو شعوري سور جي تجربي کي ثابت نٿو ڪري. === حرارتي تحريڪ === گرم جاچ اوزار (»{{convert|42|C|F|disp=or}}) ''ڊروسوفيلا'' جي سنڍن ۾ پيچدار نموني ڦرڻ وارو بچاءَ جو ردعمل پيدا ڪري ٿو، جيڪو 0.4{{Nbsp}}سيڪنڊن اندر شروع ٿي سگهي ٿو؛ گرم نه ڪيل جاچ اوزار اهڙو ردعمل پيدا نٿو ڪري.<ref name="Tracey 2003"/> ان جي ابتڙ، ٿڌيون تحريڪون (≤14{{Nbsp}}°C يا 57.2{{Nbsp}}°F) بنيادي طور مٿي کان پڇ تائين سڄي جسم جي ٻنهي پاسن واري سُڪڙجڻ جو سبب بڻجن ٿيون. سنڍا مٿو يا پڇ به مٿي کڻي سگهن ٿا، پر گرمي پد گهٽجڻ سان اهي ردعمل نسبتاً گهٽ ڏٺا وڃن ٿا.<ref>{{Cite journal|last1=Turner|first1=Heather N.|last2=Armengol|first2=Kevin|last3=Patel|first3=Atit A.|last4=Himmel|first4=Nathaniel J.|last5=Sullivan|first5=Luis|last6=Iyer|first6=Srividya Chandramouli|last7=Bhattacharya|first7=Surajit|last8=Iyer|first8=Eswar Prasad R.|last9=Landry|first9=Christian|year=2016|title=The TRP Channels Pkd2, NompC, and Trpm Act in Cold-Sensing Neurons to Mediate Unique Aversive Behaviors to Noxious Cold in Drosophila|journal=Current Biology|volume=26|issue=23|pages=3116–3128|doi=10.1016/j.cub.2016.09.038|issn=1879-0445|pmc=5140760|pmid=27818173}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Invertebrate Nociception|journal=Oxford Research Encyclopedia of Neuroscience|volume=1|last1=Himmel|first1=Nathaniel J.|last2=Patel|first2=Atit A.|last3=Cox|first3=Daniel N.|date=2017-03-29|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190264086.013.166|isbn=978-0-19-026408-6}}</ref> زميني سِپون گرم سطح (»{{convert|40|C|F|disp=or}}) تي رکڻ کان پوءِ پنهنجي پکڙيل پير جو [[اڳيون حصو]] مٿي کڻي بچاءَ جو ردعمل ڏيکارين ٿيون.<ref>{{cite journal | last1 = Achaval | first1 = M. | last2 = Penha | first2 = M.A.P. | last3 = Swarowsky | first3 = A. |display-authors=etal | year = 2005 | title = The terrestrial Gastropoda Megalobulimus abbreviatus as a useful model for nociceptive experiments. Effects of morphine and naloxone on thermal avoidance behavior | journal = Brazilian Journal of Medical and Biological Research | volume = 38 | issue = 1| pages = 73–80 | doi=10.1590/s0100-879x2005000100012| pmid = 15665992 | doi-access = free | hdl = 10183/21190 | hdl-access = free }}</ref><ref name="Kavaliers 1983"/> 2015ع جي هڪ اڀياس ۾ ڪري فش (''Procambarus clarkii'') وڌيڪ گرمي پد ڏانهن منفي ردعمل ڏيکاريو، جڏهن ته گهٽ گرمي پد ڏانهن ساڳيو ردعمل نه ڏٺو ويو.<ref>{{cite journal|last1=Puri|first1=S.|last2=Faulkes|first2=Z.|title=Can crayfish take the heat? Procambarus clarkii show nociceptive behaviour to high temperature stimuli, but not low temperature or chemical stimuli|journal=Biology Open|date=2015|volume=4|issue=4|pages=441–448|doi=10.1242/bio.20149654|pmid=25819841|pmc=4400587}}</ref> === ڪيميائي تحريڪ === ڪرسٽيشين تي ڪيل تجربن ۾ تيزابن ڏانهن اهڙا ردعمل ڏٺا ويا آهن، جن کي نوسيسيپشن سان ۽، ڪجهه محققن موجب، سور جي امڪاني تجربي سان مطابقت رکندڙ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Elwood |first1=RW |title=Discrimination between nociceptive reflexes and more complex responses consistent with pain in crustaceans. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190368 |doi=10.1098/rstb.2019.0368 |pmid=31544604 |pmc=6790375}}</ref> جهينگو ''[[پيليمون ايليگنس]]'' جي اينٽينائن تي [[ايسيٽڪ تيزاب]] يا [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] جهڙا جلن پيدا ڪندڙ مادا لڳائڻ سان حفاظتي حرڪتي ردعمل ظاهر ٿين ٿا.<ref name="Barr 2008">{{cite journal | last1 = Barr | first1 = S. | last2 = Laming | first2 = P. | last3 = Dick | first3 = J.T.A. | last4 = Elwood | first4 = R.W. | year = 2008 | title = Nociception or pain in a decapod crustacean? | journal = Animal Behaviour | volume = 75 | issue = 3| pages = 745–751 | doi=10.1016/j.anbehav.2007.07.004| s2cid = 53203416 }}</ref> جهينگا خاص طور علاج ڪيل اينٽينائن کي صاف ڪن ٿا ۽ انهن کي ٽانڪي سان مهٽين ٿا. اهو ردعمل جسم جي متاثر هنڌ ڏانهن مخصوص آهي، پر ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح طئي نٿو ڪري سگهجي. ''[[ڪارسينس ميناس]]''، يعني عام ڪناري واري ڪيڪڙي، ۾ ايسيٽڪ تيزاب ڪيترين رويي وارين تبديلين سان لاڳاپيل آهي، جن ۾ وات جي عضون جي حرڪت، چنبن سان مهٽڻ ۽ بند جاءِ مان نڪرڻ جون وڌيل ڪوششون شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Elwood |first1=RW |last2=Dalton |first2=N |last3=Riddell |first3=G |title=Aversive responses by shore crabs to acetic acid but not to capsaicin. |journal=Behavioural Processes |date=July 2017 |volume=140 |pages=1–5 |doi=10.1016/j.beproc.2017.03.022 |pmid=28365460|s2cid=26125830 |url=https://pure.ulster.ac.uk/ws/files/77587472/Natasha_revision_March_27th_2017.pdf }}</ref> [[Image:Waspstinger1658-2.jpg|thumb|upright=0.86|ڀنڀوري جو [[ڏنگ (عضوو)|ڏنگ]]، جنهن تي [[زهر]] جو ڦڙو موجود آهي]] قدرتي حالتن ۾ ''[[آرگيوپي]]'' نسل جا ڄار ٺاهيندڙ ڪوريئڙا، جيڪڏهن سندن ٽنگ کي ڀنڀوري يا ماکيءَ جي مک ڏنگ هڻي، ته [[آٽوٽومي]] ذريعي ٽنگ ڌار ڪري سگهن ٿا. تجرباتي حالتن ۾ ڪوريئڙن جي ٽنگ ۾ ماکيءَ جي مک يا ڀنڀوري جو زهر داخل ڪرڻ کان پوءِ به اهڙو ردعمل ڏٺو ويو. ان جي ابتڙ، رڳو لوڻياٺي محلول جي انجيڪشن سان ٽنگ ڌار ڪرڻ تمام گهٽ ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته صرف جسماني سوراخ ٿيڻ يا رطوبت داخل ٿيڻ آٽوٽومي لاءِ ڪافي نه هئا. [[سيروٽونن]]، [[هسٽامين]]، [[فاسفوليپيس اي 2]] ۽ [[ميليٽن]] جهڙن زهريلي جزن، جيڪي انسانن ۾ انجيڪشن کان پوءِ سور سان لاڳاپيل آهن، جي استعمال کان پوءِ آٽوٽومي ڏٺي وئي؛ جڏهن ته انسانن ۾ سور سان لاڳاپيل نه سمجهيل ڪجهه زهريلي جزن سان اهو ردعمل نه ٿيو.<ref>{{cite journal | last1 = Eisner | first1 = T. | last2 = Camazine | first2 = S. | year = 1983 | title = Spider leg autotomy induced by prey venom injection: an adaptive response to 'pain'? | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1983-06_80_11/page/3382 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | volume = 80 | issue = 11| pages = 3382–3385 | doi = 10.1073/pnas.80.11.3382 | bibcode = 1983PNAS...80.3382E | pmid = 16593325 | pmc = 394047 | doi-access = free }}</ref> اهي نتيجا مخصوص ڪيميائي تحريڪن ڏانهن حفاظتي ردعمل ظاهر ڪن ٿا، پر انهن مان ڪوريئڙن جي داخلي تجربي جي نوعيت سڌيءَ طرح معلوم نٿي ٿئي. ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' جا سنڍا تيزابن<ref>{{cite journal |last1=Lopez-Bellido |first1=R |last2=Himmel |first2=NJ |last3=Gutstein |first3=HB |last4=Cox |first4=DN |last5=Galko |first5=MJ |title=An assay for chemical nociception in ''Drosophila'' larvae. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190282 |doi=10.1098/rstb.2019.0282 |pmid=31544619 |pmc=6790381}}</ref> ۽ مينٿول<ref>{{cite journal |last1=Himmel |first1=NJ |last2=Letcher |first2=JM |last3=Sakurai |first3=A |last4=Gray |first4=TR |last5=Benson |first5=MN |last6=Cox |first6=DN |title=''Drosophila'' menthol sensitivity and the Precambrian origins of transient receptor potential-dependent chemosensation. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190369 |doi=10.1098/rstb.2019.0369 |pmid=31544603 |pmc=6790378}}</ref> ڏانهن مخصوص نوسيسيپٽيو ڦرڻ وارو ردعمل ڏيکارين ٿا، جيڪو وڌيڪ گرمي ۽ مشيني نقصان ڏانهن ڏٺل رويي سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Walters |first1=ET |last2=Williams |first2=ACC |title=Evolution of mechanisms and behaviour important for pain. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190275 |doi=10.1098/rstb.2019.0275 |pmid=31544614 |pmc=6790384}}</ref> اليڪٽروفيلڪ ڪيميائي مادو [[ايلائل آئسوٿائيوسيانيٽ]] سنڍن ۾ نوسيسيپٽيو حساسيت وڌائي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Kaneko |first1=T |last2=Macara |first2=AM |last3=Li |first3=R |last4=Hu |first4=Y |last5=Iwasaki |first5=K |last6=Dunnings |first6=Z |last7=Firestone |first7=E |last8=Horvatic |first8=S |last9=Guntur |first9=A |last10=Shafer |first10=OT |last11=Yang |first11=CH |last12=Zhou |first12=J |last13=Ye |first13=B |title=Serotonergic Modulation Enables Pathway-Specific Plasticity in a Developing Sensory Circuit in Drosophila. |journal=Neuron |date=2 August 2017 |volume=95 |issue=3 |pages=623–638.e4 |doi=10.1016/j.neuron.2017.06.034 |pmid=28712652 |pmc=5555049}}</ref> بالغ مکيون مينٿول،<ref>{{cite journal |last1=Abed-Vieillard |first1=D |last2=Cortot |first2=J |last3=Everaerts |first3=C |last4=Ferveur |first4=JF |title=Choice alters Drosophila oviposition site preference on menthol. |journal=Biology Open |date=15 January 2014 |volume=3 |issue=1 |pages=22–8 |doi=10.1242/bio.20136973 |pmid=24326184 |pmc=3892157}}</ref> ايلائل آئسوٿائيوسيانيٽ،<ref>{{cite journal |last1=Kang |first1=K |last2=Pulver |first2=SR |last3=Panzano |first3=VC |last4=Chang |first4=EC |last5=Griffith |first5=LC |last6=Theobald |first6=DL |last7=Garrity |first7=PA |title=Analysis of Drosophila TRPA1 reveals an ancient origin for human chemical nociception. |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-03-25_464_7288/page/597 |journal=Nature |date=25 March 2010 |volume=464 |issue=7288 |pages=597–600 |doi=10.1038/nature08848 |pmid=20237474 |pmc=2845738|bibcode=2010Natur.464..597K }}</ref> [[ڪيپسائيسن]]<ref>{{cite journal |last1=Li |first1=Yaoxing |last2=Bai |first2=Peng |last3=Wei |first3=Longsheng |last4=Kang |first4=Ruxue |last5=Chen |first5=Lirong |last6=Zhang |first6=Mingliang |last7=Tan |first7=Eng King |last8=Liu |first8=Wei |title=Capsaicin Functions as Drosophila Ovipositional Repellent and Causes Intestinal Dysplasia |journal=Scientific Reports |date=December 2020 |volume=10 |issue=1 |page=9963 |doi=10.1038/s41598-020-66900-2|pmid=32561812 |pmc=7305228 |bibcode=2020NatSR..10.9963L |doi-access=free }}</ref> ۽ ٻين ڪيترن ڪيميائي مادن کان بچاءَ وارو رويو ڏيکارين ٿيون؛ اهي مادا [[پروبوسس وڌائڻ واري اضطراري عمل]] ۽ آنا ڏيڻ جي جاءِ جي چونڊ تي به اثرانداز ٿي سگهن ٿا. تيزاب نيميٽوڊ ''[[ڪينورهبڊائٽس ايليگنس]]'' ۽ طبي ڄؤر ''[[هيروڊو ميڊيسينالس]]'' ۾ پڻ نوسيسيپٽرن کي متحرڪ ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Pattison |first1=LA |last2=Callejo |first2=G |last3=St John Smith |first3=E |title=Evolution of acid nociception: ion channels and receptors for detecting acid. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=11 November 2019 |volume=374 |issue=1785 |article-number=20190291 |doi=10.1098/rstb.2019.0291 |pmid=31544616 |pmc=6790391}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sambongi |first1=Y |last2=Takeda |first2=K |last3=Wakabayashi |first3=T |last4=Ueda |first4=I |last5=Wada |first5=Y |last6=Futai |first6=M |title=Caenorhabditis elegans senses protons through amphid chemosensory neurons: proton signals elicit avoidance behavior. |journal=NeuroReport |date=14 July 2000 |volume=11 |issue=10 |pages=2229–32 |doi=10.1097/00001756-200007140-00033 |pmid=10923676|s2cid=202208 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pastor |first1=J |last2=Soria |first2=B |last3=Belmonte |first3=C |title=Properties of the nociceptive neurons of the leech segmental ganglion. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurophysiology_1996-06_75_6/page/2268 |journal=Journal of Neurophysiology |date=June 1996 |volume=75 |issue=6 |pages=2268–79 |doi=10.1152/jn.1996.75.6.2268 |pmid=8793740}}</ref> === برقي تحريڪ === سامونڊي سلگ ''Tritonia diomedia'' جي پلورل [[گينگليون]] ۾ ”ايس-سيل“ سڏجندڙ حسي خانن جو هڪ گروهه هوندو آهي، جن کي برقي جهٽڪي سان متحرڪ ڪرڻ تي جانور ڀڄڻ لاءِ ترڻ شروع ڪري ٿو.<ref name="St John 2009"/> ساڳيءَ طرح، [[مينٽس جهينگو]] ''[[اسڪويلا مينٽس]]'' برقي جهٽڪي کان بچڻ لاءِ پڇ جي تيز جهٽڪي سان ڀڄڻ وارو ردعمل ڏيکاري ٿو.<ref name="Maldonado 1982"/> اهي ٻئي ردعمل نسبتاً مقرر ۽ اضطراري نوعيت جا نظر اچن ٿا. ٻين اڀياسن ۾، بهرحال، ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جي ڪجهه نوعن ۾ برقي تحريڪن ڏانهن حالتن موجب تبديل ٿيندڙ ردعمل پڻ ڏٺا ويا آهن. نرم جسم سبب [[هرمٽ ڪيڪڙا]] حفاظت لاءِ سِپن تي ڀاڙين ٿا. جڏهن انهن کي سِپ اندر هلڪو برقي جهٽڪو ڏنو وڃي ٿو ته اهي ڪڏهن سِپ ڇڏي نڪري وڃن ٿا. اهو ردعمل، بهرحال، سِپ جي پسنديدگيءَ کان متاثر ٿئي ٿو؛ وڌيڪ پسند ڪيل سِپ ڇڏڻ لاءِ نسبتاً وڌيڪ وولٽيج وارو جهٽڪو گهربل هوندو آهي. هن نتيجي کي سادي ۽ مقرر اضطراري ردعمل کان وڌيڪ لچڪدار رويي جي شاهدي طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Elwood 2009a"/> ''اپليشيا'' ۾ سکيا ۽ [[اپليشيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطراري عمل|گل ۽ سائفن ڇڪجڻ واري اضطراري عمل]] بابت تجربن ۾، جڏهن به گل جي سُڪڙجڻ مقرر ڪيل حد کان گهٽ ٿيو ته سائفن تي برقي جهٽڪو ڏنو ويو.<ref name="Hawkins 2006"/> تجربن دوران ''اپليشيا'' گل کي مقرر حد کان وڌيڪ سُڪڙيل رکڻ سکيو. اهڙو نتيجو سکيا ۽ رويي جي تبديليءَ جي موجودگي ڏيکاري ٿو، جيتوڻيڪ ان مان پاڻمرادو شعوري سور جو تجربو ثابت نٿو ٿئي. ''ڊروسوفيلا'' کي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سور جي امڪاني تجربي بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. 1974ع کان معلوم آهي<ref>Quinn, W.G., Harris, W.A. and Benzer, S., (1974). ''Proceedings of the National Academy of Sciences, USA'' 71: 708-712</ref> ته انهن ميون جي مکين کي ڪنهن مخصوص بوءِ ۽ برقي جهٽڪي کي ترتيبوار گڏ پيش ڪري تربيت ڏئي سگهجي ٿي. اهڙي تربيت کان پوءِ مکيون ان بوءِ کان پاسو ڪن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اها اڳ ۾ برقي جهٽڪي سان لاڳاپيل رهي ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Tempel | first1 = B.L. | last2 = Bovini | first2 = N. | last3 = Dawson | first3 = D.R. | last4 = Quinn | first4 = W.G. | year = 1983 | title = Reward learning in normal and mutant Drosophila | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1983-03_80_5/page/1482 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | volume = 80 | issue = 5| pages = 1482–1486 | doi = 10.1073/pnas.80.5.1482 | pmid = 6572401 | pmc = 393622 | bibcode = 1983PNAS...80.1482T | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Tully | first1 = T. | last2 = Quinn | first2 = W.G. | year = 1985 | title = Classical conditioning and retention in normal and mutant Drosophila melanogaster | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-physiology_1985-08_157_2/page/263 | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 157 | issue = 2| pages = 263–277 | doi=10.1007/bf01350033| pmid = 3939242 | s2cid = 13552261 }}</ref> ساڳيو سکيل ردعمل هن نوع جي سنڍن ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal | last1 = Aceves-Pina | first1 = E.O. | last2 = Quinn | first2 = W.G. | year = 1979 | title = Learning in normal and mutant Drosophila melanogastor larvae | url = https://archive.org/details/sim_science_1979-10-05_206_4414/page/93 | journal = Science | volume = 206 | issue = 4414| pages = 93–96 | doi=10.1126/science.206.4414.93| pmid = 17812455 | s2cid = 40143706 }}</ref> هڪ اڀياس ۾<ref>{{cite journal | last1 = Yarali | first1 = A. | last2 = Niewalda | first2 = T. | last3 = Chen | first3 = Y.C. | last4 = Tanimoto | first4 = H. | last5 = Duerrnagel | first5 = S. | last6 = Gerber | first6 = B. | year = 2008 | title = 'Pain relief' learning in fruit flies | journal = Animal Behaviour | volume = 76 | issue = 4| pages = 1173–1185 | doi=10.1016/j.anbehav.2008.05.025| s2cid = 53157310 }}</ref> ''ڊروسوفيلا'' ۾ برقي جهٽڪي سان لاڳاپيل ٻن مختلف قسم جي سکيل اڳڪٿي ڏٺي وئي. جيڪڏهن تربيت دوران بوءِ برقي جهٽڪي کان اڳ ڏني وئي ته پوءِ مکيون ان بوءِ کان پاسو ڪرڻ لڳيون. جڏهن ترتيب ابتڙ ڪئي وئي، يعني بوءِ برقي جهٽڪي ختم ٿيڻ کان پوءِ ڏني وئي، ته مکيون پوءِ ان بوءِ ڏانهن وڌڻ لڳيون. تحقيق ڪندڙن پوئين اثر کي ”راحت واري سکيا“ قرار ڏنو. هتي ”راحت“ محققن جو رويي بابت استعمال ڪيل اصطلاح آهي ۽ ان مان لازمي طور انسانن جهڙي داخلي راحت يا سور جي تجربي جو نتيجو نٿو نڪري. ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جون ڪيتريون نوعون اهڙي شرطي تحريڪ کان پاسو ڪرڻ يا پنهنجو رويو تبديل ڪرڻ سکي سگهن ٿيون، جيڪا اڳ ۾ برقي جهٽڪي سان گڏ پيش ڪئي وئي هجي. شيرون<ref name="Sherwin 2001"/> پاران بيان ڪيل مثالن ۾ سِپون، ڄؤر، ماڪڙ، ماکيءَ جون مکيون ۽ مختلف سامونڊي مولسڪ شامل آهن. ڪرنگهي وارن جانورن ۾ جيڪڏهن حفاظتي يا حرڪتي رويي جي تجربن دوران اهڙا ردعمل ڏٺا وڃن ته انهن کي اڪثر سور يا اڻ وڻندڙ حسي تجربي سان لاڳاپيل سکيا جي شاهدي طور تشريح ڪيو ويندو آهي. [[قياس ذريعي دليل]] تحت ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ مشابهت رکندڙ ردعمل کي به مشابهت رکندڙ داخلي تجربي جي امڪان جي حق ۾ دليل طور استعمال ڪيو ويو آهي. بهرحال، رويي جي مشابهت اڪيلي سر شعوري سور جي موجودگيءَ جو قطعي ثبوت ناهي؛ ان جي تشريح لاءِ اعصابي، جسماني، سکيا ۽ ٻين تجرباتي شاهدين کي گڏيل طور ڏسڻ ضروري آهي. == اوپيئڊ ريسيپٽر، مقامي بيهوشي ڪندڙ ۽ سور گهٽائيندڙ دوائن جا اثر == ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[اوپيئيٽ]] نوسيسيپشن کي تبديل ڪن ٿا، جڏهن ته [[اوپيئڊ ريسيپٽر]] جا مخالف، جهڙوڪ [[نالوڪسون]] ۽ سي ٽي او پي، انهن اثرن کي رد ڪري سگهن ٿا. ان بنياد تي، جيڪڏهن اوپيئيٽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ به ساڳئي طريقي سان ڪم ڪن، ته انهن کان حفاظتي ردعمل ۾ دير يا گهٽتائي اچڻ ۽ اوپيئڊ مخالفن کان اهو اثر گهٽجڻ جي توقع ڪري سگهجي ٿي. تحقيق ۾ مولسڪن ۽ جيتن ۾ اوپيئڊ سان ڳنڍجڻ واريون جايون يا اوپيئڊ ڏانهن عام حساسيت ملي آهي. ڪرنگهي وارن جانورن جي سور سان لاڳاپيل ردعملن ۾ شامل ڪيترائي [[نيوروپيپٽائيڊ]] پڻ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ مليا آهن؛ مثال طور، [[اينڊورفن]] چپٽن ڪيڙن، مولسڪن، اينيلڊن، ڪرسٽيشين ۽ جيتن ۾ مليا آهن.<ref name="Sherwin 2001"/><ref>{{cite journal | last1 = Fiorito | first1 = G | year = 1986 | title = Is there 'pain' in invertebrates? | url = https://archive.org/details/sim_behavioural-processes_1986-04_12_4/page/383 | journal = Behavioural Processes | volume = 12 | issue = 4| pages = 383–388 | doi=10.1016/0376-6357(86)90006-9| pmid = 24924695 | s2cid = 26181117 }}</ref> سور گهٽائڻ کان سواءِ، ٻاهران ڏنل اوپيئيٽن جا ٻيا اثر به ڏٺا ويا آهن، خاص طور کاڌ خوراڪ جي رويي ۽ مدافعتي خلين جي سرگرميءَ تي.<ref>{{cite journal | last1 = Dyakonova | first1 = V.E. | year = 2001 | title = Role of opioid peptides in behavior of invertebrates | journal = Journal of Evolutionary Biochemistry and Physiology | volume = 37 | issue = 4| pages = 253–261 | doi = 10.1023/A:1012910525424 | s2cid = 23134631 }}</ref> اهي ٻيا ڪم تمام سادن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۽ هڪ خلوي جاندارن ۾ اوپيئڊ ۽ اوپيئڊ ريسيپٽرن جي موجودگيءَ جي وضاحت به ڪري سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن جي موجودگي اڪيلي سر سور جي شعوري تجربي جو ثبوت ناهي. === نيميٽوڊ === [[File:CrawlingCelegans.gif|thumb|left|عام قسم جي ''سي. ايليگنس'' جي حرڪت]] [[نيميٽوڊ]] انتهائي گرمي پد کان پاسو ڪن ٿا.<ref name="Wittenburg 1999">{{cite journal | last1 = Wittenburg | first1 = N. | last2 = Baumeister | first2 = R. | year = 1999 | title = Thermal avoidance in Caenorhabditis elegans: an approach to the study of nociception | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-08-31_96_18/page/10477 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences USA | volume = 96 | issue = 18| pages = 10477–10482 | doi=10.1073/pnas.96.18.10477| pmid = 10468634 | pmc = 17914 | bibcode = 1999PNAS...9610477W | doi-access = free }}</ref> مورفين طفيلي ''[[اسڪارِس سوئم]]'' ۾ اهڙي حفاظتي ردعمل ظاهر ٿيڻ جو وقت وڌائي ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Pryor | first1 = S.C. | last2 = Nieto | first2 = F. | last3 = Henry | first3 = S. | last4 = Sarfo | first4 = J. | year = 2007 | title = The effect of opiates and opiate antagonists on heat latency response in the parasitic nematode Ascaris suum | url = https://archive.org/details/sim_life-sciences_2007-04-10_80_18/page/n15 | journal = Life Sciences | volume = 80 | issue = 18| pages = 1650–1655 | doi=10.1016/j.lfs.2007.01.011| pmid = 17363006 }}</ref> ''[[ڪينورهبڊائٽس ايليگنس]]'' تي اوپيئيٽن جي اثرن بابت هڪ اڀياس ۾، علاج نه ڪيل گروهه مان 76 سيڪڙو ڪيڙن گرميءَ ڏانهن تيز اضطراري ڇڪجڻ وارو ردعمل ڏيکاريو، جڏهن ته مورفين، اينڊومورفين 1 ۽ اينڊومورفين 2 ڏنل ڪيڙن ۾ اهو تناسب ترتيبوار 47، 36 ۽ 39 سيڪڙو هو. نالوڪسون ۽ سي ٽي او پي جهڙن اوپيئڊ ريسيپٽر مخالفن سان اهي اثر رد ٿيا، جنهن جي بنياد تي محققن نتيجو ڪڍيو ته ''سي. ايليگنس'' ۾ نقصانڪار گرميءَ خلاف حفاظتي رويو اوپيئڊن ذريعي تبديل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | last1 = Nieto-Fernandez | first1 = F. | last2 = Andrieux | first2 = S. | last3 = Idrees | first3 = S. | last4 = Bagnall | first4 = C. | last5 = Pryor | first5 = S.C. | last6 = Sood | first6 = R. | year = 2009 | title = The effect of opioids and their antagonists on the nocifensive response of Caenorhabditis elegans to noxious thermal stimuli | journal = Invertebrate Neuroscience | volume = 9 | issue = 3–4| pages = 195–200 | doi = 10.1007/s10158-010-0099-5 | pmid = 20397037 | pmc = 2881580 }}</ref> === مولسڪ === [[File:Grapevinesnail 01.jpg|thumb|''[[هيلڪس پوميٽيا]]''، زميني سِپ جي هڪ نوع]] [[سلگ]] ۽ [[سِپ]] اوپيئڊ ريسيپٽر نظام رکن ٿا.<ref>Dalton, L.M. and Widdowson, P.S., (1989). The involvement of opioid peptides in stress-induced analgesia in the slug Arion ater. Peptides:, 10:9-13</ref><ref>{{cite journal | last1 = Kavaliers | first1 = M. | last2 = Ossenkopp | first2 = K.-P. | year = 1991 | title = Opioid systems and magnetic field effects in the land snail, Cepaea nemoralis | journal = Biological Bulletin | volume = 180 | issue = 2| pages = 301–309 | doi=10.2307/1542401| pmid = 29304689 | jstor = 1542401 | url = https://www.biodiversitylibrary.org/part/8589 }}</ref> مختلف زميني سِپن تي ڪيل تجربن ۾ مورفين ڏيڻ کان پوءِ گرم (40&nbsp;°C) سطح تي رکڻ جي جواب ۾ پير مٿي کڻڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳو.<ref name="Kavaliers 1983">{{cite journal | last1 = Kavaliers | first1 = M. | last2 = Hirst | first2 = M. | last3 = Teskey | first3 = G.C. | year = 1983 | title = A functional role for an opiate system in snail thermal behavior | url = https://archive.org/details/sim_science_1983-04-01_220_4592/page/99 | journal = Science | volume = 220 | issue = 4592| pages = 99–101 | doi=10.1126/science.6298941| pmid = 6298941 | bibcode = 1983Sci...220...99K }}</ref> نالوڪسون مورفين جي هن اثر کي ختم ڪري ڇڏيو، جيئن انسانن ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جانورن ۾ به ڏٺو وڃي ٿو. مورفين ڏانهن عادت پيدا ٿيڻ جا اثر پڻ ڏٺا ويا. چئن ڏينهن تائين مورفين ڏنل سِپن ۽ ضابطي واري گروهه جي سِپن ۾ گرميءَ ڏانهن حساسيت جي آزمائش دوران فرق نه رهيو، ۽ ساڳيو اثر حاصل ڪرڻ لاءِ مورفين جي وڌيڪ مقدار گهربل ٿي. اهي نتيجا اوپيئڊ نظام جي نوسيسيپٽيو ردعملن تي اثر جي حمايت ڪن ٿا، پر پاڻمرادو شعوري سور جي موجودگي ثابت نٿا ڪن. === ڪرسٽيشين === {{Main|ڪرسٽيشين ۾ سور}} {{Multiple image | direction = vertical | align = left | header = سور گهٽائيندڙ دوائن ۽ انهن سان لاڳاپيل مادن ڏانهن ردعمل ڏيکاريندڙ ٻه ڪرسٽيشين | width = 200 | image1 = Squilla mantis.jpg | caption1 = مينٽس جهينگو، ''[[اسڪويلا مينٽس]]'' | image2 = Penaeus monodon.jpg | caption2 = گراس جهينگو، ''[[پينيس مونوڊون]]'' }} ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سور جي امڪاني تجربي بابت شاهديءَ جو [[ڪرسٽيشين]] ۾ وڏي پيماني تي اڀياس ڪيو ويو آهي.<ref name="Elwood 2009b">{{cite journal | last1 = Elwood | first1 = R.W. | last2 = Barr | first2 = S. | last3 = Patterson | first3 = L. | year = 2009 | title = Pain and stress in crustaceans? | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 118 | issue = 3–4| pages = 128–136 | doi=10.1016/j.applanim.2009.02.018}}</ref> [[ڪيڪڙو|ڪيڪڙي]] ''[[نيوهيليس گرانولاٽا]]'' ۾،{{#tag:ref|هن نوع کي [[هم معنيٰ نالو (درجابندي)|هم معنيٰ نالي]] "''Chasmagnathus granulatus''" سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite WoRMS |author=Peter Davie |year=2012 |title=''Neohelice granulata'' (Dana, 1851) |id=444742 |access-date=September 30, 2012}}</ref>|group=Note}} [[ڪاراپيس]] ۾ ننڍن سوراخن وسيلي ڏنل برقي جهٽڪن سان دفاعي خطري وارو ڏيک پيدا ٿيو. مورفين جي انجيڪشن مقدار جي لحاظ کان برقي جهٽڪي ڏانهن ڪيڪڙن جي ردعمل کي گهٽايو، ۽ مورفين جي انجيڪشن ۽ جهٽڪي جي وچ ۾ وقت وڌڻ سان اهو اثر گهٽبو ويو. نالوڪسون مورفين جي اثر کي روڪيو، جيڪو ڪرنگهي وارن جانورن ۾ ڏٺل اثر سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite journal | last1 = Lozada | first1 = M. | last2 = Romano | first2 = A. | last3 = Maldonado | first3 = H. | year = 1988 | title = Effect of morphine and naloxone on a defensive response of the crab ''Chasmagnathus granulatus'' | url = https://archive.org/details/sim_pharmacology-biochemistry-and-behavior_1988-07_30_3/page/635 | journal = Pharmacology Biochemistry and Behavior | volume = 30 | issue = 3| pages = 635–640 | doi=10.1016/0091-3057(88)90076-7| pmid = 3211972 | s2cid = 45083722 }}</ref> مورفين مينٽس جهينگي ''[[اسڪويلا مينٽس]]'' ۾ برقي جهٽڪي کان پوءِ پڇ جي جهٽڪي سان ڀڄڻ واري ردعمل کي به گهٽايو، جڏهن ته نالوڪسون اهو اثر رد ڪيو. ان مان ظاهر ٿيو ته اهڙا اثر ڊيڪاپوڊن کان سواءِ ٻين ڪرسٽيشين گروهن ۾ به ملي سگهن ٿا.<ref name="Maldonado 1982">{{cite journal | last1 = Maldonado | first1 = H. | last2 = Miralto | first2 = A. | year = 1982 | title = Effects of morphine and naloxone on a defensive response of the mantis shrimp (Squilla mantis) | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-physiology_1982_147_4/page/455 | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 147 | issue = 4| pages = 455–459 | doi=10.1007/bf00612010| s2cid = 3013237 }}</ref> گراس جهينگن ''[[پينيس مونوڊون]]'' جي [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] تي [[ايسيٽڪ تيزاب]] يا [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] لڳائڻ سان علاج ڪيل حصن کي مهٽڻ ۽ صاف ڪرڻ ۾ واڌ ٿي. جيڪڏهن ان کان اڳ مقامي بيهوشي ڪندڙ دوا [[بينزوڪين]] ڏني وئي ته اهڙي واڌ نه ڏٺي وئي؛ تنهن هوندي به، بينزوڪين چمٽيءَ سان مشيني تحريڪ جي جواب ۾ مهٽڻ کي مڪمل طور ختم نه ڪيو. بينزوڪين جهينگن جي عام حرڪت تي اثر نه وڌو، تنهنڪري مهٽڻ ۽ صفائيءَ ۾ گهٽتائيءَ کي رڳو جانور جي غيرفعال ٿيڻ سان منسوب نه ڪيو ويو.<ref name="Barr 2008"/> هڪ ٻي مقامي بيهوشي ڪندڙ دوا، [[زائلوڪين]]، مادي سفيد ٽنگن وارن جهينگن ''[[ليٽوپينيس ونامي]]'' ۾ [[اک جي ڏنڊي کي ڪٽڻ]] کان پوءِ کاڌ خوراڪ ۽ ترڻ جي ماپن موجب دٻاءَ سان لاڳاپيل اثر گهٽايا.<ref>{{cite journal | last1 = Taylor | first1 = J. | last2 = Vinatea | first2 = L. | last3 = Ozorio | first3 = R. | last4 = Schuwelter | first4 = R. | last5 = Andreatta | first5 = E.R. | year = 2004 | title = Minimizing the effects of stress during eyestalk ablation of Litopenaeus vannamei females with topical anaesthetic and a coagulating agent | url = https://archive.org/details/sim_aquaculture_2004-04-26_233_1-4/page/173 | journal = Aquaculture | volume = 233 | issue = 1–4| pages = 173–179 | doi=10.1016/j.aquaculture.2003.09.034}}</ref> ڪرسٽيشين بابت اهڙن نتيجن کي هر اڀياس ۾ ورجائي نه سگهيو ويو آهي. هڪ اڀياس ۾<ref>{{cite journal | last1 = Puri | first1 = S. | last2 = Faulkes | first2 = Z. | year = 2010 | title = Do Decapod Crustaceans Have Nociceptors for Extreme pH? | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 4| article-number = e10244 | doi = 10.1371/journal.pone.0010244 | pmid = 20422026 | pmc = 2857684 | bibcode = 2010PLoSO...510244P | doi-access = free }}</ref> ٽن ڊيڪاپوڊ ڪرسٽيشين نوعن، [[پروڪيمبارس ڪلارڪي|لوزيانا ڳاڙهي دلدلي ڪري فش]]، [[ليٽوپينيس سيٽيفيرس|سفيد جهينگي]] ۽ [[پيليمونيٽس|گراس جهينگي]]، جي اينٽينائن تي [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]]، [[هائيڊروڪلورڪ تيزاب]] يا بينزوڪين لڳائي نوسيسيپٽيو رويي جي جاچ ڪئي وئي. ضابطي واري گروهه جي ڀيٽ ۾ انهن ٽنهي نوعن ۾ رويي جي ڪا واضح تبديلي نه ملي. جانورن علاج ڪيل اينٽينا کي صاف نه ڪيو ۽ علاج ڪيل ۽ ضابطي وارن جانورن جي حرڪت ۾ به فرق نه هو. لوزيانا ڳاڙهي دلدلي ڪري فش جي اينٽينا واري اعصاب جي خلين کان ٻاهر ڪيل رڪارڊنگ ۾ لڳاتار پاڻمرادو سرگرمي ملي، پر اهڙا نيورون نه مليا جيڪي سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ يا هائيڊروڪلورڪ تيزاب سان قابل اعتماد نموني متحرڪ ٿين. محققن نتيجو ڪڍيو ته اينٽينائن ۾ انتهائي پي ايڇ ڏانهن ردعمل ڏيندڙ مخصوص نوسيسيپٽرن جي موجودگيءَ لاءِ رويي يا جسماني شاهدي نه ملي. مختلف اڀياسن جي نتيجن ۾ فرق نوعن جي وچ ۾ انتهائي پي ايڇ ڏانهن مختلف يا غيرمسلسل ردعملن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. اهو دليل پڻ ڏنو ويو آهي ته مورفين جي سور گهٽائيندڙ اثر کي، گهٽ ۾ گهٽ ڪرسٽيشين ۾، سور محسوس ڪرڻ جي صلاحيت جو اڪيلو معيار نه سمجهڻ گهرجي. هڪ اڀياس ۾ ڪناري وارن ڪيڪڙن ''[[ڪارسينس ميناس]]'' کي سندن پسنديده اونداهي پناهه ۾ برقي جهٽڪا ڏنا ويا، جڏهن ته گهٽ پسنديده روشن حصي ۾ رهڻ تي جهٽڪو نه ڏنو ويو. جيڪڏهن مورفين رڳو مخصوص سور گهٽائيندڙ اثر پيدا ڪري ها ته ڪيڪڙن جي پسنديده اونداهي حصي ڏانهن وڃڻ ۾ واڌ جي توقع ڪري سگهجي پئي. ان جي ابتڙ، مورفين اهڙي حرڪت کي گهٽايو، ايتري قدر جو جهٽڪو نه ڏيڻ وقت به اهو اثر ڏٺو ويو. محققن ان کي مخصوص سور گهٽائيندڙ اثر بدران ردعمل ۾ عام گهٽتائيءَ سان مطابقت رکندڙ قرار ڏنو، جيڪو ڪجهه اڳين تجربن جي نتيجن جي متبادل وضاحت ٿي سگهي ٿو. بهرحال، انهن اهو به تجويز ڪيو ته [[اينڪيفيلن]] يا [[اسٽيرائڊ]] جهڙا ٻيا نظام ڪرسٽيشين ۾ نقصانڪار تحريڪن ڏانهن ردعمل جي ضابطي ۾ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا ۽ رڳو مخصوص جسماني يا بناوتي خصوصيتن بدران رويي جي مجموعي شاهديءَ کي به ڏسڻ گهرجي.<ref>{{cite journal | last1 = Barr | first1 = S. | last2 = Elwood | first2 = R.W. | year = 2011 | title = No evidence of morphine analgesia to noxious shock in the shore crab, ''Carcinus maenas'' | journal = Behavioural Processes | volume = 86 | issue = 3| pages = 340–344 | doi=10.1016/j.beproc.2011.02.002| pmid = 21324350 | s2cid = 42520345 }}</ref> === جيت === [[File:European_honey_bee_extracts_nectar.jpg|thumb|تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته [[ماکيءَ جي مک]] خطري يا نقصانڪار حالتن کان پاسو ڪرڻ واري رويي کي امڪاني فائدي موجب تبديل ڪري سگهي ٿي؛ ان کي نقصان کان بچڻ واري عمل جي لچڪداريءَ جي شاهدي طور پيش ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ ان مان شعوري سور جو تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي.<ref>{{Cite web |last=Chittka |first=Lars |date=2023-07-01 |title=Do Insects Feel Joy and Pain? |url=https://www.scientificamerican.com/article/do-insects-feel-joy-and-pain/ |access-date=2024-06-08 |website=Scientific American |language=en}}</ref>]] مورفين [[جهينگور]] جي گرم سطح تي رهڻ جو وقت وڌائي ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Dyakonova | first1 = V.E. | last2 = Schurmann | first2 = F. | last3 = Sakharov | first3 = D.A. | year = 1999 | title = Effects of serotonergic and opioidergic drugs on escape behaviors and social status of male crickets | url = https://archive.org/details/sim_naturwissenschaften_1999-09_86_9/page/435 | journal = Naturwissenschaften | volume = 86 | issue = 9| pages = 435–437 | doi=10.1007/s001140050647| pmid = 10501691 | bibcode = 1999NW.....86..435D | s2cid = 9466150 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Zabala | first1 = N. | last2 = Gomez | first2 = M. | year = 1991 | title = Morphine analgesia, tolerance and addiction in the cricket, Pteronemobius | url = https://archive.org/details/sim_pharmacology-biochemistry-and-behavior_1991-12_40_4/page/887 | journal = Pharmacology Biochemistry and Behavior | volume = 40 | issue = 4| pages = 887–891 | doi = 10.1016/0091-3057(91)90102-8 | pmid = 1816576 | s2cid = 24429475 }}</ref> هڪ اڀياس ۾ ميون جي مکين ۾ زخم کان پوءِ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ نوسيسيپٽيو حساسيت ۾ واڌ ملي، جنهن کي ثانوي ذريعن ۾ [[دائمي سور]] سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{Cite web|last=Daley|first=Jason|title=Study Finds Insects Can Experience Chronic Pain|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/insects-can-experience-chronic-pain-study-finds-180972656/|access-date=2021-02-20|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref> ڪجهه جيتن کي زخمي حصن جي صفائي يا سنڀال جهڙو رويو ڪندي پڻ ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Quaglia |first=Sofia |date=26 January 2024 |title=Injured bees tend their own wounds, which suggests they feel pain |url=https://www.newscientist.com/article/2414446-injured-bees-tend-their-own-wounds-which-suggests-they-feel-pain/ |access-date=2024-06-29 |website=New Scientist |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Reynolds |first=Matt |date=March 16, 2023 |title=Insect Farming Is Booming. But Is It Cruel? |url=https://www.wired.com/story/insect-farming-sentience/ |access-date=2024-06-29 |work=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> 2022ع جي هڪ جائزي ۾ محققن اعصابي ۽ رويي جي مختلف معيارن جي بنياد تي بالغ جيتن جي ٻن آرڊرن—[[بليٽوڊيا]]، جنهن ۾ ڪاڪروچ ۽ اڏوهي شامل آهن، ۽ [[ڊپٽيرا]]، جنهن ۾ مکيون ۽ مڇر شامل آهن—لاءِ سور جي امڪاني تجربي جي حق ۾ ”مضبوط شاهدي“ هجڻ جو نتيجو پيش ڪيو. ساڳئي جائزي ۾ بالغ جيتن جي ٽن ٻين آرڊرن، [[هائيمينوپٽيرا]] (سا فلائي، ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون)، [[ليپيڊوپٽيرا]] (پتنگا ۽ پوپٽ) ۽ [[آرٿوپٽيرا]] (ماڪڙ، جهينگور، ويٽا ۽ مڪڙ) لاءِ ”نمايان شاهدي“ هجڻ جي تشريح ڪئي وئي، جڏهن ته ڪجهه نابالغ جيتن بابت پڻ لاڳاپيل شاهدي بيان ڪئي وئي. ليکڪن خاص طور نابالغ جيتن بابت علمي خالن جي نشاندهي ڪئي ۽ وڌيڪ تحقيق جي ضرورت تي زور ڏنو. انهن نتيجن جي بنياد تي ليکڪن [[جيتن جي فارمنگ]] ۽ [[جيتن تي ضابطو]] جهڙين انساني سرگرمين سان لاڳاپيل جانورن جي ڀلائي بابت ممڪن اثرن تي پڻ بحث ڪيو.<ref>{{Citation |last1=Gibbons |first1=Matilda |title=Chapter Three - Can insects feel pain? A review of the neural and behavioural evidence |date=2022-01-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0065280622000170 |work=Advances in Insect Physiology |volume=63 |pages=155–229 |editor-last=Jurenka |editor-first=Russell |publisher=Academic Press |language=en |access-date=2022-11-29 |last2=Crump |first2=Andrew |last3=Barrett |first3=Meghan |last4=Sarlak |first4=Sajedeh |last5=Birch |first5=Jonathan |last6=Chittka |first6=Lars|doi=10.1016/bs.aiip.2022.10.001 |url-access=subscription }}</ref> == تحريڪ کان پاسو ڪرڻ ۽ ٻين ترغيبي ضرورتن وچ ۾ مٽاسٽا == هي معيار ان ڳالهه جو جائزو وٺڻ لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو ته ڪو جانور رڳو [[نوسيسيپشن]] ڏيکاري ٿو يا ممڪن طور سور جو تجربو به ڪري سگهي ٿو. نوسيسيپٽيو ردعمل لاءِ لازمي طور شعور يا اعليٰ درجي جي عصبي پروسيسنگ گهربل نه هوندي آهي، تنهنڪري اهڙا ردعمل نسبتاً مقرر ۽ اضطراري ٿي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، سور جي تجربي بابت هڪ مفروضو اهو آهي ته ان ۾ اعليٰ عصبي مرڪز ۽ جانور لاءِ اهم ٻين عنصرن، يعني مقابلي وارين ترغيبن، جي وچ ۾ معلومات جو گڏيل جائزو شامل ٿي سگهي ٿو. ان بنياد تي، جيڪڏهن ڪو جانور نقصانڪار تحريڪ ۽ ڪنهن ٻي ضرورت جي وچ ۾ پنهنجو رويو حالتن موجب تبديل ڪري، ته اهڙي لچڪ کي رڳو سادي نوسيسيپٽيو اضطرار کان وڌيڪ پيچيده عمل سان مطابقت رکندڙ شاهدي طور ڏٺو ويندو آهي. [[File:Hermit crab fighting for a new shell.jpg|thumb|هڪ خول لاءِ وڙهندڙ هرميٽ ڪيڪڙا]] بيلفاسٽ جي ڪوئنز يونيورسٽي سان لاڳاپيل رابرٽ ايلووڊ ۽ ميريام ايپل دليل ڏنو آهي ته سور جي امڪاني تجربي بابت شاهدي تڏهن ملي سگهي ٿي، جڏهن نقصانڪار تحريڪ ڏانهن ردعمل رڳو اضطراري نه هجي پر ٻين ترغيبي ضرورتن سان مٽاسٽا ڏيکاري، اڳوڻو تجربو ياد رکيو وڃي ۽ مستقبل ۾ ساڳي صورتحال کان پاسو ڪيو وڃي. هنن [[هرميٽ ڪيڪڙو|هرميٽ ڪيڪڙن]] جي خولن اندر هلڪا برقي جهٽڪا ڏئي ان مفروضي جي جاچ ڪئي. رڳو جهٽڪا ڏنل ڪيڪڙن پنهنجا خول ڇڏيا، جنهن مان تحريڪ جي اڻ وڻندڙ هجڻ جو اشارو مليو؛ پر پسنديده نوع جي خول ۾ موجود ڪيڪڙن مان نسبتاً گهٽ خول ڇڏيو، جنهن کي محققن ترغيبي مٽاسٽا سان مطابقت رکندڙ قرار ڏنو.<ref name="Elwood 2009a"/> استعمال ڪيل جهٽڪي جي سطح تي گهڻن ڪيڪڙن خول نه ڇڏيو، پر جڏهن انهن کي پوءِ نئون خول ڏنو ويو ته جهٽڪو محسوس ڪندڙ ڪيڪڙا نئين خول ڏانهن وڌڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جا وڌيڪ امڪان ڏيکاريندا هئا. اهي نئين خول ڏانهن وڌيڪ تيزيءَ سان وڌيا، ان جي جاچ تي گهٽ وقت لڳايائون ۽ اندر وڃڻ کان اڳ سوراخ ۾ [[چيليپيڊ]] سان گهٽ ڀيرا جاچ ڪيائون. محققن انهن نتيجن کي ان ڳالهه سان مطابقت رکندڙ قرار ڏنو ته برقي جهٽڪي جي اڳوڻي تجربي نئون خول حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل ايندڙ رويي ۽ ترغيب کي تبديل ڪيو. == سکيل پاسو ڪرڻ == نقصانڪار تحريڪ کان پاسو ڪرڻ سکڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته جانور اڳوڻي تحريڪ سان لاڳاپيل معلومات محفوظ ڪري سگهي ٿو ۽ مستقبل ۾ ممڪن نقصان کان بچڻ يا ان کي گهٽائڻ لاءِ پنهنجو رويو تبديل ڪري سگهي ٿو. اهڙي سکيا کي مقرر نوسيسيپٽيو اضطرار کان وڌيڪ پيچيده عمل سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان مان پاڻمرادو شعوري سور جو تجربو ثابت نٿو ٿئي. === عادت پوڻ ۽ حساسيت وڌڻ === [[عادت پوڻ]] ۽ [[حساسيت وڌڻ]] سکيا جون ٻه ساديون پر وڏي پيماني تي ملندڙ صورتون آهن. عادت پوڻ [[غير وابستگي واري سکيا]] جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ ڪنهن تحريڪ سان بار بار واسطو پوڻ کان پوءِ ان ڏانهن ردعمل گهٽجي ويندو آهي. حساسيت وڌڻ سکيا جي اها صورت آهي، جنهن ۾ تحريڪ جي بار بار پيش ٿيڻ کان پوءِ ردعمل آهستي آهستي وڌيڪ شديد ٿي سگهي ٿو. جڏهن ''[[اپليزيا ڪيليفورنيڪا]]'' جي چمڙي تي ڇهاءَ واري تحريڪ لاڳو ڪئي وڃي ٿي ته جانور [[سائفن]] ۽ [[گل]] کي [[پيراپوڊيا]] جي وچ ۾ ڇڪي وٺي ٿو. هي دفاعي ڇڪجڻ، جنهن کي [[اپليزيا جو گل ۽ سائفن ڇڪجڻ وارو اضطرار]] چيو وڃي ٿو، سکيا واري رويي بابت گهڻي تحقيق جو موضوع رهيو آهي.<ref name="Pinsker 1973"/><ref>{{cite journal | last1 = Castellucchi | first1 = V. | last2 = Pinsker | first2 = H. | last3 = Kupfermann | first3 = I. | last4 = Kandel | first4 = E.R. | year = 1970 | title = Neuronal mechanisms of habituation and dishabituation of gill-withdrawal reflex in Aplysia | url = https://archive.org/details/sim_science_1970-03-27_167_3926/page/1745 | journal = Science | volume = 167 | issue = 3926| pages = 1745–1748 | doi = 10.1126/science.167.3926.1745 | pmid = 5416543 | bibcode = 1970Sci...167.1745C | s2cid = 11749647 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Glanzman | first1 = D.L. | year = 2009 | title = Habituation in Aplysia: The Cheshire Cat of neurobiology | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 92 | issue = 2| pages = 147–154 | doi=10.1016/j.nlm.2009.03.005| pmid = 19332142 | s2cid = 18343391 }}</ref> عام طور انهن اڀياسن ۾ رڳو هلڪي ڇهاءَ واري تحريڪ استعمال ڪئي وئي آهي، تنهنڪري اهي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ نوسيسيپشن ۽ سکيا کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سڌي اهميت رکن ٿا. تنهن هوندي به، ڪجهه اڀياسن<ref name="Hawkins 2006">{{cite journal | last1 = Hawkins | first1 = R.D. | last2 = Clark | first2 = G.A. | last3 = Kandel | first3 = E.R. | year = 2006 | title = Operant Conditioning of Gill Withdrawal in Aplysia| url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2006-03-01_26_9/page/2443 | journal = Journal of Neuroscience | volume = 26 | issue = 9| pages = 2443–2448 | doi = 10.1523/jneurosci.3294-05.2006 | pmid = 16510722 | pmc = 6793659 }}</ref> ۾ هن ردعمل جي جاچ لاءِ برقي جهٽڪا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن (ڏسو "[[#برقي تحريڪ|برقي تحريڪ]]" ۽ "[[#عملي شرطي سکيا|عملي شرطي سکيا]]"). {{Quote box|width=30em|align=left|quote=''اپليزيا'' تي ڪم ڪندڙ ڪجهه محققن ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۽ ٿڻائتن جي ردعملن ۾ مشابهتن بابت لکيو آهي: {{quote|''اپليزيا'' جي نوسيسيپٽرن ۾ ڊگهي عرصي تائين رهندڙ نوسيسيپٽيو حساسيت ٿڻائتن جي نوسيسيپٽرن ۾ دائمي سور سان لاڳاپيل تبديلين سان ڪيترين ئي فعلي مشابهتن جي حامل آهي. ان کان سواءِ، ''اپليزيا'' ۽ ٿڻائتن ۾ نقصانڪار تحريڪ کان پوءِ خلوي سگنلن جا ساڳيا رستا تحرڪ پذيري ۽ سينيپسي منتقليءَ ۾ ڊگهي عرصي واري واڌ شروع ڪن ٿا، ۽ اهي انتهائي محفوظ ارتقائي رستا مختلف نوعن جي عصبي سرڪٽن ۾ يادگيريءَ جا نشان پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite journal | last1 = Walters | first1 = E.T. | last2 = Moroz | first2 = L.L. | year = 2009 | title = Molluscan memory of injury: evolutionary insights into chronic pain and neurological disorders | journal = Brain, Behavior and Evolution | volume = 74 | issue = 3| pages = 206–218 | doi=10.1159/000258667| pmid = 20029184 | pmc = 2855280 }}</ref>}} – والٽرز، اي. ٽي. ۽ موروز، ايل. ايل. (2009ع)}} === جاءِ کان پاسو ڪرڻ === ڪيڪڙي ''نيوهيليس گرانولاٽا'' ۾ پاسو ڪرڻ واري سکيا جي جاچ لاءِ جانورن کي ٻن خانن واري اوزار جي اونداهي خاني ۾ رکي کين روشن خاني ڏانهن وڃڻ ڏنو ويو.<ref>{{cite journal | last1 = Denti | first1 = A. | last2 = Dimant | first2 = B. | last3 = Maldonado | first3 = H. | year = 1988 | title = Passive avoidance learning in the crab ''Chasmagnathus granulatus'' | url = https://archive.org/details/sim_physiology-behavior_1988_43_3/page/317 | journal = Physiology & Behavior | volume = 43 | issue = 3| pages = 317–320 | doi=10.1016/0031-9384(88)90194-1| pmid = 2845454 | s2cid = 43516638 }}</ref> تجرباتي ڪيڪڙن کي روشن خاني ۾ جهٽڪو ڏنو ويو، جڏهن ته ضابطي واري گروهه کي جهٽڪو نه ڏنو ويو. هڪ منٽ کان پوءِ ٻنهي گروهن کي ٻيهر اونداهي خاني ڏانهن موٽڻ جي آزادي ڏني وئي. سکيل نتيجو تحريڪ کان وڌيڪ تيزيءَ سان ڀڄڻ نه، پر روشن خاني ۾ ٻيهر داخل ٿيڻ کان پاسو ڪرڻ هو. روشني ۽ جهٽڪي وچ ۾ وابستگي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ آزمائش ئي ڪافي هئي، ۽ اها وابستگي ٽن ڪلاڪن تائين معلوم ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal | last1 = Fernandez-Duque | first1 = E. | last2 = Valeggia | first2 = C. | last3 = Maldonado | first3 = H. | year = 1992 | title = Multitrial inhibitory avoidance learning in the crab ''Chasmagnathus'' | journal = Behavioral and Neural Biology| volume = 57 | issue = 3| pages = 189–197 | doi = 10.1016/0163-1047(92)90136-r | pmid = 1616454 }}</ref> ڪري فش ''پروڪيمبارس ڪلارڪائي'' تي اڀياسن مان ظاهر ٿيو ته اهي روشني روشن ٿيڻ کي ڏهن سيڪنڊن کان پوءِ ايندڙ جهٽڪي سان وابسته ڪرڻ سکي سگهيا. انهن اهڙي محفوظ حصي ڏانهن هلڻ سکيو، جتي جهٽڪو نه ڏنو ويندو هو.<ref>{{cite journal | last1 = Kawai | first1 = N. | last2 = Kono | first2 = R. | last3 = Sugimoto | first3 = S. | year = 2004 | title = Avoidance learning in the crayfish (Procambarus clarkia) depends on the predatory imminence of the unconditioned stimulus: a behavior systems approach to leaning in invertebrates | journal = Behavioural Brain Research | volume = 150 | issue = 1–2| pages = 229–237 | doi = 10.1016/s0166-4328(03)00261-4 | pmid = 15033297 | s2cid = 20724666 }}</ref> پر اهو تڏهن ٿيو جڏهن ڪري فش جو منهن محفوظ حصي ڏانهن هو. جيڪڏهن جانور محفوظ حصي کان ابتڙ رخ ۾ هو ته اهو هلڻ بدران جهٽڪي تي پڇ جي تيز جهٽڪي سان ڀڄڻ وارو ردعمل ڏيکاريندو هو. روشني ۽ جهٽڪي کي بار بار گڏ پيش ڪرڻ باوجود جانورن صرف روشني ڏسي پڇ جي جهٽڪي سان اڳواٽ بچڻ نه سکيو. جڏهن محفوظ حصي کان ابتڙ رخ ۾ جهٽڪا محسوس ڪندڙ جانورن کي پوءِ محفوظ حصي ڏانهن منهن ڪري آزمايو ويو ته انهن روشني شروع ٿيندي ئي تيزيءَ سان بچاءَ وارو ردعمل ڏيکاريو. محققن هن نتيجي کي ٿڻائتن ۾ بيان ڪيل [[پوشيده سکيا]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو. اهڙا نتيجا [[ڊيڪاپوڊا]] ۾ سکيا ۽ رويي جي لچڪ ڏيکارين ٿا، جن کي ڪجهه محقق سور جي امڪاني تجربي جي معيارن سان مطابقت رکندڙ سمجهن ٿا؛ پر اهي اڪيلا شعوري سور کي ثابت نٿا ڪن. === شرطي دٻاءُ === [[Image:Drone 24a.jpg|thumb|right|نر ماکيءَ جي مک]] ماکيءَ جون مکيون نون بوئن بابت سکڻ دوران پنهنجي [[سُونڊ]] ٻاهر ڪڍنديون آهن. هن ردعمل بابت هڪ اڀياس ۾ مکين ٻن بوئن وچ ۾ فرق ڪرڻ سکيو، پر پوءِ جڏهن انهن مان هڪ بوءَ کي برقي جهٽڪي سان گڏ پيش ڪيو ويو ته انهن ان بوءَ ڏانهن سُونڊ ٻاهر ڪڍڻ واري ردعمل کي روڪڻ سکيو.<ref>{{cite journal | last1 = Smith | first1 = B.H. | last2 = Abramson | first2 = C.I. | last3 = Tobin | first3 = T.R. | year = 1991 | title = Conditional withholding of proboscis extension in honeybees (Apis mellifera) during discriminative punishment | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-psychology_1991-12_105_4/page/345 | journal = Journal of Comparative Psychology | volume = 105 | issue = 4| pages = 345–356 | doi=10.1037/0735-7036.105.4.345| pmid = 1778067 }}</ref> اهو نتيجو ظاهر ڪري ٿو ته برقي جهٽڪو مکين لاءِ اڻ وڻندڙ تحريڪ طور ڪم ڪيو ۽ انهن جو ردعمل حالتن موجب تبديل ٿي سگهيو. اهڙي لچڪ سادي اضطراري نوسيسيپشن کان وڌيڪ پيچيده سکيا سان مطابقت رکي ٿي، جيتوڻيڪ ان مان سور جو شعوري تجربو سڌيءَ طرح ثابت نٿو ٿئي. === عملي شرطي سکيا === [[عملي شرطي سکيا]] بابت ڪرنگهي وارن جانورن تي ڪيترن ئي سالن کان اڀياس ٿيندا رهيا آهن. اهڙن اڀياسن ۾ جانور مثبت [[تقويت]] حاصل ڪرڻ يا سزا کان بچڻ لاءِ ماحول جي ڪنهن حصي کي هلائي يا پنهنجي عمل کي تبديل ڪري ٿو. اهڙيءَ طرح جانور پنهنجي عملن جي نتيجن مان سکي ٿو. عملي ردعمل ۾ جانور پنهنجي ردعمل جي شرح يا شدت کي تبديل ڪري سگهي ٿو، تنهنڪري اهي سادن اضطرارن ۽ پيچيده [[مقرر عملي نمونن]] کان مختلف سمجهيا وڃن ٿا. ڪيترن اڀياسن ۾ ڪرنگهي وارن ۽ ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ عملي سکيا وسيلي [[مثبت تقويت]] حاصل ڪرڻ جي صلاحيت ۾ مشابهتون بيان ڪيون ويون آهن،<ref>{{cite journal | last1 = Brembs | first1 = B | year = 2003 | title = Operant conditioning in invertebrates | url = https://epub.uni-regensburg.de/28572/1/brembs.pdf| journal = Current Opinion in Neurobiology | volume = 13 | issue = 6| pages = 710–717 | doi=10.1016/j.conb.2003.10.002| pmid = 14662373 | s2cid = 2385291 }}</ref> ۽ اهڙين تحريڪن کان پاسو ڪرڻ جي سکيا پڻ ڏٺي وئي آهي، جن کي ڪرنگهي وارن جانورن جي تحقيق ۾ اڻ وڻندڙ يا نقصانڪار تحريڪون قرار ڏنو ويندو آهي. [[File:Snail climbing grass SMC 07.jpg|thumb|upright|گاهه جي پن تي چڙهندڙ سِپ جو هيٺيون پاسو، جنهن ۾ عضلاتي پير نظر اچي ٿو]] ==== سِپ ==== اهو ڏيکاريو ويو آهي ته سِپ پنهنجي دماغ جي مخصوص حصن کي برقي طور پاڻ متحرڪ ڪرڻ لاءِ هڪ هلائيندڙ اوزار استعمال ڪري سگهن ٿا. بالابان ۽ مڪسي مووا<ref>{{cite journal | last1 = Balaban | first1 = P.M. | last2 = Maksimova | first2 = O.A. | year = 1993 | title = Positive and negative brain zones in the snail | journal = European Journal of Neuroscience | volume = 5 | issue = 6| pages = 768–774 | doi = 10.1111/j.1460-9568.1993.tb00541.x | pmid = 8261146 | s2cid = 19247302 }}</ref> ''هيلڪس'' جنس جي سِپن جي دماغ جي ٻن حصن ۾ جراحي طريقي سان سنها تار وارا اليڪٽروڊ لڳايا. دماغ جي برقي تحريڪ حاصل ڪرڻ لاءِ سِپ کي هڪ سلاخ جي ڇيڙي کي هٽائڻو پوندو هو. جڏهن سلاخ دٻائڻ سان ميسوسيريبريم، جيڪو جنسي سرگرميءَ سان لاڳاپيل آهي، کي برقي تحريڪ ملندي هئي ته سِپن ان اوزار کي هلائڻ جي شرح پنهنجي بنيادي خودڪار شرح جي ڀيٽ ۾ وڌائي. ان جي ابتڙ، جڏهن تحريڪ پيريئٽل گينگليون کي ڏني وئي ته سِپن سلاخ کي ڇهڻ جي شرح گهٽائي. انهن نتيجن کي ترتيبوار مثبت تقويت ۽ سزا سان لاڳاپيل عملي سکيا جي نمونن طور بيان ڪيو ويو. ==== ''اپليزيا'' ==== امڪاني طور نقصانڪار تحريڪ ڏانهن گل ۽ سائفن ڇڪجڻ واري ردعمل جي جاچ لاءِ ''[[اپليزيا]]'' کي جوڙن ۾ آزمايو ويو. شروعاتي تربيت دوران تجرباتي جانور کي هر ڀيري سائفن تي جهٽڪو ڏنو ويندو هو، جڏهن ان جو گل مقرر حد کان هيٺ ڍرو ٿيندو هو؛ جڏهن ته ان سان ڳنڍيل ضابطي واري جانور کي تجرباتي جانور سان گڏ جهٽڪو ملندو هو، ڀلي ان جي پنهنجي گل جي حالت ڪهڙي به هجي. هر آزمائشي دور ۾ تجرباتي جانورن پنهنجا گل مقرر حد کان مٿي سُڪڙيل حالت ۾ ضابطي وارن جانورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وقت رکيا، جنهن کي عملي شرطي سکيا جي شاهدي طور بيان ڪيو ويو.<ref name="Hawkins 2006"/> [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|right|''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'']] ==== ''ڊروسوفيلا'' ==== ''ڊروسوفيلا'' ۾ عملي شرطي سکيا جي مطالعي لاءِ مک جي ڪنٽرول هيٺ هڪ گرميءَ وارو خانو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal | last1 = Wustmann | first1 = G. | last2 = Rein | first2 = K. | last3 = Wolf | first3 = R. | last4 = Heisenberg | first4 = M. | year = 1996 | title = A new paradigm for operant conditioning of Drosophila melanogaster | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-physiology_1996-09_179_3/page/429 | journal = Journal of Comparative Physiology A | volume = 179 | issue = 3| pages = 429–436 | doi=10.1007/bf00194996| pmid = 8785009 | s2cid = 19736251 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Wustmann | first1 = G. | last2 = Heisenberg | first2 = M. | year = 1997 | title = Behavioral manipulation of retrieval in a spatial memory task for Drosophila melanogaster | journal = Learning and Memory | volume = 4 | issue = 4| pages = 328–336 | doi=10.1101/lm.4.4.328| pmid = 10706370 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Putz | first1 = G. | last2 = Heisenberg | first2 = M. | year = 2002 | title = Memories in Drosophila heat-box learning | url = https://archive.org/details/learning-memory_september-october-2002_9_5/page/349 | journal = Learning and Memory | volume = 9 | issue = 5| pages = 349–359 | doi=10.1101/lm.50402| pmid = 12359842 | pmc = 187128 }}</ref> جڏهن به مک ننڍڙي اونداهي خاني جي مقرر ڪيل اڌ ۾ داخل ٿيندي هئي ته سڄي جاءِ گرم ڪئي ويندي هئي. جانور جيئن ئي ان حصي مان نڪرندو هو، خاني جو گرمي پد ٻيهر معمول تي اچي ويندو هو. ڪجهه منٽن کان پوءِ مکيون پنهنجون حرڪتون گهڻو ڪري خاني جي ٻئي اڌ تائين محدود ڪرڻ لڳنديون هيون، ۽ گرمي بند ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه وقت تائين اهڙو سکيل پاسو ڪرڻ وارو رويو برقرار رهي سگهندو هو. ''ڊروسوفيلا'' ۾ عملي شرطي سکيا جي جاچ لاءِ اڏام جو هڪ تجربي وارو نمونو پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal | last1 = Heisenberg | first1 = M. | last2 = Wolf | first2 = R. | last3 = Brembs | first3 = B. | year = 2001 | title = Flexibility in a single behavioral variable of Drosophila | journal = Learning and Memory | volume = 8 | issue = 1| pages = 1–10 | doi=10.1101/lm.8.1.1| pmid = 11160758 | doi-access = free }}</ref> مکين کي اهڙي اوزار سان ٻڌيو ويندو آهي، جيڪو سندن اڏام جي ڪوششن دوران رخ ڦيرائڻ واري قوت ماپي ٿو ۽ چوڌاري ڏيک جي حرڪت کي ضابطي ۾ رکي ٿو. اوزار انهن ڪوششن جي بنياد تي مک جي رخ کي طئي ڪري ٿو. جڏهن اوزار کي اهڙي نموني ترتيب ڏنو ويو جو ڏيک جي مخصوص حصن ڏانهن ”اڏامڻ“ تي مک تي گرميءَ جي شعاع پوي، ته مکين چوڌاري ڏيک جي نسبت سان ڪجهه اڏام وارا رخ اختيار ڪرڻ ۽ ڪجهه کان پاسو ڪرڻ سکيو. اهي انهن رخن کان پاسو ڪرڻ لڳيون، جن سان گرميءَ جي تحريڪ لاڳاپيل هئي. اهي تجربا ظاهر ڪن ٿا ته ''ڊروسوفيلا'' عملي سکيا وسيلي نقصانڪار يا اڻ وڻندڙ تحريڪن کان پاسو ڪرڻ سکي سگهي ٿي. انهن ردعملن جي لچڪ ۽ سکيا واري نوعيت انهن کي سادن اضطراري ردعملن کان الڳ ڪري ٿي. ڪجهه محقق اهڙي رويي کي سور جي امڪاني تجربي سان مطابقت رکندڙ شاهديءَ جو حصو سمجهن ٿا، جڏهن ته اهڙا تجربا اڪيلا شعوري سور جي موجودگيءَ جو قطعي ثبوت نٿا ڏين. == ادراڪي صلاحيتون == [[Image:Leafcutter ants transporting leaves.jpg|thumb|''[[اٽا ڪولمبيڪا]]'' جون پورهيت ماڪوڙيون پن کڻي ويندي]] اهو دليل ڏئي سگهجي ٿو ته سور محسوس ڪرڻ لاءِ تمام اعليٰ [[ادراڪ|ادراڪي صلاحيت]] لازمي نه آهي؛ ٻي صورت ۾ گهٽ ادراڪي صلاحيت رکندڙ انسانن بابت به سور محسوس ڪرڻ جو امڪان گهٽ هجڻ جو نتيجو ڪڍڻو پوندو. تنهن هوندي به، سور جون گهڻيون وصفون ڪنهن نه ڪنهن سطح جي ادراڪي عمل ڏانهن اشارو ڪن ٿيون. مٿي بيان ڪيل سکيل ۽ عملي شرطي روين مان ڪيترائي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پيچيده ادراڪي صلاحيتن جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. ٻين مثالن ۾ شامل آهن: * [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]] جي [[واگِل ناچ]] دوران معلومات جي سماجي منتقلي. * ڪوريئڙن ۾ [[آئيڊيوٿيٽڪ]] رخ شناسي، يعني اهي پنهنجي اڳوڻين حرڪتن بابت معلومات ياد رکن ٿا.<ref>{{cite journal | last1 = Seyfarth | first1 = E.A. | last2 = Hergenroder | first2 = R. | last3 = Ebbes | first3 = H. | last4 = Barth | first4 = F.G. | year = 1982 | title = Idiothetic orientation of a wandering spider: compensation of detours and estimates of goal distance | url = https://archive.org/details/sim_behavioral-ecology-and-sociobiology_1982-09_11_2/page/139 | journal = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 11 | issue = 2| pages = 139–148 | doi=10.1007/bf00300103| s2cid = 20676966 }}</ref> * ڪوريئڙن ۾ گهمائي وارو رويو، جنهن ۾ اهي مقصد تائين سڌي رستي بدران اڻ سڌو رستو اختيار ڪن ٿا. اهڙي رويي کي لچڪ، رستي جي رٿابندي ۽ ممڪن طور بصيرتي سکيا سان مطابقت رکندڙ سمجهيو ويو آهي.<ref name="Sherwin 2001" /> * ماکيءَ جي مک ''[[ايپس ميليفيرا]]'' ۾ [[تصور|تصورن]] جي سڃاڻپ ۽ درجابندي.<ref>{{cite journal | last1 = Avargues-Weber | first1 = A. | last2 = Dyer | first2 = A.G. | last3 = Giurfa | first3 = M. | year = 2011 | title = Conceptualization of above and below relationships by an insect | journal = Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences | volume = 278 | issue = 1707| pages = 898–905 | doi = 10.1098/rspb.2010.1891 | pmid = 21068040 | pmc = 3049051 }}</ref> * پن ڪٽيندڙ ماڪوڙين ''[[اٽا ڪولمبيڪا]]'' ۾ [[مسئلو حل ڪرڻ]] جي صلاحيت.<ref>{{cite journal | last1 = Dussutour | first1 = A. |author-link1=آڊري ڊوسوٽور | last2 = Deneubourg | first2 = J.L. | last3 = Beshers | first3 = S. | last4 = Fourcassie | first4 = V. | year = 2009 | title = Individual and collective problem-solving in a foraging context in the leaf-cutting ant Atta colombica | journal = Animal Cognition | volume = 12 | issue = 1| pages = 21–30 | doi=10.1007/s10071-008-0165-0| pmid = 18560906 | s2cid = 15005826 }}</ref> * پيلي ميل ورم ڀنگ ''[[ٽينيبرائيو مولٽر]]''<ref>{{cite journal | last1 = Carazo | first1 = P. | last2 = Font | first2 = E. | last3 = Forteza-Behrendt | first3 = E. | last4 = Desfilis | first4 = E. | year = 2009 | title = Quantity discrimination in Tenebrio molitor: evidence of numerosity discrimination in an invertebrate? | journal = Animal Cognition | volume = 12 | issue = 3| pages = 463–470 | doi = 10.1007/s10071-008-0207-7 | pmid = 19118405 | s2cid = 14502342 }}</ref> ۽ ماکيءَ جي مک ۾ [[انگن جي سڃاڻپ]] سان لاڳاپيل صلاحيتون.<ref>{{cite journal | last1 = Dacke | first1 = M. | last2 = Srinivasan | first2 = M.V. | year = 2008 | title = Evidence for counting in insects | journal = Animal Cognition | volume = 11 | issue = 4| pages = 683–689 | doi=10.1007/s10071-008-0159-y| pmid = 18504627 | s2cid = 22273226 }}</ref> === غير نمونياتي رويو === [[چارلس ڊارون]] کي ڪيڙن جي رويي ۽ ان سوال ۾ دلچسپي هئي ته ”اهي ڪيتري حد تائين شعوري طور عمل ڪن ٿا، ۽ ڪيتري ذهني صلاحيت ظاهر ڪن ٿا.“<ref name="Darwin 1882">{{cite book|last1=Darwin|first1=Charles R.|title=The formation of vegetable mould, through the action of worms, with observations on their habits|date=1882|publisher=John Murray|location=London|edition=Seventh thousand|url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1364&viewtype=text&pageseq=1|access-date=14 June 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Keim|first1=Brandon|title=I, cockroach|url=http://aeon.co/magazine/nature-and-cosmos/do-cockroaches-have-a-form-of-consciousness/|website=Aeon|access-date=14 June 2014|date=19 Nov 2013|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714164341/http://aeon.co/magazine/nature-and-cosmos/do-cockroaches-have-a-form-of-consciousness/}}</ref> ''[[ڪيڙن جي عمل وسيلي نباتاتي مٽيءَ جي ٺهڻ]]'' ۾ ڊارون ٻرن جا منهن بند ڪرڻ دوران ڪيڙن جي پيچيده روين جو ذڪر ڪيو. هن تجويز ڏني ته ڪيڙا بظاهر ”ڪنهن شيءِ ۽ پنهنجي ٻرن جي شڪل بابت، ڀلي تمام ابتدائي قسم جو، ڪجهه تصور حاصل ڪرڻ جي صلاحيت“ رکن ٿا؛ ۽ جيڪڏهن ائين آهي ته سندس خيال موجب انهن کي ذهين چئي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙين حالتن ۾ سندن عمل ڪجهه حد تائين انسان جي عمل سان مشابهت رکي ٿو.<ref name="Darwin 1882" /> {{Quote box|width=30em|align=right|quote=چارلس ڊارون: {{quote|رڳو هڪ امڪان باقي رهي ٿو، يعني ڪيڙا، جيتوڻيڪ جسماني تنظيم جي درجي ۾ هيٺ آهن، پر ڪجهه درجي جي ذهانت رکن ٿا. اها ڳالهه هر ڪنهن کي تمام اڻ ٿيڻي لڳندي؛ پر اهو سوال ڪري سگهجي ٿو ته ڇا اسان هيٺين جانورن جي عصبي نظام بابت ايترو ڄاڻون ٿا، جو اهڙي نتيجي تي پنهنجي فطري بي اعتماديءَ کي جائز قرار ڏئي سگهون. دماغي گينگلين جي ننڍڙي جسامت بابت اسان کي ياد رکڻ گهرجي ته پورهيت ماڪوڙيءَ جي ننڍڙي دماغ ۾ ورثي ۾ مليل معلومات جو ڪيترو وڏو ذخيرو ۽ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ذريعن کي حالتن مطابق استعمال ڪرڻ جي ڪجهه صلاحيت سمايل هوندي آهي.<ref name="Darwin 1882" />}}}} [[ڊونلڊ گرفن]] پنهنجي 1984ع جي ڪتاب ''اينيمل ٿنڪنگ'' ۾ اهو موقف پيش ڪيو ته ڪرنگهي کان سواءِ جانورن جو رويو پيچيده، لچڪدار ۽ ڪجهه حالتن ۾ ذهانت سان مطابقت رکندڙ ٿي سگهي ٿو. هن [[ڊبليو. ايس. برسٽو]] جي 1976ع واري ڪتاب ''دي ورلڊ آف اسپائيڊرز'' مان مثال ڏنا، جن ۾ ڪوريئڙا نون حالتن مطابق پنهنجو رويو تبديل ڪندا آهن. مثال طور، تجربي ڪندڙ شخص جيڪڏهن ڪوريئڙي جي سامهون مک رکي ته ڪوريئڙو ڄار ۾ ڦاٿل جيت ڏانهن وڃڻ وارو معمولي مرحلو اختيار ڪرڻ کان سواءِ ان مک کي کائي سگهي ٿو. ڪوريئڙو غير معمولي حالتن مطابق پنهنجي ڄار جي شڪل به تبديل ڪري سگهي ٿو، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته ڄار ٺاهڻ جو رويو مڪمل طور هڪ اڻ بدلجندڙ نموني تي ٻڌل نه آهي. گرفن پن ڪٽيندڙ ماڪوڙين بابت پڻ بحث ڪيو، جن جو مرڪزي عصبي نظام ”قطر ۾ هڪ ملي ميٽر کان به گهٽ“ هوندو آهي، ۽ سوال ڪيو ته ڇا اهڙي ننڍڙي مرڪزي عصبي نظام ۾ محفوظ جينياتي هدايتون انهن ماڪوڙين جي هر تفصيلي حرڪتي عمل کي اڳواٽ مقرر ڪري سگهن ٿيون، يا سندن جينياتي نظام نسبتاً عام قاعدن جي سکيا يا استعمال جي گنجائش پيدا ڪري ٿو.<ref>{{cite book|last1=Griffin|first1=Donald R.|title=Animal Thinking|url=https://archive.org/details/animalthinking00grif|url-access=registration|date=1984|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA and London, England|isbn=978-0-674-03712-0|edition=1st}}</ref> ٻين حالتن ۾ ڪرنگهي کان سواءِ جانور وڌيڪ مقرر يا اڳواٽ ترتيب ڏنل رويا به ڏيکارين ٿا. ڊارون پاڻ ماڪوڙين، [[اسفيڪس]] ڀِرن ۽ مکين جا اهڙا مثال ڏنا.<ref name="Darwin 1882" /> [[ڊين وولڊرج]] بيان ڪيو ته اسفيڪس ڀِر هڪ مفلوج ڪِرڪٽ کي پنهنجي ٻر وٽ آڻي ٿي ۽ پوءِ ڪِرڪٽ کي اندر کڻي وڃڻ کان اڳ ٻر جي جاچ ڪرڻ لاءِ اندر وڃي ٿي. جيڪڏهن ڀِر جي پهرين جاچ دوران ڪِرڪٽ کي ٿورو هٽايو وڃي ته ڀِر موٽي اچي ڪِرڪٽ کي ٻيهر مناسب جاءِ تي رکي ٿي ۽ وري ٻر جي جاچ ڪري ٿي، جيتوڻيڪ اها ٿوري دير اڳ ئي جاچ ڪري چڪي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪِرڪٽ کي ٻيهر هٽايو وڃي ته ساڳيو عمل وري ورجائجي ٿو. تجربن ۾ اهو سلسلو لڳاتار 40 ڀيرا تائين ورجايو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Wooldridge|first1=Dean E.|title=Machinery of the Brain|url=https://archive.org/details/machineryofbrain0000wool|url-access=registration|date=1963|publisher=McGraw-Hill|location=New York|isbn=978-0-07-071841-8}}</ref> هن مثال جي بنياد تي [[ڊگلس هوفسٽيڊٽر]] ”[[وڪي لغت:اسفيڪسش|اسفيڪسش]]“ اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن مان مراد مقرر يا اڳواٽ ترتيب ڏنل نموني وارو رويو آهي.<ref>{{cite journal|last1=Hofstadter|first1=Douglas R.|title=Can creativity be mechanized?|journal=Scientific American|date=Sep 1982|volume=247}}</ref> === سماجي رابطي === سماجي رويو ڪرنگهي کان سواءِ ڪيترن جانورن ۾ ملي ٿو، جن ۾ ڪاڪروچ، اڏوهيون، ايفڊ، [[ٿرپس]]، ماڪوڙيون، مکيون، [[پاساليڊي]]، [[ايڪاري]]، ڪوريئڙا ۽ ٻيا شامل آهن.<ref>{{cite book|title=The Evolution of Social Behavior in Insects and Arachnids|url=https://archive.org/details/evolutionofsocia0000unse_b2u5|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-58977-2}}</ref> سماجي رابطو خاص طور [[حقيقي سماجيت|حقيقي سماجي]] نوعن ۾ نمايان هوندو آهي، پر ٻين ڪرنگهي کان سواءِ جانورن ۾ پڻ ملي ٿو. [[جيفري اي. لاڪووڊ]] اڳوڻن ليکڪن جو حوالو ڏيندي دليل ڏنو ته ٻين جاندارن جي ذهني حالتن يا روين بابت معلومات جي سڃاڻپ سماجي رابطي لاءِ اهم ٿي سگهي ٿي. سماجي رويو ڏيکاري ٿو ته جيت ٻين جيتن طرفان پهچائيل معلومات کي سڃاڻي ۽ ان مطابق ردعمل ڏئي سگهن ٿا. لاڪووڊ ان بنياد تي خود آگاهيءَ جي امڪان بابت پڻ دليل پيش ڪيو. سندس چوڻ موجب: ”اهو موقف رکڻ ڪافي غير امڪاني لڳي ٿو ته حسي نظامن وسيلي ڪو جيت ماحول، ٻين جيتن ۽ پنهنجي نوع جي ٻين فردن جي ضرورتن کان ته واقف هجي، پر ڪنهن عصبي رڪاوٽ سبب پنهنجي متعلق حسي معلومات کان چونڊيل نموني بي شعور هجي.“<ref>{{cite journal|last1=Lockwood|first1=Jeffrey A.|title=The Moral Standing of Insects and the Ethics of Extinction|journal=The Florida Entomologist|date=Mar 1987|volume=70|issue=1|pages=70–89|url=http://journals.fcla.edu/flaent/article/view/58243/55922|doi=10.2307/3495093|jstor=3495093|url-access=subscription|archive-date=2014-07-14|access-date=2014-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714234327/http://journals.fcla.edu/flaent/article/view/58243/55922}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714234327/http://journals.fcla.edu/flaent/article/view/58243/55922 |date=2014-07-14 }}</ref> == قانوني تحفظ == برطانيا ۾ 1993ع کان 2012ع تائين عام آڪٽوپس (''Octopus vulgaris'') واحد ڪرنگهي کان سواءِ جانور هو، جنهن کي [[جانور (سائنسي طريقيڪار) ايڪٽ 1986ع]] تحت تحفظ حاصل هو.<ref>{{cite web|title=The Animals (Scientific Procedures) Act (Amendment) Order 1993|url=http://www.legislation.gov.uk/uksi/1993/2103/article/3/made#text%3D%22Octopus%22|publisher=The National Archives|access-date=April 17, 2016}}</ref> 2012ع ۾ هي قانوني تحفظ سڀني سيفالوپوڊن تائين وڌايو ويو،<ref>{{cite web|title=The Animals (Scientific Procedures) Act 1986 Amendment Regulations 2012|url=http://www.legislation.gov.uk/uksi/2012/3039/regulation/3/made|publisher=The National Archives|access-date=April 17, 2016}}</ref> جيڪو [[يورپي يونين]] جي هڪ عام هدايت نامي سان مطابقت رکندڙ هو. ان هدايت نامي ۾ ڄاڻايو ويو ته ”انهن [سيفالوپوڊن] جي سور، تڪليف، پريشاني ۽ ڊگهي عرصي واري نقصان محسوس ڪرڻ جي صلاحيت بابت سائنسي شاهدي موجود آهي.“<ref>{{cite web|title=Directive 2010/63/EU of the European Parliament and of the Council|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2010:276:0033:0079:EN:PDF|publisher=Official Journal of the European Union|access-date=April 17, 2016|at=Article 1, 3(b)}}</ref> 2022ع ۾ برطانيا جي [[جانورن جي ڀلائي (حسيت) ايڪٽ 2022ع]] ۾ سيفالوپوڊن ۽ ڊيڪاپوڊن کي قانون جي مقصدن لاءِ حسيت رکندڙ جانورن جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن تحت مستقبل جي پاليسي سازيءَ ۾ حڪومت کي انهن جي ڀلائيءَ تي غور ڪرڻو پوي ٿو.<ref>{{cite news |last1=Holmyard |first1=Nicki |title=UK's Animal Welfare Law not expected to have impact on shellfish, restaurant industry |url=https://www.seafoodsource.com/news/processing-equipment/uk-s-animal-welfare-law-not-expected-to-have-impact-on-shellfish-restaurant-industry |access-date=11 March 2026 |work=Seafood Source |date=25 November 2021}}</ref> ڊسمبر 2025ع ۾ [[ماحول، خوراڪ ۽ ڳوٺاڻن معاملن وارو کاتو]] ان قانون سان لاڳاپيل پاليسيءَ تحت 2030ع تائين سيفالوپوڊن ۽ ڊيڪاپوڊن کي جيئرو اُٻارڻ تي پابندي لاڳو ڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>{{cite news |last1=Nicolas |first1=Emma |title=UK moves to ban boiling lobsters, shrimp, crabs and langoustines alive, recognizing their capacity for pain |url=https://www.lemonde.fr/en/environment/article/2025/12/31/uk-moves-to-ban-boiling-lobsters-shrimp-crabs-and-langoustines-alive-recognizing-their-capacity-for-pain_6748952_114.html |access-date=11 March 2026 |work=Le Monde |date=31 December 2025}}</ref> == عوامي راءِ == 2021ع ۾ 4,446 آمريڪين تي ڪيل نمائندگي ڪندڙ راءِ شماريءَ موجب، آمريڪا ۾ 65 سيڪڙو جواب ڏيندڙن جو خيال هو ته ماکيءَ جون مکيون سور محسوس ڪري سگهن ٿيون، جڏهن ته 56 سيڪڙو جو اهو خيال ماڪوڙين بابت هو.<ref>{{cite web|title=Rethink Priorities poll: US attitudes towards insects|url=https://static1.squarespace.com/static/6035868111c9bd46c176042b/t/60e86ab6716a8a4964438b43/1625844411725/Rethink+Priorities+US+insect+attitudes+poll.pdf|publisher=Rethink Priorities|access-date=July 15, 2022}}</ref> برطانيا ۾ ڪيل هڪ اهڙي ئي راءِ شماري (نمونو=1,963) ۾ 83.03 سيڪڙو جواب ڏيندڙن لابسٽرن، 80.65 سيڪڙو آڪٽوپسن ۽ 78.09 سيڪڙو ڪيڪڙن بابت اتفاق ڪيو ته اهي سور محسوس ڪري سگهن ٿا. ساڳئي راءِ شماريءَ ۾ 73.09 سيڪڙو جواب ڏيندڙن ماکيءَ جي مکين، 62.20 سيڪڙو شرمپن، 58.06 سيڪڙو ڪيٽرپلرن ۽ 54.23 سيڪڙو مکين بابت به اهڙو خيال ظاهر ڪيو.<ref>{{cite web|title=Rethink Priorities: Submission of Evidence to Animal Welfare (Sentience) Bill|url=https://committees.parliament.uk/writtenevidence/37632/pdf/|publisher=Rethink Priorities|access-date=July 15, 2022}}</ref> == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=30em}} * {{annotated link|جانورن جو ادراڪ}} * {{annotated link|جانورن جو شعور}} * {{annotated link|جانورن بابت اخلاقيات}} * {{annotated link|جانورن سان ظلم}} * {{annotated link|جانورن ۾ جذبا}} * {{annotated link|غير يقيني حسيت بابت اخلاقيات}} * {{annotated link|جيتن جي رحمدلاڻي موت}} * {{annotated link|اخلاقيات ۾ جيت}} * {{annotated link|جانورن ۾ سور}} * {{annotated link|تجربيگاهي جانورن ۾ سور ۽ تڪليف}} * {{annotated link|حسيت}} * {{annotated link|جهنگلي جانورن جي تڪليف}} * {{annotated link|ڇڪجڻ وارو اضطرار}} {{div col end}} == حوالا == {{Reflist}} <references group="Note"/> fkll7zvye2rqfve3ihopnc4dhkaldl4 0 103121 415025 413959 2026-09-26T13:15:56Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 415025 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو ڪتاب|name=دا هنچبئڪ آف نوٽرئ-ڊيم<br> The Hunchback of Notre-Dame|title_orig=Notre-Dame de Paris|translator=[[Frederic Shoberl]] (English)|image=Notre-Dame de Paris 1st edition.jpg|caption=1st edition cover|author=[[Victor Hugo]]|cover_artist=|country=[[July Monarchy|France]]|language=French|series=|set_in=[[Paris]], 1482|subject=|genre=[[Gothic fiction|Gothic]], [[Romanticism]]|publisher=Gosselin|pub_date=16 March [[1831 in literature|1831]]|english_pub_date=1833|media_type=Hardback|isbn=|oclc=|pages=940, in 3 volumes|dewey=843.7}} [[File:Hunchback of Notre Dame.jpg|thumb|فلمي ايڊاپٽيشن]] '''دا هنچبئڪ آف نوٽرئڊيم''' (<small>The</small> <small>Hunchback</small> <small>of</small> <small>Notre</small>-<small>Dame</small>؛ [[فرانسيسي ٻولي|<small>فرانسيسي</small>]]: <small>Notre-Dame de Paris</small>، <small>اسانجي پيرس جي عورت، اصل عنوان: Notre-Dame de Paris</small>) فرانسيسي ناول نگار، [[وڪٽر ھيوگو]] جو هڪ فرانسيسي گوٿ [[ناول]] آهي، جيڪو سال <small>1831</small>ع ۾ شايع ٿيو. عنوان نوٽرئڊيم چرچ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو سڄي ناول ۾ نمايا آهي. اها پندرهين صدي عيسوي جي [[پيرس]] جي هڪ کٻڙي (<small>Quasimodo</small>)، [[جپسي|گٽين ۾ ناچ ڪرڻ واري]] جپسي عورت، ايسميرالڊا (<small>Esmeralda</small>) ۽ ڪوسيموڊو جي سرپرست آرچ ڊيڪون ڪلاڊ فرولو جي بدقسمتي جي ڪهاڻي تي ڌيان ڏئي ٿو. ان جا سڀئي عنصر، [[نشاۃِ ثانيه]] جو ماحول، ناممڪن محبت جا معاملا ۽ حاشيي تي رکيل ڪردار، ڪم کي [[رومانيت]] جي ادبي موضوعن جو نمونو بڻائين ٿا. ناول کي [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] ادب جو هڪ ڪلاسڪ سمجهيو ويندو آهي<ref>{{حوالو ويب|archivedate=18 June 2022|date=16 April 2019}}</ref> ۽ ان کي فلم، اسٽيج ۽ ٽيليويزن لاءِ بار بار ترتيب ڏنو ويو آهي. ڪجهه نمايان مثالن ۾ "لون چئني" سان گڏ سال 1923ع جي خاموش فلم، چارلس لافٽن سان گڏ 1939ع جي آواز واري فلم، اينٿوني ڪوئن سان گڏ 1956ع جي فلم ۽ ٽام هلس سان گڏ 1996ع جي اينيميٽڊ فلم شامل آهن. ثقافتي اٿل پٿل جي دور ۾ لکيل، ناول تاريخي تحفظ جو نمايان مثال آهي. هيوگو نوٽرئ-ڊيم ڊي پيرس (پيرس جي عورتن) کي قومي علامت طور مضبوط ڪيو ۽ فرانس جي ثقافتي ورثي جي تحفظ لاء دليل ڏيندي، فرانس جي ثقافتي ورثي جي هڪ عنصر جي طور تي گوٿڪ فن تعمير کي نمايان ڪيو.<ref>{{حوالو ويب|quote=16 October 2020}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:دا هنچبئڪ آف نوٽرئ-ڊيم]] [[زمرو:فرانسيسي ناول]] [[زمرو:فرانسيسي ادب]] [[زمرو:وڪٽر هيوگو پاران لکيل ناول]] dw2aez5t37t9s7dfv75o1vvokkms6wq 14 103266 415160 414960 2026-09-27T11:14:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 415160 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ بلحاظ سال]] ctmx0wtx3whvyn19ezhtjh1rpup2uy8 14 103267 415163 414961 2026-09-27T11:17:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 415163 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1810ع]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ بلحاظ سال]] bjxa7soqzxggiwlu62a1kpmqv754q0j 14 103278 415015 415001 2026-09-26T13:04:07Z Memon2025 21315 /* */ 415015 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ويشوڪوف ضلعو]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي حڪومت]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] h3y6ktdiygdl3s58v4hzvmd9yjnsn1y 415017 415015 2026-09-26T13:04:59Z Memon2025 21315 /* */ 415017 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ويشوڪوف ضلعو]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه ۾ آباد جڳهيون]] f1r1v2km2tk57b45nxfehglhxf44xvf 14 103279 415016 415002 2026-09-26T13:04:40Z Memon2025 21315 /* */ 415016 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا ضلعا]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي حڪومت]] 424sa6y6qz125qnec32qktdjv6qw2kk 14 103284 415018 415011 2026-09-26T13:05:51Z Memon2025 21315 /* */ 415018 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ جي حڪومت]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جي سياسي جاگرافي]] 6k4hj0c6s6n7a9g5fe6fjyww2d8x7js 14 103286 415021 2026-09-26T13:10:08Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر]] 415021 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا شهر]] bp072i85yao3d398ychf6nscuo8gy0l 14 103287 415024 2026-09-26T13:12:37Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ ۾ سکيا]] [[زمرو:جمهوريه چيڪ جا ڪتب خانا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا قومي ڪتب خانا]] 415024 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ ۾ سکيا]] [[زمرو:جمهوريه چيڪ جا ڪتب خانا]] [[زمرو:چيڪ جمهوريه جا قومي ڪتب خانا]] 021ajkgk6qh4o67minknfd0gx04w7e2 0 103288 415026 2026-09-26T13:25:29Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1375462904|Centre-Val de Loire]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 415026 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=سينٽر-ويل ڊي لوئر|native_name=Centre-Val de Loire|native_name_lang=fr|type=[[Regions of France|Region]]|caption=The [[Loire]] river as it passes through [[Orléans]]|image_flag=<!--Flag of the Region of Centre-Val de Loire.svg-->|flag_size=|image_shield=|shield_size=|image_blank_emblem=File:Centre_val_de_Loire_logo_small.png|blank_emblem_size=150|blank_emblem_type=[[Brandmark]]|image_map=Centre-Val_de_Loire_in_France_2016.svg|map_caption=|motto=|coordinates=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flagu|France}}|seat_type=[[Prefectures in France|Prefecture]]|seat=[[Orléans]]|parts_type=[[Departments of France|Departments]]|parts_style=list|parts=6|p1=[[Cher (department)|Cher]] (18)|p2=[[Eure-et-Loir]] (28)|p3=[[Indre]] (36)|p4=[[Indre-et-Loire]] (37)|p5=[[Loir-et-Cher]] (41)|p6=[[Loiret]] (45)|p7=|p8=|p9=|p10=|p11=|p12=|p13=|p14=|leader_party=|leader_title=[[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]]|leader_name=[[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]])|area_footnotes=|area_total_km2=39151|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=7th|population_total={{France metadata Wikidata|population_total}}|population_as_of={{France metadata Wikidata|population_as_of}}|population_footnotes={{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}|population_density_km2=auto|population_demonym=|utc_offset1=+01:00|utc_offset1_DST=+02:00|demographics_type2=GDP|demographics2_footnotes=<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref>|demographics2_title1=Total|demographics2_info1=€91.467 billion (2024)|demographics2_title2=Per capita|demographics2_info2=€35,343 (2024)|website={{URL|https://www.centre-valdeloire.fr/}}|iso_code=FR-CVL|footnotes=}} '''سينٽر-وال ڊي لوئر''' (Centre-Val de Loire) {{IPAc-en|ˌ|v|æ|l|_|d|ə|_|ˈ|l|w|ɑː|ɹ|,_|ˌ|v|ɑː|l|-}} ; ، {{Literally|Centre-Loire Valley}})، يا صرف '''سينٽر''' جيئن 2015 تائين سڃاتو ويندو هو، [[فرانس]] جي ارڙهن [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقن]] مان هڪ آهي ۽ پنجن مان هڪ آهي جتي ڪا به ساحلي پٽي ناهي. اهو ملڪ جي اندروني حصي ۾ وچين لوئر وادي ۾ پکڙيل آهي، جنهن ۾ ڇهه شعبا (Département) چيئر، يور-ايٽ-لوئر، اندري، اندري-ايٽ-لوئر، لوئر-ايٽ-چر ۽ لوئرٽ، شامل آهن جن جي آبادي 2018 تائين 2,572,853 آهي. ان جو صوبو (Prefecture) اورلينز آهي ۽ ان جو سڀ کان وڏو شهر ٽورز آهي. tqpj7yo5f7fsi0q43jdnr709j1lsgoi 415027 415026 2026-09-26T14:07:40Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فرانس جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415027 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=سينٽر-ويل ڊي لوئر|native_name=Centre-Val de Loire|native_name_lang=fr|type=[[Regions of France|Region]]|caption=The [[Loire]] river as it passes through [[Orléans]]|image_flag=<!--Flag of the Region of Centre-Val de Loire.svg-->|flag_size=|image_shield=|shield_size=|image_blank_emblem=File:Centre_val_de_Loire_logo_small.png|blank_emblem_size=150|blank_emblem_type=[[Brandmark]]|image_map=Centre-Val_de_Loire_in_France_2016.svg|map_caption=|motto=|coordinates=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flagu|France}}|seat_type=[[Prefectures in France|Prefecture]]|seat=[[Orléans]]|parts_type=[[Departments of France|Departments]]|parts_style=list|parts=6|p1=[[Cher (department)|Cher]] (18)|p2=[[Eure-et-Loir]] (28)|p3=[[Indre]] (36)|p4=[[Indre-et-Loire]] (37)|p5=[[Loir-et-Cher]] (41)|p6=[[Loiret]] (45)|p7=|p8=|p9=|p10=|p11=|p12=|p13=|p14=|leader_party=|leader_title=[[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]]|leader_name=[[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]])|area_footnotes=|area_total_km2=39151|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=7th|population_total={{France metadata Wikidata|population_total}}|population_as_of={{France metadata Wikidata|population_as_of}}|population_footnotes={{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}|population_density_km2=auto|population_demonym=|utc_offset1=+01:00|utc_offset1_DST=+02:00|demographics_type2=GDP|demographics2_footnotes=<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref>|demographics2_title1=Total|demographics2_info1=€91.467 billion (2024)|demographics2_title2=Per capita|demographics2_info2=€35,343 (2024)|website={{URL|https://www.centre-valdeloire.fr/}}|iso_code=FR-CVL|footnotes=}} '''سينٽر-وال ڊي لوئر''' (Centre-Val de Loire) {{IPAc-en|ˌ|v|æ|l|_|d|ə|_|ˈ|l|w|ɑː|ɹ|,_|ˌ|v|ɑː|l|-}} ; ، {{Literally|Centre-Loire Valley}})، يا صرف '''سينٽر''' جيئن 2015 تائين سڃاتو ويندو هو، [[فرانس]] جي ارڙهن [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقن]] مان هڪ آهي ۽ پنجن مان هڪ آهي جتي ڪا به ساحلي پٽي ناهي. اهو ملڪ جي اندروني حصي ۾ وچين لوئر وادي ۾ پکڙيل آهي، جنهن ۾ ڇهه شعبا (Département) چيئر، يور-ايٽ-لوئر، اندري، اندري-ايٽ-لوئر، لوئر-ايٽ-چر ۽ لوئرٽ، شامل آهن جن جي آبادي 2018 تائين 2,572,853 آهي. ان جو صوبو (Prefecture) اورلينز آهي ۽ ان جو سڀ کان وڏو شهر ٽورز آهي. [[زمرو:فرانس جا علائقا]] dp67id26pm0hg1e4i2f20polhfi1hvk 415028 415027 2026-09-26T14:08:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 415028 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=سينٽر-ويل ڊي لوئر|native_name=Centre-Val de Loire|native_name_lang=fr|type=[[Regions of France|Region]]|caption=The [[Loire]] river as it passes through [[Orléans]]|image_flag=<!--Flag of the Region of Centre-Val de Loire.svg-->|flag_size=|image_shield=|shield_size=|image_blank_emblem=File:Centre_val_de_Loire_logo_small.png|blank_emblem_size=150|blank_emblem_type=[[Brandmark]]|image_map=Centre-Val_de_Loire_in_France_2016.svg|map_caption=|motto=|coordinates=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flagu|France}}|seat_type=[[Prefectures in France|Prefecture]]|seat=[[Orléans]]|parts_type=[[Departments of France|Departments]]|parts_style=list|parts=6|p1=[[Cher (department)|Cher]] (18)|p2=[[Eure-et-Loir]] (28)|p3=[[Indre]] (36)|p4=[[Indre-et-Loire]] (37)|p5=[[Loir-et-Cher]] (41)|p6=[[Loiret]] (45)|p7=|p8=|p9=|p10=|p11=|p12=|p13=|p14=|leader_party=|leader_title=[[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]]|leader_name=[[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]])|area_footnotes=|area_total_km2=39151|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=7th|population_total={{France metadata Wikidata|population_total}}|population_as_of={{France metadata Wikidata|population_as_of}}|population_footnotes={{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}|population_density_km2=auto|population_demonym=|utc_offset1=+01:00|utc_offset1_DST=+02:00|demographics_type2=GDP|demographics2_footnotes=<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref>|demographics2_title1=Total|demographics2_info1=€91.467 billion (2024)|demographics2_title2=Per capita|demographics2_info2=€35,343 (2024)|website={{URL|https://www.centre-valdeloire.fr/}}|iso_code=FR-CVL|footnotes=}} '''سينٽر-وال ڊي لوئر''' (Centre-Val de Loire) {{IPAc-en|ˌ|v|æ|l|_|d|ə|_|ˈ|l|w|ɑː|ɹ|,_|ˌ|v|ɑː|l|-}} ; ، {{Literally|Centre-Loire Valley}})، يا صرف '''سينٽر''' جيئن 2015 تائين سڃاتو ويندو هو، [[فرانس]] جي ارڙهن [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقن]] مان هڪ آهي ۽ پنجن مان هڪ آهي جتي ڪا به ساحلي پٽي ناهي. اهو ملڪ جي اندروني حصي ۾ وچين لوئر وادي ۾ پکڙيل آهي، جنهن ۾ ڇهه شعبا (Département) چيئر، يور-ايٽ-لوئر، اندري، اندري-ايٽ-لوئر، لوئر-ايٽ-چر ۽ لوئرٽ، شامل آهن جن جي آبادي 2018 تائين 2,572,853 آهي. ان جو صوبو (Prefecture) اورلينز آهي ۽ ان جو سڀ کان وڏو شهر ٽورز آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فرانس جا علائقا]] jw4jcbwp1t1sxnlpne26vs4mm2dc2of 415029 415028 2026-09-26T14:13:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 415029 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=سينٽر-ويل ڊي لوئر|native_name=Centre-Val de Loire|native_name_lang=fr|type=[[Regions of France|Region]]|caption=The [[Loire]] river as it passes through [[Orléans]]|image_flag=<!--Flag of the Region of Centre-Val de Loire.svg-->|flag_size=|image_shield=|shield_size=|image_blank_emblem=File:Centre_val_de_Loire_logo_small.png|blank_emblem_size=150|blank_emblem_type=[[Brandmark]]|image_map=Centre-Val_de_Loire_in_France_2016.svg|map_caption=|motto=|coordinates=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flagu|France}}|seat_type=[[Prefectures in France|Prefecture]]|seat=[[Orléans]]|parts_type=[[Departments of France|Departments]]|parts_style=list|parts=6|p1=[[Cher (department)|Cher]] (18)|p2=[[Eure-et-Loir]] (28)|p3=[[Indre]] (36)|p4=[[Indre-et-Loire]] (37)|p5=[[Loir-et-Cher]] (41)|p6=[[Loiret]] (45)|p7=|p8=|p9=|p10=|p11=|p12=|p13=|p14=|leader_party=|leader_title=[[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]]|leader_name=[[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]])|area_footnotes=|area_total_km2=39151|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=7th|population_total={{France metadata Wikidata|population_total}}|population_as_of={{France metadata Wikidata|population_as_of}}|population_footnotes={{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}|population_density_km2=auto|population_demonym=|utc_offset1=+01:00|utc_offset1_DST=+02:00|demographics_type2=GDP|demographics2_footnotes=<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref>|demographics2_title1=Total|demographics2_info1=€91.467 billion (2024)|demographics2_title2=Per capita|demographics2_info2=€35,343 (2024)|website={{URL|https://www.centre-valdeloire.fr/}}|iso_code=FR-CVL|footnotes=}} '''سينٽر-وال ڊي لوار''' (Centre-Val de Loire؛ مرڪزي لوار وادي) يا صرف '''سينٽر''' جيئن <small>2015</small>ع تائين سڃاتو ويندو هو، [[فرانس]] جي ارڙهن [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقن]] مان هڪ آهي ۽ پنجن مان هڪ آهي جتي ڪا به ساحلي پٽي ناهي. اهو ملڪ جي اندروني حصي ۾ وچين لوئر وادي ۾ پکڙيل آهي، جنهن ۾ ڇهه ڊپارٽمينٽ (<small>Département</small>) چيئر، يور-ايٽ-لوئر، اندري، اندري-ايٽ-لوئر، لوئر-ايٽ-چر ۽ لوئرٽ، شامل آهن جن جي آبادي سال <small>2018</small>ع تائين <small>2,572,853</small> هئي. ان جي راڄڌاني (<small>Prefecture</small>) اورلينز آهي ۽ ان جو سڀ کان وڏو شهر ٽورز آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فرانس جا علائقا]] agrgj8o4lrusydclbf1ksptz07ywuim 415038 415029 2026-09-26T14:43:13Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سينٽر-ويل ڊي لوئر]] کي [[سينٽر-وال ڊي لوار]] ڏانھن چوريو 415029 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=سينٽر-ويل ڊي لوئر|native_name=Centre-Val de Loire|native_name_lang=fr|type=[[Regions of France|Region]]|caption=The [[Loire]] river as it passes through [[Orléans]]|image_flag=<!--Flag of the Region of Centre-Val de Loire.svg-->|flag_size=|image_shield=|shield_size=|image_blank_emblem=File:Centre_val_de_Loire_logo_small.png|blank_emblem_size=150|blank_emblem_type=[[Brandmark]]|image_map=Centre-Val_de_Loire_in_France_2016.svg|map_caption=|motto=|coordinates=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flagu|France}}|seat_type=[[Prefectures in France|Prefecture]]|seat=[[Orléans]]|parts_type=[[Departments of France|Departments]]|parts_style=list|parts=6|p1=[[Cher (department)|Cher]] (18)|p2=[[Eure-et-Loir]] (28)|p3=[[Indre]] (36)|p4=[[Indre-et-Loire]] (37)|p5=[[Loir-et-Cher]] (41)|p6=[[Loiret]] (45)|p7=|p8=|p9=|p10=|p11=|p12=|p13=|p14=|leader_party=|leader_title=[[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]]|leader_name=[[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]])|area_footnotes=|area_total_km2=39151|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=7th|population_total={{France metadata Wikidata|population_total}}|population_as_of={{France metadata Wikidata|population_as_of}}|population_footnotes={{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}|population_density_km2=auto|population_demonym=|utc_offset1=+01:00|utc_offset1_DST=+02:00|demographics_type2=GDP|demographics2_footnotes=<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref>|demographics2_title1=Total|demographics2_info1=€91.467 billion (2024)|demographics2_title2=Per capita|demographics2_info2=€35,343 (2024)|website={{URL|https://www.centre-valdeloire.fr/}}|iso_code=FR-CVL|footnotes=}} '''سينٽر-وال ڊي لوار''' (Centre-Val de Loire؛ مرڪزي لوار وادي) يا صرف '''سينٽر''' جيئن <small>2015</small>ع تائين سڃاتو ويندو هو، [[فرانس]] جي ارڙهن [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقن]] مان هڪ آهي ۽ پنجن مان هڪ آهي جتي ڪا به ساحلي پٽي ناهي. اهو ملڪ جي اندروني حصي ۾ وچين لوئر وادي ۾ پکڙيل آهي، جنهن ۾ ڇهه ڊپارٽمينٽ (<small>Département</small>) چيئر، يور-ايٽ-لوئر، اندري، اندري-ايٽ-لوئر، لوئر-ايٽ-چر ۽ لوئرٽ، شامل آهن جن جي آبادي سال <small>2018</small>ع تائين <small>2,572,853</small> هئي. ان جي راڄڌاني (<small>Prefecture</small>) اورلينز آهي ۽ ان جو سڀ کان وڏو شهر ٽورز آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فرانس جا علائقا]] agrgj8o4lrusydclbf1ksptz07ywuim 415040 415038 2026-09-26T14:43:58Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415040 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=سينٽر-ويل ڊي لوئر|native_name=Centre-Val de Loire|native_name_lang=fr|type=[[Regions of France|Region]]|caption=The [[Loire]] river as it passes through [[Orléans]]|image_flag=<!--Flag of the Region of Centre-Val de Loire.svg-->|flag_size=|image_shield=|shield_size=|image_blank_emblem=File:Centre_val_de_Loire_logo_small.png|blank_emblem_size=150|blank_emblem_type=[[Brandmark]]|image_map=Centre-Val_de_Loire_in_France_2016.svg|map_caption=|motto=|coordinates=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flagu|France}}|seat_type=[[Prefectures in France|Prefecture]]|seat=[[Orléans]]|parts_type=[[Departments of France|Departments]]|parts_style=list|parts=6|p1=[[Cher (department)|Cher]] (18)|p2=[[Eure-et-Loir]] (28)|p3=[[Indre]] (36)|p4=[[Indre-et-Loire]] (37)|p5=[[Loir-et-Cher]] (41)|p6=[[Loiret]] (45)|p7=|p8=|p9=|p10=|p11=|p12=|p13=|p14=|leader_party=|leader_title=[[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]]|leader_name=[[François Bonneau]] ([[Socialist Party (France)|PS]])|area_footnotes=|area_total_km2=39151|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=7th|population_total={{France metadata Wikidata|population_total}}|population_as_of={{France metadata Wikidata|population_as_of}}|population_footnotes={{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}|population_density_km2=auto|population_demonym=|utc_offset1=+01:00|utc_offset1_DST=+02:00|demographics_type2=GDP|demographics2_footnotes=<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref>|demographics2_title1=Total|demographics2_info1=€91.467 billion (2024)|demographics2_title2=Per capita|demographics2_info2=€35,343 (2024)|website={{URL|https://www.centre-valdeloire.fr/}}|iso_code=FR-CVL|footnotes=}} '''سينٽر-وال ڊي لوار''' (Centre-Val de Loire؛ مرڪزي لوار وادي) يا صرف '''سينٽر''' جيئن <small>2015</small>ع تائين سڃاتو ويندو هو، [[فرانس]] جي ارڙهن [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقن]] مان هڪ آهي ۽ پنجن مان هڪ آهي جتي ڪا به ساحلي پٽي ناهي. اهو ملڪ جي اندروني حصي ۾ وچين لوئر وادي ۾ پکڙيل آهي، جنهن ۾ ڇهه ڊپارٽمينٽ (<small>Département</small>) چيئر، يور-ايٽ-لوئر، اندري، اندري-ايٽ-لوئر، لوئر-ايٽ-چر ۽ لوئرٽ، شامل آهن جن جي آبادي سال <small>2018</small>ع تائين <small>2,572,853</small> هئي. ان جي راڄڌاني (<small>Prefecture</small>) اورلينز آهي ۽ ان جو سڀ کان وڏو شهر ٽورز آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سينٽر-وال ڊي لوار]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] n10xe4ttdkg51vxccg582an8bcma9h5 0 103289 415030 2026-09-26T14:32:23Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1368725048|Occitania (administrative region)]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 415030 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=اوسيتانيا|native_name={{native name|fr|Occitanie}}<br />{{native name|oc|Occitània}}<br />{{native name|ca|Occitània}}|native_name_lang=fr|settlement_type=[[Regions of France|Region]]|image_skyline=Laurenti 2019 (52).jpg|image_caption=A view of [[Artigues, Ariège|Artigues]] in the [[Pyrenees]]|image_flag=<!--Flag of the Region of Occitanie.svg-->|flag_size=|image_shield=Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg|shield_size=|image_blank_emblem=File:Logo Occitanie.png|blank_emblem_size=|blank_emblem_type=[[Brandmark]]|image_map=Occitanie in France 2016.svg|map_caption=|motto=|coordinates={{coord|43.7075|2.1375|type:adm2nd_region:FR|display=it}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[France]]|seat_type=[[Prefectures in France|Prefecture]]|seat=[[Toulouse]]|parts_type=[[Departments of France|Departments]]|parts_style=list|parts=13|p1=[[Ariège (department)|Ariège]] (09)|p2=[[Aude]] (11)|p3=[[Aveyron]] (12)|p4=[[Gard]] (30)|p5=[[Haute-Garonne]] (31)|p6=[[Gers]] (32)|p7=[[Hérault]] (34)|p8=[[Lot (department)|Lot]] (46)|p9=[[Lozère]] (48)|p10=[[Hautes-Pyrénées]] (65)|p11=[[Pyrénées-Orientales]] (66)|p12=[[Tarn (department)|Tarn]] (81)|p13=[[Tarn-et-Garonne]] (82)|p14=|leader_party=[[Socialist Party (France)|PS]]|leader_title=[[Regional Council of Occitania|President of the Regional Council]]|leader_name=[[Carole Delga]]|area_footnotes=|area_total_km2=72724|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=2nd|population_total={{France metadata Wikidata|population_total}}|population_as_of={{France metadata Wikidata|population_as_of}}|population_footnotes={{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}|population_density_km2=auto|population_demonym=''Occitan(s)'' (masc.), ''Occitane(s)'' (fem.) ([[French language|fr]])|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+01:00|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+02:00|iso_code=FR-OCC|demographics_type1=GDP|demographics1_footnotes=<ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227213552/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref>|demographics1_title1=Total|demographics1_title2=Per capita|blank_name_sec2=[[First level NUTS of the European Union#France|NUTS Region]]|blank_info_sec2=|website=}} '''آڪسيٽانيا''' <ref>{{حوالو ويب|quote=14 August 2018|archivedate=14 August 2018}}</ref> (Occitania) ، فرانسيسي: {{langx|fr|Occitanie}} {{بول|fr|ɔksitani||LL-Q150 (fra)-WikiLucas00-Occitanie.wav}} ؛ {{langx|oc|Occitània}} {{بول|oc|utsiˈtanjɔ|}} ؛ {{langx|ca|Occitània}} {{بول|ca|uksiˈtaniə|}} ) فرانس جي ميٽروپوليٽن علائقي جو ڏکڻ ۾ [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقو]] آهي، جنهن ۾ [[ڪورسيڪا]] ٻيٽ شامل ناهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ ۾ واقع آهي، جيڪو 1 جنوري 2016ع تي لينگوڊوڪ-روسيلون ۽ ميدي-پيرينيس جي اڳوڻي علائقن مان ٺاهيو ويو. ڪائونسل آف اسٽيٽ 28 سيپٽمبر 2016ع تي علائقي جي نئين نالي جي طور تي آڪسيٽانيا جي منظوري ڏني، جيڪا 30 سيپٽمبر 2016ع تي لاڳو ٿي. جديد انتظامي علائقي جو نالو آڪسيٽنيا جي وڏي ثقافتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو فرانس جي ڏاکڻي ٽئين علائقن سان ملندو آهي. آڪسيٽنيا جو علائقو جيئن اڄ آهي، اهو 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ ٽولوز جي ڪائونٽس (Counts of Toulouse) جي حڪمراني واري علائقي سان ملندڙ جلندڙ علائقو آهي. ٽولوز جي ڪائونٽس جي هٿيارن جو جهنڊو (banner of arms)، جيڪو عام طور تي آڪسيٽان ڪراس جي نالي سان مشهور آهي، جديد علائقي ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ هڪ مشهور ثقافتي علامت پڻ آهي. سال 2022ع ۾، اوڪسيتانيا جي آبادي 60,80,731 هئي. 9lk6xftl3nz12k7klgylzfqpdypn9b0 415031 415030 2026-09-26T14:33:04Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فرانس جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415031 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=اوسيتانيا|native_name={{native name|fr|Occitanie}}<br />{{native name|oc|Occitània}}<br />{{native name|ca|Occitània}}|native_name_lang=fr|settlement_type=[[Regions of France|Region]]|image_skyline=Laurenti 2019 (52).jpg|image_caption=A view of [[Artigues, Ariège|Artigues]] in the [[Pyrenees]]|image_flag=<!--Flag of the Region of Occitanie.svg-->|flag_size=|image_shield=Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg|shield_size=|image_blank_emblem=File:Logo Occitanie.png|blank_emblem_size=|blank_emblem_type=[[Brandmark]]|image_map=Occitanie in France 2016.svg|map_caption=|motto=|coordinates={{coord|43.7075|2.1375|type:adm2nd_region:FR|display=it}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[France]]|seat_type=[[Prefectures in France|Prefecture]]|seat=[[Toulouse]]|parts_type=[[Departments of France|Departments]]|parts_style=list|parts=13|p1=[[Ariège (department)|Ariège]] (09)|p2=[[Aude]] (11)|p3=[[Aveyron]] (12)|p4=[[Gard]] (30)|p5=[[Haute-Garonne]] (31)|p6=[[Gers]] (32)|p7=[[Hérault]] (34)|p8=[[Lot (department)|Lot]] (46)|p9=[[Lozère]] (48)|p10=[[Hautes-Pyrénées]] (65)|p11=[[Pyrénées-Orientales]] (66)|p12=[[Tarn (department)|Tarn]] (81)|p13=[[Tarn-et-Garonne]] (82)|p14=|leader_party=[[Socialist Party (France)|PS]]|leader_title=[[Regional Council of Occitania|President of the Regional Council]]|leader_name=[[Carole Delga]]|area_footnotes=|area_total_km2=72724|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=2nd|population_total={{France metadata Wikidata|population_total}}|population_as_of={{France metadata Wikidata|population_as_of}}|population_footnotes={{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}|population_density_km2=auto|population_demonym=''Occitan(s)'' (masc.), ''Occitane(s)'' (fem.) ([[French language|fr]])|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+01:00|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+02:00|iso_code=FR-OCC|demographics_type1=GDP|demographics1_footnotes=<ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227213552/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref>|demographics1_title1=Total|demographics1_title2=Per capita|blank_name_sec2=[[First level NUTS of the European Union#France|NUTS Region]]|blank_info_sec2=|website=}} '''آڪسيٽانيا''' <ref>{{حوالو ويب|quote=14 August 2018|archivedate=14 August 2018}}</ref> (Occitania) ، فرانسيسي: {{langx|fr|Occitanie}} {{بول|fr|ɔksitani||LL-Q150 (fra)-WikiLucas00-Occitanie.wav}} ؛ {{langx|oc|Occitània}} {{بول|oc|utsiˈtanjɔ|}} ؛ {{langx|ca|Occitània}} {{بول|ca|uksiˈtaniə|}} ) فرانس جي ميٽروپوليٽن علائقي جو ڏکڻ ۾ [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقو]] آهي، جنهن ۾ [[ڪورسيڪا]] ٻيٽ شامل ناهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ ۾ واقع آهي، جيڪو 1 جنوري 2016ع تي لينگوڊوڪ-روسيلون ۽ ميدي-پيرينيس جي اڳوڻي علائقن مان ٺاهيو ويو. ڪائونسل آف اسٽيٽ 28 سيپٽمبر 2016ع تي علائقي جي نئين نالي جي طور تي آڪسيٽانيا جي منظوري ڏني، جيڪا 30 سيپٽمبر 2016ع تي لاڳو ٿي. جديد انتظامي علائقي جو نالو آڪسيٽنيا جي وڏي ثقافتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو فرانس جي ڏاکڻي ٽئين علائقن سان ملندو آهي. آڪسيٽنيا جو علائقو جيئن اڄ آهي، اهو 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ ٽولوز جي ڪائونٽس (Counts of Toulouse) جي حڪمراني واري علائقي سان ملندڙ جلندڙ علائقو آهي. ٽولوز جي ڪائونٽس جي هٿيارن جو جهنڊو (banner of arms)، جيڪو عام طور تي آڪسيٽان ڪراس جي نالي سان مشهور آهي، جديد علائقي ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ هڪ مشهور ثقافتي علامت پڻ آهي. سال 2022ع ۾، اوڪسيتانيا جي آبادي 60,80,731 هئي. [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 4kjpwjl0q7t3cqvgfm7rec2k1hppbvx 415032 415031 2026-09-26T14:33:34Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[اوسيتانيا (انتظامي علائقو)]] کي [[اوڪسيتانيا (انتظامي علائقو)]] ڏانھن چوريو 415031 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=اوسيتانيا|native_name={{native name|fr|Occitanie}}<br />{{native name|oc|Occitània}}<br />{{native name|ca|Occitània}}|native_name_lang=fr|settlement_type=[[Regions of France|Region]]|image_skyline=Laurenti 2019 (52).jpg|image_caption=A view of [[Artigues, Ariège|Artigues]] in the [[Pyrenees]]|image_flag=<!--Flag of the Region of Occitanie.svg-->|flag_size=|image_shield=Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg|shield_size=|image_blank_emblem=File:Logo Occitanie.png|blank_emblem_size=|blank_emblem_type=[[Brandmark]]|image_map=Occitanie in France 2016.svg|map_caption=|motto=|coordinates={{coord|43.7075|2.1375|type:adm2nd_region:FR|display=it}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[France]]|seat_type=[[Prefectures in France|Prefecture]]|seat=[[Toulouse]]|parts_type=[[Departments of France|Departments]]|parts_style=list|parts=13|p1=[[Ariège (department)|Ariège]] (09)|p2=[[Aude]] (11)|p3=[[Aveyron]] (12)|p4=[[Gard]] (30)|p5=[[Haute-Garonne]] (31)|p6=[[Gers]] (32)|p7=[[Hérault]] (34)|p8=[[Lot (department)|Lot]] (46)|p9=[[Lozère]] (48)|p10=[[Hautes-Pyrénées]] (65)|p11=[[Pyrénées-Orientales]] (66)|p12=[[Tarn (department)|Tarn]] (81)|p13=[[Tarn-et-Garonne]] (82)|p14=|leader_party=[[Socialist Party (France)|PS]]|leader_title=[[Regional Council of Occitania|President of the Regional Council]]|leader_name=[[Carole Delga]]|area_footnotes=|area_total_km2=72724|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=2nd|population_total={{France metadata Wikidata|population_total}}|population_as_of={{France metadata Wikidata|population_as_of}}|population_footnotes={{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}|population_density_km2=auto|population_demonym=''Occitan(s)'' (masc.), ''Occitane(s)'' (fem.) ([[French language|fr]])|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+01:00|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+02:00|iso_code=FR-OCC|demographics_type1=GDP|demographics1_footnotes=<ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227213552/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref>|demographics1_title1=Total|demographics1_title2=Per capita|blank_name_sec2=[[First level NUTS of the European Union#France|NUTS Region]]|blank_info_sec2=|website=}} '''آڪسيٽانيا''' <ref>{{حوالو ويب|quote=14 August 2018|archivedate=14 August 2018}}</ref> (Occitania) ، فرانسيسي: {{langx|fr|Occitanie}} {{بول|fr|ɔksitani||LL-Q150 (fra)-WikiLucas00-Occitanie.wav}} ؛ {{langx|oc|Occitània}} {{بول|oc|utsiˈtanjɔ|}} ؛ {{langx|ca|Occitània}} {{بول|ca|uksiˈtaniə|}} ) فرانس جي ميٽروپوليٽن علائقي جو ڏکڻ ۾ [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقو]] آهي، جنهن ۾ [[ڪورسيڪا]] ٻيٽ شامل ناهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ ۾ واقع آهي، جيڪو 1 جنوري 2016ع تي لينگوڊوڪ-روسيلون ۽ ميدي-پيرينيس جي اڳوڻي علائقن مان ٺاهيو ويو. ڪائونسل آف اسٽيٽ 28 سيپٽمبر 2016ع تي علائقي جي نئين نالي جي طور تي آڪسيٽانيا جي منظوري ڏني، جيڪا 30 سيپٽمبر 2016ع تي لاڳو ٿي. جديد انتظامي علائقي جو نالو آڪسيٽنيا جي وڏي ثقافتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو فرانس جي ڏاکڻي ٽئين علائقن سان ملندو آهي. آڪسيٽنيا جو علائقو جيئن اڄ آهي، اهو 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ ٽولوز جي ڪائونٽس (Counts of Toulouse) جي حڪمراني واري علائقي سان ملندڙ جلندڙ علائقو آهي. ٽولوز جي ڪائونٽس جي هٿيارن جو جهنڊو (banner of arms)، جيڪو عام طور تي آڪسيٽان ڪراس جي نالي سان مشهور آهي، جديد علائقي ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ هڪ مشهور ثقافتي علامت پڻ آهي. سال 2022ع ۾، اوڪسيتانيا جي آبادي 60,80,731 هئي. [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 4kjpwjl0q7t3cqvgfm7rec2k1hppbvx 415034 415032 2026-09-26T14:37:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 415034 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=اوسيتانيا|native_name={{native name|fr|Occitanie}}<br />{{native name|oc|Occitània}}<br />{{native name|ca|Occitània}}|native_name_lang=fr|settlement_type=[[Regions of France|Region]]|image_skyline=Laurenti 2019 (52).jpg|image_caption=A view of [[Artigues, Ariège|Artigues]] in the [[Pyrenees]]|image_flag=<!--Flag of the Region of Occitanie.svg-->|flag_size=|image_shield=Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg|shield_size=|image_blank_emblem=File:Logo Occitanie.png|blank_emblem_size=|blank_emblem_type=[[Brandmark]]|image_map=Occitanie in France 2016.svg|map_caption=|motto=|coordinates={{coord|43.7075|2.1375|type:adm2nd_region:FR|display=it}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[France]]|seat_type=[[Prefectures in France|Prefecture]]|seat=[[Toulouse]]|parts_type=[[Departments of France|Departments]]|parts_style=list|parts=13|p1=[[Ariège (department)|Ariège]] (09)|p2=[[Aude]] (11)|p3=[[Aveyron]] (12)|p4=[[Gard]] (30)|p5=[[Haute-Garonne]] (31)|p6=[[Gers]] (32)|p7=[[Hérault]] (34)|p8=[[Lot (department)|Lot]] (46)|p9=[[Lozère]] (48)|p10=[[Hautes-Pyrénées]] (65)|p11=[[Pyrénées-Orientales]] (66)|p12=[[Tarn (department)|Tarn]] (81)|p13=[[Tarn-et-Garonne]] (82)|p14=|leader_party=[[Socialist Party (France)|PS]]|leader_title=[[Regional Council of Occitania|President of the Regional Council]]|leader_name=[[Carole Delga]]|area_footnotes=|area_total_km2=72724|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=2nd|population_total={{France metadata Wikidata|population_total}}|population_as_of={{France metadata Wikidata|population_as_of}}|population_footnotes={{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}|population_density_km2=auto|population_demonym=''Occitan(s)'' (masc.), ''Occitane(s)'' (fem.) ([[French language|fr]])|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+01:00|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+02:00|iso_code=FR-OCC|demographics_type1=GDP|demographics1_footnotes=<ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227213552/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref>|demographics1_title1=Total|demographics1_title2=Per capita|blank_name_sec2=[[First level NUTS of the European Union#France|NUTS Region]]|blank_info_sec2=|website=}} '''آڪسيٽانيا''' (فرانسيسي: Occitanie؛ {{بول|fr|ɔksitani||LL-Q150 (fra)-WikiLucas00-Occitanie.wav}}؛ آڪسيٽاني: Occitània، {{بول|oc|utsiˈtanjɔ|}}؛ ڪتالاني: Occitània؛ {{بول|ca|uksiˈtaniə|}})<ref>{{حوالو ويب|quote=14 August 2018|archivedate=14 August 2018}}</ref> فرانس جي ميٽروپوليٽن علائقي جو ڏکڻ ۾ [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقو]] آهي، جنهن ۾ [[ڪورسيڪا]] ٻيٽ شامل ناهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ ۾ واقع آهي، جيڪو 1 جنوري 2016ع تي لينگوڊوڪ-روسيلون ۽ ميدي-پيرينيس جي اڳوڻي علائقن مان ٺاهيو ويو. ڪائونسل آف اسٽيٽ 28 سيپٽمبر 2016ع تي علائقي جي نئين نالي جي طور تي آڪسيٽانيا جي منظوري ڏني، جيڪا 30 سيپٽمبر 2016ع تي لاڳو ٿي. جديد انتظامي علائقي جو نالو آڪسيٽنيا جي وڏي ثقافتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو فرانس جي ڏاکڻي ٽئين علائقن سان ملندو آهي. آڪسيٽنيا جو علائقو جيئن اڄ آهي، اهو 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ ٽولوز جي ڪائونٽس (Counts of Toulouse) جي حڪمراني واري علائقي سان ملندڙ جلندڙ علائقو آهي. ٽولوز جي ڪائونٽس جي هٿيارن جو جهنڊو (banner of arms)، جيڪو عام طور تي آڪسيٽان ڪراس جي نالي سان مشهور آهي، جديد علائقي ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ هڪ مشهور ثقافتي علامت پڻ آهي. سال 2022ع ۾، اوڪسيتانيا جي آبادي 60,80,731 هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فرانس جا علائقا]] kqqweyqw3s6y29bqsavo05jzxlsbqd3 415035 415034 2026-09-26T14:39:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 415035 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=اوڪسيتانيا|native_name={{native name|fr|Occitanie}}<br />{{native name|oc|Occitània}}<br />{{native name|ca|Occitània}}|native_name_lang=fr|settlement_type=[[Regions of France|Region]]|image_skyline=Laurenti 2019 (52).jpg|image_caption=A view of [[Artigues, Ariège|Artigues]] in the [[Pyrenees]]|image_flag=<!--Flag of the Region of Occitanie.svg-->|flag_size=|image_shield=Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg|shield_size=|image_blank_emblem=File:Logo Occitanie.png|blank_emblem_size=|blank_emblem_type=[[Brandmark]]|image_map=Occitanie in France 2016.svg|map_caption=|motto=|coordinates={{coord|43.7075|2.1375|type:adm2nd_region:FR|display=it}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[France]]|seat_type=[[Prefectures in France|Prefecture]]|seat=[[Toulouse]]|parts_type=[[Departments of France|Departments]]|parts_style=list|parts=13|p1=[[Ariège (department)|Ariège]] (09)|p2=[[Aude]] (11)|p3=[[Aveyron]] (12)|p4=[[Gard]] (30)|p5=[[Haute-Garonne]] (31)|p6=[[Gers]] (32)|p7=[[Hérault]] (34)|p8=[[Lot (department)|Lot]] (46)|p9=[[Lozère]] (48)|p10=[[Hautes-Pyrénées]] (65)|p11=[[Pyrénées-Orientales]] (66)|p12=[[Tarn (department)|Tarn]] (81)|p13=[[Tarn-et-Garonne]] (82)|p14=|leader_party=[[Socialist Party (France)|PS]]|leader_title=[[Regional Council of Occitania|President of the Regional Council]]|leader_name=[[Carole Delga]]|area_footnotes=|area_total_km2=72724|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=2nd|population_total={{France metadata Wikidata|population_total}}|population_as_of={{France metadata Wikidata|population_as_of}}|population_footnotes={{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}|population_density_km2=auto|population_demonym=''Occitan(s)'' (masc.), ''Occitane(s)'' (fem.) ([[French language|fr]])|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+01:00|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+02:00|iso_code=FR-OCC|demographics_type1=GDP|demographics1_footnotes=<ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227213552/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref>|demographics1_title1=Total|demographics1_title2=Per capita|blank_name_sec2=[[First level NUTS of the European Union#France|NUTS Region]]|blank_info_sec2=|website=}} '''آڪسيٽانيا''' (فرانسيسي: Occitanie؛ آڪسيٽاني: Occitània؛ ڪتالاني: Occitània)<ref>{{حوالو ويب|quote=14 August 2018|archivedate=14 August 2018}}</ref> فرانس جي ميٽروپوليٽن علائقي جو ڏکڻ ۾ [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقو]] آهي، جنهن ۾ [[ڪورسيڪا]] ٻيٽ شامل ناهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ ۾ واقع آهي، جيڪو 1 جنوري 2016ع تي لينگوڊوڪ-روسيلون ۽ ميدي-پيرينيس جي اڳوڻي علائقن مان ٺاهيو ويو. ڪائونسل آف اسٽيٽ 28 سيپٽمبر 2016ع تي علائقي جي نئين نالي جي طور تي آڪسيٽانيا جي منظوري ڏني، جيڪا 30 سيپٽمبر 2016ع تي لاڳو ٿي. جديد انتظامي علائقي جو نالو آڪسيٽنيا جي وڏي ثقافتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو فرانس جي ڏاکڻي ٽئين علائقن سان ملندو آهي. آڪسيٽنيا جو علائقو جيئن اڄ آهي، اهو 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ ٽولوز جي ڪائونٽس (Counts of Toulouse) جي حڪمراني واري علائقي سان ملندڙ جلندڙ علائقو آهي. ٽولوز جي ڪائونٽس جي هٿيارن جو جهنڊو (banner of arms)، جيڪو عام طور تي آڪسيٽان ڪراس جي نالي سان مشهور آهي، جديد علائقي ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ هڪ مشهور ثقافتي علامت پڻ آهي. سال 2022ع ۾، اوڪسيتانيا جي آبادي 60,80,731 هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 07jd5izucvljb9f2rycyca4tejbmm7v 415036 415035 2026-09-26T14:41:49Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415036 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=اوڪسيتانيا|native_name={{native name|fr|Occitanie}}<br />{{native name|oc|Occitània}}<br />{{native name|ca|Occitània}}|native_name_lang=fr|settlement_type=[[Regions of France|Region]]|image_skyline=Laurenti 2019 (52).jpg|image_caption=A view of [[Artigues, Ariège|Artigues]] in the [[Pyrenees]]|image_flag=<!--Flag of the Region of Occitanie.svg-->|flag_size=|image_shield=Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg|shield_size=|image_blank_emblem=File:Logo Occitanie.png|blank_emblem_size=|blank_emblem_type=[[Brandmark]]|image_map=Occitanie in France 2016.svg|map_caption=|motto=|coordinates={{coord|43.7075|2.1375|type:adm2nd_region:FR|display=it}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[France]]|seat_type=[[Prefectures in France|Prefecture]]|seat=[[Toulouse]]|parts_type=[[Departments of France|Departments]]|parts_style=list|parts=13|p1=[[Ariège (department)|Ariège]] (09)|p2=[[Aude]] (11)|p3=[[Aveyron]] (12)|p4=[[Gard]] (30)|p5=[[Haute-Garonne]] (31)|p6=[[Gers]] (32)|p7=[[Hérault]] (34)|p8=[[Lot (department)|Lot]] (46)|p9=[[Lozère]] (48)|p10=[[Hautes-Pyrénées]] (65)|p11=[[Pyrénées-Orientales]] (66)|p12=[[Tarn (department)|Tarn]] (81)|p13=[[Tarn-et-Garonne]] (82)|p14=|leader_party=[[Socialist Party (France)|PS]]|leader_title=[[Regional Council of Occitania|President of the Regional Council]]|leader_name=[[Carole Delga]]|area_footnotes=|area_total_km2=72724|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=2nd|population_total={{France metadata Wikidata|population_total}}|population_as_of={{France metadata Wikidata|population_as_of}}|population_footnotes={{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}|population_density_km2=auto|population_demonym=''Occitan(s)'' (masc.), ''Occitane(s)'' (fem.) ([[French language|fr]])|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+01:00|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+02:00|iso_code=FR-OCC|demographics_type1=GDP|demographics1_footnotes=<ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227213552/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref>|demographics1_title1=Total|demographics1_title2=Per capita|blank_name_sec2=[[First level NUTS of the European Union#France|NUTS Region]]|blank_info_sec2=|website=}} '''آڪسيٽانيا''' (فرانسيسي: Occitanie؛ آڪسيٽاني: Occitània؛ ڪتالاني: Occitània)<ref>{{حوالو ويب|quote=14 August 2018|archivedate=14 August 2018}}</ref> فرانس جي ميٽروپوليٽن علائقي جو ڏکڻ ۾ [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقو]] آهي، جنهن ۾ [[ڪورسيڪا]] ٻيٽ شامل ناهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ ۾ واقع آهي، جيڪو 1 جنوري 2016ع تي لينگوڊوڪ-روسيلون ۽ ميدي-پيرينيس جي اڳوڻي علائقن مان ٺاهيو ويو. ڪائونسل آف اسٽيٽ 28 سيپٽمبر 2016ع تي علائقي جي نئين نالي جي طور تي آڪسيٽانيا جي منظوري ڏني، جيڪا 30 سيپٽمبر 2016ع تي لاڳو ٿي. جديد انتظامي علائقي جو نالو آڪسيٽنيا جي وڏي ثقافتي ۽ تاريخي علائقي جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو فرانس جي ڏاکڻي ٽئين علائقن سان ملندو آهي. آڪسيٽنيا جو علائقو جيئن اڄ آهي، اهو 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ ٽولوز جي ڪائونٽس (Counts of Toulouse) جي حڪمراني واري علائقي سان ملندڙ جلندڙ علائقو آهي. ٽولوز جي ڪائونٽس جي هٿيارن جو جهنڊو (banner of arms)، جيڪو عام طور تي آڪسيٽان ڪراس جي نالي سان مشهور آهي، جديد علائقي ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ هڪ مشهور ثقافتي علامت پڻ آهي. سال 2022ع ۾، اوڪسيتانيا جي آبادي 60,80,731 هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوڪسيتانيا (انتظامي علائقو)]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 51jhx42l8z68hwijzyc5osupx5t9bbx 0 103290 415033 2026-09-26T14:33:35Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[اوسيتانيا (انتظامي علائقو)]] کي [[اوڪسيتانيا (انتظامي علائقو)]] ڏانھن چوريو 415033 wikitext text/x-wiki #چوريو [[اوڪسيتانيا (انتظامي علائقو)]] fur7sc017oo1sxj3uw8e4ah2xktpcbn 14 103291 415037 2026-09-26T14:42:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 415037 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 2j8yco5fo7htzv37qi0xrh90aupb978 0 103292 415039 2026-09-26T14:43:14Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سينٽر-ويل ڊي لوئر]] کي [[سينٽر-وال ڊي لوار]] ڏانھن چوريو 415039 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سينٽر-وال ڊي لوار]] c7u8m6hmjftzm97yvi23y132e0km628 14 103293 415041 2026-09-26T14:44:16Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 415041 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 2j8yco5fo7htzv37qi0xrh90aupb978 14 103294 415043 2026-09-26T14:45:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] 415043 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا ٻيٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] po9dypof2oit879uz37xgnv0a3r6o19 0 103295 415044 2026-09-26T15:00:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: برغوني-فرنشئ-ڪميته (Bourgogne-Franche-Comté) فرانس جو هڪ علائقو آهي، جيڪو سال 2014ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت "بورغوني" (Burgundy) ۽ "فرنشئ-ڪميته" (Franche-Comté) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. هي نئون علائقو پهرين جنوري 2016ع تي وجود ۾ آيو؛ ان کان اڳ ڊسمبر 2015ع ۾ علائقائي چونڊون ٿيون هيو... 415044 wikitext text/x-wiki برغوني-فرنشئ-ڪميته (Bourgogne-Franche-Comté) فرانس جو هڪ علائقو آهي، جيڪو سال 2014ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت "بورغوني" (Burgundy) ۽ "فرنشئ-ڪميته" (Franche-Comté) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. هي نئون علائقو پهرين جنوري 2016ع تي وجود ۾ آيو؛ ان کان اڳ ڊسمبر 2015ع ۾ علائقائي چونڊون ٿيون هيون، جن ذريعي "برغوني-فرنشئ-ڪميته" جي علائقائي ڪائونسل لاءِ 100 ميمبر چونڊيا ويا هئا. ==حوالا= {{حوالا}} [[زمرو:برغوني-فرنشئ-ڪميته]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] h6gwu2htd7qqp6a2e1c3uc3dci4jlkc 415045 415044 2026-09-26T15:00:54Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415045 wikitext text/x-wiki برغوني-فرنشئ-ڪميته (Bourgogne-Franche-Comté) فرانس جو هڪ علائقو آهي، جيڪو سال 2014ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت "بورغوني" (Burgundy) ۽ "فرنشئ-ڪميته" (Franche-Comté) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. هي نئون علائقو پهرين جنوري 2016ع تي وجود ۾ آيو؛ ان کان اڳ ڊسمبر 2015ع ۾ علائقائي چونڊون ٿيون هيون، جن ذريعي "برغوني-فرنشئ-ڪميته" جي علائقائي ڪائونسل لاءِ 100 ميمبر چونڊيا ويا هئا. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:برغوني-فرنشئ-ڪميته]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 7qqx2gh3ldm6bgqdv57r6gad23yz3iq 415047 415045 2026-09-26T15:05:03Z Ibne maryam 17680 /* */ 415047 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative region of France}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | official_name = Bourgogne-Franche-Comté | native_name = {{resize|75%|{{native name|frp|Borgogne-Franche-Comtât}}}} | native_name_lang = fr | type = [[Regions of France|Region]] | image = {{Photomontage |border=0 |size=275 |spacing=2 |color=none | photo1a = Besançon, la cathédrale Saint-Jean depuis Beauregard.jpg | photo2a = Vue panoramique de Dijon 07.jpg | photo2b = Théâtre Lons Saunier 7.jpg | photo3a = Nevers - Pont de Loire 2.jpg}} | caption = Clockwise from top: the [[Besançon Cathedral|Cathedral of Saint John]] in [[Besançon]]; the Théâtre de Lons-le-Saunier; the Loire Bridge and the [[Nevers Cathedral|Cathedral]] in [[Nevers]]; and view of [[Dijon]] | image_flag = Flag_of_the_region_Bourgogne-Franche-Comté.svg | flag_size = 120px | image_shield = Blason région fr Bourgogne-Franche-Comté.svg | shield_size = | image_blank_emblem = Bourgogne-Franche-Comté 2016.svg{{!}}class=skin-invert-image | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | blank_emblem_size = | image_map = Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flagu|France}} | seat_type = Regional council seat | seat = [[Besançon]] | seat1_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat1 = [[Dijon]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 8 | p1 = [[Côte-d'Or]] (21) | p2 = [[Doubs]] (25) | p3 = [[Haute-Saône]] (70) | p4 = [[Jura (department)|Jura]] (39) | p5 = [[Nièvre]] (58) | p6 = [[Saône-et-Loire]] (71) | p7 = [[Territoire de Belfort]] (90) | p8 = [[Yonne]] (89) | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = [[Socialist Party (France)|PS]] | leader_title = [[List of current presidents of the regional councils of France and the Corsican Assembly|President of the Regional Council]] | leader_name = [[Jérôme Durain]] | leader_name1 = Violaine Demaret | leader_title1 = [[Prefect (France)|Prefect]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 47783 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 6th | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref> | demographics1_title1 = Total | demographics1_info1 = €81.712 billion | demographics1_title2 = Per capita | demographics1_info2 = €29,200 | custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union|NUTS Region]] | custom_data_sec2 = | website = {{URL|www.bourgognefranchecomte.fr}} | iso_code = FR-BFC | footnotes = }} '''برغوني-فرنشئ-ڪميته''' (فرانسيسي: Bourgogne-Franche-Comté) فرانس جو هڪ علائقو آهي، جيڪو سال 2014ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت "بورغوني" (Burgundy) ۽ "فرنشئ-ڪميته" (Franche-Comté) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. هي نئون علائقو پهرين جنوري 2016ع تي وجود ۾ آيو؛ ان کان اڳ ڊسمبر 2015ع ۾ علائقائي چونڊون ٿيون هيون، جن ذريعي "برغوني-فرنشئ-ڪميته" جي علائقائي ڪائونسل لاءِ 100 ميمبر چونڊيا ويا هئا. '''Bourgogne-Franche-Comté''' ({{IPA|fr|buʁɡɔɲ fʁɑ̃ʃ kɔ̃te|lang|LL-Q150 (fra)-WikiLucas00-Bourgogne-Franche-Comté.wav}}; {{lit|Burgundy-Free County}}, sometimes abbreviated '''BFC'''; [[Franco-Provençal|Arpitan]]: ''Borgogne-Franche-Comtât'') is a [[Regions of France|region]] in France created by the 2014 territorial reform of French regions, from a merger of [[Burgundy]] and [[Franche-Comté]]. The new region came into existence on 1 January 2016, after the [[2015 French regional elections|regional elections of December 2015]], electing 100 members to the [[Regional Council of Bourgogne-Franche-Comté]].<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |trans-title=The 13-region map finally adopted |newspaper=[[Le Monde]] |agency=[[Agence France-Presse]] |language=fr |date=17 December 2014 |access-date=13 January 2015}}</ref> The region covers an area of {{convert|47783|km2|abbr=on}} and eight [[Departments of France|departments]]; it had a population of 2,811,423 in 2017.<ref name="Population">{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-27 |title=Comparateur de territoire: Région de Bourgogne-Franche-Comté (27) |work=[[Institut national de la statistique et des études économiques|Insee]] |access-date=11 September 2020}}</ref> It stretches from the border with [[Île-de-France]] in the northwest to the Swiss border in the southeast and from the border with [[Alsace]] in the northeast to the border with [[Beaujolais (province)|Beaujolais]] in the south. It encompasses the [[Morvan]], a large part of the [[Jura Mountains|Jura]] and a small part of the [[Vosges]]. Its [[Prefectures in France|prefecture]] and largest city is [[Dijon]], although the [[Regional council (France)|regional council]] sits in [[Besançon]], making Bourgogne-Franche-Comté one of two regions in France (along with [[Normandy (administrative region)|Normandy]]) in which the [[Prefect (France)|prefect]] does not sit in the same city as the regional council. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:برغوني-فرنشئ-ڪميته]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 62868mieeyn6mfzmdrlq90mg6lw87o6 415048 415047 2026-09-26T15:17:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 415048 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative region of France}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | official_name = برغوني-فرنشئ-ڪميته | native_name = {{resize|75%|Bourgogne-Franche-Comté (فرانسيسي)<br>Borgogne-Franche-Comtât (ارپيتاني)}} | native_name_lang = fr | type = [[فرانس جا علائقا|علائقو]] | image = {{Photomontage |border=0 |size=275 |spacing=2 |color=none | photo1a = Besançon, la cathédrale Saint-Jean depuis Beauregard.jpg | photo2a = Vue panoramique de Dijon 07.jpg | photo2b = Théâtre Lons Saunier 7.jpg | photo3a = Nevers - Pont de Loire 2.jpg}} | caption = Clockwise from top: the [[Besançon Cathedral|Cathedral of Saint John]] in [[Besançon]]; the Théâtre de Lons-le-Saunier; the Loire Bridge and the [[Nevers Cathedral|Cathedral]] in [[Nevers]]; and view of [[Dijon]] | image_flag = Flag_of_the_region_Bourgogne-Franche-Comté.svg | flag_size = 120px | image_shield = Blason région fr Bourgogne-Franche-Comté.svg | shield_size = | image_blank_emblem = Bourgogne-Franche-Comté 2016.svg{{!}}class=skin-invert-image | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | blank_emblem_size = | image_map = Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flagu|France}} | seat_type = Regional council seat | seat = [[Besançon]] | seat1_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat1 = [[Dijon]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 8 | p1 = [[Côte-d'Or]] (21) | p2 = [[Doubs]] (25) | p3 = [[Haute-Saône]] (70) | p4 = [[Jura (department)|Jura]] (39) | p5 = [[Nièvre]] (58) | p6 = [[Saône-et-Loire]] (71) | p7 = [[Territoire de Belfort]] (90) | p8 = [[Yonne]] (89) | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = [[Socialist Party (France)|PS]] | leader_title = [[List of current presidents of the regional councils of France and the Corsican Assembly|President of the Regional Council]] | leader_name = [[Jérôme Durain]] | leader_name1 = Violaine Demaret | leader_title1 = [[Prefect (France)|Prefect]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 47783 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 6th | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref> | demographics1_title1 = Total | demographics1_info1 = €81.712 billion | demographics1_title2 = Per capita | demographics1_info2 = €29,200 | custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union|NUTS Region]] | custom_data_sec2 = | website = {{URL|www.bourgognefranchecomte.fr}} | iso_code = FR-BFC | footnotes = }} '''برغوني-فرنشئ-ڪميته''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>Bourgogne</small>-<small>Franche</small>-<small>Comté</small>؛ ارپيتاني: ''Borgogne-Franche-Comtât، بورغوني فري ڪائونٽي'') ڪڏهن ڪڏهن BFC طور مختصر ڪيو ويندو آهي، [[فرانس]] جو هڪ [[فرانس جا علائقا|علائقو]] آهي، جيڪو سال <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت "بورغوني" (<small>Burgundy</small>) ۽ "فرنشئ-ڪميته" (<small>Franche-Comté</small>) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. هي نئون علائقو پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي وجود ۾ آيو؛ ان کان اڳ ڊسمبر <small>2015</small>ع ۾ علائقائي چونڊون ٿيون هيون، جن ذريعي "برغوني-فرنشئ-ڪميته" جي علائقائي ڪائونسل لاءِ <small>100</small> ميمبر چونڊيا ويا هئا.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |trans-title=The 13-region map finally adopted |newspaper=[[Le Monde]] |agency=[[Agence France-Presse]] |language=fr |date=17 December 2014 |access-date=13 January 2015}}</ref> The region covers an area of {{convert|47783|km2|abbr=on}} and eight [[Departments of France|departments]]; it had a population of 2,811,423 in 2017.<ref name="Population">{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-27 |title=Comparateur de territoire: Région de Bourgogne-Franche-Comté (27) |work=[[Institut national de la statistique et des études économiques|Insee]] |access-date=11 September 2020}}</ref> It stretches from the border with [[Île-de-France]] in the northwest to the Swiss border in the southeast and from the border with [[Alsace]] in the northeast to the border with [[Beaujolais (province)|Beaujolais]] in the south. It encompasses the [[Morvan]], a large part of the [[Jura Mountains|Jura]] and a small part of the [[Vosges]]. Its [[Prefectures in France|prefecture]] and largest city is [[Dijon]], although the [[Regional council (France)|regional council]] sits in [[Besançon]], making Bourgogne-Franche-Comté one of two regions in France (along with [[Normandy (administrative region)|Normandy]]) in which the [[Prefect (France)|prefect]] does not sit in the same city as the regional council. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:برغوني-فرنشئ-ڪميته]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] dc3rawa4u1f57yywv8uoxas931bqa6l 415051 415048 2026-09-26T15:29:17Z Ibne maryam 17680 /* */ 415051 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative region of France}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | official_name = برغوني-فرنشئ-ڪميته | native_name = {{resize|75%|Bourgogne-Franche-Comté (فرانسيسي)<br>Borgogne-Franche-Comtât (ارپيتاني)}} | native_name_lang = fr | type = [[فرانس جا علائقا|علائقو]] | image = {{Photomontage |border=0 |size=275 |spacing=2 |color=none | photo1a = Besançon, la cathédrale Saint-Jean depuis Beauregard.jpg | photo2a = Vue panoramique de Dijon 07.jpg | photo2b = Théâtre Lons Saunier 7.jpg | photo3a = Nevers - Pont de Loire 2.jpg}} | caption = Clockwise from top: the [[Besançon Cathedral|Cathedral of Saint John]] in [[Besançon]]; the Théâtre de Lons-le-Saunier; the Loire Bridge and the [[Nevers Cathedral|Cathedral]] in [[Nevers]]; and view of [[Dijon]] | image_flag = Flag_of_the_region_Bourgogne-Franche-Comté.svg | flag_size = 120px | image_shield = Blason région fr Bourgogne-Franche-Comté.svg | shield_size = | image_blank_emblem = Bourgogne-Franche-Comté 2016.svg{{!}}class=skin-invert-image | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | blank_emblem_size = | image_map = Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flagu|France}} | seat_type = Regional council seat | seat = [[Besançon]] | seat1_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat1 = [[Dijon]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 8 | p1 = [[Côte-d'Or]] (21) | p2 = [[Doubs]] (25) | p3 = [[Haute-Saône]] (70) | p4 = [[Jura (department)|Jura]] (39) | p5 = [[Nièvre]] (58) | p6 = [[Saône-et-Loire]] (71) | p7 = [[Territoire de Belfort]] (90) | p8 = [[Yonne]] (89) | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = [[Socialist Party (France)|PS]] | leader_title = [[List of current presidents of the regional councils of France and the Corsican Assembly|President of the Regional Council]] | leader_name = [[Jérôme Durain]] | leader_name1 = Violaine Demaret | leader_title1 = [[Prefect (France)|Prefect]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 47783 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 6th | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref> | demographics1_title1 = Total | demographics1_info1 = €81.712 billion | demographics1_title2 = Per capita | demographics1_info2 = €29,200 | custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union|NUTS Region]] | custom_data_sec2 = | website = {{URL|www.bourgognefranchecomte.fr}} | iso_code = FR-BFC | footnotes = }} '''برغوني-فرنشئ-ڪميته''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>Bourgogne</small>-<small>Franche</small>-<small>Comté</small>؛ ارپيتاني: ''Borgogne-Franche-Comtât، بورغوني فري ڪائونٽي'') ڪڏهن ڪڏهن BFC طور مختصر ڪيو ويندو آهي، [[فرانس]] جو هڪ [[فرانس جا علائقا|علائقو]] آهي، جيڪو سال <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت "بورغوني" (<small>Burgundy</small>) ۽ "فرنشئ-ڪميته" (<small>Franche-Comté</small>) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. هي نئون علائقو پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي وجود ۾ آيو؛ ان کان اڳ ڊسمبر <small>2015</small>ع ۾ علائقائي چونڊون ٿيون هيون، جن ذريعي "برغوني-فرنشئ-ڪميته" جي علائقائي ڪائونسل لاءِ <small>100</small> ميمبر چونڊيا ويا هئا.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |trans-title=The 13-region map finally adopted |newspaper=[[Le Monde]] |agency=[[Agence France-Presse]] |language=fr |date=17 December 2014 |access-date=13 January 2015}}</ref> هي علائقو <small>47,783</small> چورس ڪلوميٽر (<small>18,449</small> چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ اٺ انتظامي ضلعا (<small>Département</small>) شامل آهن؛ سال <small>2017</small>ع ۾ هتي جي آبادي <small>28</small><small>,11,423</small> هئي.<ref name="Population">{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-27 |title=Comparateur de territoire: Région de Bourgogne-Franche-Comté (27) |work=[[Institut national de la statistique et des études économiques|Insee]] |access-date=11 September 2020}}</ref> هي علائقو اتر اولهه ۾ "[[ال دي فرانس|ايل-دي-فرانس]]" (<small>Île-de-France</small>) جي سرحد کان وٺي ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوئيزرلينڊ|سوئس]] سرحد تائين، ۽ اتر اوڀر ۾ "السيس" (<small>Alsace</small>) جي سرحد کان وٺي ڏکڻ ۾ "بوجولائس" (<small>Beaujolais</small>) جي سرحد تائين پکڙيل آهي. ان ۾ موروان (<small>Morvan</small>)، جورا (<small>Jura</small>) جو وڏو حصو ۽ ووسجز (<small>Vosges</small>) جو ننڍڙو حصو شامل آهن. هن علائقي جو انتظامي مرڪز (پريفڪچر) ۽ سڀ کان وڏو شهر "ڊيجون" (<small>Dijon</small>) آهي، جيتوڻيڪ علائقائي ڪائونسل جو اجلاس "بيسانخو" (<small>Besançon</small>) ۾ ٿيندو آهي؛ ان ڪري "برغونئ-فرنشي-ڪميته" فرانس جي انهن ٻن علائقن مان هڪ آهي ([[نارمنڊي (انتظامي علائقو)|نارمنڊي]] سان گڏ) جتي انتظامي سربراهه (پريفڪٽ) ان شهر ۾ نه ويهندو آهي جتي علائقائي ڪائونسل موجود هوندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:برغوني-فرنشئ-ڪميته]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] su7eye3gs7ru85vpabqjz784ypb5p65 415052 415051 2026-09-26T15:31:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 415052 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative region of France}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | official_name = برغوني-فرنشئ-ڪميته | native_name = {{resize|75%|Bourgogne-Franche-Comté (فرانسيسي)<br>Borgogne-Franche-Comtât (ارپيتاني)}} | native_name_lang = fr | type = [[فرانس جا علائقا|علائقو]] | image = {{Photomontage |border=0 |size=275 |spacing=2 |color=none | photo1a = Besançon, la cathédrale Saint-Jean depuis Beauregard.jpg | photo2a = Vue panoramique de Dijon 07.jpg | photo2b = Théâtre Lons Saunier 7.jpg | photo3a = Nevers - Pont de Loire 2.jpg}} | caption = Clockwise from top: the [[Besançon Cathedral|Cathedral of Saint John]] in [[Besançon]]; the Théâtre de Lons-le-Saunier; the Loire Bridge and the [[Nevers Cathedral|Cathedral]] in [[Nevers]]; and view of [[Dijon]] | image_flag = Flag_of_the_region_Bourgogne-Franche-Comté.svg | flag_size = 120px | image_shield = Blason région fr Bourgogne-Franche-Comté.svg | shield_size = | image_blank_emblem = Bourgogne-Franche-Comté 2016.svg{{!}}class=skin-invert-image | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | blank_emblem_size = | image_map = Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flagu|France}} | seat_type = Regional council seat | seat = [[Besançon]] | seat1_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat1 = [[Dijon]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 8 | p1 = [[Côte-d'Or]] (21) | p2 = [[Doubs]] (25) | p3 = [[Haute-Saône]] (70) | p4 = [[Jura (department)|Jura]] (39) | p5 = [[Nièvre]] (58) | p6 = [[Saône-et-Loire]] (71) | p7 = [[Territoire de Belfort]] (90) | p8 = [[Yonne]] (89) | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = [[Socialist Party (France)|PS]] | leader_title = [[List of current presidents of the regional councils of France and the Corsican Assembly|President of the Regional Council]] | leader_name = [[Jérôme Durain]] | leader_name1 = Violaine Demaret | leader_title1 = [[Prefect (France)|Prefect]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 47783 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 6th | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref> | demographics1_title1 = Total | demographics1_info1 = €81.712 billion | demographics1_title2 = Per capita | demographics1_info2 = €29,200 | custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union|NUTS Region]] | custom_data_sec2 = | website = {{URL|www.bourgognefranchecomte.fr}} | iso_code = FR-BFC | footnotes = }} '''برغوني-فرنشئ-ڪميته''' ([[فرانسيسي ٻولي|<small>'''فرانسيسي'''</small>]]: <small>Bourgogne</small>-<small>Franche</small>-<small>Comté</small>؛ <small>'''ارپيتاني'''</small>: ''<small>Borgogne-Franche</small>-<small>Comtât</small>، بورغوني فري ڪائونٽي'') ڪڏهن ڪڏهن <small>BFC</small> طور مختصر ڪيو ويندو آهي، [[فرانس]] جو هڪ [[فرانس جا علائقا|علائقو]] آهي، جيڪو سال <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت "بورغوني" (<small>Burgundy</small>) ۽ "فرنشئ-ڪميته" (<small>Franche-Comté</small>) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. هي نئون علائقو پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي وجود ۾ آيو؛ ان کان اڳ ڊسمبر <small>2015</small>ع ۾ علائقائي چونڊون ٿيون هيون، جن ذريعي "برغوني-فرنشئ-ڪميته" جي علائقائي ڪائونسل لاءِ <small>100</small> ميمبر چونڊيا ويا هئا.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |trans-title=The 13-region map finally adopted |newspaper=[[Le Monde]] |agency=[[Agence France-Presse]] |language=fr |date=17 December 2014 |access-date=13 January 2015}}</ref> هي علائقو <small>47,783</small> چورس ڪلوميٽر (<small>18,449</small> چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ اٺ انتظامي ضلعا (<small>Département</small>) شامل آهن؛ سال <small>2017</small>ع ۾ هتي جي آبادي <small>28</small><small>,11,423</small> هئي.<ref name="Population">{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-27 |title=Comparateur de territoire: Région de Bourgogne-Franche-Comté (27) |work=[[Institut national de la statistique et des études économiques|Insee]] |access-date=11 September 2020}}</ref> هي علائقو اتر اولهه ۾ "[[ال دي فرانس|ايل-دي-فرانس]]" (<small>Île-de-France</small>) جي حد کان وٺي ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوئيزرلينڊ|سوئس]] حد تائين ۽ اتر اوڀر ۾ "السس" (<small>Alsace</small>) جي حد کان وٺي ڏکڻ ۾ "بوجولائس" (<small>Beaujolais</small>) جي سرحد تائين پکڙيل آهي. ان ۾ موروان (<small>Morvan</small>)، جورا (<small>Jura</small>) جو وڏو حصو ۽ ووسجز (<small>Vosges</small>) جو ننڍڙو حصو پڻ شامل آهن. هن علائقي جو انتظامي مرڪز (پريفڪچر) ۽ سڀ کان وڏو شهر "ڊيجون" (<small>Dijon</small>) آهي، جيتوڻيڪ علائقائي ڪائونسل جو اجلاس "بيسانخو" (<small>Besançon</small>) ۾ ٿيندو آهي؛ ان ڪري "برغونئ-فرنشي-ڪميته" فرانس جي انهن ٻن علائقن مان هڪ آهي ([[نارمنڊي (انتظامي علائقو)|نارمنڊي]] سان گڏ) جتي انتظامي سربراهه (پريفڪٽ) ان شهر ۾ نه ويهندو آهي جتي علائقائي ڪائونسل موجود هوندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:برغوني-فرنشئ-ڪميته]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] pdtqtfs9fu4ugn7cq39an0ozfwcqkq1 415075 415052 2026-09-26T18:24:24Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[بر غونئ فرانشي ڪميته]] کي [[برغونئ فرانشي ڪميته]] ڏانھن چوريو 415052 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative region of France}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | official_name = برغوني-فرنشئ-ڪميته | native_name = {{resize|75%|Bourgogne-Franche-Comté (فرانسيسي)<br>Borgogne-Franche-Comtât (ارپيتاني)}} | native_name_lang = fr | type = [[فرانس جا علائقا|علائقو]] | image = {{Photomontage |border=0 |size=275 |spacing=2 |color=none | photo1a = Besançon, la cathédrale Saint-Jean depuis Beauregard.jpg | photo2a = Vue panoramique de Dijon 07.jpg | photo2b = Théâtre Lons Saunier 7.jpg | photo3a = Nevers - Pont de Loire 2.jpg}} | caption = Clockwise from top: the [[Besançon Cathedral|Cathedral of Saint John]] in [[Besançon]]; the Théâtre de Lons-le-Saunier; the Loire Bridge and the [[Nevers Cathedral|Cathedral]] in [[Nevers]]; and view of [[Dijon]] | image_flag = Flag_of_the_region_Bourgogne-Franche-Comté.svg | flag_size = 120px | image_shield = Blason région fr Bourgogne-Franche-Comté.svg | shield_size = | image_blank_emblem = Bourgogne-Franche-Comté 2016.svg{{!}}class=skin-invert-image | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | blank_emblem_size = | image_map = Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flagu|France}} | seat_type = Regional council seat | seat = [[Besançon]] | seat1_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat1 = [[Dijon]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 8 | p1 = [[Côte-d'Or]] (21) | p2 = [[Doubs]] (25) | p3 = [[Haute-Saône]] (70) | p4 = [[Jura (department)|Jura]] (39) | p5 = [[Nièvre]] (58) | p6 = [[Saône-et-Loire]] (71) | p7 = [[Territoire de Belfort]] (90) | p8 = [[Yonne]] (89) | p9 = | p10 = | p11 = | p12 = | p13 = | p14 = | leader_party = [[Socialist Party (France)|PS]] | leader_title = [[List of current presidents of the regional councils of France and the Corsican Assembly|President of the Regional Council]] | leader_name = [[Jérôme Durain]] | leader_name1 = Violaine Demaret | leader_title1 = [[Prefect (France)|Prefect]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 47783 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 6th | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref> | demographics1_title1 = Total | demographics1_info1 = €81.712 billion | demographics1_title2 = Per capita | demographics1_info2 = €29,200 | custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union|NUTS Region]] | custom_data_sec2 = | website = {{URL|www.bourgognefranchecomte.fr}} | iso_code = FR-BFC | footnotes = }} '''برغوني-فرنشئ-ڪميته''' ([[فرانسيسي ٻولي|<small>'''فرانسيسي'''</small>]]: <small>Bourgogne</small>-<small>Franche</small>-<small>Comté</small>؛ <small>'''ارپيتاني'''</small>: ''<small>Borgogne-Franche</small>-<small>Comtât</small>، بورغوني فري ڪائونٽي'') ڪڏهن ڪڏهن <small>BFC</small> طور مختصر ڪيو ويندو آهي، [[فرانس]] جو هڪ [[فرانس جا علائقا|علائقو]] آهي، جيڪو سال <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت "بورغوني" (<small>Burgundy</small>) ۽ "فرنشئ-ڪميته" (<small>Franche-Comté</small>) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. هي نئون علائقو پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي وجود ۾ آيو؛ ان کان اڳ ڊسمبر <small>2015</small>ع ۾ علائقائي چونڊون ٿيون هيون، جن ذريعي "برغوني-فرنشئ-ڪميته" جي علائقائي ڪائونسل لاءِ <small>100</small> ميمبر چونڊيا ويا هئا.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |trans-title=The 13-region map finally adopted |newspaper=[[Le Monde]] |agency=[[Agence France-Presse]] |language=fr |date=17 December 2014 |access-date=13 January 2015}}</ref> هي علائقو <small>47,783</small> چورس ڪلوميٽر (<small>18,449</small> چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ اٺ انتظامي ضلعا (<small>Département</small>) شامل آهن؛ سال <small>2017</small>ع ۾ هتي جي آبادي <small>28</small><small>,11,423</small> هئي.<ref name="Population">{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-27 |title=Comparateur de territoire: Région de Bourgogne-Franche-Comté (27) |work=[[Institut national de la statistique et des études économiques|Insee]] |access-date=11 September 2020}}</ref> هي علائقو اتر اولهه ۾ "[[ال دي فرانس|ايل-دي-فرانس]]" (<small>Île-de-France</small>) جي حد کان وٺي ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوئيزرلينڊ|سوئس]] حد تائين ۽ اتر اوڀر ۾ "السس" (<small>Alsace</small>) جي حد کان وٺي ڏکڻ ۾ "بوجولائس" (<small>Beaujolais</small>) جي سرحد تائين پکڙيل آهي. ان ۾ موروان (<small>Morvan</small>)، جورا (<small>Jura</small>) جو وڏو حصو ۽ ووسجز (<small>Vosges</small>) جو ننڍڙو حصو پڻ شامل آهن. هن علائقي جو انتظامي مرڪز (پريفڪچر) ۽ سڀ کان وڏو شهر "ڊيجون" (<small>Dijon</small>) آهي، جيتوڻيڪ علائقائي ڪائونسل جو اجلاس "بيسانخو" (<small>Besançon</small>) ۾ ٿيندو آهي؛ ان ڪري "برغونئ-فرنشي-ڪميته" فرانس جي انهن ٻن علائقن مان هڪ آهي ([[نارمنڊي (انتظامي علائقو)|نارمنڊي]] سان گڏ) جتي انتظامي سربراهه (پريفڪٽ) ان شهر ۾ نه ويهندو آهي جتي علائقائي ڪائونسل موجود هوندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:برغوني-فرنشئ-ڪميته]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] pdtqtfs9fu4ugn7cq39an0ozfwcqkq1 14 103296 415046 2026-09-26T15:01:09Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 415046 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 2j8yco5fo7htzv37qi0xrh90aupb978 0 103297 415076 2026-09-26T18:24:24Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[بر غونئ فرانشي ڪميته]] کي [[برغونئ فرانشي ڪميته]] ڏانھن چوريو 415076 wikitext text/x-wiki #چوريو [[برغونئ فرانشي ڪميته]] iaqtxqt66l8ltja3iytt1mze2e48mcd 0 103298 415085 2026-09-26T18:37:48Z Memon2025 21315 نئون صفحو: '''بريٽاني''' (Brittany) جديد فرانس جي اتر-اولهه ۾ واقع هڪ جزيره نما، تاريخي خطو ۽ ثقافتي علائقو آهي، جيڪو ان علائقي جي اولهندي حصي تي مشتمل آهي جنهن کي رومن دور جي ”گال“ (Gaul) ۾ ”آرموريڪا“ (Armorica) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. هي علائقو پهريان هڪ آزاد بادشاهت ۽ پوءِ هڪ ”ڊچي... 415085 wikitext text/x-wiki '''بريٽاني''' (Brittany) جديد فرانس جي اتر-اولهه ۾ واقع هڪ جزيره نما، تاريخي خطو ۽ ثقافتي علائقو آهي، جيڪو ان علائقي جي اولهندي حصي تي مشتمل آهي جنهن کي رومن دور جي ”گال“ (Gaul) ۾ ”آرموريڪا“ (Armorica) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. هي علائقو پهريان هڪ آزاد بادشاهت ۽ پوءِ هڪ ”ڊچي“ (duchy) بڻيو، جنهن کانپوءِ 1532ع ۾ اهو فرانس جي بادشاهت سان شامل ٿي هڪ صوبي جي حيثيت اختيار ڪري ورتي، جنهن تي بادشاهي اختيارن هيٺ هڪ الڳ قوم وانگر انتظام هلايو ويندو هو. برٽني ”بريٽن“ (Breton) ماڻهن جو روايتي وطن ۽ ڇهن ”سيلٽڪ“ (Celtic) قومن مان هڪ آهي، جيڪا پنهنجي تاريخ جي عڪاسي ڪندڙ هڪ منفرد ثقافتي سڃاڻپ برقرار رکي ٿي. 81cdn7leeiz3z8s91ad8vhtegjcigw3 415086 415085 2026-09-26T18:38:07Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Brittany]] کي [[بريٽاني]] ڏانھن چوريو 415085 wikitext text/x-wiki '''بريٽاني''' (Brittany) جديد فرانس جي اتر-اولهه ۾ واقع هڪ جزيره نما، تاريخي خطو ۽ ثقافتي علائقو آهي، جيڪو ان علائقي جي اولهندي حصي تي مشتمل آهي جنهن کي رومن دور جي ”گال“ (Gaul) ۾ ”آرموريڪا“ (Armorica) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. هي علائقو پهريان هڪ آزاد بادشاهت ۽ پوءِ هڪ ”ڊچي“ (duchy) بڻيو، جنهن کانپوءِ 1532ع ۾ اهو فرانس جي بادشاهت سان شامل ٿي هڪ صوبي جي حيثيت اختيار ڪري ورتي، جنهن تي بادشاهي اختيارن هيٺ هڪ الڳ قوم وانگر انتظام هلايو ويندو هو. برٽني ”بريٽن“ (Breton) ماڻهن جو روايتي وطن ۽ ڇهن ”سيلٽڪ“ (Celtic) قومن مان هڪ آهي، جيڪا پنهنجي تاريخ جي عڪاسي ڪندڙ هڪ منفرد ثقافتي سڃاڻپ برقرار رکي ٿي. 81cdn7leeiz3z8s91ad8vhtegjcigw3 415089 415086 2026-09-26T18:42:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 415089 wikitext text/x-wiki '''بريٽاني''' (Brittany) جديد فرانس جي اتر-اولهه ۾ واقع هڪ جزيره نما، تاريخي خطو ۽ ثقافتي علائقو آهي، جيڪو ان علائقي جي اولهندي حصي تي مشتمل آهي جنهن کي رومن دور جي ”گال“ (Gaul) ۾ ”آرموريڪا“ (Armorica) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. هي علائقو پهريان هڪ آزاد بادشاهت ۽ پوءِ هڪ ”ڊچي“ (duchy) بڻيو، جنهن کانپوءِ 1532ع ۾ اهو فرانس جي بادشاهت سان شامل ٿي هڪ صوبي جي حيثيت اختيار ڪري ورتي، جنهن تي بادشاهي اختيارن هيٺ هڪ الڳ قوم وانگر انتظام هلايو ويندو هو. برٽني ”بريٽن“ (Breton) ماڻهن جو روايتي وطن ۽ ڇهن ”سيلٽڪ“ (Celtic) قومن مان هڪ آهي، جيڪا پنهنجي تاريخ جي عڪاسي ڪندڙ هڪ منفرد ثقافتي سڃاڻپ برقرار رکي ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بريٽاني]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 4bvf07tq7b5jiv1zpyfwvt9esgczguy 415092 415089 2026-09-26T18:45:19Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[بريٽاني]] کي [[برٽيني]] ڏانھن چوريو 415089 wikitext text/x-wiki '''بريٽاني''' (Brittany) جديد فرانس جي اتر-اولهه ۾ واقع هڪ جزيره نما، تاريخي خطو ۽ ثقافتي علائقو آهي، جيڪو ان علائقي جي اولهندي حصي تي مشتمل آهي جنهن کي رومن دور جي ”گال“ (Gaul) ۾ ”آرموريڪا“ (Armorica) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. هي علائقو پهريان هڪ آزاد بادشاهت ۽ پوءِ هڪ ”ڊچي“ (duchy) بڻيو، جنهن کانپوءِ 1532ع ۾ اهو فرانس جي بادشاهت سان شامل ٿي هڪ صوبي جي حيثيت اختيار ڪري ورتي، جنهن تي بادشاهي اختيارن هيٺ هڪ الڳ قوم وانگر انتظام هلايو ويندو هو. برٽني ”بريٽن“ (Breton) ماڻهن جو روايتي وطن ۽ ڇهن ”سيلٽڪ“ (Celtic) قومن مان هڪ آهي، جيڪا پنهنجي تاريخ جي عڪاسي ڪندڙ هڪ منفرد ثقافتي سڃاڻپ برقرار رکي ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بريٽاني]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 4bvf07tq7b5jiv1zpyfwvt9esgczguy 415094 415092 2026-09-26T18:46:02Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415094 wikitext text/x-wiki '''بريٽاني''' (Brittany) جديد فرانس جي اتر-اولهه ۾ واقع هڪ جزيره نما، تاريخي خطو ۽ ثقافتي علائقو آهي، جيڪو ان علائقي جي اولهندي حصي تي مشتمل آهي جنهن کي رومن دور جي ”گال“ (Gaul) ۾ ”آرموريڪا“ (Armorica) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. هي علائقو پهريان هڪ آزاد بادشاهت ۽ پوءِ هڪ ”ڊچي“ (duchy) بڻيو، جنهن کانپوءِ 1532ع ۾ اهو فرانس جي بادشاهت سان شامل ٿي هڪ صوبي جي حيثيت اختيار ڪري ورتي، جنهن تي بادشاهي اختيارن هيٺ هڪ الڳ قوم وانگر انتظام هلايو ويندو هو. برٽني ”بريٽن“ (Breton) ماڻهن جو روايتي وطن ۽ ڇهن ”سيلٽڪ“ (Celtic) قومن مان هڪ آهي، جيڪا پنهنجي تاريخ جي عڪاسي ڪندڙ هڪ منفرد ثقافتي سڃاڻپ برقرار رکي ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:برٽيني]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 2i4svpvr88iazq7f1zneuz1c1kcmd6k 0 103299 415087 2026-09-26T18:38:07Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Brittany]] کي [[بريٽاني]] ڏانھن چوريو 415087 wikitext text/x-wiki #چوريو [[بريٽاني]] 0u6iptb37ksztlhbszehy9mjl2m144p 0 103300 415093 2026-09-26T18:45:19Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[بريٽاني]] کي [[برٽيني]] ڏانھن چوريو 415093 wikitext text/x-wiki #چوريو [[برٽيني]] exugax3b0mazd010kiui8o92rkbqb9f 14 103301 415095 2026-09-26T18:46:18Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 415095 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 2j8yco5fo7htzv37qi0xrh90aupb978 0 103302 415109 2026-09-27T07:13:30Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: ”گران ايسٽ“ (<small>Grand Est</small>؛ جنهن جي معنيٰ "وڏو اوڀر" آهي) فرانس جي انتظامي علائقن مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جون حدون سمنڊ سان نٿيون ملن (يعني اهو خشڪي تائين محدود علائقو آهي). هي علائقو سال <small>2014</small> ع ۾ فرانسيسي پارليامينٽ پاران منظو... 415109 wikitext text/x-wiki ”گران ايسٽ“ (<small>Grand Est</small>؛ جنهن جي معنيٰ "وڏو اوڀر" آهي) فرانس جي انتظامي علائقن مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جون حدون سمنڊ سان نٿيون ملن (يعني اهو خشڪي تائين محدود علائقو آهي). هي علائقو سال <small>2014</small> ع ۾ فرانسيسي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل علائقائي سڌارن جي نتيجي ۾ 1 جنوري 2016ع تي ٽن اڳوڻن انتظامي علائقن؛ السئس (<small>Alsace</small>)، شمپئن-آرڊين (<small>Champagne-Ardenne</small>) ۽ لورين (<small>Lorraine</small>)، کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو؛ شروعات ۾ ان جو نالو ”ايلساس-شيمپين-آرڊين-لورين“ (مختصر طور ACAL) رکيو ويو هو. quxgyacmvxzpomfdpgf3egg3z3jb4hc 415110 415109 2026-09-27T07:16:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 415110 wikitext text/x-wiki '''گران ايسٽ''' (<small>Grand Est</small>؛ معنيٰ "وڏو اوڀر") [[فرانس]] جي [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جون حدون سمنڊ سان نٿيون ملن (يعني اهو خشڪي تائين محدود علائقو آهي). هي علائقو سال <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل علائقائي سڌارن جي نتيجي ۾ 1 جنوري 2016ع تي ٽن اڳوڻن انتظامي علائقن؛ السئس (<small>Alsace</small>)، شمپئن-آرڊين (<small>Champagne-Ardenne</small>) ۽ لورين (<small>Lorraine</small>)، کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو؛ شروعات ۾ ان جو نالو ”ايلساس-شيمپين-آرڊين-لورين“ (مختصر طور <small>ACAL</small>) رکيو ويو هو. oqgo7arha823mtzpcajokpbw5m7vgof 415111 415110 2026-09-27T07:18:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 415111 wikitext text/x-wiki '''گران ايسٽ''' (<small>Grand Est</small>؛ معنيٰ "وڏو اوڀر") [[فرانس]] جي [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جون حدون سمنڊ سان نٿيون ملن (يعني اهو خشڪي تائين محدود علائقو آهي). هي علائقو سال <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل علائقائي سڌارن جي نتيجي ۾ 1 جنوري 2016ع تي ٽن اڳوڻن انتظامي علائقن؛ السئس (<small>Alsace</small>)، شمپئن-آرڊين (<small>Champagne-Ardenne</small>) ۽ لورين (<small>Lorraine</small>)، کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو؛ شروعات ۾ ان جو نالو ”ايلساس-شيمپين-آرڊين-لورين“ (مختصر طور <small>ACAL</small>) رکيو ويو هو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گران ايسٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 80klve2nb5no79p9gr7qrp6qculm9hu 415113 415111 2026-09-27T07:19:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 415113 wikitext text/x-wiki '''گران ايسٽ''' (<small>Grand Est</small>؛ "وڏو اوڀر") [[فرانس]] جي [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جون حدون سمنڊ سان نٿيون ملن (يعني اهو خشڪي تائين محدود علائقو آهي). هي علائقو سال <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل علائقائي سڌارن جي نتيجي ۾ 1 جنوري <small>2016</small>ع تي ٽن اڳوڻن انتظامي علائقن؛ السئس (<small>Alsace</small>)، شمپئن-آرڊين (<small>Champagne-Ardenne</small>) ۽ لورين (<small>Lorraine</small>)، کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو؛ شروعات ۾ ان جو نالو ”ايلساس-شيمپين-آرڊين-لورين“ (مختصر طور <small>ACAL</small>) رکيو ويو هو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گران ايسٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] ldmbgy7e2t40oq2ge0q7hzfulhh502j 415114 415113 2026-09-27T07:23:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 415114 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative region of France}} {{Distinguish|Great East}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = Grand Est | native_name = {{resize|75%|{{native name|gsw|Grossa Oschta}}<br />{{native name|lb|Groussen Osten}}}} | native_name_lang = fr | type = [[Regions of France|Region]] | image = Château du Haut-Kœnigsbourg, Alsace.jpg | caption = The [[Château du Haut-Koenigsbourg]] north of [[Colmar]] | image_flag = <!--Flag of Grand Est (2022-present).svg--> | flag_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = Logo Région Grand Est - 2022.png | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | blank_emblem_size = 250 | image_map = Grand Est in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat = [[Strasbourg]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 10 | p1 = [[Ardennes (department)|Ardennes]] (08) | p2 = [[Aube]] (10) | p3 = [[Marne (department)|Marne]] (51) | p4 = [[Haute-Marne]] (52) | p5 = [[Meurthe-et-Moselle]] (54) | p6 = [[Meuse (department)|Meuse]] (55) | p7 = [[Moselle (department)|Moselle]] (57) | p8 = [[Bas-Rhin]] (67) | p9 = [[Haut-Rhin]] (68) | p10 = [[Vosges (department)|Vosges]] (88) | government_type = | governing_body = [[Regional Council of Grand Est]] | leader_party = [[Miscellaneous right|DVD]] | leader_title = [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] | leader_name = [[Franck Leroy]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 57433 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 5th | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023}}</ref> | demographics1_title1 = Total | demographics1_info1 = €166.919 billion | demographics1_title2 = Per capita | demographics1_info2 = €30,100 | custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union#France|NUTS Region]] | custom_data_sec2 = FRF | website = {{URL|https://www.grandest.fr}} | iso_code = FR-GES | custom_label1_sec2 = [[Official language]]s | custom_data1_sec2 = [[French language|French]], | custom_label2_sec2 = Recognised languages | custom_data2_sec2 = [[Alemannic German]] and [[Moselle Franconian]] }} '''گران ايسٽ''' (<small>Grand Est</small>؛ "وڏو اوڀر") [[فرانس]] جي [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جون حدون سمنڊ سان نٿيون ملن (يعني اهو خشڪي تائين محدود علائقو آهي). هي علائقو سال <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل علائقائي سڌارن جي نتيجي ۾ 1 جنوري <small>2016</small>ع تي ٽن اڳوڻن انتظامي علائقن؛ السئس (<small>Alsace</small>)، شمپئن-آرڊين (<small>Champagne-Ardenne</small>) ۽ لورين (<small>Lorraine</small>)، کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو؛ شروعات ۾ ان جو نالو ”ايلساس-شيمپين-آرڊين-لورين“ (مختصر طور <small>ACAL</small>) رکيو ويو هو. '''Grand Est'''<ref>{{Cite web |title="Grand Est": les élus valident le nom de région |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2016/04/29/97001-20160429FILWWW00180-grand-est-les-elus-valident-le-nom-de-region.php |access-date=29 April 2016 |website=Le Figaro |date=29 April 2016 |language=french}}</ref> ({{IPA|fr|ɡʁɑ̃t‿ɛst|lang|LL-Q150 (fra)-WikiLucas00-Grand Est.wav}};<ref>{{langx|gsw-FR|Grossa Oschta}}; [[Moselle Franconian]]/{{langx|lb|Grouss Osten}}; [[Rhine Franconian]]: ''Groß Oschte''; {{langx|de|Großer Osten}} {{IPA|de|ˈɡʁoːsɐ ˈʔɔstn̩|}};</ref> {{langx|en|"Greater East"}}) is one of France's landlocked [[Regions of France|administrative regions]], this being in northeastern [[France]]. It superseded three former administrative regions, [[Alsace]], [[Champagne-Ardenne]], and [[Lorraine]], on 1 January 2016 under the provisional name of '''Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine''' ({{IPA|fr|alzas ʃɑ̃paɲ aʁdɛn lɔʁɛn|pron}}, '''ACAL''' or, less commonly, '''ALCALIA''')<ref>{{Cite web |last=Dupuis-Remond |first=Dupuis-Remond |date=18 December 2014 |title=Débat d'orientation budgétaire : la Grande Région ALCA dans tous les esprits – France 3 Lorraine |url=https://france3-regions.francetvinfo.fr/lorraine/2014/12/18/debat-d-orientation-budgetaire-la-grande-region-alca-dans-tous-les-esprits-616060.html |access-date=13 January 2015 |website=[[France 3]] |language=French}}</ref> as a result of territorial reform which had been passed by the [[French Parliament]] in 2014.<ref>{{Cite web |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015 |website=[[Le Monde]] |language=French |agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref><ref name="Region reform law: article about name and capital" />{{efn|The name ''Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine'' was created by hyphenating the merged regions' names in alphabetical order; the [[Regional council (France)|regional council]] had to approve a new name for the region by 1 July 2016.<ref name="Region reform law: article about name and capital" /> France's {{lang|fr|[[Conseil d'État (France)|Conseil d'État]]|italic=no}} approved Grand Est as the new name of the region on 28 September 2016, effective 30 September 2016.<ref name="Decree confirming new region name">{{cite French decree |number or usual name=n° 2016-1262 |date in French=28 septembre 2016 |full name=portant fixation du nom de la région Grand Est |article= |articles= |language=French |lower case= |URL=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161418&dateTexte=&categorieLien=id}}</ref>}} The region sits astride three water basins ([[Seine]], [[Meuse]], and [[Rhine]]), spanning an area of {{cvt|57,433|km2}}, the fifth largest in France; it includes two mountain ranges ([[Vosges]] and [[Ardennes]]). It shares borders with [[Belgium]], [[Luxembourg]], [[Germany]], and [[Switzerland]]. As of 2021, it had a population of 5,561,287 inhabitants. The [[Prefectures in France|prefecture]] and largest city is [[Strasbourg]]. The East of France has a rich and diverse culture, being situated at a crossroads between the [[Gallo-Romance languages|Gallic-Latin]] and [[Germanic languages|Germanic]] worlds. This history is reflected in the variety of languages spoken there ([[Alsatian language|Alsatian]], [[Champenois language|Champenois]], [[Lorrain language|Lorrain]] and [[Lorraine Franconian]]). Most of today's Grand Est region was considered "Eastern" as early as the 8th century, when it constituted the southern part of the [[Francia]]n territory of [[Austrasia]]. The city of [[Reims]] (in Champagne), where Frankish king [[Clovis I]] had been baptized in 496 AD, would later play a prominent ceremonial role in French monarchical history as the traditional site of the coronation of the kings of France. The [[Champagne fairs]] played a significant role in the economy of [[medieval Europe]] as well. Alsace and Lorraine thrived in the sphere of influence of the [[Holy Roman Empire]] for most of the Middle Ages and Renaissance, and subject to competing claims by France and Germany over the centuries. The region has distinctive traditions such as the celebration of [[Saint Nicholas Day]], [[Christmas market]]s, or traditions involving the [[Easter Hare|Easter hare]] in Alsace and Lorraine. Alsace-Moselle are furthermore subject to [[Local law in Alsace-Moselle|local law]] for historical reasons. With a long industrial history and strong agriculture and tourism (arts, gastronomy, sightseeing), the East of France is one of the top economic producing regions in the country. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گران ايسٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] piu655uu6ut83i4at7gq2eoqpmn3d1b 415116 415114 2026-09-27T07:28:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 415116 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative region of France}} {{Distinguish|Great East}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = Grand Est | native_name = {{resize|75%|{{native name|gsw|Grossa Oschta}}<br />{{native name|lb|Groussen Osten}}}} | native_name_lang = fr | type = [[Regions of France|Region]] | image = Château du Haut-Kœnigsbourg, Alsace.jpg | caption = The [[Château du Haut-Koenigsbourg]] north of [[Colmar]] | image_flag = <!--Flag of Grand Est (2022-present).svg--> | flag_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = Logo Région Grand Est - 2022.png | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | blank_emblem_size = 250 | image_map = Grand Est in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat = [[Strasbourg]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 10 | p1 = [[Ardennes (department)|Ardennes]] (08) | p2 = [[Aube]] (10) | p3 = [[Marne (department)|Marne]] (51) | p4 = [[Haute-Marne]] (52) | p5 = [[Meurthe-et-Moselle]] (54) | p6 = [[Meuse (department)|Meuse]] (55) | p7 = [[Moselle (department)|Moselle]] (57) | p8 = [[Bas-Rhin]] (67) | p9 = [[Haut-Rhin]] (68) | p10 = [[Vosges (department)|Vosges]] (88) | government_type = | governing_body = [[Regional Council of Grand Est]] | leader_party = [[Miscellaneous right|DVD]] | leader_title = [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] | leader_name = [[Franck Leroy]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 57433 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 5th | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023}}</ref> | demographics1_title1 = Total | demographics1_info1 = €166.919 billion | demographics1_title2 = Per capita | demographics1_info2 = €30,100 | custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union#France|NUTS Region]] | custom_data_sec2 = FRF | website = {{URL|https://www.grandest.fr}} | iso_code = FR-GES | custom_label1_sec2 = [[Official language]]s | custom_data1_sec2 = [[French language|French]], | custom_label2_sec2 = Recognised languages | custom_data2_sec2 = [[Alemannic German]] and [[Moselle Franconian]] }} '''گران ايسٽ''' (فرانسيسي: <small>Grand Est</small>؛ "وڏو اوڀر"؛ )<ref>{{Cite web |title="Grand Est": les élus valident le nom de région |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2016/04/29/97001-20160429FILWWW00180-grand-est-les-elus-valident-le-nom-de-region.php |access-date=29 April 2016 |website=Le Figaro |date=29 April 2016 |language=french}}</ref> <ref>{{langx|gsw-FR|Grossa Oschta}}; [[Moselle Franconian]]/{{langx|lb|Grouss Osten}}; [[Rhine Franconian]]: ''Groß Oschte''; {{langx|de|Großer Osten}} {{IPA|de|ˈɡʁoːsɐ ˈʔɔstn̩|}};</ref> [[فرانس]] جي [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جون حدون سمنڊ سان نٿيون ملن (يعني اهو خشڪي تائين محدود علائقو آهي). هي علائقو سال <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل علائقائي سڌارن جي نتيجي ۾ 1 جنوري <small>2016</small>ع تي ٽن اڳوڻن انتظامي علائقن؛ السئس (<small>Alsace</small>)، شمپئن-آرڊين (<small>Champagne-Ardenne</small>) ۽ لورين (<small>Lorraine</small>)، کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو؛<ref name=":1" /> شروعات ۾ ان جو نالو ”السئس-شيمپين-آرڊين-لورين“ (مختصر طور <small>ACAL</small>) رکيو ويو هو.<ref name=":2" /> ({{IPA|fr|ɡʁɑ̃t‿ɛst|lang|LL-Q150 (fra)-WikiLucas00-Grand Est.wav}}; {{langx|en|"Greater East"}}) is one of France's landlocked [[Regions of France|administrative regions]], this being in northeastern [[France]]. It superseded three former administrative regions, [[Alsace]], [[Champagne-Ardenne]], and [[Lorraine]], on 1 January 2016 under the provisional name of '''Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine''' ({{IPA|fr|alzas ʃɑ̃paɲ aʁdɛn lɔʁɛn|pron}}, '''ACAL''' or, less commonly, '''ALCALIA''')<ref name=":2">{{Cite web |last=Dupuis-Remond |first=Dupuis-Remond |date=18 December 2014 |title=Débat d'orientation budgétaire : la Grande Région ALCA dans tous les esprits – France 3 Lorraine |url=https://france3-regions.francetvinfo.fr/lorraine/2014/12/18/debat-d-orientation-budgetaire-la-grande-region-alca-dans-tous-les-esprits-616060.html |access-date=13 January 2015 |website=[[France 3]] |language=French}}</ref> as a result of territorial reform which had been passed by the [[French Parliament]] in 2014.<ref name=":1">{{Cite web |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015 |website=[[Le Monde]] |language=French |agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref>{{efn|The name ''Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine'' was created by hyphenating the merged regions' names in alphabetical order; the [[Regional council (France)|regional council]] had to approve a new name for the region by 1 July 2016.<ref name="Region reform law: article about name and capital" /> France's {{lang|fr|[[Conseil d'État (France)|Conseil d'État]]|italic=no}} approved Grand Est as the new name of the region on 28 September 2016, effective 30 September 2016.<ref name="Decree confirming new region name">{{cite French decree |number or usual name=n° 2016-1262 |date in French=28 septembre 2016 |full name=portant fixation du nom de la région Grand Est |article= |articles= |language=French |lower case= |URL=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161418&dateTexte=&categorieLien=id}}</ref>}} The region sits astride three water basins ([[Seine]], [[Meuse]], and [[Rhine]]), spanning an area of {{cvt|57,433|km2}}, the fifth largest in France; it includes two mountain ranges ([[Vosges]] and [[Ardennes]]). It shares borders with [[Belgium]], [[Luxembourg]], [[Germany]], and [[Switzerland]]. As of 2021, it had a population of 5,561,287 inhabitants. The [[Prefectures in France|prefecture]] and largest city is [[Strasbourg]]. The East of France has a rich and diverse culture, being situated at a crossroads between the [[Gallo-Romance languages|Gallic-Latin]] and [[Germanic languages|Germanic]] worlds. This history is reflected in the variety of languages spoken there ([[Alsatian language|Alsatian]], [[Champenois language|Champenois]], [[Lorrain language|Lorrain]] and [[Lorraine Franconian]]). Most of today's Grand Est region was considered "Eastern" as early as the 8th century, when it constituted the southern part of the [[Francia]]n territory of [[Austrasia]]. The city of [[Reims]] (in Champagne), where Frankish king [[Clovis I]] had been baptized in 496 AD, would later play a prominent ceremonial role in French monarchical history as the traditional site of the coronation of the kings of France. The [[Champagne fairs]] played a significant role in the economy of [[medieval Europe]] as well. Alsace and Lorraine thrived in the sphere of influence of the [[Holy Roman Empire]] for most of the Middle Ages and Renaissance, and subject to competing claims by France and Germany over the centuries. The region has distinctive traditions such as the celebration of [[Saint Nicholas Day]], [[Christmas market]]s, or traditions involving the [[Easter Hare|Easter hare]] in Alsace and Lorraine. Alsace-Moselle are furthermore subject to [[Local law in Alsace-Moselle|local law]] for historical reasons. With a long industrial history and strong agriculture and tourism (arts, gastronomy, sightseeing), the East of France is one of the top economic producing regions in the country. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گران ايسٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] c0x318x8kvih4g4e9qmo8uulory98io 415117 415116 2026-09-27T07:29:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 415117 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative region of France}} {{Distinguish|Great East}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = Grand Est | native_name = {{resize|75%|{{native name|gsw|Grossa Oschta}}<br />{{native name|lb|Groussen Osten}}}} | native_name_lang = fr | type = [[Regions of France|Region]] | image = Château du Haut-Kœnigsbourg, Alsace.jpg | caption = The [[Château du Haut-Koenigsbourg]] north of [[Colmar]] | image_flag = <!--Flag of Grand Est (2022-present).svg--> | flag_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = Logo Région Grand Est - 2022.png | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | blank_emblem_size = 250 | image_map = Grand Est in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat = [[Strasbourg]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 10 | p1 = [[Ardennes (department)|Ardennes]] (08) | p2 = [[Aube]] (10) | p3 = [[Marne (department)|Marne]] (51) | p4 = [[Haute-Marne]] (52) | p5 = [[Meurthe-et-Moselle]] (54) | p6 = [[Meuse (department)|Meuse]] (55) | p7 = [[Moselle (department)|Moselle]] (57) | p8 = [[Bas-Rhin]] (67) | p9 = [[Haut-Rhin]] (68) | p10 = [[Vosges (department)|Vosges]] (88) | government_type = | governing_body = [[Regional Council of Grand Est]] | leader_party = [[Miscellaneous right|DVD]] | leader_title = [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] | leader_name = [[Franck Leroy]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 57433 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 5th | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023}}</ref> | demographics1_title1 = Total | demographics1_info1 = €166.919 billion | demographics1_title2 = Per capita | demographics1_info2 = €30,100 | custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union#France|NUTS Region]] | custom_data_sec2 = FRF | website = {{URL|https://www.grandest.fr}} | iso_code = FR-GES | custom_label1_sec2 = [[Official language]]s | custom_data1_sec2 = [[French language|French]], | custom_label2_sec2 = Recognised languages | custom_data2_sec2 = [[Alemannic German]] and [[Moselle Franconian]] }} '''گران ايسٽ''' (فرانسيسي: <small>Grand Est</small>؛ "وڏو اوڀر"؛ )<ref>{{Cite web |title="Grand Est": les élus valident le nom de région |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2016/04/29/97001-20160429FILWWW00180-grand-est-les-elus-valident-le-nom-de-region.php |access-date=29 April 2016 |website=Le Figaro |date=29 April 2016 |language=french}}</ref> <ref>{{langx|gsw-FR|Grossa Oschta}}; [[Moselle Franconian]]/{{langx|lb|Grouss Osten}}; [[Rhine Franconian]]: ''Groß Oschte''; {{langx|de|Großer Osten}} {{IPA|de|ˈɡʁoːsɐ ˈʔɔstn̩|}};</ref> [[فرانس]] جي [[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جون حدون سمنڊ سان نٿيون ملن (يعني اهو خشڪي تائين محدود علائقو آهي). هي علائقو سال <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل علائقائي سڌارن جي نتيجي ۾ پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي ٽن اڳوڻن انتظامي علائقن؛ السئس، شمپئن-آرڊين ۽ لورين کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو؛<ref name=":1" /> شروعات ۾ ان جو نالو ”السئس-شيمپين-آرڊين-لورين“ (مختصر طور <small>ACAL</small>) رکيو ويو هو.<ref name=":2" /> ({{IPA|fr|ɡʁɑ̃t‿ɛst|lang|LL-Q150 (fra)-WikiLucas00-Grand Est.wav}}; {{langx|en|"Greater East"}}) is one of France's landlocked [[Regions of France|administrative regions]], this being in northeastern [[France]]. It superseded three former administrative regions, [[Alsace]], [[Champagne-Ardenne]], and [[Lorraine]], on 1 January 2016 under the provisional name of '''Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine''' ({{IPA|fr|alzas ʃɑ̃paɲ aʁdɛn lɔʁɛn|pron}}, '''ACAL''' or, less commonly, '''ALCALIA''')<ref name=":2">{{Cite web |last=Dupuis-Remond |first=Dupuis-Remond |date=18 December 2014 |title=Débat d'orientation budgétaire : la Grande Région ALCA dans tous les esprits – France 3 Lorraine |url=https://france3-regions.francetvinfo.fr/lorraine/2014/12/18/debat-d-orientation-budgetaire-la-grande-region-alca-dans-tous-les-esprits-616060.html |access-date=13 January 2015 |website=[[France 3]] |language=French}}</ref> as a result of territorial reform which had been passed by the [[French Parliament]] in 2014.<ref name=":1">{{Cite web |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015 |website=[[Le Monde]] |language=French |agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref>{{efn|The name ''Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine'' was created by hyphenating the merged regions' names in alphabetical order; the [[Regional council (France)|regional council]] had to approve a new name for the region by 1 July 2016.<ref name="Region reform law: article about name and capital" /> France's {{lang|fr|[[Conseil d'État (France)|Conseil d'État]]|italic=no}} approved Grand Est as the new name of the region on 28 September 2016, effective 30 September 2016.<ref name="Decree confirming new region name">{{cite French decree |number or usual name=n° 2016-1262 |date in French=28 septembre 2016 |full name=portant fixation du nom de la région Grand Est |article= |articles= |language=French |lower case= |URL=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161418&dateTexte=&categorieLien=id}}</ref>}} The region sits astride three water basins ([[Seine]], [[Meuse]], and [[Rhine]]), spanning an area of {{cvt|57,433|km2}}, the fifth largest in France; it includes two mountain ranges ([[Vosges]] and [[Ardennes]]). It shares borders with [[Belgium]], [[Luxembourg]], [[Germany]], and [[Switzerland]]. As of 2021, it had a population of 5,561,287 inhabitants. The [[Prefectures in France|prefecture]] and largest city is [[Strasbourg]]. The East of France has a rich and diverse culture, being situated at a crossroads between the [[Gallo-Romance languages|Gallic-Latin]] and [[Germanic languages|Germanic]] worlds. This history is reflected in the variety of languages spoken there ([[Alsatian language|Alsatian]], [[Champenois language|Champenois]], [[Lorrain language|Lorrain]] and [[Lorraine Franconian]]). Most of today's Grand Est region was considered "Eastern" as early as the 8th century, when it constituted the southern part of the [[Francia]]n territory of [[Austrasia]]. The city of [[Reims]] (in Champagne), where Frankish king [[Clovis I]] had been baptized in 496 AD, would later play a prominent ceremonial role in French monarchical history as the traditional site of the coronation of the kings of France. The [[Champagne fairs]] played a significant role in the economy of [[medieval Europe]] as well. Alsace and Lorraine thrived in the sphere of influence of the [[Holy Roman Empire]] for most of the Middle Ages and Renaissance, and subject to competing claims by France and Germany over the centuries. The region has distinctive traditions such as the celebration of [[Saint Nicholas Day]], [[Christmas market]]s, or traditions involving the [[Easter Hare|Easter hare]] in Alsace and Lorraine. Alsace-Moselle are furthermore subject to [[Local law in Alsace-Moselle|local law]] for historical reasons. With a long industrial history and strong agriculture and tourism (arts, gastronomy, sightseeing), the East of France is one of the top economic producing regions in the country. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گران ايسٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] hssqz7n0cafvjdh9ugyoh3upwc14xa7 415119 415117 2026-09-27T07:33:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 415119 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative region of France}} {{Distinguish|Great East}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = Grand Est | native_name = {{resize|75%|{{native name|gsw|Grossa Oschta}}<br />{{native name|lb|Groussen Osten}}}} | native_name_lang = fr | type = [[Regions of France|Region]] | image = Château du Haut-Kœnigsbourg, Alsace.jpg | caption = The [[Château du Haut-Koenigsbourg]] north of [[Colmar]] | image_flag = <!--Flag of Grand Est (2022-present).svg--> | flag_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = Logo Région Grand Est - 2022.png | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | blank_emblem_size = 250 | image_map = Grand Est in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat = [[Strasbourg]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 10 | p1 = [[Ardennes (department)|Ardennes]] (08) | p2 = [[Aube]] (10) | p3 = [[Marne (department)|Marne]] (51) | p4 = [[Haute-Marne]] (52) | p5 = [[Meurthe-et-Moselle]] (54) | p6 = [[Meuse (department)|Meuse]] (55) | p7 = [[Moselle (department)|Moselle]] (57) | p8 = [[Bas-Rhin]] (67) | p9 = [[Haut-Rhin]] (68) | p10 = [[Vosges (department)|Vosges]] (88) | government_type = | governing_body = [[Regional Council of Grand Est]] | leader_party = [[Miscellaneous right|DVD]] | leader_title = [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] | leader_name = [[Franck Leroy]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 57433 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 5th | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023}}</ref> | demographics1_title1 = Total | demographics1_info1 = €166.919 billion | demographics1_title2 = Per capita | demographics1_info2 = €30,100 | custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union#France|NUTS Region]] | custom_data_sec2 = FRF | website = {{URL|https://www.grandest.fr}} | iso_code = FR-GES | custom_label1_sec2 = [[Official language]]s | custom_data1_sec2 = [[French language|French]], | custom_label2_sec2 = Recognised languages | custom_data2_sec2 = [[Alemannic German]] and [[Moselle Franconian]] }} '''گران ايسٽ''' (فرانسيسي: <small>Grand Est</small>؛ "وڏو اوڀر"؛ )<ref>{{Cite web |title="Grand Est": les élus valident le nom de région |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2016/04/29/97001-20160429FILWWW00180-grand-est-les-elus-valident-le-nom-de-region.php |access-date=29 April 2016 |website=Le Figaro |date=29 April 2016 |language=french}}</ref> <ref>{{langx|gsw-FR|Grossa Oschta}}; [[Moselle Franconian]]/{{langx|lb|Grouss Osten}}; [[Rhine Franconian]]: ''Groß Oschte''; {{langx|de|Großer Osten}} {{IPA|de|ˈɡʁoːsɐ ˈʔɔstn̩|}};</ref> [[فرانس]] جي اتر اوڀر واري حصي ۾ هڪ زمين بند[[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقو]] آهي. هي علائقو سال <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل علائقائي سڌارن جي نتيجي ۾ پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي ٽن اڳوڻن انتظامي علائقن؛ السئس، شمپئن-آرڊين ۽ لورين کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو؛<ref name=":1" /> شروعات ۾ ان جو نالو ”السئس-شيمپين-آرڊين-لورين“ (مختصر طور <small>ACAL</small>) رکيو ويو هو.<ref name=":2" /> ({{IPA|fr|ɡʁɑ̃t‿ɛst|lang|LL-Q150 (fra)-WikiLucas00-Grand Est.wav}}; {{langx|en|"Greater East"}}) is one of France's landlocked [[Regions of France|administrative regions]], this being in northeastern [[France]]. It superseded three former administrative regions, [[Alsace]], [[Champagne-Ardenne]], and [[Lorraine]], on 1 January 2016 under the provisional name of '''Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine''' ({{IPA|fr|alzas ʃɑ̃paɲ aʁdɛn lɔʁɛn|pron}}, '''ACAL''' or, less commonly, '''ALCALIA''')<ref name=":2">{{Cite web |last=Dupuis-Remond |first=Dupuis-Remond |date=18 December 2014 |title=Débat d'orientation budgétaire : la Grande Région ALCA dans tous les esprits – France 3 Lorraine |url=https://france3-regions.francetvinfo.fr/lorraine/2014/12/18/debat-d-orientation-budgetaire-la-grande-region-alca-dans-tous-les-esprits-616060.html |access-date=13 January 2015 |website=[[France 3]] |language=French}}</ref> as a result of territorial reform which had been passed by the [[French Parliament]] in 2014.<ref name=":1">{{Cite web |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015 |website=[[Le Monde]] |language=French |agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref>{{efn|The name ''Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine'' was created by hyphenating the merged regions' names in alphabetical order; the [[Regional council (France)|regional council]] had to approve a new name for the region by 1 July 2016.<ref name="Region reform law: article about name and capital" /> France's {{lang|fr|[[Conseil d'État (France)|Conseil d'État]]|italic=no}} approved Grand Est as the new name of the region on 28 September 2016, effective 30 September 2016.<ref name="Decree confirming new region name">{{cite French decree |number or usual name=n° 2016-1262 |date in French=28 septembre 2016 |full name=portant fixation du nom de la région Grand Est |article= |articles= |language=French |lower case= |URL=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161418&dateTexte=&categorieLien=id}}</ref>}} The region sits astride three water basins ([[Seine]], [[Meuse]], and [[Rhine]]), spanning an area of {{cvt|57,433|km2}}, the fifth largest in France; it includes two mountain ranges ([[Vosges]] and [[Ardennes]]). It shares borders with [[Belgium]], [[Luxembourg]], [[Germany]], and [[Switzerland]]. As of 2021, it had a population of 5,561,287 inhabitants. The [[Prefectures in France|prefecture]] and largest city is [[Strasbourg]]. The East of France has a rich and diverse culture, being situated at a crossroads between the [[Gallo-Romance languages|Gallic-Latin]] and [[Germanic languages|Germanic]] worlds. This history is reflected in the variety of languages spoken there ([[Alsatian language|Alsatian]], [[Champenois language|Champenois]], [[Lorrain language|Lorrain]] and [[Lorraine Franconian]]). Most of today's Grand Est region was considered "Eastern" as early as the 8th century, when it constituted the southern part of the [[Francia]]n territory of [[Austrasia]]. The city of [[Reims]] (in Champagne), where Frankish king [[Clovis I]] had been baptized in 496 AD, would later play a prominent ceremonial role in French monarchical history as the traditional site of the coronation of the kings of France. The [[Champagne fairs]] played a significant role in the economy of [[medieval Europe]] as well. Alsace and Lorraine thrived in the sphere of influence of the [[Holy Roman Empire]] for most of the Middle Ages and Renaissance, and subject to competing claims by France and Germany over the centuries. The region has distinctive traditions such as the celebration of [[Saint Nicholas Day]], [[Christmas market]]s, or traditions involving the [[Easter Hare|Easter hare]] in Alsace and Lorraine. Alsace-Moselle are furthermore subject to [[Local law in Alsace-Moselle|local law]] for historical reasons. With a long industrial history and strong agriculture and tourism (arts, gastronomy, sightseeing), the East of France is one of the top economic producing regions in the country. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گران ايسٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] tq0vorqfbt2010s1wd546srqmsjyhql 415157 415119 2026-09-27T10:37:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 415157 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative region of France}} {{Distinguish|Great East}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = Grand Est | native_name = {{resize|75%|{{native name|gsw|Grossa Oschta}}<br />{{native name|lb|Groussen Osten}}}} | native_name_lang = fr | type = [[فرانس جا علائقا|علائقو]] | image = Château du Haut-Kœnigsbourg, Alsace.jpg | caption = The [[Château du Haut-Koenigsbourg]] north of [[Colmar]] | image_flag = Flag of Grand Est (2022-present).svg | flag_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = Logo Région Grand Est - 2022.png | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | blank_emblem_size = 250 | image_map = Grand Est in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat = [[Strasbourg]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 10 | p1 = [[Ardennes (department)|Ardennes]] (08) | p2 = [[Aube]] (10) | p3 = [[Marne (department)|Marne]] (51) | p4 = [[Haute-Marne]] (52) | p5 = [[Meurthe-et-Moselle]] (54) | p6 = [[Meuse (department)|Meuse]] (55) | p7 = [[Moselle (department)|Moselle]] (57) | p8 = [[Bas-Rhin]] (67) | p9 = [[Haut-Rhin]] (68) | p10 = [[Vosges (department)|Vosges]] (88) | government_type = | governing_body = [[Regional Council of Grand Est]] | leader_party = [[Miscellaneous right|DVD]] | leader_title = [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] | leader_name = [[Franck Leroy]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 57433 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 5th | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023}}</ref> | demographics1_title1 = Total | demographics1_info1 = €166.919 billion | demographics1_title2 = Per capita | demographics1_info2 = €30,100 | custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union#France|NUTS Region]] | custom_data_sec2 = FRF | website = {{URL|https://www.grandest.fr}} | iso_code = FR-GES | custom_label1_sec2 = [[Official language]]s | custom_data1_sec2 = [[French language|French]], | custom_label2_sec2 = Recognised languages | custom_data2_sec2 = [[Alemannic German]] and [[Moselle Franconian]] |name=گران ايست|settlement_type=[[فرانس جا علائقا|علائقو]]|image_skyline=Château du Haut-Kœnigsbourg, Alsace.jpg|image_size=250px|image_caption=The [[Château du Haut-Koenigsbourg]] north of [[Colmar]]}} '''گران ايسٽ''' (فرانسيسي: <small>Grand Est</small>؛ "وڏو اوڀر"؛ )<ref>{{Cite web |title="Grand Est": les élus valident le nom de région |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2016/04/29/97001-20160429FILWWW00180-grand-est-les-elus-valident-le-nom-de-region.php |access-date=29 April 2016 |website=Le Figaro |date=29 April 2016 |language=french}}</ref> <ref>{{langx|gsw-FR|Grossa Oschta}}; [[Moselle Franconian]]/{{langx|lb|Grouss Osten}}; [[Rhine Franconian]]: ''Groß Oschte''; {{langx|de|Großer Osten}} {{IPA|de|ˈɡʁoːsɐ ˈʔɔstn̩|}};</ref> [[فرانس]] جي اتر اوڀر واري حصي ۾ هڪ زمين بند[[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقو]] آهي. هي علائقو سال <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل علائقائي سڌارن جي نتيجي ۾ پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي ٽن اڳوڻن انتظامي علائقن؛ السئس، شمپئن-آرڊين ۽ لورين کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو؛<ref name=":1" /> شروعات ۾ ان جو نالو ”السئس-شيمپين-آرڊين-لورين“ (مختصر طور <small>ACAL</small>) رکيو ويو هو.<ref name=":2" /> ({{IPA|fr|ɡʁɑ̃t‿ɛst|lang|LL-Q150 (fra)-WikiLucas00-Grand Est.wav}}; {{langx|en|"Greater East"}}) is one of France's landlocked [[Regions of France|administrative regions]], this being in northeastern [[France]]. It superseded three former administrative regions, [[Alsace]], [[Champagne-Ardenne]], and [[Lorraine]], on 1 January 2016 under the provisional name of '''Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine''' ({{IPA|fr|alzas ʃɑ̃paɲ aʁdɛn lɔʁɛn|pron}}, '''ACAL''' or, less commonly, '''ALCALIA''')<ref name=":2">{{Cite web |last=Dupuis-Remond |first=Dupuis-Remond |date=18 December 2014 |title=Débat d'orientation budgétaire : la Grande Région ALCA dans tous les esprits – France 3 Lorraine |url=https://france3-regions.francetvinfo.fr/lorraine/2014/12/18/debat-d-orientation-budgetaire-la-grande-region-alca-dans-tous-les-esprits-616060.html |access-date=13 January 2015 |website=[[France 3]] |language=French}}</ref> as a result of territorial reform which had been passed by the [[French Parliament]] in 2014.<ref name=":1">{{Cite web |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015 |website=[[Le Monde]] |language=French |agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref>{{efn|The name ''Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine'' was created by hyphenating the merged regions' names in alphabetical order; the [[Regional council (France)|regional council]] had to approve a new name for the region by 1 July 2016.<ref name="Region reform law: article about name and capital" /> France's {{lang|fr|[[Conseil d'État (France)|Conseil d'État]]|italic=no}} approved Grand Est as the new name of the region on 28 September 2016, effective 30 September 2016.<ref name="Decree confirming new region name">{{cite French decree |number or usual name=n° 2016-1262 |date in French=28 septembre 2016 |full name=portant fixation du nom de la région Grand Est |article= |articles= |language=French |lower case= |URL=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161418&dateTexte=&categorieLien=id}}</ref>}} The region sits astride three water basins ([[Seine]], [[Meuse]], and [[Rhine]]), spanning an area of {{cvt|57,433|km2}}, the fifth largest in France; it includes two mountain ranges ([[Vosges]] and [[Ardennes]]). It shares borders with [[Belgium]], [[Luxembourg]], [[Germany]], and [[Switzerland]]. As of 2021, it had a population of 5,561,287 inhabitants. The [[Prefectures in France|prefecture]] and largest city is [[Strasbourg]]. The East of France has a rich and diverse culture, being situated at a crossroads between the [[Gallo-Romance languages|Gallic-Latin]] and [[Germanic languages|Germanic]] worlds. This history is reflected in the variety of languages spoken there ([[Alsatian language|Alsatian]], [[Champenois language|Champenois]], [[Lorrain language|Lorrain]] and [[Lorraine Franconian]]). Most of today's Grand Est region was considered "Eastern" as early as the 8th century, when it constituted the southern part of the [[Francia]]n territory of [[Austrasia]]. The city of [[Reims]] (in Champagne), where Frankish king [[Clovis I]] had been baptized in 496 AD, would later play a prominent ceremonial role in French monarchical history as the traditional site of the coronation of the kings of France. The [[Champagne fairs]] played a significant role in the economy of [[medieval Europe]] as well. Alsace and Lorraine thrived in the sphere of influence of the [[Holy Roman Empire]] for most of the Middle Ages and Renaissance, and subject to competing claims by France and Germany over the centuries. The region has distinctive traditions such as the celebration of [[Saint Nicholas Day]], [[Christmas market]]s, or traditions involving the [[Easter Hare|Easter hare]] in Alsace and Lorraine. Alsace-Moselle are furthermore subject to [[Local law in Alsace-Moselle|local law]] for historical reasons. With a long industrial history and strong agriculture and tourism (arts, gastronomy, sightseeing), the East of France is one of the top economic producing regions in the country. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گران ايسٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 9gl0g3k8dryhs2af8j0939g3lis22pb 415158 415157 2026-09-27T10:39:44Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415158 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative region of France}} {{Distinguish|Great East}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = Grand Est | native_name = {{resize|75%|{{native name|gsw|Grossa Oschta}}<br />{{native name|lb|Groussen Osten}}}} | native_name_lang = fr | type = [[فرانس جا علائقا|علائقو]] | image = Château du Haut-Kœnigsbourg, Alsace.jpg | caption = The [[Château du Haut-Koenigsbourg]] north of [[Colmar]] | image_flag = Flag of Grand Est (2022-present).svg | flag_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = Logo Région Grand Est - 2022.png | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | blank_emblem_size = 250 | image_map = Grand Est in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat = [[Strasbourg]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 10 | p1 = [[Ardennes (department)|Ardennes]] (08) | p2 = [[Aube]] (10) | p3 = [[Marne (department)|Marne]] (51) | p4 = [[Haute-Marne]] (52) | p5 = [[Meurthe-et-Moselle]] (54) | p6 = [[Meuse (department)|Meuse]] (55) | p7 = [[Moselle (department)|Moselle]] (57) | p8 = [[Bas-Rhin]] (67) | p9 = [[Haut-Rhin]] (68) | p10 = [[Vosges (department)|Vosges]] (88) | government_type = | governing_body = [[Regional Council of Grand Est]] | leader_party = [[Miscellaneous right|DVD]] | leader_title = [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] | leader_name = [[Franck Leroy]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 57433 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 5th | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023}}</ref> | demographics1_title1 = Total | demographics1_info1 = €166.919 billion | demographics1_title2 = Per capita | demographics1_info2 = €30,100 | custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union#France|NUTS Region]] | custom_data_sec2 = FRF | website = {{URL|https://www.grandest.fr}} | iso_code = FR-GES | custom_label1_sec2 = [[Official language]]s | custom_data1_sec2 = [[French language|French]], | custom_label2_sec2 = Recognised languages | custom_data2_sec2 = [[Alemannic German]] and [[Moselle Franconian]] |name=گران ايست|settlement_type=[[فرانس جا علائقا|علائقو]]|image_skyline=Château du Haut-Kœnigsbourg, Alsace.jpg|image_size=250px|image_caption=The [[Château du Haut-Koenigsbourg]] north of [[Colmar]]}} '''گران ايسٽ''' (فرانسيسي: <small>Grand Est</small>؛ "وڏو اوڀر"؛ )<ref>{{Cite web |title="Grand Est": les élus valident le nom de région |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2016/04/29/97001-20160429FILWWW00180-grand-est-les-elus-valident-le-nom-de-region.php |access-date=29 April 2016 |website=Le Figaro |date=29 April 2016 |language=french}}</ref> <ref>{{langx|gsw-FR|Grossa Oschta}}; [[Moselle Franconian]]/{{langx|lb|Grouss Osten}}; [[Rhine Franconian]]: ''Groß Oschte''; {{langx|de|Großer Osten}} {{IPA|de|ˈɡʁoːsɐ ˈʔɔstn̩|}};</ref> [[فرانس]] جي اتر اوڀر واري حصي ۾ هڪ زمين بند[[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقو]] آهي. هي علائقو سال <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل علائقائي سڌارن جي نتيجي ۾ پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي ٽن اڳوڻن انتظامي علائقن؛ السئس، شمپئن-آرڊين ۽ لورين کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو؛<ref name=":1" /> شروعات ۾ ان جو نالو ”السئس-شيمپين-آرڊين-لورين“ (مختصر طور <small>ACAL</small>) رکيو ويو هو.<ref name=":2" /> ({{IPA|fr|ɡʁɑ̃t‿ɛst|lang|LL-Q150 (fra)-WikiLucas00-Grand Est.wav}}; {{langx|en|"Greater East"}}) is one of France's landlocked [[Regions of France|administrative regions]], this being in northeastern [[France]]. It superseded three former administrative regions, [[Alsace]], [[Champagne-Ardenne]], and [[Lorraine]], on 1 January 2016 under the provisional name of '''Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine''' ({{IPA|fr|alzas ʃɑ̃paɲ aʁdɛn lɔʁɛn|pron}}, '''ACAL''' or, less commonly, '''ALCALIA''')<ref name=":2">{{Cite web |last=Dupuis-Remond |first=Dupuis-Remond |date=18 December 2014 |title=Débat d'orientation budgétaire : la Grande Région ALCA dans tous les esprits – France 3 Lorraine |url=https://france3-regions.francetvinfo.fr/lorraine/2014/12/18/debat-d-orientation-budgetaire-la-grande-region-alca-dans-tous-les-esprits-616060.html |access-date=13 January 2015 |website=[[France 3]] |language=French}}</ref> as a result of territorial reform which had been passed by the [[French Parliament]] in 2014.<ref name=":1">{{Cite web |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015 |website=[[Le Monde]] |language=French |agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref>{{efn|The name ''Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine'' was created by hyphenating the merged regions' names in alphabetical order; the [[Regional council (France)|regional council]] had to approve a new name for the region by 1 July 2016.<ref name="Region reform law: article about name and capital" /> France's {{lang|fr|[[Conseil d'État (France)|Conseil d'État]]|italic=no}} approved Grand Est as the new name of the region on 28 September 2016, effective 30 September 2016.<ref name="Decree confirming new region name">{{cite French decree |number or usual name=n° 2016-1262 |date in French=28 septembre 2016 |full name=portant fixation du nom de la région Grand Est |article= |articles= |language=French |lower case= |URL=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161418&dateTexte=&categorieLien=id}}</ref>}} The region sits astride three water basins ([[Seine]], [[Meuse]], and [[Rhine]]), spanning an area of {{cvt|57,433|km2}}, the fifth largest in France; it includes two mountain ranges ([[Vosges]] and [[Ardennes]]). It shares borders with [[Belgium]], [[Luxembourg]], [[Germany]], and [[Switzerland]]. As of 2021, it had a population of 5,561,287 inhabitants. The [[Prefectures in France|prefecture]] and largest city is [[Strasbourg]]. The East of France has a rich and diverse culture, being situated at a crossroads between the [[Gallo-Romance languages|Gallic-Latin]] and [[Germanic languages|Germanic]] worlds. This history is reflected in the variety of languages spoken there ([[Alsatian language|Alsatian]], [[Champenois language|Champenois]], [[Lorrain language|Lorrain]] and [[Lorraine Franconian]]). Most of today's Grand Est region was considered "Eastern" as early as the 8th century, when it constituted the southern part of the [[Francia]]n territory of [[Austrasia]]. The city of [[Reims]] (in Champagne), where Frankish king [[Clovis I]] had been baptized in 496 AD, would later play a prominent ceremonial role in French monarchical history as the traditional site of the coronation of the kings of France. The [[Champagne fairs]] played a significant role in the economy of [[medieval Europe]] as well. Alsace and Lorraine thrived in the sphere of influence of the [[Holy Roman Empire]] for most of the Middle Ages and Renaissance, and subject to competing claims by France and Germany over the centuries. The region has distinctive traditions such as the celebration of [[Saint Nicholas Day]], [[Christmas market]]s, or traditions involving the [[Easter Hare|Easter hare]] in Alsace and Lorraine. Alsace-Moselle are furthermore subject to [[Local law in Alsace-Moselle|local law]] for historical reasons. With a long industrial history and strong agriculture and tourism (arts, gastronomy, sightseeing), the East of France is one of the top economic producing regions in the country. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Grand-Est}} * [https://www.grandest.fr/ Official website] {{in lang|fr}} * [https://web.archive.org/web/20150108143508/http://france3-regions.francetvinfo.fr/lorraine/fusion-alsace-lorraine Merger of the regions – France 3] {{Authority control}} {{coord|48.7544|N|5.8517|E|source:wikidata|display=title}} [[زمرو:گران ايسٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] bihi79jrs0jihki3idj6dvzd36e3kmk 415159 415158 2026-09-27T10:41:36Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 415159 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative region of France}} {{Distinguish|Great East}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| official_name = Grand Est | native_name = {{resize|75%|{{native name|gsw|Grossa Oschta}}<br />{{native name|lb|Groussen Osten}}}} | native_name_lang = fr | type = [[فرانس جا علائقا|علائقو]] | image = Château du Haut-Kœnigsbourg, Alsace.jpg | caption = The [[Château du Haut-Koenigsbourg]] north of [[Colmar]] | image_flag = Flag of Grand Est (2022-present).svg | flag_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = Logo Région Grand Est - 2022.png | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | blank_emblem_size = 250 | image_map = Grand Est in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|France}} | seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] | seat = [[Strasbourg]] | parts_type = [[Departments of France|Departments]] | parts_style = list | parts = 10 | p1 = [[Ardennes (department)|Ardennes]] (08) | p2 = [[Aube]] (10) | p3 = [[Marne (department)|Marne]] (51) | p4 = [[Haute-Marne]] (52) | p5 = [[Meurthe-et-Moselle]] (54) | p6 = [[Meuse (department)|Meuse]] (55) | p7 = [[Moselle (department)|Moselle]] (57) | p8 = [[Bas-Rhin]] (67) | p9 = [[Haut-Rhin]] (68) | p10 = [[Vosges (department)|Vosges]] (88) | government_type = | governing_body = [[Regional Council of Grand Est]] | leader_party = [[Miscellaneous right|DVD]] | leader_title = [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] | leader_name = [[Franck Leroy]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 57433 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 5th | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023}}</ref> | demographics1_title1 = Total | demographics1_info1 = €166.919 billion | demographics1_title2 = Per capita | demographics1_info2 = €30,100 | custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union#France|NUTS Region]] | custom_data_sec2 = FRF | website = {{URL|https://www.grandest.fr}} | iso_code = FR-GES | custom_label1_sec2 = [[Official language]]s | custom_data1_sec2 = [[French language|French]], | custom_label2_sec2 = Recognised languages | custom_data2_sec2 = [[Alemannic German]] and [[Moselle Franconian]] |name=گران ايست|settlement_type=[[فرانس جا علائقا|علائقو]]|image_skyline=Château du Haut-Kœnigsbourg, Alsace.jpg|image_size=250px|image_caption=The [[Château du Haut-Koenigsbourg]] north of [[Colmar]]}} '''گران ايسٽ''' (فرانسيسي: <small>Grand Est</small>؛ "وڏو اوڀر"؛ )<ref>{{Cite web |title="Grand Est": les élus valident le nom de région |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2016/04/29/97001-20160429FILWWW00180-grand-est-les-elus-valident-le-nom-de-region.php |access-date=29 April 2016 |website=Le Figaro |date=29 April 2016 |language=french}}</ref> <ref>{{langx|gsw-FR|Grossa Oschta}}; [[Moselle Franconian]]/{{langx|lb|Grouss Osten}}; [[Rhine Franconian]]: ''Groß Oschte''; {{langx|de|Großer Osten}} {{IPA|de|ˈɡʁoːsɐ ˈʔɔstn̩|}};</ref> [[فرانس]] جي اتر اوڀر واري حصي ۾ هڪ زمين بند[[فرانس جا علائقا|انتظامي علائقو]] آهي. هي علائقو سال <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي پارليامينٽ پاران منظور ڪيل علائقائي سڌارن جي نتيجي ۾ پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي ٽن اڳوڻن انتظامي علائقن؛ السئس، شمپئن-آرڊين ۽ لورين کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو؛<ref name=":1" /> شروعات ۾ ان جو نالو ”السئس-شيمپين-آرڊين-لورين“ (مختصر طور <small>ACAL</small>) رکيو ويو هو.<ref name=":2" /> ({{IPA|fr|ɡʁɑ̃t‿ɛst|lang|LL-Q150 (fra)-WikiLucas00-Grand Est.wav}}; {{langx|en|"Greater East"}}) is one of France's landlocked [[Regions of France|administrative regions]], this being in northeastern [[France]]. It superseded three former administrative regions, [[Alsace]], [[Champagne-Ardenne]], and [[Lorraine]], on 1 January 2016 under the provisional name of '''Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine''' ({{IPA|fr|alzas ʃɑ̃paɲ aʁdɛn lɔʁɛn|pron}}, '''ACAL''' or, less commonly, '''ALCALIA''')<ref name=":2">{{Cite web |last=Dupuis-Remond |first=Dupuis-Remond |date=18 December 2014 |title=Débat d'orientation budgétaire : la Grande Région ALCA dans tous les esprits – France 3 Lorraine |url=https://france3-regions.francetvinfo.fr/lorraine/2014/12/18/debat-d-orientation-budgetaire-la-grande-region-alca-dans-tous-les-esprits-616060.html |access-date=13 January 2015 |website=[[France 3]] |language=French}}</ref> as a result of territorial reform which had been passed by the [[French Parliament]] in 2014.<ref name=":1">{{Cite web |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015 |website=[[Le Monde]] |language=French |agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref>{{efn|The name ''Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine'' was created by hyphenating the merged regions' names in alphabetical order; the [[Regional council (France)|regional council]] had to approve a new name for the region by 1 July 2016.<ref name="Region reform law: article about name and capital" /> France's {{lang|fr|[[Conseil d'État (France)|Conseil d'État]]|italic=no}} approved Grand Est as the new name of the region on 28 September 2016, effective 30 September 2016.<ref name="Decree confirming new region name">{{cite French decree |number or usual name=n° 2016-1262 |date in French=28 septembre 2016 |full name=portant fixation du nom de la région Grand Est |article= |articles= |language=French |lower case= |URL=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161418&dateTexte=&categorieLien=id}}</ref>}} The region sits astride three water basins ([[Seine]], [[Meuse]], and [[Rhine]]), spanning an area of {{cvt|57,433|km2}}, the fifth largest in France; it includes two mountain ranges ([[Vosges]] and [[Ardennes]]). It shares borders with [[Belgium]], [[Luxembourg]], [[Germany]], and [[Switzerland]]. As of 2021, it had a population of 5,561,287 inhabitants. The [[Prefectures in France|prefecture]] and largest city is [[Strasbourg]]. The East of France has a rich and diverse culture, being situated at a crossroads between the [[Gallo-Romance languages|Gallic-Latin]] and [[Germanic languages|Germanic]] worlds. This history is reflected in the variety of languages spoken there ([[Alsatian language|Alsatian]], [[Champenois language|Champenois]], [[Lorrain language|Lorrain]] and [[Lorraine Franconian]]). Most of today's Grand Est region was considered "Eastern" as early as the 8th century, when it constituted the southern part of the [[Francia]]n territory of [[Austrasia]]. The city of [[Reims]] (in Champagne), where Frankish king [[Clovis I]] had been baptized in 496 AD, would later play a prominent ceremonial role in French monarchical history as the traditional site of the coronation of the kings of France. The [[Champagne fairs]] played a significant role in the economy of [[medieval Europe]] as well. Alsace and Lorraine thrived in the sphere of influence of the [[Holy Roman Empire]] for most of the Middle Ages and Renaissance, and subject to competing claims by France and Germany over the centuries. The region has distinctive traditions such as the celebration of [[Saint Nicholas Day]], [[Christmas market]]s, or traditions involving the [[Easter Hare|Easter hare]] in Alsace and Lorraine. Alsace-Moselle are furthermore subject to [[Local law in Alsace-Moselle|local law]] for historical reasons. With a long industrial history and strong agriculture and tourism (arts, gastronomy, sightseeing), the East of France is one of the top economic producing regions in the country. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Grand-Est}} * [https://www.grandest.fr/ Official website] {{in lang|fr}} * [https://web.archive.org/web/20150108143508/http://france3-regions.francetvinfo.fr/lorraine/fusion-alsace-lorraine Merger of the regions – France 3] {{Authority control}} {{coord|48.7544|N|5.8517|E|source:wikidata|display=title}} [[زمرو:گران ايسٽ]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو: فرانس ۾ 2016ع جا قيام]] [[زمرو: 2016ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 6keldetvjsbugigcyctbx97iuyge3w5 14 103303 415112 2026-09-27T07:18:26Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 415112 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 2j8yco5fo7htzv37qi0xrh90aupb978 0 103304 415124 2026-09-27T07:42:42Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|وارهه تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = نور آباد | official_name = يونين ڪائونسل نور آباد | native_name = نور آباد | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = نور آ... 415124 wikitext text/x-wiki {{Short description|وارهه تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = نور آباد | official_name = يونين ڪائونسل نور آباد | native_name = نور آباد | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = نور آباد | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام <!-- انتظامي ورهاست --> | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[وارهه تعلقو]] <!-- مڪاني حڪومت --> | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | established_title = 2015ع جو يو سي نمبر | established_date = يو سي 28 <!-- ٻيون ڄاڻ --> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''نور آباد''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Noorabad}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي هڪ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. مختلف سرڪاري تعليمي ۽ ترقياتي دستاويزن ۾ نور آباد کي وارهه تعلقي جي الڳ يونين ڪائونسل طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SELD2023">{{cite web |title=Notification for Up-gradation to the level of High School in respect of GBLSS Nihal Tunio Union Council Noorabad Taluka Warah District Kamber Shahdadkot |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&key=gradat&pageNumber=5 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |date=31 October 2023 |access-date=27 September 2026 }}</ref> 2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن دوران نور آباد کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي '''يونين ڪائونسل نمبر 28''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="LG2015">{{cite web |title=District Council Qambar Shahdadkot UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/district-council.htm |access-date=27 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻي ترقي ۽ غذائيت بابت [[رورل سپورٽ پروگرامز نيٽ ورڪ]] جي دستاويزن ۾ پڻ نور آباد کي وارهه تعلقي، قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي الڳ يونين ڪائونسل طور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PINS">{{cite web |title=PINS ER-3 Monitoring and Evaluation Framework |url=https://www.scribd.com/document/525632010/RSPN-PINS-ER-3-ME-Framework-Final-15-Apr-19 |publisher=رورل سپورٽ پروگرامز نيٽ ورڪ |year=2019 |access-date=27 September 2026 }}</ref> == انتظامي حيثيت == نور آباد [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي ڳوٺاڻي مڪاني حڪومتي اڪائين مان هڪ آهي. 2015ع جي مڪاني حڪومت واري حدبنديءَ ۾ هن کي '''يو سي نمبر 28''' جي حيثيت حاصل هئي. ان وقت وارهه تعلقي جي ٻين يونين ڪائونسلن ۾ [[لالو رائنڪ]]، [[يارو ديرو]]، آباد، [[وارهه (يونين ڪائونسل)|وارهه]]، [[جوناڻي]]، حمل چڪ آباد، ميرپور ۽ کنڊو پڻ شامل هيون.<ref name="LG2015"/> سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ 2023ع تائين '''يونين ڪائونسل نور آباد، تعلقو وارهه، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ''' جو نالو استعمال ٿيل هجڻ مان هن مڪاني اڪائيءَ جي انتظامي سڃاڻپ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="SELD2023"/> == ڳوٺ ۽ آباديون == سرڪاري تعليمي ۽ ترقياتي رڪارڊن مان نور آباد يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل ڪيترين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا ملن ٿا. انهن ۾ '''نور آباد، نهال تونيو، جکڙ، ڪريم بخش بروهي، عمر ماڇي، شاهنواز چانڊيو''' ۽ ٻين ننڍين آبادين جا نالا شامل آهن.<ref name="Schools">{{cite web |title=Bifurcation of TEOs Cost Center Posts (PST), District Kambar Shahdadkot |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/PRI/PRI%20District%20Kambar%20%28PST%29.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> 2025ع جي هڪ سرڪاري ترقياتي ٽينڊر ۾ '''ڳوٺ نور آباد، ڳوٺ عيد محمد بروهي، جکڙ، بڪيجا، بخش علي ماڇي ۽ نهال تونيو''' ۾ مختلف ترقياتي ڪم نور آباد يونين ڪائونسل جي نالي هيٺ درج ڪيا ويا آهن.<ref name="Works2025">{{cite web |title=Notice Inviting Tender 2025–26 |url=https://www.scribd.com/document/991745876/NIT-2025-2026-Newspapers-62-Nos-2025-NIT-No-500-dt-19-11-2025 |year=2025 |access-date=27 September 2026 }}</ref> انهن رڪارڊن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ نور آباد رڳو هڪ ڳوٺ جو نالو نه، پر ڀرپاسي جي ڪيترين ڳوٺاڻين آبادين تي مشتمل مڪاني انتظامي اڪائي پڻ آهي. == مڪاني چونڊون == === 2015ع === 2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ نور آباد '''يونين ڪائونسل نمبر 28''' هئي. چونڊ نتيجن موجب '''محمد بخش بروهي''' نور آباد مان [[ضلعي ڪائونسل]] قمبر شهدادڪوٽ جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ سندس سياسي وابستگي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان درج ڪئي وئي.<ref name="LG2015"/> {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#315d7d; color:white; padding:9px; font-size:110%;" | '''نور آباد يونين ڪائونسل، مڪاني چونڊون 2015ع''' |- style="background:#dceaf4;" ! عهدو ! چونڊيل نمائندو ! سياسي وابستگي |- style="background:#f7fbfe;" | ضلعي ڪائونسل ميمبر | محمد بخش بروهي | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} <small>ذريعو: 2015ع جا مڪاني چونڊ نتيجا.<ref name="LG2015"/></small> == تعليم == نور آباد يونين ڪائونسل ۾ ڪيترائي سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي استادن ۽ اسڪولن واري رڪارڊ ۾ نور آباد هيٺ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول ڪريم بخش بروهي'''، '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول نهال تونيو'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عمر ماڇي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شاهنواز چانڊيو''' سميت مختلف اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="Schools"/> نور آباد جي تعليمي ادارن مان '''گورنمينٽ بوائز لوئر سيڪنڊري اسڪول نهال تونيو''' خاص اهميت رکي ٿو. اسڪول جو سرڪاري ڪوڊ '''427040290''' آهي. سنڌ حڪومت 31 آڪٽوبر 2023ع تي هن اسڪول کي هاءِ اسڪول جي سطح تائين ترقي ڏيڻ جو نوٽيفڪيشن جاري ڪيو. نوٽيفڪيشن ۾ اسڪول جو هنڌ واضح طور '''يونين ڪائونسل نور آباد، تعلقو وارهه، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SELD2023"/> سنڌ حڪومت جي سرڪاري عمارتن کي شمسي توانائي فراهم ڪرڻ واري منصوبي ۾ پڻ نهال تونيو جي اسڪول کي نور آباد يونين ڪائونسل هيٺ شامل ڪيو ويو. ان منصوبي ۾ اسڪول لاءِ '''5.4 ڪلوواٽ''' شمسي بجلي نظام تجويز ڪيو ويو هو.<ref name="SolarSchools">{{cite web |title=Schools Kamber-Shahdadkot |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/07/BD1-Schools-Kamber-Shahdadkot.pdf |publisher=توانائي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> == فني ۽ ووڪيشنل تعليم == سنڌ حڪومت جي ترقياتي پروگرام ۾ نور آباد ۾ ڇوڪرين لاءِ '''ووڪيشنل سينٽر''' قائم ڪرڻ جي اسڪيم پڻ شامل رهي آهي. صوبائي ترقياتي پروگرام موجب صوبي جي مختلف ضلعن ۾ ڇوڪرين لاءِ قائم ٿيندڙ چئن ووڪيشنل سينٽرن مان هڪ '''ڳوٺ نور آباد، تعلقو وارهه، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ''' لاءِ منظور ڪيو ويو هو.<ref name="Vocational">{{cite web |title=Annual Development Programme – Provincial Education Sector |url=https://karachitaxbar.com/wp-content/uploads/misc_files/sindh-budget-VOLUME-V.pdf |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> منصوبي جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ فني ۽ پيشورانه تربيت جون سهولتون پيدا ڪرڻ هو.<ref name="Vocational"/> == روڊ ۽ آمدرفت == نور آباد ۽ ان سان لاڳاپيل ڳوٺاڻيون آباديون مقامي رابطا رستن وسيلي [[وارهه]] ۽ ڀرپاسي جي علائقن سان ڳنڍيل آهن. سنڌ حڪومت جي 2021–22ع واري ترقياتي پروگرام ۾ '''ڳوٺ محمد خان کان عظيم بروهي تائين، لالو وڳڻ روڊ''' جي ٽن ڪلوميٽرن واري حصي جي تعمير نور آباد يونين ڪائونسل ۾ شامل ڪئي وئي هئي. منصوبي جي لاڳت '''16 ملين رپيا''' درج ڪئي وئي.<ref name="MEC2022">{{cite web |title=Annual Report 2021–22 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/annual_reports/MEC-AR-2021-22.pdf |publisher=مانيٽرنگ ۽ ايويليوئيشن سيل، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي مانيٽرنگ رپورٽ موجب منصوبي جو معائنو 2022ع ۾ ڪيو ويو. رپورٽ ۾ منصوبي کي '''يونين ڪائونسل نور آباد، تعلقو وارهه، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ''' سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MEC2023">{{cite web |title=Annual Report 2022–23 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/annual_reports/MEC-AR-2022-23.pdf |publisher=مانيٽرنگ ۽ ايويليوئيشن سيل، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> == ترقياتي ڪم == نور آباد ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺن ۾ روڊن، نيڪال ۽ پڪي گهٽيءَ جا مختلف سرڪاري منصوبا وقت بوقت شروع ڪيا ويا آهن. 2025–26ع جي ترقياتي ڪمن واري رڪارڊ ۾ '''ڳوٺ نور آباد''' ۾ نور جان کان نديم بروهي تائين پڪي گهٽي ۽ نالي، عيد محمد بروهي واري آبادي ۽ نور آباد جي ماجر ڪالونيءَ ۾ پڪي گهٽي ۽ نيڪال جا ڪم شامل ڪيا ويا.<ref name="Works2025"/> ساڳئي ترقياتي رڪارڊ ۾ '''ڳوٺ جکڙ، بڪيجا، بخش علي ماڇي ۽ نهال تونيو''' ۾ پڻ پڪي گهٽين ۽ نيڪال جا ڪم نور آباد يونين ڪائونسل هيٺ شامل آهن.<ref name="Works2025"/> == پراڻيون انتظامي حدون == نور آباد جي نالي سان لاڳاپيل آبادين جون انتظامي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2013ع جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڳوٺن واري ڊائريڪٽري ۾ '''نور آباد''' نالي آبادي کي ان وقت جي '''کنڊو يونين ڪائونسل''' سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو هو.<ref name="VillageDirectory">{{cite web |title=The Villages Directory District Kamber Shahdadkot Sindh-Pakistan 2013 |url=https://www.scribd.com/doc/129529996/The-Villages-Directory-District-Kamber-Shahdadkot-Sindh-Pakistan-2013 |year=2013 |access-date=27 September 2026 }}</ref> 2015ع جي مڪاني حدبنديءَ تائين نور آباد پاڻ هڪ الڳ يونين ڪائونسل بڻجي چڪي هئي ۽ ان کي '''يو سي نمبر 28''' ڏنو ويو.<ref name="LG2015"/> ان انتظامي تبديليءَ سبب پراڻن سرڪاري دستاويزن ۾ نور آباد سان لاڳاپيل ڪجهه ڳوٺ کنڊو يا ٻين يونين ڪائونسلن هيٺ پڻ ملي سگهن ٿا، جڏهن تہ نون دستاويزن ۾ اهي نور آباد يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل آهن. == معيشت == نور آباد يونين ڪائونسل جو علائقو بنيادي طور ڳوٺاڻو ۽ زرعي آهي. سنڌو ماٿريءَ جي آبپاشي هيٺ ميداني علائقي جو حصو هجڻ سبب مقامي معاشي سرگرمين ۾ زراعت، زرعي مزدوري، چوپائي مال ۽ ڀرپاسي جي شهرن سان ٿيندڙ ننڍو واپار شامل آهي. [[وارهه]] هن علائقي لاءِ ويجهو اهم شهري ۽ واپاري مرڪز آهي، جتي تعليم، صحت، سرڪاري انتظام ۽ زرعي واپار جون نسبتاً وڏيون سهولتون موجود آهن. == سماج ۽ ٻولي == نور آباد ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] روزمره رابطي جي مکيه ٻولي آهي. سرڪاري رڪارڊن ۾ بروهي، تونيو، ماڇي، چانڊيو ۽ ٻين مقامي برادرين سان منسوب ڳوٺن ۽ اسڪولن جا نالا ملن ٿا.<ref name="Schools"/> آدمشماريءَ جا شايع ٿيل انگ يونين ڪائونسل سطح تي ذات يا قبيلي موجب آباديءَ جو تناسب نٿا ڏين، تنهنڪري ڪنهن مخصوص برادريءَ جي اڪثريت بابت قطعي عددي دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي. == پڻ ڏسو == * [[وارھ تعلقو]] * [[وارھ]] * [[کنڊو]] * [[لالو رائنڪ]] * [[يارو ديرو]] * [[جوناڻي]] * [[گاجي کهاوڙ]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:نور آباد]] [[زمرو:وارهه تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] jmlt7e51f1x413n4q38un02hv8oqd2t 0 103305 415125 2026-09-27T07:44:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: '''او دئ فرانس''' (Hauts-de-France (فرانسيسي: [o d(ə) fʁɑ̃s]؛ پڪارڊ: Heuts d'Franche؛ لفظي معنيٰ: 'فرانس جون اوچايون')، جنهن کي "مٿيون فرانس" (Upper France) پڻ چيو وڃي ٿو، فرانس جو سڀ کان اتر وارو علائقو آهي. هي علائقو 2014ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت ”نورڊ-پئس-دئ-ڪئلئس“ (Nord-Pas-de-Calais) ۽... 415125 wikitext text/x-wiki '''او دئ فرانس''' (Hauts-de-France (فرانسيسي: [o d(ə) fʁɑ̃s]؛ پڪارڊ: Heuts d'Franche؛ لفظي معنيٰ: 'فرانس جون اوچايون')، جنهن کي "مٿيون فرانس" (Upper France) پڻ چيو وڃي ٿو، فرانس جو سڀ کان اتر وارو علائقو آهي. هي علائقو 2014ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت ”نورڊ-پئس-دئ-ڪئلئس“ (Nord-Pas-de-Calais) ۽ پڪارڊي" (Picardy) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. ان جو مرڪزي انتظامي شهر (Prefecture) "ليل" (Lille) آهي. هي نئون علائقو ڊسمبر 2015ع ۾ ٿيل علائقائي چونڊن کانپوءِ، پهرين جنوري 2016ع تي وجود ۾ آيو. ”ڪونسل ڊي ايٽيٽ“ (Conseil d'État) 28 سيپٽمبر 2016ع تي "او دئ فرانس" (Hauts-de-France) کي علائقي جي نالي طور منظور ڪيو، جنهن جو اطلاق ان کان پوءِ ايندڙ 30 سيپٽمبر کان ٿيو. sh13ks11im3vlvvg0p2ua73sw4of4qf 415129 415125 2026-09-27T07:49:25Z Ibne maryam 17680 /* */ 415129 wikitext text/x-wiki '''او دئ فرانس''' (<small>Hauts-de-France؛ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: [o d(ə) fʁɑ̃s]؛ پڪارڊ: Heuts d'Franche</small>؛ لفظي معنيٰ: 'فرانس جون اوچايون')، جنهن کي "مٿيون فرانس" (<small>Upper</small> <small>France</small>) پڻ چيو وڃي ٿو، [[فرانس]] جو سڀ کان اتر وارو [[فرانس جا علائقا|علائقو]] آهي. هي علائقو <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت ”نورڊ-پئس-دئ-ڪئلئس“ (<small>Nord-Pas-de-Calais</small>) ۽ پڪارڊي" (<small>Picardy</small>) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. ان جو مرڪزي انتظامي شهر (<small>Prefecture</small>) "ليل" (<small>Lille</small>) آهي. هي نئون علائقو ڊسمبر <small>2015</small>ع ۾ ٿيل علائقائي چونڊن کانپوءِ، پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي وجود ۾ آيو. "ڪونسل ڊي ايٽيٽ" (<small>Conseil d'État</small>) <small>28</small> سيپٽمبر <small>2016</small> ع تي "او دئ فرانس" کي علائقي جي نالي طور منظور ڪيو، جنهن جو اطلاق ان کان پوءِ ايندڙ <small>30</small> سيپٽمبر کان ٿيو. 6p5a3e0dadlvp0o7eidnbmqldkp3isg 415130 415129 2026-09-27T07:50:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 415130 wikitext text/x-wiki '''او دئ فرانس''' (<small>Hauts-de-France؛ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: [o d(ə) fʁɑ̃s]؛ پڪارڊ: Heuts d'Franche</small>؛ لفظي معنيٰ: 'فرانس جون اوچايون')، جنهن کي "مٿيون فرانس" (<small>Upper</small> <small>France</small>) پڻ چيو وڃي ٿو، [[فرانس]] جو سڀ کان اتر وارو [[فرانس جا علائقا|علائقو]] آهي. هي علائقو <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت ”نورڊ-پئس-دئ-ڪئلئس“ (<small>Nord-Pas-de-Calais</small>) ۽ پڪارڊي" (<small>Picardy</small>) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. ان جو مرڪزي انتظامي شهر (<small>Prefecture</small>) "ليل" (<small>Lille</small>) آهي. هي نئون علائقو ڊسمبر <small>2015</small>ع ۾ ٿيل علائقائي چونڊن کانپوءِ، پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي وجود ۾ آيو. "ڪونسل ڊي ايٽيٽ" (<small>Conseil d'État</small>) <small>28</small> سيپٽمبر <small>2016</small> ع تي "او دئ فرانس" کي علائقي جي نالي طور منظور ڪيو، جنهن جو اطلاق ان کان پوءِ ايندڙ <small>30</small> سيپٽمبر کان ٿيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:او دئ فرانس]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] lzqif1a0x80x7zqx51ep0190tkb55yn 415138 415130 2026-09-27T08:16:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 415138 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative region of France}} {{Infobox settlement |name = Hauts-de-France |native_name = {{resize|75%|{{native name|pcd|Heuts-d'Franche}}}} |other_name = Upper France |type = [[Regions of France|Region]] |image = Lille vue gd place.JPG |image_size = 270px |alt = |caption = Grand Place in [[Lille]] |image_flag = <!--Flag of the Region of Hauts-de-France.svg--> |flag_alt = |image_seal = |seal_alt = |image_shield = |shield_alt = |image_blank_emblem = Hauts de France.svg |blank_emblem_type = [[Brandmark]] |blank_emblem_size = |etymology = |nickname = |motto = |image_map = Hauts-de-France in France 2016.svg |map_alt = |map_caption = |coordinates = {{Coord|49.9206|N|2.7030|E|source:wikidata_region:FRE|display=title,inline}} |subdivision_type = Country |subdivision_name = {{flagu|France}} |seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] |seat = [[Lille]] |parts_type = [[Departments of France|Departments]] |parts_style = list |parts = 5 |p1 = [[Aisne]] (02) |p2 = [[Nord (French department)|Nord]] (59) |p3 = [[Oise]] (60) |p4 = [[Pas-de-Calais]] (62) |p5 = [[Somme (department)|Somme]] (80) |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = [[The Republicans (France)|LR]] |leader_title = [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] |leader_name = [[Xavier Bertrand]] |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_water_percent = |area_rank = 9th |area_total_km2 = 31813 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |elevation_m = 295 |population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} |population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population_density_km2 = auto |population_note = |population_demonym = Nordistes<br>[[Picard people|Picards]] |time_zone1 = [[Central European Time|CET]] |utc_offset1 = +01:00 |time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset1_DST = +02:00 |postal_code_type = |postal_code = |area_code_type = |area_code = |area_codes = |iso_code = FR-HDF |website = {{Official URL}} |custom_label_sec1 = |demographics_type1 = GDP |demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref> |demographics1_title1 = Total |demographics1_info1 = €185.472 billion (2022) |demographics1_title2 = Per capita |demographics1_info2 = €30,900 (2022) |custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union|NUTS Region]] |custom_data_sec2 = FRE |module = |footnotes = }} '''او دئ فرانس''' (<small>Hauts-de-France؛ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: [o d(ə) fʁɑ̃s]؛ پڪارڊ: Heuts d'Franche</small>؛ لفظي معنيٰ: 'فرانس جون اوچايون')، جنهن کي "مٿيون فرانس" (<small>Upper</small> <small>France</small>) پڻ چيو وڃي ٿو، [[فرانس]] جو سڀ کان اتر وارو [[فرانس جا علائقا|علائقو]] آهي. هي علائقو <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت ”نورڊ-پئس-دئ-ڪئلئس“ (<small>Nord-Pas-de-Calais</small>) ۽ پڪارڊي" (<small>Picardy</small>) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. ان جو مرڪزي انتظامي شهر (<small>Prefecture</small>) "ليل" (<small>Lille</small>) آهي. هي نئون علائقو ڊسمبر <small>2015</small>ع ۾ ٿيل علائقائي چونڊن کانپوءِ، پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي وجود ۾ آيو. "ڪونسل ڊي ايٽيٽ" (<small>Conseil d'État</small>) <small>28</small> سيپٽمبر <small>2016</small> ع تي "او دئ فرانس" کي علائقي جي نالي طور منظور ڪيو، جنهن جو اطلاق ان کان پوءِ ايندڙ <small>30</small> سيپٽمبر کان ٿيو. '''Hauts-de-France''' ({{IPA|fr|o d(ə) fʁɑ̃s|lang|LL-Q150 (fra)-GrandCelinien-Hauts-de-France.wav}}; {{langx|pcd|Heuts d'Franche}}; {{lit|Heights of France}}), also referred to in English as '''Upper France''',<ref>{{cite web|url=https://francerevisited.com/category/france/north-upper-france/|title=The North: Upper France|website=francerevisited.com}}</ref> is the northernmost [[region of France]], created by the territorial reform of French regions in 2014, from a merger of [[Nord-Pas-de-Calais]] and [[Picardy]]. Its [[Prefectures in France|prefecture]] is [[Lille]]. The new region came into existence on 1 January 2016, after [[2015 French regional elections|regional elections]] in December 2015.<ref>{{Cite news |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |language=French |trans-title=The 13-region map finally adopted |work=[[Le Monde]] |agency=[[Agence France-Presse]] |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015}}</ref> The [[Conseil d'État (France)|Conseil d'État]] approved Hauts-de-France as the name of the region on 28 September 2016, effective the following 30 September.<ref name="voix">{{Cite news |date=15 March 2016 |title=La Région a voté et s'appelle désormais Hauts-de-France |language=French |trans-title=The region has voted and is now called Hauts-de-France |work=[[La Voix du Nord (daily)|La Voix du Nord]] |location=Lille |url=http://www.lavoixdunord.fr/region/la-region-a-vote-et-s-appelle-desormais-ia0b0n3385042 |access-date=15 March 2016}}</ref><ref name="Decree confirming new region name">{{cite French decree|number or usual name=n° 2016-1265|date in French=28 septembre 2016|full name=portant fixation du nom et du chef-lieu de la région Hauts-de-France|article=|articles=|language=French|lower case=|URL=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161447&dateTexte=&categorieLien=id}}</ref> With 6,009,976 inhabitants as of 1 January 2015 and a [[population density]] of 189 inhabitants per [[Square kilometre|km²]], it is the third most populous region in France and the second-most densely populated in [[metropolitan France]] after its southern neighbour [[Île-de-France]]. It is bordered by [[Belgium]] to the north and by the [[United Kingdom]] to the northwest through the [[Channel Tunnel]], a railway tunnel crossing the [[English Channel]]. The region is a blend mixture of French and (southern-) Dutch cultures. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:او دئ فرانس]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 63omvztfk4bow3mcauoxk8v57h03i54 415139 415138 2026-09-27T08:19:00Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415139 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative region of France}} {{Infobox settlement |name = Hauts-de-France |native_name = {{resize|75%|{{native name|pcd|Heuts-d'Franche}}}} |other_name = Upper France |type = [[Regions of France|Region]] |image = Lille vue gd place.JPG |image_size = 270px |alt = |caption = Grand Place in [[Lille]] |image_flag = <!--Flag of the Region of Hauts-de-France.svg--> |flag_alt = |image_seal = |seal_alt = |image_shield = |shield_alt = |image_blank_emblem = Hauts de France.svg |blank_emblem_type = [[Brandmark]] |blank_emblem_size = |etymology = |nickname = |motto = |image_map = Hauts-de-France in France 2016.svg |map_alt = |map_caption = |coordinates = {{Coord|49.9206|N|2.7030|E|source:wikidata_region:FRE|display=title,inline}} |subdivision_type = Country |subdivision_name = {{flagu|France}} |seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] |seat = [[Lille]] |parts_type = [[Departments of France|Departments]] |parts_style = list |parts = 5 |p1 = [[Aisne]] (02) |p2 = [[Nord (French department)|Nord]] (59) |p3 = [[Oise]] (60) |p4 = [[Pas-de-Calais]] (62) |p5 = [[Somme (department)|Somme]] (80) |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = [[The Republicans (France)|LR]] |leader_title = [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] |leader_name = [[Xavier Bertrand]] |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_water_percent = |area_rank = 9th |area_total_km2 = 31813 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |elevation_m = 295 |population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} |population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population_density_km2 = auto |population_note = |population_demonym = Nordistes<br>[[Picard people|Picards]] |time_zone1 = [[Central European Time|CET]] |utc_offset1 = +01:00 |time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset1_DST = +02:00 |postal_code_type = |postal_code = |area_code_type = |area_code = |area_codes = |iso_code = FR-HDF |website = {{Official URL}} |custom_label_sec1 = |demographics_type1 = GDP |demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref> |demographics1_title1 = Total |demographics1_info1 = €185.472 billion (2022) |demographics1_title2 = Per capita |demographics1_info2 = €30,900 (2022) |custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union|NUTS Region]] |custom_data_sec2 = FRE |module = |footnotes = }} '''او دئ فرانس''' (<small>Hauts-de-France؛ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: [o d(ə) fʁɑ̃s]؛ پڪارڊ: Heuts d'Franche</small>؛ لفظي معنيٰ: 'فرانس جون اوچايون')، جنهن کي "مٿيون فرانس" (<small>Upper</small> <small>France</small>) پڻ چيو وڃي ٿو، [[فرانس]] جو سڀ کان اتر وارو [[فرانس جا علائقا|علائقو]] آهي. هي علائقو <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت ”نورڊ-پئس-دئ-ڪئلئس“ (<small>Nord-Pas-de-Calais</small>) ۽ پڪارڊي" (<small>Picardy</small>) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. ان جو مرڪزي انتظامي شهر (<small>Prefecture</small>) "ليل" (<small>Lille</small>) آهي. هي نئون علائقو ڊسمبر <small>2015</small>ع ۾ ٿيل علائقائي چونڊن کانپوءِ، پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي وجود ۾ آيو. "ڪونسل ڊي ايٽيٽ" (<small>Conseil d'État</small>) <small>28</small> سيپٽمبر <small>2016</small> ع تي "او دئ فرانس" کي علائقي جي نالي طور منظور ڪيو، جنهن جو اطلاق ان کان پوءِ ايندڙ <small>30</small> سيپٽمبر کان ٿيو. '''Hauts-de-France''' ({{IPA|fr|o d(ə) fʁɑ̃s|lang|LL-Q150 (fra)-GrandCelinien-Hauts-de-France.wav}}; {{langx|pcd|Heuts d'Franche}}; {{lit|Heights of France}}), also referred to in English as '''Upper France''',<ref>{{cite web|url=https://francerevisited.com/category/france/north-upper-france/|title=The North: Upper France|website=francerevisited.com}}</ref> is the northernmost [[region of France]], created by the territorial reform of French regions in 2014, from a merger of [[Nord-Pas-de-Calais]] and [[Picardy]]. Its [[Prefectures in France|prefecture]] is [[Lille]]. The new region came into existence on 1 January 2016, after [[2015 French regional elections|regional elections]] in December 2015.<ref>{{Cite news |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |language=French |trans-title=The 13-region map finally adopted |work=[[Le Monde]] |agency=[[Agence France-Presse]] |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015}}</ref> The [[Conseil d'État (France)|Conseil d'État]] approved Hauts-de-France as the name of the region on 28 September 2016, effective the following 30 September.<ref name="voix">{{Cite news |date=15 March 2016 |title=La Région a voté et s'appelle désormais Hauts-de-France |language=French |trans-title=The region has voted and is now called Hauts-de-France |work=[[La Voix du Nord (daily)|La Voix du Nord]] |location=Lille |url=http://www.lavoixdunord.fr/region/la-region-a-vote-et-s-appelle-desormais-ia0b0n3385042 |access-date=15 March 2016}}</ref><ref name="Decree confirming new region name">{{cite French decree|number or usual name=n° 2016-1265|date in French=28 septembre 2016|full name=portant fixation du nom et du chef-lieu de la région Hauts-de-France|article=|articles=|language=French|lower case=|URL=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161447&dateTexte=&categorieLien=id}}</ref> With 6,009,976 inhabitants as of 1 January 2015 and a [[population density]] of 189 inhabitants per [[Square kilometre|km²]], it is the third most populous region in France and the second-most densely populated in [[metropolitan France]] after its southern neighbour [[Île-de-France]]. It is bordered by [[Belgium]] to the north and by the [[United Kingdom]] to the northwest through the [[Channel Tunnel]], a railway tunnel crossing the [[English Channel]]. The region is a blend mixture of French and (southern-) Dutch cultures. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage}} * {{Official website}} {{in lang|fr}} * [http://france3-regions.francetvinfo.fr/nord-pas-de-calais/fusion-nord-pas-de-calais-picardie Merger of the regions – France 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150616102316/http://france3-regions.francetvinfo.fr/nord-pas-de-calais/fusion-nord-pas-de-calais-picardie |date=2015-06-16 }} {{Regions of France}} {{Authority control}} [[زمرو:او دئ فرانس]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 0ftkdk6amgutbj9jwlc7ja43p2ew1xn 415140 415139 2026-09-27T08:22:39Z Ibne maryam 17680 415140 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative region of France}} {{Infobox settlement |name = Hauts-de-France |native_name = {{resize|75%|{{native name|pcd|Heuts-d'Franche}}}} |other_name = Upper France |type = [[Regions of France|Region]] |image = Lille vue gd place.JPG |image_size = 270px |alt = |caption = Grand Place in [[Lille]] |image_flag = <!--Flag of the Region of Hauts-de-France.svg--> |flag_alt = |image_seal = |seal_alt = |image_shield = |shield_alt = |image_blank_emblem = Hauts de France.svg |blank_emblem_type = [[Brandmark]] |blank_emblem_size = |etymology = |nickname = |motto = |image_map = Hauts-de-France in France 2016.svg |map_alt = |map_caption = |coordinates = {{Coord|49.9206|N|2.7030|E|source:wikidata_region:FRE|display=title,inline}} |subdivision_type = Country |subdivision_name = {{flagu|France}} |seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] |seat = [[Lille]] |parts_type = [[Departments of France|Departments]] |parts_style = list |parts = 5 |p1 = [[Aisne]] (02) |p2 = [[Nord (French department)|Nord]] (59) |p3 = [[Oise]] (60) |p4 = [[Pas-de-Calais]] (62) |p5 = [[Somme (department)|Somme]] (80) |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = [[The Republicans (France)|LR]] |leader_title = [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] |leader_name = [[Xavier Bertrand]] |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_water_percent = |area_rank = 9th |area_total_km2 = 31813 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |elevation_m = 295 |population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} |population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population_density_km2 = auto |population_note = |population_demonym = Nordistes<br>[[Picard people|Picards]] |time_zone1 = [[Central European Time|CET]] |utc_offset1 = +01:00 |time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset1_DST = +02:00 |postal_code_type = |postal_code = |area_code_type = |area_code = |area_codes = |iso_code = FR-HDF |website = {{Official URL}} |custom_label_sec1 = |demographics_type1 = GDP |demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref> |demographics1_title1 = Total |demographics1_info1 = €185.472 billion (2022) |demographics1_title2 = Per capita |demographics1_info2 = €30,900 (2022) |custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union|NUTS Region]] |custom_data_sec2 = FRE |module = |footnotes = }} '''او دئ فرانس''' (<small>Hauts-de-France؛ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: [o d(ə) fʁɑ̃s]؛ پڪارڊ: Heuts d'Franche</small>؛ لفظي معنيٰ: 'فرانس جون اوچايون')، جنهن کي "مٿيون فرانس" (<small>Upper</small> <small>France</small>) پڻ چيو وڃي ٿو، [[فرانس]] جو سڀ کان اتر وارو [[فرانس جا علائقا|علائقو]] آهي. هي علائقو <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت ”نورڊ-پئس-دئ-ڪئلئس“ (<small>Nord-Pas-de-Calais</small>) ۽ پڪارڊي" (<small>Picardy</small>) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. ان جو مرڪزي انتظامي شهر (<small>Prefecture</small>) "ليل" (<small>Lille</small>) آهي. هي نئون علائقو ڊسمبر <small>2015</small>ع ۾ ٿيل علائقائي چونڊن کانپوءِ، پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي وجود ۾ آيو. "ڪونسل ڊي ايٽيٽ" (<small>Conseil d'État</small>) <small>28</small> سيپٽمبر <small>2016</small> ع تي "او دئ فرانس" کي علائقي جي نالي طور منظور ڪيو، جنهن جو اطلاق ان کان پوءِ ايندڙ <small>30</small> سيپٽمبر کان ٿيو. '''Hauts-de-France''' ({{IPA|fr|o d(ə) fʁɑ̃s|lang|LL-Q150 (fra)-GrandCelinien-Hauts-de-France.wav}}; {{langx|pcd|Heuts d'Franche}}; {{lit|Heights of France}}), also referred to in English as '''Upper France''',<ref>{{cite web|url=https://francerevisited.com/category/france/north-upper-france/|title=The North: Upper France|website=francerevisited.com}}</ref> is the northernmost [[region of France]], created by the territorial reform of French regions in 2014, from a merger of [[Nord-Pas-de-Calais]] and [[Picardy]]. Its [[Prefectures in France|prefecture]] is [[Lille]]. The new region came into existence on 1 January 2016, after [[2015 French regional elections|regional elections]] in December 2015.<ref>{{Cite news |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |language=French |trans-title=The 13-region map finally adopted |work=[[Le Monde]] |agency=[[Agence France-Presse]] |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015}}</ref> The [[Conseil d'État (France)|Conseil d'État]] approved Hauts-de-France as the name of the region on 28 September 2016, effective the following 30 September.<ref name="voix">{{Cite news |date=15 March 2016 |title=La Région a voté et s'appelle désormais Hauts-de-France |language=French |trans-title=The region has voted and is now called Hauts-de-France |work=[[La Voix du Nord (daily)|La Voix du Nord]] |location=Lille |url=http://www.lavoixdunord.fr/region/la-region-a-vote-et-s-appelle-desormais-ia0b0n3385042 |access-date=15 March 2016}}</ref><ref name="Decree confirming new region name">{{cite French decree|number or usual name=n° 2016-1265|date in French=28 septembre 2016|full name=portant fixation du nom et du chef-lieu de la région Hauts-de-France|article=|articles=|language=French|lower case=|URL=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161447&dateTexte=&categorieLien=id}}</ref> With 6,009,976 inhabitants as of 1 January 2015 and a [[population density]] of 189 inhabitants per [[Square kilometre|km²]], it is the third most populous region in France and the second-most densely populated in [[metropolitan France]] after its southern neighbour [[Île-de-France]]. It is bordered by [[Belgium]] to the north and by the [[United Kingdom]] to the northwest through the [[Channel Tunnel]], a railway tunnel crossing the [[English Channel]]. The region is a blend mixture of French and (southern-) Dutch cultures. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage}} * {{Official website}} {{in lang|fr}} * [http://france3-regions.francetvinfo.fr/nord-pas-de-calais/fusion-nord-pas-de-calais-picardie Merger of the regions – France 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150616102316/http://france3-regions.francetvinfo.fr/nord-pas-de-calais/fusion-nord-pas-de-calais-picardie |date=2015-06-16 }} {{Regions of France}} {{Authority control}} [[زمرو:او دئ فرانس]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:فرانس ۾ 2016ع جا قيام]] [[زمرو:2016ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:2016ع جا قيام]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] 8p7l1ws31fainb63os6apawfubaztx4 415141 415140 2026-09-27T08:24:00Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 415141 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative region of France}} {{Infobox settlement |name = Hauts-de-France |native_name = {{resize|75%|{{native name|pcd|Heuts-d'Franche}}}} |other_name = Upper France |type = [[Regions of France|Region]] |image = Lille vue gd place.JPG |image_size = 270px |alt = |caption = Grand Place in [[Lille]] |image_flag = <!--Flag of the Region of Hauts-de-France.svg--> |flag_alt = |image_seal = |seal_alt = |image_shield = |shield_alt = |image_blank_emblem = Hauts de France.svg |blank_emblem_type = [[Brandmark]] |blank_emblem_size = |etymology = |nickname = |motto = |image_map = Hauts-de-France in France 2016.svg |map_alt = |map_caption = |coordinates = {{Coord|49.9206|N|2.7030|E|source:wikidata_region:FRE|display=title,inline}} |subdivision_type = Country |subdivision_name = {{flagu|France}} |seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] |seat = [[Lille]] |parts_type = [[Departments of France|Departments]] |parts_style = list |parts = 5 |p1 = [[Aisne]] (02) |p2 = [[Nord (French department)|Nord]] (59) |p3 = [[Oise]] (60) |p4 = [[Pas-de-Calais]] (62) |p5 = [[Somme (department)|Somme]] (80) |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = [[The Republicans (France)|LR]] |leader_title = [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] |leader_name = [[Xavier Bertrand]] |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_water_percent = |area_rank = 9th |area_total_km2 = 31813 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |elevation_m = 295 |population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} |population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population_density_km2 = auto |population_note = |population_demonym = Nordistes<br>[[Picard people|Picards]] |time_zone1 = [[Central European Time|CET]] |utc_offset1 = +01:00 |time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset1_DST = +02:00 |postal_code_type = |postal_code = |area_code_type = |area_code = |area_codes = |iso_code = FR-HDF |website = {{Official URL}} |custom_label_sec1 = |demographics_type1 = GDP |demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref> |demographics1_title1 = Total |demographics1_info1 = €185.472 billion (2022) |demographics1_title2 = Per capita |demographics1_info2 = €30,900 (2022) |custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union|NUTS Region]] |custom_data_sec2 = FRE |module = |footnotes = }} '''او دئ فرانس''' (<small>Hauts-de-France؛ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: [o d(ə) fʁɑ̃s]؛ پڪارڊ: Heuts d'Franche</small>؛ لفظي معنيٰ: 'فرانس جون اوچايون')، جنهن کي "مٿيون فرانس" (<small>Upper</small> <small>France</small>) پڻ چيو وڃي ٿو، [[فرانس]] جو سڀ کان اتر وارو [[فرانس جا علائقا|علائقو]] آهي. هي علائقو <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت ”نورڊ-پئس-دئ-ڪئلئس“ (<small>Nord-Pas-de-Calais</small>) ۽ پڪارڊي" (<small>Picardy</small>) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. ان جو مرڪزي انتظامي شهر (<small>Prefecture</small>) "ليل" (<small>Lille</small>) آهي. هي نئون علائقو ڊسمبر <small>2015</small>ع ۾ ٿيل علائقائي چونڊن کانپوءِ، پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي وجود ۾ آيو. "ڪونسل ڊي ايٽيٽ" (<small>Conseil d'État</small>) <small>28</small> سيپٽمبر <small>2016</small> ع تي "او دئ فرانس" کي علائقي جي نالي طور منظور ڪيو، جنهن جو اطلاق ان کان پوءِ ايندڙ <small>30</small> سيپٽمبر کان ٿيو. '''Hauts-de-France''' ({{IPA|fr|o d(ə) fʁɑ̃s|lang|LL-Q150 (fra)-GrandCelinien-Hauts-de-France.wav}}; {{langx|pcd|Heuts d'Franche}}; {{lit|Heights of France}}), also referred to in English as '''Upper France''',<ref>{{cite web|url=https://francerevisited.com/category/france/north-upper-france/|title=The North: Upper France|website=francerevisited.com}}</ref> is the northernmost [[region of France]], created by the territorial reform of French regions in 2014, from a merger of [[Nord-Pas-de-Calais]] and [[Picardy]]. Its [[Prefectures in France|prefecture]] is [[Lille]]. The new region came into existence on 1 January 2016, after [[2015 French regional elections|regional elections]] in December 2015.<ref>{{Cite news |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |language=French |trans-title=The 13-region map finally adopted |work=[[Le Monde]] |agency=[[Agence France-Presse]] |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015}}</ref> The [[Conseil d'État (France)|Conseil d'État]] approved Hauts-de-France as the name of the region on 28 September 2016, effective the following 30 September.<ref name="voix">{{Cite news |date=15 March 2016 |title=La Région a voté et s'appelle désormais Hauts-de-France |language=French |trans-title=The region has voted and is now called Hauts-de-France |work=[[La Voix du Nord (daily)|La Voix du Nord]] |location=Lille |url=http://www.lavoixdunord.fr/region/la-region-a-vote-et-s-appelle-desormais-ia0b0n3385042 |access-date=15 March 2016}}</ref><ref name="Decree confirming new region name">{{cite French decree|number or usual name=n° 2016-1265|date in French=28 septembre 2016|full name=portant fixation du nom et du chef-lieu de la région Hauts-de-France|article=|articles=|language=French|lower case=|URL=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161447&dateTexte=&categorieLien=id}}</ref> With 6,009,976 inhabitants as of 1 January 2015 and a [[population density]] of 189 inhabitants per [[Square kilometre|km²]], it is the third most populous region in France and the second-most densely populated in [[metropolitan France]] after its southern neighbour [[Île-de-France]]. It is bordered by [[Belgium]] to the north and by the [[United Kingdom]] to the northwest through the [[Channel Tunnel]], a railway tunnel crossing the [[English Channel]]. The region is a blend mixture of French and (southern-) Dutch cultures. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage}} * {{Official website}} {{in lang|fr}} * [http://france3-regions.francetvinfo.fr/nord-pas-de-calais/fusion-nord-pas-de-calais-picardie Merger of the regions – France 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150616102316/http://france3-regions.francetvinfo.fr/nord-pas-de-calais/fusion-nord-pas-de-calais-picardie |date=2015-06-16 }} {{Regions of France}} {{Authority control}} [[زمرو:او دئ فرانس]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:فرانس ۾ 2016ع جا قيام]] [[زمرو:2016ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] n3td7fhzt7divm037s12tt1p8wv20wj 415144 415141 2026-09-27T10:03:22Z Ibne maryam 17680 /* */ 415144 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative region of France}} {{Infobox settlement |name = Hauts-de-France |native_name = {{resize|75%|{{native name|pcd|Heuts-d'Franche}}}} |other_name = Upper France |type = [[Regions of France|Region]] |image = Lille vue gd place.JPG |image_size = 270px |alt = |caption = Grand Place in [[Lille]] |image_flag = <!--Flag of the Region of Hauts-de-France.svg--> |flag_alt = |image_seal = |seal_alt = |image_shield = |shield_alt = |image_blank_emblem = Hauts de France.svg |blank_emblem_type = [[Brandmark]] |blank_emblem_size = |etymology = |nickname = |motto = |image_map = Hauts-de-France in France 2016.svg |map_alt = |map_caption = |coordinates = {{Coord|49.9206|N|2.7030|E|source:wikidata_region:FRE|display=title,inline}} |subdivision_type = Country |subdivision_name = {{flagu|France}} |seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] |seat = [[Lille]] |parts_type = [[Departments of France|Departments]] |parts_style = list |parts = 5 |p1 = [[Aisne]] (02) |p2 = [[Nord (French department)|Nord]] (59) |p3 = [[Oise]] (60) |p4 = [[Pas-de-Calais]] (62) |p5 = [[Somme (department)|Somme]] (80) |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = [[The Republicans (France)|LR]] |leader_title = [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] |leader_name = [[Xavier Bertrand]] |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_water_percent = |area_rank = 9th |area_total_km2 = 31813 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |elevation_m = 295 |population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} |population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population_density_km2 = auto |population_note = |population_demonym = Nordistes<br>[[Picard people|Picards]] |time_zone1 = [[Central European Time|CET]] |utc_offset1 = +01:00 |time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset1_DST = +02:00 |postal_code_type = |postal_code = |area_code_type = |area_code = |area_codes = |iso_code = FR-HDF |website = {{Official URL}} |custom_label_sec1 = |demographics_type1 = GDP |demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref> |demographics1_title1 = Total |demographics1_info1 = €185.472 billion (2022) |demographics1_title2 = Per capita |demographics1_info2 = €30,900 (2022) |custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union|NUTS Region]] |custom_data_sec2 = FRE |module = |footnotes = }} '''او دئ فرانس''' (<small>Hauts-de-France؛ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: [o d(ə) fʁɑ̃s]؛ پڪارڊ: Heuts d'Franche</small>؛ لفظي معنيٰ: 'فرانس جون اوچايون')، جنهن کي "مٿيون فرانس" (<small>Upper</small> <small>France</small>) پڻ چيو وڃي ٿو، <ref>{{cite web|url=https://francerevisited.com/category/france/north-upper-france/|title=The North: Upper France|website=francerevisited.com}}</ref> [[فرانس]] جو سڀ کان اتر وارو [[فرانس جا علائقا|علائقو]] آهي. هي علائقو <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت ”نورڊ-پئس-دئ-ڪئلئس“ (<small>Nord-Pas-de-Calais</small>) ۽ پڪارڊي" (<small>Picardy</small>) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. ان جو مرڪزي انتظامي شهر (<small>Prefecture</small>) "ليل" (<small>Lille</small>) آهي. هي نئون علائقو ڊسمبر <small>2015</small>ع ۾ ٿيل علائقائي چونڊن کانپوءِ، پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي وجود ۾ آيو.<ref>{{Cite news |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |language=French |trans-title=The 13-region map finally adopted |work=[[Le Monde]] |agency=[[Agence France-Presse]] |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015}}</ref> ڪونسل ڊي ايٽيٽ (<small>Conseil d'État</small>) <small>28</small> سيپٽمبر <small>2016</small> ع تي "او دئ فرانس" کي علائقي جي نالي طور منظور ڪيو، جنهن جو اطلاق ان کان پوءِ ايندڙ <small>30</small> سيپٽمبر کان ٿيو.<ref name="voix">{{Cite news |date=15 March 2016 |title=La Région a voté et s'appelle désormais Hauts-de-France |language=French |trans-title=The region has voted and is now called Hauts-de-France |work=[[La Voix du Nord (daily)|La Voix du Nord]] |location=Lille |url=http://www.lavoixdunord.fr/region/la-region-a-vote-et-s-appelle-desormais-ia0b0n3385042 |access-date=15 March 2016}}</ref><ref name="Decree confirming new region name">{{cite French decree|number or usual name=n° 2016-1265|date in French=28 septembre 2016|full name=portant fixation du nom et du chef-lieu de la région Hauts-de-France|article=|articles=|language=French|lower case=|URL=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161447&dateTexte=&categorieLien=id}}</ref> With 6,009,976 inhabitants as of 1 January 2015 and a [[population density]] of 189 inhabitants per [[Square kilometre|km²]], it is the third most populous region in France and the second-most densely populated in [[metropolitan France]] after its southern neighbour [[Île-de-France]]. It is bordered by [[Belgium]] to the north and by the [[United Kingdom]] to the northwest through the [[Channel Tunnel]], a railway tunnel crossing the [[English Channel]]. The region is a blend mixture of French and (southern-) Dutch cultures. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage}} * {{Official website}} {{in lang|fr}} * [http://france3-regions.francetvinfo.fr/nord-pas-de-calais/fusion-nord-pas-de-calais-picardie Merger of the regions – France 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150616102316/http://france3-regions.francetvinfo.fr/nord-pas-de-calais/fusion-nord-pas-de-calais-picardie |date=2015-06-16 }} {{Regions of France}} {{Authority control}} [[زمرو:او دئ فرانس]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:فرانس ۾ 2016ع جا قيام]] [[زمرو:2016ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 09terzrzr2pkxedxdhg7cfvvyqzr41l 415145 415144 2026-09-27T10:10:14Z Ibne maryam 17680 /* */ 415145 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative region of France}} {{Infobox settlement |name = Hauts-de-France |native_name = {{resize|75%|{{native name|pcd|Heuts-d'Franche}}}} |other_name = Upper France |type = [[Regions of France|Region]] |image = Lille vue gd place.JPG |image_size = 270px |alt = |caption = Grand Place in [[Lille]] |image_flag = <!--Flag of the Region of Hauts-de-France.svg--> |flag_alt = |image_seal = |seal_alt = |image_shield = |shield_alt = |image_blank_emblem = Hauts de France.svg |blank_emblem_type = [[Brandmark]] |blank_emblem_size = |etymology = |nickname = |motto = |image_map = Hauts-de-France in France 2016.svg |map_alt = |map_caption = |coordinates = {{Coord|49.9206|N|2.7030|E|source:wikidata_region:FRE|display=title,inline}} |subdivision_type = Country |subdivision_name = {{flagu|France}} |seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] |seat = [[Lille]] |parts_type = [[Departments of France|Departments]] |parts_style = list |parts = 5 |p1 = [[Aisne]] (02) |p2 = [[Nord (French department)|Nord]] (59) |p3 = [[Oise]] (60) |p4 = [[Pas-de-Calais]] (62) |p5 = [[Somme (department)|Somme]] (80) |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = [[The Republicans (France)|LR]] |leader_title = [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] |leader_name = [[Xavier Bertrand]] |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_water_percent = |area_rank = 9th |area_total_km2 = 31813 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |elevation_m = 295 |population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} |population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population_density_km2 = auto |population_note = |population_demonym = Nordistes<br>[[Picard people|Picards]] |time_zone1 = [[Central European Time|CET]] |utc_offset1 = +01:00 |time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset1_DST = +02:00 |postal_code_type = |postal_code = |area_code_type = |area_code = |area_codes = |iso_code = FR-HDF |website = {{Official URL}} |custom_label_sec1 = |demographics_type1 = GDP |demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref> |demographics1_title1 = Total |demographics1_info1 = €185.472 billion (2022) |demographics1_title2 = Per capita |demographics1_info2 = €30,900 (2022) |custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union|NUTS Region]] |custom_data_sec2 = FRE |module = |footnotes = }} '''او دئ فرانس''' (<small>Hauts-de-France؛ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: [o d(ə) fʁɑ̃s]؛ پڪارڊ: Heuts d'Franche</small>؛ لفظي معنيٰ: 'فرانس جون اوچايون')، جنهن کي "مٿيون فرانس" (<small>Upper</small> <small>France</small>) پڻ چيو وڃي ٿو، <ref>{{cite web|url=https://francerevisited.com/category/france/north-upper-france/|title=The North: Upper France|website=francerevisited.com}}</ref> [[فرانس]] جو سڀ کان اتر وارو [[فرانس جا علائقا|علائقو]] آهي. هي علائقو <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت ”نورڊ-پئس-دئ-ڪئلئس“ (<small>Nord-Pas-de-Calais</small>) ۽ پڪارڊي" (<small>Picardy</small>) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. ان جو مرڪزي انتظامي شهر (<small>Prefecture</small>) "ليل" (<small>Lille</small>) آهي. هي نئون علائقو ڊسمبر <small>2015</small>ع ۾ ٿيل علائقائي چونڊن کانپوءِ، پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي وجود ۾ آيو.<ref>{{Cite news |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |language=French |trans-title=The 13-region map finally adopted |work=[[Le Monde]] |agency=[[Agence France-Presse]] |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015}}</ref> ڪونسل ڊي ايٽيٽ (<small>Conseil d'État</small>) <small>28</small> سيپٽمبر <small>2016</small> ع تي "او دئ فرانس" کي علائقي جي نالي طور منظور ڪيو، جنهن جو اطلاق ان کان پوءِ ايندڙ <small>30</small> سيپٽمبر کان ٿيو.<ref name="voix">{{Cite news |date=15 March 2016 |title=La Région a voté et s'appelle désormais Hauts-de-France |language=French |trans-title=The region has voted and is now called Hauts-de-France |work=[[La Voix du Nord (daily)|La Voix du Nord]] |location=Lille |url=http://www.lavoixdunord.fr/region/la-region-a-vote-et-s-appelle-desormais-ia0b0n3385042 |access-date=15 March 2016}}</ref><ref name="Decree confirming new region name">{{cite French decree|number or usual name=n° 2016-1265|date in French=28 septembre 2016|full name=portant fixation du nom et du chef-lieu de la région Hauts-de-France|article=|articles=|language=French|lower case=|URL=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161447&dateTexte=&categorieLien=id}}</ref> پهرين جنوري <small>2015</small>ع تائين <small>60</small><small>,09,976</small> جي آبادي ۽ <small>189</small> ماڻهو في چورس ڪلوميٽر جي گھاٽائي سان، هي فرانس جو ٽيون وڏو آبادي وارو علائقو آهي؛ ان سان گڏوگڏ، پنهنجي ڏاکڻي پاڙيسري علائقي [[ال دي فرانس|ايل-دي-فرانس]] (<small>Île-de-France</small>) کان پوءِ، هي ميٽروپوليٽن فرانس جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقو پڻ آهي. ان جي اتر ۾ [[بيلجيم]] واقع آهي، جڏهن ته اتر-اولهه طرف "چينل ٽنل" (جيڪا [[انگلينڊ]] ۽ فرانس جي وچ ۾ "انگلش چينل" هيٺان گذرندڙ هڪ ريلوي سرنگ آهي) ذريعي [[گڏيل بادشاھت|برطانيا]] سان رابطو قائم آهي. هي علائقو فرانسيسي ۽ ڏاکڻي ڊچ ثقافتن جو هڪ ميلاپ آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage}} * {{Official website}} {{in lang|fr}} * [http://france3-regions.francetvinfo.fr/nord-pas-de-calais/fusion-nord-pas-de-calais-picardie Merger of the regions – France 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150616102316/http://france3-regions.francetvinfo.fr/nord-pas-de-calais/fusion-nord-pas-de-calais-picardie |date=2015-06-16 }} {{Regions of France}} {{Authority control}} [[زمرو:او دئ فرانس]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:فرانس ۾ 2016ع جا قيام]] [[زمرو:2016ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] eosutpnylspo4fn16srwjd7vuoov22t 415155 415145 2026-09-27T10:27:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 415155 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative region of France}} {{Infobox settlement |name = Hauts-de-France |native_name = {{resize|75%|{{native name|pcd|Heuts-d'Franche}}}} |other_name = Upper France |type = [[Regions of France|Region]] |image = Lille vue gd place.JPG |image_size = 250px |alt = |caption = Grand Place in [[Lille]] |image_flag = Flag of the Region of Hauts-de-France.svg |flag_alt = |image_seal = |seal_alt = |image_shield = |shield_alt = |image_blank_emblem = Hauts de France.svg |blank_emblem_type = [[Brandmark]] |blank_emblem_size = |etymology = |nickname = |motto = |image_map = Hauts-de-France in France 2016.svg |map_alt = |map_caption = |coordinates = {{Coord|49.9206|N|2.7030|E|source:wikidata_region:FRE|display=title,inline}} |subdivision_type = [[ملڪ]] |subdivision_name = {{flag|France}} |seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] |seat = [[Lille]] |parts_type = [[Departments of France|Departments]] |parts_style = list |parts = 5 |p1 = [[Aisne]] (02) |p2= [[Nord (French department)|Nord]] (59) |p3 = [[Oise]] (60) |p4 = [[Pas-de-Calais]] (62) |p5= [[Somme (department)|Somme]] (80) |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = [[The Republicans (France)|LR]] |leader_title = [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] |leader_name = [[Xavier Bertrand]] |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_water_percent = |area_rank = 9th |area_total_km2 = 31813 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |elevation_m = 295 |population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} |population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population_density_km2 = auto |population_note = |population_demonym = Nordistes<br>[[Picard people|Picards]] |time_zone1 = [[Central European Time|CET]] |utc_offset1 = +01:00 |time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset1_DST = +02:00 |postal_code_type = |postal_code = |area_code_type = |area_code = |area_codes = |iso_code = FR-HDF |website = {{Official URL}} |custom_label_sec1 = |demographics_type1 = GDP |demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref> |demographics1_title1 = Total |demographics1_info1 = €185.472 billion (2022) |demographics1_title2 = Per capita |demographics1_info2 = €30,900 (2022) |custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union|NUTS Region]] |custom_data_sec2 = FRE |module = |footnotes = }} '''او دئ فرانس''' (<small>Hauts-de-France؛ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: [o d(ə) fʁɑ̃s]؛ پڪارڊ: Heuts d'Franche</small>؛ لفظي معنيٰ: 'فرانس جون اوچايون')، جنهن کي "مٿيون فرانس" (<small>Upper</small> <small>France</small>) پڻ چيو وڃي ٿو، <ref>{{cite web|url=https://francerevisited.com/category/france/north-upper-france/|title=The North: Upper France|website=francerevisited.com}}</ref> [[فرانس]] جو سڀ کان اتر وارو [[فرانس جا علائقا|علائقو]] آهي. هي علائقو <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت ”نورڊ-پئس-دئ-ڪئلئس“ (<small>Nord-Pas-de-Calais</small>) ۽ پڪارڊي" (<small>Picardy</small>) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. ان جو مرڪزي انتظامي شهر (<small>Prefecture</small>) "ليل" (<small>Lille</small>) آهي. هي نئون علائقو ڊسمبر <small>2015</small>ع ۾ ٿيل علائقائي چونڊن کانپوءِ، پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي وجود ۾ آيو.<ref>{{Cite news |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |language=French |trans-title=The 13-region map finally adopted |work=[[Le Monde]] |agency=[[Agence France-Presse]] |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015}}</ref> ڪونسل ڊي ايٽيٽ (<small>Conseil d'État</small>) <small>28</small> سيپٽمبر <small>2016</small> ع تي "او دئ فرانس" کي علائقي جي نالي طور منظور ڪيو، جنهن جو اطلاق ان کان پوءِ ايندڙ <small>30</small> سيپٽمبر کان ٿيو.<ref name="voix">{{Cite news |date=15 March 2016 |title=La Région a voté et s'appelle désormais Hauts-de-France |language=French |trans-title=The region has voted and is now called Hauts-de-France |work=[[La Voix du Nord (daily)|La Voix du Nord]] |location=Lille |url=http://www.lavoixdunord.fr/region/la-region-a-vote-et-s-appelle-desormais-ia0b0n3385042 |access-date=15 March 2016}}</ref><ref name="Decree confirming new region name">{{cite French decree|number or usual name=n° 2016-1265|date in French=28 septembre 2016|full name=portant fixation du nom et du chef-lieu de la région Hauts-de-France|article=|articles=|language=French|lower case=|URL=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161447&dateTexte=&categorieLien=id}}</ref> پهرين جنوري <small>2015</small>ع تائين <small>60</small><small>,09,976</small> جي آبادي ۽ <small>189</small> ماڻهو في چورس ڪلوميٽر جي گھاٽائي سان، هي فرانس جو ٽيون وڏو آبادي وارو علائقو آهي؛ ان سان گڏوگڏ، پنهنجي ڏاکڻي پاڙيسري علائقي [[ال دي فرانس|ايل-دي-فرانس]] (<small>Île-de-France</small>) کان پوءِ، هي ميٽروپوليٽن فرانس جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقو پڻ آهي. ان جي اتر ۾ [[بيلجيم]] واقع آهي، جڏهن ته اتر-اولهه طرف "چينل ٽنل" (جيڪا [[انگلينڊ]] ۽ فرانس جي وچ ۾ "انگلش چينل" هيٺان گذرندڙ هڪ ريلوي سرنگ آهي) ذريعي [[گڏيل بادشاھت|برطانيا]] سان رابطو قائم آهي. هي علائقو فرانسيسي ۽ ڏاکڻي ڊچ ثقافتن جو هڪ ميلاپ آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage}} * {{Official website}} {{in lang|fr}} * [http://france3-regions.francetvinfo.fr/nord-pas-de-calais/fusion-nord-pas-de-calais-picardie Merger of the regions – France 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150616102316/http://france3-regions.francetvinfo.fr/nord-pas-de-calais/fusion-nord-pas-de-calais-picardie |date=2015-06-16 }} {{Regions of France}} {{Authority control}} [[زمرو:او دئ فرانس]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:فرانس ۾ 2016ع جا قيام]] [[زمرو:2016ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] n5a4yekb9tkvi18n9eapycpp5l9vu33 415156 415155 2026-09-27T10:31:25Z Ibne maryam 17680 /* */ 415156 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative region of France}} {{Infobox settlement |name = او دئ فرانس |native_name = {{resize|75%|{{native name|pcd|Heuts-d'Franche}}}} |other_name = اپر فرانس |type = [[فرانس جا علائقا|علائقو]] |image = Lille vue gd place.JPG |image_size = 250px |alt = |caption = Grand Place in [[Lille]] |image_flag = Flag of the Region of Hauts-de-France.svg |flag_alt = |image_seal = |seal_alt = |image_shield = |shield_alt = |image_blank_emblem = Hauts de France.svg |blank_emblem_type = [[Brandmark]] |blank_emblem_size = |etymology = |nickname = |motto = |image_map = Hauts-de-France in France 2016.svg |map_alt = |map_caption = |coordinates = {{Coord|49.9206|N|2.7030|E|source:wikidata_region:FRE|display=title,inline}} |subdivision_type = [[ملڪ]] |subdivision_name = {{flag|France}} |seat_type = [[Prefectures in France|Prefecture]] |seat = [[Lille]] |parts_type = [[Departments of France|Departments]] |parts_style = list |parts = 5 |p1 = [[Aisne]] (02) |p2= [[Nord (French department)|Nord]] (59) |p3 = [[Oise]] (60) |p4 = [[Pas-de-Calais]] (62) |p5= [[Somme (department)|Somme]] (80) |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = [[The Republicans (France)|LR]] |leader_title = [[President of the Regional Council (France)|President of the Regional Council]] |leader_name = [[Xavier Bertrand]] |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_water_percent = |area_rank = 9th |area_total_km2 = 31813 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |elevation_m = 295 |population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} |population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population_density_km2 = auto |population_note = |population_demonym = Nordistes<br>[[Picard people|Picards]] |time_zone1 = [[Central European Time|CET]] |utc_offset1 = +01:00 |time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset1_DST = +02:00 |postal_code_type = |postal_code = |area_code_type = |area_code = |area_codes = |iso_code = FR-HDF |website = {{Official URL}} |custom_label_sec1 = |demographics_type1 = GDP |demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref> |demographics1_title1 = Total |demographics1_info1 = €185.472 billion (2022) |demographics1_title2 = Per capita |demographics1_info2 = €30,900 (2022) |custom_label_sec2 = [[First level NUTS of the European Union|NUTS Region]] |custom_data_sec2 = FRE |module = |footnotes = |official_name=Hauts-de-France|settlement_type=[[فرانس جا علائقا|علائقو]]|image_skyline=Lille vue gd place.JPG|image_caption=Grand Place in [[Lille]]}} '''او دئ فرانس''' (<small>Hauts-de-France؛ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: [o d(ə) fʁɑ̃s]؛ پڪارڊ: Heuts d'Franche</small>؛ لفظي معنيٰ: 'فرانس جون اوچايون')، جنهن کي "مٿيون فرانس" (<small>Upper</small> <small>France</small>) پڻ چيو وڃي ٿو، <ref>{{cite web|url=https://francerevisited.com/category/france/north-upper-france/|title=The North: Upper France|website=francerevisited.com}}</ref> [[فرانس]] جو سڀ کان اتر وارو [[فرانس جا علائقا|علائقو]] آهي. هي علائقو <small>2014</small>ع ۾ فرانسيسي علائقن جي انتظامي سڌارن تحت ”نورڊ-پئس-دئ-ڪئلئس“ (<small>Nord-Pas-de-Calais</small>) ۽ پڪارڊي" (<small>Picardy</small>) کي ملائي ٺاهيو ويو هو. ان جو مرڪزي انتظامي شهر (<small>Prefecture</small>) "ليل" (<small>Lille</small>) آهي. هي نئون علائقو ڊسمبر <small>2015</small>ع ۾ ٿيل علائقائي چونڊن کانپوءِ، پهرين جنوري <small>2016</small>ع تي وجود ۾ آيو.<ref>{{Cite news |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |language=French |trans-title=The 13-region map finally adopted |work=[[Le Monde]] |agency=[[Agence France-Presse]] |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015}}</ref> ڪونسل ڊي ايٽيٽ (<small>Conseil d'État</small>) <small>28</small> سيپٽمبر <small>2016</small> ع تي "او دئ فرانس" کي علائقي جي نالي طور منظور ڪيو، جنهن جو اطلاق ان کان پوءِ ايندڙ <small>30</small> سيپٽمبر کان ٿيو.<ref name="voix">{{Cite news |date=15 March 2016 |title=La Région a voté et s'appelle désormais Hauts-de-France |language=French |trans-title=The region has voted and is now called Hauts-de-France |work=[[La Voix du Nord (daily)|La Voix du Nord]] |location=Lille |url=http://www.lavoixdunord.fr/region/la-region-a-vote-et-s-appelle-desormais-ia0b0n3385042 |access-date=15 March 2016}}</ref><ref name="Decree confirming new region name">{{cite French decree|number or usual name=n° 2016-1265|date in French=28 septembre 2016|full name=portant fixation du nom et du chef-lieu de la région Hauts-de-France|article=|articles=|language=French|lower case=|URL=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161447&dateTexte=&categorieLien=id}}</ref> پهرين جنوري <small>2015</small>ع تائين <small>60</small><small>,09,976</small> جي آبادي ۽ <small>189</small> ماڻهو في چورس ڪلوميٽر جي گھاٽائي سان، هي فرانس جو ٽيون وڏو آبادي وارو علائقو آهي؛ ان سان گڏوگڏ، پنهنجي ڏاکڻي پاڙيسري علائقي [[ال دي فرانس|ايل-دي-فرانس]] (<small>Île-de-France</small>) کان پوءِ، هي ميٽروپوليٽن فرانس جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقو پڻ آهي. ان جي اتر ۾ [[بيلجيم]] واقع آهي، جڏهن ته اتر-اولهه طرف "چينل ٽنل" (جيڪا [[انگلينڊ]] ۽ فرانس جي وچ ۾ "انگلش چينل" هيٺان گذرندڙ هڪ ريلوي سرنگ آهي) ذريعي [[گڏيل بادشاھت|برطانيا]] سان رابطو قائم آهي. هي علائقو فرانسيسي ۽ ڏاکڻي ڊچ ثقافتن جو هڪ ميلاپ آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage}} * {{Official website}} {{in lang|fr}} * [http://france3-regions.francetvinfo.fr/nord-pas-de-calais/fusion-nord-pas-de-calais-picardie Merger of the regions – France 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150616102316/http://france3-regions.francetvinfo.fr/nord-pas-de-calais/fusion-nord-pas-de-calais-picardie |date=2015-06-16 }} {{Regions of France}} {{Authority control}} [[زمرو:او دئ فرانس]] [[زمرو:فرانس جا علائقا]] [[زمرو:فرانس ۾ 2016ع جا قيام]] [[زمرو:2016ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 9wd92bgsxm58k5fo1104914syjt2qp5 0 103306 415126 2026-09-27T07:45:09Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|وارهه تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = حمل چڪ آباد | official_name = يونين ڪائونسل حمل چڪ آباد | native_name = حمل چڪ آباد | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label... 415126 wikitext text/x-wiki {{Short description|وارهه تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = حمل چڪ آباد | official_name = يونين ڪائونسل حمل چڪ آباد | native_name = حمل چڪ آباد | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = حمل چڪ آباد | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام <!-- انتظامي ورهاست --> | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[وارهه تعلقو]] <!-- مڪاني حڪومت --> | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | established_title = 2015ع جو يو سي نمبر | established_date = يو سي 34 <!-- ٻيون ڄاڻ --> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''حمل چڪ آباد''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Hamal Chakabad}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي هڪ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. هي يونين ڪائونسل [[حمل ڍنڍ]] جي ڀرپاسي واري ڳوٺاڻي علائقي تي مشتمل آهي ۽ ان جو نالو حمل ۽ چڪ آباد سان منسوب آهي. 2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن ۾ حمل چڪ آباد کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي '''يونين ڪائونسل نمبر 34''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="LG2015">{{cite web |title=District Council Qambar Shahdadkot UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/district-council.htm |access-date=27 September 2026 }}</ref> پاڪستان شماريات بيورو جي آدمشماري رڪارڊ ۾ هن علائقي جون '''چڪ آباد''' ۽ '''حمل ڪاڇڙي''' نالي آباديون الڳ ڳوٺاڻين آبادين طور درج ٿيل آهن. 2023ع ۾ چڪ آباد جي آبادي 6,666 ۽ حمل ڪاڇڙي جي آبادي 3,271 هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> == نالو == يونين ڪائونسل جو نالو ٻن مقامي جاگرافيائي نالن، '''حمل''' ۽ '''چڪ آباد'''، تي ٻڌل آهي. سرڪاري ۽ چونڊ رڪارڊن ۾ ان جو نالو انگريزيءَ ۾ ''Hamal Chakabad'' لکيو ويو آهي.<ref name="LG2015"/> '''حمل''' نالو علائقي جي مشهور [[حمل ڍنڍ]] ۽ ان سان لاڳاپيل حمل واري آباديءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي، جڏهن تہ '''چڪ آباد''' وارهه تعلقي جي هڪ الڳ روينيو ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. == جاگرافي == حمل چڪ آباد [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ [[حمل ڍنڍ]] جي ڀرپاسي واقع آهي. هي علائقو سنڌ جي آبپاشي هيٺ ميداني علائقي ۽ اولهه طرف [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي ڪڇ واري علائقي جي وچ واري خطي سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ماحولياتي جائزي موجب حمل ڍنڍ تقريباً {{coord|27|23|N|67|55|E}} تي واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 25 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ 10 ڪلوميٽر ويڪري آهي. ڍنڍ تاريخي طور سروهه، بدرام ۽ ڪاڇڙي نالي پاڻيءَ جي ٽن حصن تي مشتمل رهي آهي.<ref name="SFERP">{{cite web |title=Environmental and Social Management Plan: Rehabilitation of Roads in Qambar Shahdadkot |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Eng-updated-ESMP-CC-Rehabilitation-of-Qamber-Shadadkot-14-Roads-V1.5-24.10.23.pdf |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ، سنڌ حڪومت |year=2023 |access-date=27 September 2026 }}</ref> حمل ڍنڍ جو پاڻي برساتي نئن، جابلو وهڪرن ۽ نيڪال واري نظام سان ڳنڍيل آهي. برساتن ۽ ٻوڏن دوران کيرٿر جبلن مان ايندڙ وهڪرا پڻ ڍنڍ ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="SFERP"/> == روينيو حيثيت == سنڌ جي روينيو رڪارڊ موجب '''چڪ آباد''' وارهه تعلقي جي الڳ [[ديھ|ديهه]] آهي. وارهه تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ چڪ آباد سان گڏ حمل، بشارت ڪاڇڙي، چڪ بشارت، چڪ فريدآباد، جوناڻي، کنڊو، ميرپور ۽ ٻين ديهن جا نالا پڻ شامل آهن.<ref name="Dehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> ان ڪري '''يونين ڪائونسل حمل چڪ آباد''' ۽ '''ديهه چڪ آباد''' کي هڪ ئي انتظامي اڪائي نه سمجهڻ گهرجي؛ يونين ڪائونسل مڪاني حڪومت جي اڪائي آهي، جڏهن تہ ديهه روينيو انتظام جي اڪائي آهي. == مڪاني حڪومت == 2015ع جي مڪاني چونڊن وقت حمل چڪ آباد '''يو سي نمبر 34''' هئي. ساڳئي چونڊ حدبنديءَ ۾ [[جوناڻي]] يو سي 33، حمل چڪ آباد يو سي 34، ميرپور يو سي 35 ۽ کنڊو يو سي 36 طور درج ٿيل هئا.<ref name="LG2015"/> 2015ع جي نتيجن موجب '''رئيس محمد خان چانڊيو''' حمل چڪ آباد مان ضلعي ڪائونسل قمبر شهدادڪوٽ جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ سندس سياسي وابستگي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان درج ڪئي وئي.<ref name="LG2015"/> {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#315d7d; color:white; padding:9px; font-size:110%;" | '''حمل چڪ آباد، مڪاني چونڊون 2015ع''' |- style="background:#dceaf4;" ! عهدو ! چونڊيل نمائندو ! سياسي وابستگي |- style="background:#f7fbfe;" | ضلعي ڪائونسل ميمبر | رئيس محمد خان چانڊيو | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} <small>ذريعو: 2015ع جا مڪاني چونڊ نتيجا.<ref name="LG2015"/></small> == آبادي == [[پاڪستان شماريات بيورو]] جي آدمشماريءَ ۾ يونين ڪائونسل جي نالي هيٺ هڪ گڏيل آباديءَ بدران هن علائقي جون مختلف ڳوٺاڻيون آباديون الڳ درج ٿيل آهن. انهن مان '''چڪ آباد''' ۽ '''حمل ڪاڇڙي''' جا انگ هيٺ ڏجن ٿا. 2017ع ۾ چڪ آباد جي آبادي '''5,545''' هئي، جنهن ۾ 2,813 مرد ۽ 2,732 عورتون شامل هيون. 2023ع ۾ اها آبادي وڌي '''6,666''' ٿي، جنهن ۾ 3,487 مرد ۽ 3,179 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07723.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023"/> ساڳئي طرح حمل ڪاڇڙي جي آبادي 2017ع ۾ '''2,745''' هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي '''3,271''' ٿي وئي.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:88%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#315d7d; color:white; padding:9px; font-size:110%;" | '''چونڊ ڳوٺاڻين آبادين جي آبادي''' |- style="background:#dceaf4;" ! آبادي ! 2017ع ! 2023ع ! 2023ع مرد ! 2023ع عورتون |- style="background:#f7fbfe;" | '''چڪ آباد''' | 5,545 | '''6,666''' | 3,487 | 3,179 |- style="background:#fff4dc;" | '''حمل ڪاڇڙي''' | 2,745 | '''3,271''' | 1,700 | 1,571 |} <small>ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/></small> اهي انگ '''انفرادي ڳوٺاڻين آبادين''' جا آهن، پوري حمل چڪ آباد يونين ڪائونسل جا نه آهن. == خواندگي == 2017ع جي آدمشماري موجب چڪ آباد ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''29.92 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 49.76 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 10.16 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2017"/> ساڳئي آدمشماريءَ ۾ حمل ڪاڇڙي جي مجموعي خواندگي '''15.87 سيڪڙو'''، مردن جي 24.40 سيڪڙو ۽ عورتن جي 7.22 سيڪڙو درج ڪئي وئي هئي.<ref name="PBS2017"/> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ چڪ آباد لاءِ مجموعي خواندگي '''18.1 سيڪڙو'''، مردن لاءِ 29.5 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 6.0 سيڪڙو درج ٿيل آهي؛ حمل ڪاڇڙي لاءِ اهي شرحون ترتيبوار '''16.4، 21.8 ۽ 10.8 سيڪڙو''' آهن.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:82%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#3f7f5f; color:white; padding:9px;" | '''خواندگي، 2023ع''' |- style="background:#d8eadf;" ! آبادي ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- style="background:#f4faf6;" | چڪ آباد | '''18.1٪''' | 29.5٪ | 6.0٪ |- style="background:#fff4dc;" | حمل ڪاڇڙي | '''16.4٪''' | 21.8٪ | 10.8٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2023"/></small> == رهائش == 2017ع جي آدمشماري موجب چڪ آباد ۾ '''966 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 190 پڪا، 217 نيم پڪا ۽ 559 ڪچا گهر درج ٿيل هئا.<ref name="Housing2017">{{cite web |title=Table 24: Selected Housing Characteristics of Rural Localities, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07724.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> ساڳئي آدمشماريءَ ۾ حمل ڪاڇڙي ۾ '''429 گهر''' هئا، جن مان 7 پڪا، 18 نيم پڪا ۽ 404 ڪچا هئا.<ref name="Housing2017"/> 2023ع ۾ حمل ڪاڇڙي ۾ رهائشي گهرن جو انگ وڌي '''674''' ٿي ويو، جن مان 5 پڪا، 7 نيم پڪا ۽ 662 ڪچا گهر هئا. سراسري گهريلو جسامت 4.9 ماڻهو في گهر درج ڪئي وئي.<ref name="Housing2023">{{cite web |title=Table 32: Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> == حمل ڍنڍ == {{main|حمل ڍنڍ}} حمل چڪ آباد جي جاگرافي ۽ مقامي ماحول تي [[حمل ڍنڍ]] جو اهم اثر آهي. سنڌ حڪومت جي ماحولياتي مطالعي موجب هي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، جيڪا تقريباً 25 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ 10 ڪلوميٽر ويڪري آهي.<ref name="SFERP"/> [[ريڊيو پاڪستان]] جي سرڪاري رپورٽ موجب حمل ڍنڍ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان تقريباً 58 ڪلوميٽر ۽ [[قمبر]] کان 40 ڪلوميٽر پري واقع آهي ۽ ان جي پکيڙ لڳ ڀڳ 2,965 ايڪڙ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="RadioPakistan">{{cite web |title=Special Feature on Hamal Lake |url=https://www.radio.gov.pk/programme/21-05-2018/special-feature-on-hamal-lake |publisher=[[ريڊيو پاڪستان]] |date=21 May 2018 |access-date=27 September 2026 }}</ref> ڍنڍ ۽ ان سان لاڳاپيل پاڻيءَ جا رستا علائقي جي زراعت، ماهيگيري، قدرتي ماحول ۽ ٻوڏ جي خطري تي سڌو اثر وجهن ٿا. == ٻوڏ جو خطرو == حمل چڪ آباد وارهه تعلقي جي انهن علائقن مان آهي جيڪي جابلو برساتي وهڪرن ۽ وڏي ٻوڏ دوران خطري هيٺ اچن ٿا. [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] مان ايندڙ برساتي وهڪرا ۽ اتر کان ايندڙ ٻوڏ جو پاڻي حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي نيڪال واري نظام ڏانهن وهندو آهي. 2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران حمل ڍنڍ ۾ پاڻيءَ جي سطح خطرناڪ حد تائين وڌي وئي هئي. ان وقت ضلعي انتظاميا [[وارهه]] جي رهواسين کي به محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيڻ جي خبرداري ڏني، ڇاڪاڻ تہ حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي بندن تي شديد دٻاءُ پيدا ٿي ويو هو.<ref name="Dawn2010">{{cite news |title=Flood warning issued to Warah town residents |url=https://www.dawn.com/news/947310 |work=[[ڊان]] |date=10 September 2010 |access-date=27 September 2026 }}</ref> 2010ع ۾ حمل ڍنڍ ڏانهن ايندڙ ٻوڏ جي وهڪري سبب ڀرپاسي جي ڪيترن ڳوٺن ۽ يونين ڪائونسلن کي پڻ نقصان پهتو.<ref name="DawnFlood">{{cite news |title=Battle to save Ratodero |url=https://www.dawn.com/news/856159 |work=[[ڊان]] |date=2010 |access-date=27 September 2026 }}</ref> == 2022ع جون ٻوڏون == [[2022ع پاڪستان جون ٻوڏون|2022ع جي ٻوڏن]] دوران [[وارهه تعلقو]] قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي سخت متاثر ٿيل علائقن مان هو. انساني حقن واري ڪميشن جي ٻوڏ کان پوءِ واري جائزي موجب ڊسمبر 2022ع تائين وارهه تعلقي ۾ '''11,369 ايڪڙ''' ايراضي اڃا پاڻيءَ هيٺ هئي. رپورٽ ۾ وارهه جي شديد ٻوڏ جو هڪ سبب حمل ڍنڍ ڀرسان هيٺاهين جاگرافيائي حالت پڻ ڄاڻائي وئي.<ref name="HRCP2023">{{cite web |title=Northern Sindh: In Search of Solutions – Damage and Rehabilitation Post the 2022 Floods |url=https://hrcp-web.org/hrcpweb/wp-content/uploads/2020/09/2023-Northern-Sindh-In-Search-of-Solutions-EN.pdf |publisher=هيومن رائيٽس ڪميشن آف پاڪستان |year=2023 |access-date=27 September 2026 }}</ref> ٻوڏ جو پاڻي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي مان ''زيرو پوائنٽ'' ۽ نيڪال واري نظام ذريعي حمل ڍنڍ ڏانهن پڻ وهندو رهيو.<ref>{{cite news |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=[[ڊان]] |date=5 September 2022 |access-date=27 September 2026 }}</ref> == معيشت == حمل چڪ آباد جو علائقو بنيادي طور ڳوٺاڻو آهي. مقامي معيشت جو اهم حصو زراعت، چوپائي مال، زرعي مزدوري ۽ حمل ڍنڍ سان لاڳاپيل قدرتي وسيلن تي ٻڌل آهي. قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي زرعي علائقن ۾ [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] اهم فصل آهن، جڏهن تہ مڪئي، جوئر، تر ۽ ٻيا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite journal |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |year=2020 }}</ref> == ماحولياتي اهميت == حمل ڍنڍ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو آبي ماحولياتي نظام جو حصو آهي. ڍنڍ مڇين ۽ مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش فراهم ڪري ٿي. علائقي جي ماحولياتي حالت پاڻيءَ جي معيار، نيڪال جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ زرعي سرگرمين سان ويجهي لاڳاپيل آهي. ان ڪري حمل چڪ آباد جي جاگرافي رڳو زرعي اهميت نه پر پاڻيءَ جي انتظام ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان پڻ اهم آهي. == پڻ ڏسو == * [[حمل ڍنڍ]] * [[وارھ تعلقو]] * [[وارھ]] * [[جوناڻي]] * [[گاجي کهاوڙ]] * [[ميرپور (وارهه)]] * [[کنڊو]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] * [[2022ع پاڪستان جون ٻوڏون]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:حمل چڪ آباد]] [[زمرو:وارهه تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] 7yrubh2e9hapq3u5iiihkpycxa8r00y 415127 415126 2026-09-27T07:46:06Z Intisar Ali 8681 415127 wikitext text/x-wiki {{Short description|وارهه تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = حمل چڪ آباد | official_name = يونين ڪائونسل حمل چڪ آباد | native_name = حمل چڪ آباد | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = حمل چڪ آباد | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام <!-- انتظامي ورهاست --> | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[وارهه تعلقو]] <!-- مڪاني حڪومت --> | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | established_title = 2015ع جو يو سي نمبر | established_date = يو سي 34 <!-- ٻيون ڄاڻ --> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''حمل چڪ آباد''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Hamal Chakabad}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي هڪ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. هي يونين ڪائونسل [[حمل ڍنڍ]] جي ڀرپاسي واري ڳوٺاڻي علائقي تي مشتمل آهي ۽ ان جو نالو حمل ۽ چڪ آباد سان منسوب آهي. 2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن ۾ حمل چڪ آباد کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي '''يونين ڪائونسل نمبر 34''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="LG2015">{{cite web |title=District Council Qambar Shahdadkot UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/district-council.htm |access-date=27 September 2026 }}</ref> پاڪستان شماريات بيورو جي آدمشماري رڪارڊ ۾ هن علائقي جون '''چڪ آباد''' ۽ '''حمل ڪاڇڙي''' نالي آباديون الڳ ڳوٺاڻين آبادين طور درج ٿيل آهن. 2023ع ۾ چڪ آباد جي آبادي 6,666 ۽ حمل ڪاڇڙي جي آبادي 3,271 هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> == نالو == يونين ڪائونسل جو نالو ٻن مقامي جاگرافيائي نالن، '''حمل''' ۽ '''چڪ آباد'''، تي ٻڌل آهي. سرڪاري ۽ چونڊ رڪارڊن ۾ ان جو نالو انگريزيءَ ۾ ''Hamal Chakabad'' لکيو ويو آهي.<ref name="LG2015"/> '''حمل''' نالو علائقي جي مشهور [[حمل ڍنڍ]] ۽ ان سان لاڳاپيل حمل واري آباديءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي، جڏهن تہ '''چڪ آباد''' وارهه تعلقي جي هڪ الڳ روينيو ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. == جاگرافي == حمل چڪ آباد [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ [[حمل ڍنڍ]] جي ڀرپاسي واقع آهي. هي علائقو سنڌ جي آبپاشي هيٺ ميداني علائقي ۽ اولهه طرف [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جي ڪڇ واري علائقي جي وچ واري خطي سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ماحولياتي جائزي موجب حمل ڍنڍ تقريباً {{coord|27|23|N|67|55|E}} تي واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 25 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ 10 ڪلوميٽر ويڪري آهي. ڍنڍ تاريخي طور سروهه، بدرام ۽ ڪاڇڙي نالي پاڻيءَ جي ٽن حصن تي مشتمل رهي آهي.<ref name="SFERP">{{cite web |title=Environmental and Social Management Plan: Rehabilitation of Roads in Qambar Shahdadkot |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Eng-updated-ESMP-CC-Rehabilitation-of-Qamber-Shadadkot-14-Roads-V1.5-24.10.23.pdf |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ، سنڌ حڪومت |year=2023 |access-date=27 September 2026 }}</ref> حمل ڍنڍ جو پاڻي برساتي نئن، جابلو وهڪرن ۽ نيڪال واري نظام سان ڳنڍيل آهي. برساتن ۽ ٻوڏن دوران کيرٿر جبلن مان ايندڙ وهڪرا پڻ ڍنڍ ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="SFERP"/> == روينيو حيثيت == سنڌ جي روينيو رڪارڊ موجب '''چڪ آباد''' وارهه تعلقي جي الڳ [[ديھ|ديهه]] آهي. وارهه تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ چڪ آباد سان گڏ حمل، بشارت ڪاڇڙي، چڪ بشارت، چڪ فريدآباد، جوناڻي، کنڊو، ميرپور ۽ ٻين ديهن جا نالا پڻ شامل آهن.<ref name="Dehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |access-date=27 September 2026 }}</ref> ان ڪري '''يونين ڪائونسل حمل چڪ آباد''' ۽ '''ديهه چڪ آباد''' کي هڪ ئي انتظامي اڪائي نه سمجهڻ گهرجي؛ يونين ڪائونسل مڪاني حڪومت جي اڪائي آهي، جڏهن تہ ديهه روينيو انتظام جي اڪائي آهي. == مڪاني حڪومت == 2015ع جي مڪاني چونڊن وقت حمل چڪ آباد '''يو سي نمبر 34''' هئي. ساڳئي چونڊ حدبنديءَ ۾ [[جوناڻي]] يو سي 33، حمل چڪ آباد يو سي 34، ميرپور يو سي 35 ۽ کنڊو يو سي 36 طور درج ٿيل هئا.<ref name="LG2015"/> 2015ع جي نتيجن موجب '''رئيس محمد خان چانڊيو''' حمل چڪ آباد مان ضلعي ڪائونسل قمبر شهدادڪوٽ جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ سندس سياسي وابستگي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان درج ڪئي وئي.<ref name="LG2015"/> {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#315d7d; color:white; padding:9px; font-size:110%;" | '''حمل چڪ آباد، مڪاني چونڊون 2015ع''' |- style="background:#dceaf4;" ! عهدو ! چونڊيل نمائندو ! سياسي وابستگي |- style="background:#f7fbfe;" | ضلعي ڪائونسل ميمبر | رئيس محمد خان چانڊيو | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} <small>ذريعو: 2015ع جا مڪاني چونڊ نتيجا.<ref name="LG2015"/></small> == آبادي == [[پاڪستان شماريات بيورو]] جي آدمشماريءَ ۾ يونين ڪائونسل جي نالي هيٺ هڪ گڏيل آباديءَ بدران هن علائقي جون مختلف ڳوٺاڻيون آباديون الڳ درج ٿيل آهن. انهن مان '''چڪ آباد''' ۽ '''حمل ڪاڇڙي''' جا انگ هيٺ ڏجن ٿا. 2017ع ۾ چڪ آباد جي آبادي '''5,545''' هئي، جنهن ۾ 2,813 مرد ۽ 2,732 عورتون شامل هيون. 2023ع ۾ اها آبادي وڌي '''6,666''' ٿي، جنهن ۾ 3,487 مرد ۽ 3,179 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07723.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023"/> ساڳئي طرح حمل ڪاڇڙي جي آبادي 2017ع ۾ '''2,745''' هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي '''3,271''' ٿي وئي.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:88%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#315d7d; color:white; padding:9px; font-size:110%;" | '''چونڊ ڳوٺاڻين آبادين جي آبادي''' |- style="background:#dceaf4;" ! آبادي ! 2017ع ! 2023ع ! 2023ع مرد ! 2023ع عورتون |- style="background:#f7fbfe;" | '''چڪ آباد''' | 5,545 | '''6,666''' | 3,487 | 3,179 |- style="background:#fff4dc;" | '''حمل ڪاڇڙي''' | 2,745 | '''3,271''' | 1,700 | 1,571 |} <small>ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/></small> اهي انگ '''انفرادي ڳوٺاڻين آبادين''' جا آهن، پوري حمل چڪ آباد يونين ڪائونسل جا نه آهن. == خواندگي == 2017ع جي آدمشماري موجب چڪ آباد ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''29.92 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 49.76 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 10.16 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2017"/> ساڳئي آدمشماريءَ ۾ حمل ڪاڇڙي جي مجموعي خواندگي '''15.87 سيڪڙو'''، مردن جي 24.40 سيڪڙو ۽ عورتن جي 7.22 سيڪڙو درج ڪئي وئي هئي.<ref name="PBS2017"/> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ چڪ آباد لاءِ مجموعي خواندگي '''18.1 سيڪڙو'''، مردن لاءِ 29.5 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 6.0 سيڪڙو درج ٿيل آهي؛ حمل ڪاڇڙي لاءِ اهي شرحون ترتيبوار '''16.4، 21.8 ۽ 10.8 سيڪڙو''' آهن.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:82%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#3f7f5f; color:white; padding:9px;" | '''خواندگي، 2023ع''' |- style="background:#d8eadf;" ! آبادي ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- style="background:#f4faf6;" | چڪ آباد | '''18.1٪''' | 29.5٪ | 6.0٪ |- style="background:#fff4dc;" | حمل ڪاڇڙي | '''16.4٪''' | 21.8٪ | 10.8٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2023"/></small> == رهائش == 2017ع جي آدمشماري موجب چڪ آباد ۾ '''966 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 190 پڪا، 217 نيم پڪا ۽ 559 ڪچا گهر درج ٿيل هئا.<ref name="Housing2017">{{cite web |title=Table 24: Selected Housing Characteristics of Rural Localities, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07724.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> ساڳئي آدمشماريءَ ۾ حمل ڪاڇڙي ۾ '''429 گهر''' هئا، جن مان 7 پڪا، 18 نيم پڪا ۽ 404 ڪچا هئا.<ref name="Housing2017"/> 2023ع ۾ حمل ڪاڇڙي ۾ رهائشي گهرن جو انگ وڌي '''674''' ٿي ويو، جن مان 5 پڪا، 7 نيم پڪا ۽ 662 ڪچا گهر هئا. سراسري گهريلو جسامت 4.9 ماڻهو في گهر درج ڪئي وئي.<ref name="Housing2023">{{cite web |title=Table 32: Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=27 September 2026 }}</ref> == حمل ڍنڍ == {{main|حمل ڍنڍ}} حمل چڪ آباد جي جاگرافي ۽ مقامي ماحول تي [[حمل ڍنڍ]] جو اهم اثر آهي. سنڌ حڪومت جي ماحولياتي مطالعي موجب هي تازي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، جيڪا تقريباً 25 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ 10 ڪلوميٽر ويڪري آهي.<ref name="SFERP"/> [[ريڊيو پاڪستان]] جي سرڪاري رپورٽ موجب حمل ڍنڍ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان تقريباً 58 ڪلوميٽر ۽ [[قمبر]] کان 40 ڪلوميٽر پري واقع آهي ۽ ان جي پکيڙ لڳ ڀڳ 2,965 ايڪڙ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="RadioPakistan">{{cite web |title=Special Feature on Hamal Lake |url=https://www.radio.gov.pk/programme/21-05-2018/special-feature-on-hamal-lake |publisher=[[ريڊيو پاڪستان]] |date=21 May 2018 |access-date=27 September 2026 }}</ref> ڍنڍ ۽ ان سان لاڳاپيل پاڻيءَ جا رستا علائقي جي زراعت، ماهيگيري، قدرتي ماحول ۽ ٻوڏ جي خطري تي سڌو اثر وجهن ٿا. == ٻوڏ جو خطرو == حمل چڪ آباد وارهه تعلقي جي انهن علائقن مان آهي جيڪي جابلو برساتي وهڪرن ۽ وڏي ٻوڏ دوران خطري هيٺ اچن ٿا. [[کيرٿر جبل|کيرٿر جبلن]] مان ايندڙ برساتي وهڪرا ۽ اتر کان ايندڙ ٻوڏ جو پاڻي حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي نيڪال واري نظام ڏانهن وهندو آهي. 2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران حمل ڍنڍ ۾ پاڻيءَ جي سطح خطرناڪ حد تائين وڌي وئي هئي. ان وقت ضلعي انتظاميا [[وارهه]] جي رهواسين کي به محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيڻ جي خبرداري ڏني، ڇاڪاڻ تہ حمل ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي بندن تي شديد دٻاءُ پيدا ٿي ويو هو.<ref name="Dawn2010">{{cite news |title=Flood warning issued to Warah town residents |url=https://www.dawn.com/news/947310 |work=[[ڊان]] |date=10 September 2010 |access-date=27 September 2026 }}</ref> 2010ع ۾ حمل ڍنڍ ڏانهن ايندڙ ٻوڏ جي وهڪري سبب ڀرپاسي جي ڪيترن ڳوٺن ۽ يونين ڪائونسلن کي پڻ نقصان پهتو.<ref name="DawnFlood">{{cite news |title=Battle to save Ratodero |url=https://www.dawn.com/news/856159 |work=[[ڊان]] |date=2010 |access-date=27 September 2026 }}</ref> == 2022ع جون ٻوڏون == [[2022ع پاڪستان جون ٻوڏون|2022ع جي ٻوڏن]] دوران [[وارهه تعلقو]] قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي سخت متاثر ٿيل علائقن مان هو. انساني حقن واري ڪميشن جي ٻوڏ کان پوءِ واري جائزي موجب ڊسمبر 2022ع تائين وارهه تعلقي ۾ '''11,369 ايڪڙ''' ايراضي اڃا پاڻيءَ هيٺ هئي. رپورٽ ۾ وارهه جي شديد ٻوڏ جو هڪ سبب حمل ڍنڍ ڀرسان هيٺاهين جاگرافيائي حالت پڻ ڄاڻائي وئي.<ref name="HRCP2023">{{cite web |title=Northern Sindh: In Search of Solutions – Damage and Rehabilitation Post the 2022 Floods |url=https://hrcp-web.org/hrcpweb/wp-content/uploads/2020/09/2023-Northern-Sindh-In-Search-of-Solutions-EN.pdf |publisher=هيومن رائيٽس ڪميشن آف پاڪستان |year=2023 |access-date=27 September 2026 }}</ref> ٻوڏ جو پاڻي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي مان ''زيرو پوائنٽ'' ۽ نيڪال واري نظام ذريعي حمل ڍنڍ ڏانهن پڻ وهندو رهيو.<ref>{{cite news |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=[[ڊان]] |date=5 September 2022 |access-date=27 September 2026 }}</ref> == معيشت == حمل چڪ آباد جو علائقو بنيادي طور ڳوٺاڻو آهي. مقامي معيشت جو اهم حصو زراعت، چوپائي مال، زرعي مزدوري ۽ حمل ڍنڍ سان لاڳاپيل قدرتي وسيلن تي ٻڌل آهي. قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي زرعي علائقن ۾ [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] اهم فصل آهن، جڏهن تہ مڪئي، جوئر، تر ۽ ٻيا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite journal |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |year=2020 }}</ref> == ماحولياتي اهميت == حمل ڍنڍ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو آبي ماحولياتي نظام جو حصو آهي. ڍنڍ مڇين ۽ مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش فراهم ڪري ٿي. علائقي جي ماحولياتي حالت پاڻيءَ جي معيار، نيڪال جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ زرعي سرگرمين سان ويجهي لاڳاپيل آهي. ان ڪري حمل چڪ آباد جي جاگرافي رڳو زرعي اهميت نه پر پاڻيءَ جي انتظام ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان پڻ اهم آهي. == پڻ ڏسو == * [[حمل ڍنڍ]] * [[وارھ تعلقو]] * [[وارھ]] * [[جوناڻي]] * [[گاجي کهاوڙ]] * [[ميرپور (وارھ)]] * [[کنڊو]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] * [[2022ع پاڪستان جون ٻوڏون]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:حمل چڪ آباد]] [[زمرو:وارهه تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] 0xxtyplnfzeu6g7ay369sj9pz2vnfxa 14 103307 415131 2026-09-27T07:51:00Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 415131 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 2j8yco5fo7htzv37qi0xrh90aupb978 0 103308 415137 2026-09-27T07:56:14Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[تڪ اين اي 200 لاڙڪاڻو 1]] کي [[تڪ اين اي 194 لاڙڪاڻو 1]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 415137 wikitext text/x-wiki #چوريو [[تڪ اين اي 194 لاڙڪاڻو 1]] iltdzpzc00u7v2s9gz4vfx1cu8hymco 14 103309 415142 2026-09-27T08:24:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:2016ع جا قيام]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] 415142 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2016ع جا قيام]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] 13m08yu6ij8bedp1ojg3yh2zm6d50fv 415164 415142 2026-09-27T11:18:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 415164 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2016ع جا قيام]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ بلحاظ سال]] qkyhq331r6a26iq6cl1fz5uy02274yw 14 103310 415146 2026-09-27T10:12:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يورپي يونين]] [[زمرو:شمارياتي علائقا]] 415146 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپي يونين]] [[زمرو:شمارياتي علائقا]] lkdlga1zhc6fzcg1jbx0tnc7xtteha1 14 103311 415148 2026-09-27T10:17:44Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 415148 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 2j8yco5fo7htzv37qi0xrh90aupb978 14 103312 415149 2026-09-27T10:18:16Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:ال دي فرانس]] [[زمرو:سينٽر-وال ڊي لوار]] [[زمرو:او-ڊي-فرانس]] [[زمرو:بورغوني-فرانشي-ڪميته]] 415149 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:ال دي فرانس]] [[زمرو:سينٽر-وال ڊي لوار]] [[زمرو:او-ڊي-فرانس]] [[زمرو:بورغوني-فرانشي-ڪميته]] 50q8c3d7m9edlcbx3jt2grjebedsi85 415150 415149 2026-09-27T10:19:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 415150 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:سينٽر-وال ڊي لوار]] o2l2jvpf7d250irfw95c7qfupyvf46r 14 103313 415151 2026-09-27T10:20:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:او دي فرانس]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] 415151 wikitext text/x-wiki [[زمرو:او دي فرانس]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] otyu5xmymqpue0qx860z3ryjzgj8atr 415152 415151 2026-09-27T10:21:02Z Ibne maryam 17680 added [[Category:او دئ فرانس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415152 wikitext text/x-wiki [[زمرو:او دي فرانس]] [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:او دئ فرانس]] r2bn0wctzlfx6ki79zzz3ncv6n9sm9o 14 103314 415153 2026-09-27T10:21:27Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:بورغوني-فرانشي-ڪميته]] 415153 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:بورغوني-فرانشي-ڪميته]] 7psxpcbmljs4ucuuqybevvagku7yq4y 415154 415153 2026-09-27T10:21:58Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:بورغوني-فرانشي-ڪميته]]; added [[Category:برغوني-فرنشئ-ڪميته]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415154 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:برغوني-فرنشئ-ڪميته]] mx249huowhqlmx38qh535wflh7zok11 14 103315 415161 2026-09-27T11:15:12Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ سال]] 415161 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ سال]] 2t0f1w848ww2rjv6jcpsbbilo7kpp5k 14 103316 415162 2026-09-27T11:16:07Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سال]] 415162 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سال]] bcax9u6u4pfm060chw8d9bajb9ncrhq 0 103317 415165 2026-09-27T11:26:07Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1376840056|Monterrey metropolitan area]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 415165 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو<br> Monterrey Metropolitan Area|official_name={{native name|es|Zona Metropolitana de Monterrey}}|type=[[شهر]] ۽ [[ميٽروپوليٽن علائقو]]|image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=290|frame-height=240|zoom=8|frame-coord={{coord|25.7300|-100.4000}} | type1=shape|id1=Q27797574|title1=Municipio de Apodaca|stroke-color1=#CC7910|stroke-width1=0.5|fill1=#CC7910|fill-opacity1=0.4 | type2=shape|id2=Q2038325|title2=Municipio de Cadereyta Jiménez|stroke-color2=#CC7910|stroke-width2=0.5|fill2=#CC7910|fill-opacity2=0.4 | type3=shape|id3=Q6027733|title3=Municipio de El Carmen|stroke-color3=#CC7910|stroke-width3=0.5|fill3=#CC7910|fill-opacity3=0.4 | type4=shape|id4=Q20234950|title4=Municipio de Ciénega de Flores|stroke-color4=#CC7910|stroke-width4=0.5|fill4=#CC7910|fill-opacity4=0.4 | type5=shape|id5=Q3505240|title5=Municipio de García|stroke-color5=#CC7910|stroke-width5=0.5|fill5=#CC7910|fill-opacity5=0.4 | type6=shape|id6=Q20290623|title6=Municipio de General Escobedo|stroke-color6=#CC7910|stroke-width6=0.5|fill6=#CC7910|fill-opacity6=0.4 | type7=shape|id7=Q996738|title7=Municipio de General Zuazua|stroke-color7=#CC7910|stroke-width7=0.5|fill7=#CC7910|fill-opacity7=0.4 | type8=shape|id8=Q20234955|title8=Municipio de Guadalupe|stroke-color8=#CC7910|stroke-width8=0.5|fill8=#CC7910|fill-opacity8=0.4 | type9=shape|id9=Q20234958|title9=Municipio de Juárez|stroke-color9=#CC7910|stroke-width9=0.5|fill9=#CC7910|fill-opacity9=0.4 | type10=shape|id10=Q6905368|title10=Ciudad de Monterrey|stroke-color10=#720000|stroke-width10=0.5|fill10=#720000|fill-opacity10=0.4 | type11=shape|id11=Q3844518|title11=Municipio de Pesquería|stroke-color11=#CC7910|stroke-width11=0.5|fill11=#CC7910|fill-opacity11=0.4 | type12=shape|id12=Q3844496|title12=Municipio de Salinas Victoria|stroke-color12=#CC7910|stroke-width12=0.5|fill12=#CC7910|fill-opacity12=0.4 | type13=shape|id13=Q27797537|title13=Municipio de San Nicolás de los Garza|stroke-color13=#CC7910|stroke-width13=0.5|fill13=#CC7910|fill-opacity13=0.4 | type14=shape|id14=Q20290945|title14=Municipio de San Pedro Garza García|stroke-color14=#CC7910|stroke-width14=0.5|fill14=#CC7910|fill-opacity14=0.4 | type15=shape|id15=Q20234969|title15=Municipio de Santa Catarina|stroke-color15=#CC7910|stroke-width15=0.5|fill15=#CC7910|fill-opacity15=0.4 | type16=shape|id16=Q9044350|title16=Municipio de Santiago|stroke-color16=#CC7910|stroke-width16=0.5|fill16=#CC7910|fill-opacity16=0.4 }}|map_alt=Map of Monterrey Metropolitan Area|map_caption=Interactive Map of Monterrey Metropolitan Area {{Col-begin}} {{Col-break}} {{leftlegend|#C39290|[[Monterrey, Nuevo Leon|City of Monterrey / Ciudad de Monterrey]]}} {{leftlegend|#CC7910|Monterrey Metro Area / Zona Metropolitana}} {{Col-end}}|subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]]|subdivision_name=[[File:Flag of Mexico.svg|border|23px]] [[Mexico]]|subdivision_type1=[[States of Mexico|State(s)]]|subdivision_name1=[[File:Flag of Nuevo Leon.svg|border|23px]] [[Nuevo Leon]]|subdivision_type2=Largest city|subdivision_name2=[[Monterrey]]|subdivision_type3=Other cities|subdivision_name3=&nbsp;- [[Apodaca]]<br />&nbsp;- [[Cadereyta Jiménez]]<br />&nbsp;- [[El Carmen, Nuevo Leon|El Carmen]]<br />&nbsp;- [[Ciénega de Flores]]<br />&nbsp;- [[García, Nuevo León|Garcia]]<br />&nbsp;- [[General Escobedo]]<br />&nbsp;- [[General Zuazua]]<br />&nbsp;- [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]]<br />&nbsp;- [[Juárez, Nuevo León|Juárez]]<br />&nbsp;- [[Pesquería]]<br />&nbsp;- [[Salinas Victoria]]<br />&nbsp;- [[San Nicolás de los Garza]]<br />&nbsp;- [[San Pedro Garza García]]<br />&nbsp;- [[Santa Catarina, Nuevo León|Santa Catarina]]<br />&nbsp;- [[Santiago, Nuevo León|Santiago]]|unit_pref=US|elevation_max_footnotes=|elevation_min_footnotes=|population_as_of=2020 census|area_total_km2=7658|population_rank=[[Metropolitan_areas_of_Mexico|2nd]]|population_footnotes=<ref>[https://www.citypopulation.de/en/mexico/metro/A31__monterrey/ Citypopulation.de] Population of Monterrey metropolitan area</ref>|population_total=5,341,177|population_density_km2=auto|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total|demographics1_title3=Per capita|utc_offset=−6|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=81|iso_code=|website=}} '''مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو''' (اسپيني: ''<small>Área</small> <small>Metropolitana de la Ciudad de Monterrey)</small>''، جيڪو '''گريٽر مونٽيري''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، اتر اوڀر ميڪسيڪو رياست نيوو ليون ۾ هڪ ڪنوربيشن آهي، جيڪو [[مونٽيرئ|مونٽيري]] شهر تي مرڪز آهي. اهو آبادي جي لحاظ کان ميڪسيڪو جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، جنهن جي سال <small>2020</small>ع تائين لڳ ڀڳ <small>53,41,177</small> آبادي هئي. هي علائقو ملڪ لاءِ هڪ اهم صنعتي ۽ اقتصادي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. (MMR) 8uluh5y08gufx94fag8nswlledd8dbs 415166 415165 2026-09-27T11:28:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 415166 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو<br> Monterrey Metropolitan Area|official_name={{native name|es|Zona Metropolitana de Monterrey}}|type=[[شهر]] ۽ [[ميٽروپوليٽن علائقو]]|image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=290|frame-height=240|zoom=8|frame-coord={{coord|25.7300|-100.4000}} | type1=shape|id1=Q27797574|title1=Municipio de Apodaca|stroke-color1=#CC7910|stroke-width1=0.5|fill1=#CC7910|fill-opacity1=0.4 | type2=shape|id2=Q2038325|title2=Municipio de Cadereyta Jiménez|stroke-color2=#CC7910|stroke-width2=0.5|fill2=#CC7910|fill-opacity2=0.4 | type3=shape|id3=Q6027733|title3=Municipio de El Carmen|stroke-color3=#CC7910|stroke-width3=0.5|fill3=#CC7910|fill-opacity3=0.4 | type4=shape|id4=Q20234950|title4=Municipio de Ciénega de Flores|stroke-color4=#CC7910|stroke-width4=0.5|fill4=#CC7910|fill-opacity4=0.4 | type5=shape|id5=Q3505240|title5=Municipio de García|stroke-color5=#CC7910|stroke-width5=0.5|fill5=#CC7910|fill-opacity5=0.4 | type6=shape|id6=Q20290623|title6=Municipio de General Escobedo|stroke-color6=#CC7910|stroke-width6=0.5|fill6=#CC7910|fill-opacity6=0.4 | type7=shape|id7=Q996738|title7=Municipio de General Zuazua|stroke-color7=#CC7910|stroke-width7=0.5|fill7=#CC7910|fill-opacity7=0.4 | type8=shape|id8=Q20234955|title8=Municipio de Guadalupe|stroke-color8=#CC7910|stroke-width8=0.5|fill8=#CC7910|fill-opacity8=0.4 | type9=shape|id9=Q20234958|title9=Municipio de Juárez|stroke-color9=#CC7910|stroke-width9=0.5|fill9=#CC7910|fill-opacity9=0.4 | type10=shape|id10=Q6905368|title10=Ciudad de Monterrey|stroke-color10=#720000|stroke-width10=0.5|fill10=#720000|fill-opacity10=0.4 | type11=shape|id11=Q3844518|title11=Municipio de Pesquería|stroke-color11=#CC7910|stroke-width11=0.5|fill11=#CC7910|fill-opacity11=0.4 | type12=shape|id12=Q3844496|title12=Municipio de Salinas Victoria|stroke-color12=#CC7910|stroke-width12=0.5|fill12=#CC7910|fill-opacity12=0.4 | type13=shape|id13=Q27797537|title13=Municipio de San Nicolás de los Garza|stroke-color13=#CC7910|stroke-width13=0.5|fill13=#CC7910|fill-opacity13=0.4 | type14=shape|id14=Q20290945|title14=Municipio de San Pedro Garza García|stroke-color14=#CC7910|stroke-width14=0.5|fill14=#CC7910|fill-opacity14=0.4 | type15=shape|id15=Q20234969|title15=Municipio de Santa Catarina|stroke-color15=#CC7910|stroke-width15=0.5|fill15=#CC7910|fill-opacity15=0.4 | type16=shape|id16=Q9044350|title16=Municipio de Santiago|stroke-color16=#CC7910|stroke-width16=0.5|fill16=#CC7910|fill-opacity16=0.4 }}|map_alt=Map of Monterrey Metropolitan Area|map_caption=Interactive Map of Monterrey Metropolitan Area {{Col-begin}} {{Col-break}} {{leftlegend|#C39290|[[Monterrey, Nuevo Leon|City of Monterrey / Ciudad de Monterrey]]}} {{leftlegend|#CC7910|Monterrey Metro Area / Zona Metropolitana}} {{Col-end}}|subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]]|subdivision_name=[[File:Flag of Mexico.svg|border|23px]] [[Mexico]]|subdivision_type1=[[States of Mexico|State(s)]]|subdivision_name1=[[File:Flag of Nuevo Leon.svg|border|23px]] [[Nuevo Leon]]|subdivision_type2=Largest city|subdivision_name2=[[Monterrey]]|subdivision_type3=Other cities|subdivision_name3=&nbsp;- [[Apodaca]]<br />&nbsp;- [[Cadereyta Jiménez]]<br />&nbsp;- [[El Carmen, Nuevo Leon|El Carmen]]<br />&nbsp;- [[Ciénega de Flores]]<br />&nbsp;- [[García, Nuevo León|Garcia]]<br />&nbsp;- [[General Escobedo]]<br />&nbsp;- [[General Zuazua]]<br />&nbsp;- [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]]<br />&nbsp;- [[Juárez, Nuevo León|Juárez]]<br />&nbsp;- [[Pesquería]]<br />&nbsp;- [[Salinas Victoria]]<br />&nbsp;- [[San Nicolás de los Garza]]<br />&nbsp;- [[San Pedro Garza García]]<br />&nbsp;- [[Santa Catarina, Nuevo León|Santa Catarina]]<br />&nbsp;- [[Santiago, Nuevo León|Santiago]]|unit_pref=US|elevation_max_footnotes=|elevation_min_footnotes=|population_as_of=2020 census|area_total_km2=7658|population_rank=[[Metropolitan_areas_of_Mexico|2nd]]|population_footnotes=<ref>[https://www.citypopulation.de/en/mexico/metro/A31__monterrey/ Citypopulation.de] Population of Monterrey metropolitan area</ref>|population_total=5,341,177|population_density_km2=auto|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total|demographics1_title3=Per capita|utc_offset=−6|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=81|iso_code=|website=}} '''مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو''' (اسپيني: ''<small>Área</small> <small>Metropolitana de la Ciudad de Monterrey)</small>''، جيڪو '''گريٽر مونٽيري''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، اتر اوڀر ميڪسيڪو رياست نيوو ليون ۾ هڪ ڪنوربيشن آهي، جيڪو [[مونٽيرئ|مونٽيري]] شهر تي مرڪز آهي. اهو آبادي جي لحاظ کان ميڪسيڪو جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، جنهن جي سال <small>2020</small>ع تائين لڳ ڀڳ <small>53,41,177</small> آبادي هئي. هي علائقو ملڪ لاءِ هڪ اهم صنعتي ۽ اقتصادي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]] spp9b9pftg4n62jpj43aciwtlk3374r 415167 415166 2026-09-27T11:29:55Z Ibne maryam 17680 /* */ 415167 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو<br> Monterrey Metropolitan Area|official_name={{native name|es|Zona Metropolitana de Monterrey}}|type=[[شهر]] ۽ [[ميٽروپوليٽن علائقو]]|image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=290|frame-height=240|zoom=8|frame-coord={{coord|25.7300|-100.4000}} | type1=shape|id1=Q27797574|title1=Municipio de Apodaca|stroke-color1=#CC7910|stroke-width1=0.5|fill1=#CC7910|fill-opacity1=0.4 | type2=shape|id2=Q2038325|title2=Municipio de Cadereyta Jiménez|stroke-color2=#CC7910|stroke-width2=0.5|fill2=#CC7910|fill-opacity2=0.4 | type3=shape|id3=Q6027733|title3=Municipio de El Carmen|stroke-color3=#CC7910|stroke-width3=0.5|fill3=#CC7910|fill-opacity3=0.4 | type4=shape|id4=Q20234950|title4=Municipio de Ciénega de Flores|stroke-color4=#CC7910|stroke-width4=0.5|fill4=#CC7910|fill-opacity4=0.4 | type5=shape|id5=Q3505240|title5=Municipio de García|stroke-color5=#CC7910|stroke-width5=0.5|fill5=#CC7910|fill-opacity5=0.4 | type6=shape|id6=Q20290623|title6=Municipio de General Escobedo|stroke-color6=#CC7910|stroke-width6=0.5|fill6=#CC7910|fill-opacity6=0.4 | type7=shape|id7=Q996738|title7=Municipio de General Zuazua|stroke-color7=#CC7910|stroke-width7=0.5|fill7=#CC7910|fill-opacity7=0.4 | type8=shape|id8=Q20234955|title8=Municipio de Guadalupe|stroke-color8=#CC7910|stroke-width8=0.5|fill8=#CC7910|fill-opacity8=0.4 | type9=shape|id9=Q20234958|title9=Municipio de Juárez|stroke-color9=#CC7910|stroke-width9=0.5|fill9=#CC7910|fill-opacity9=0.4 | type10=shape|id10=Q6905368|title10=Ciudad de Monterrey|stroke-color10=#720000|stroke-width10=0.5|fill10=#720000|fill-opacity10=0.4 | type11=shape|id11=Q3844518|title11=Municipio de Pesquería|stroke-color11=#CC7910|stroke-width11=0.5|fill11=#CC7910|fill-opacity11=0.4 | type12=shape|id12=Q3844496|title12=Municipio de Salinas Victoria|stroke-color12=#CC7910|stroke-width12=0.5|fill12=#CC7910|fill-opacity12=0.4 | type13=shape|id13=Q27797537|title13=Municipio de San Nicolás de los Garza|stroke-color13=#CC7910|stroke-width13=0.5|fill13=#CC7910|fill-opacity13=0.4 | type14=shape|id14=Q20290945|title14=Municipio de San Pedro Garza García|stroke-color14=#CC7910|stroke-width14=0.5|fill14=#CC7910|fill-opacity14=0.4 | type15=shape|id15=Q20234969|title15=Municipio de Santa Catarina|stroke-color15=#CC7910|stroke-width15=0.5|fill15=#CC7910|fill-opacity15=0.4 | type16=shape|id16=Q9044350|title16=Municipio de Santiago|stroke-color16=#CC7910|stroke-width16=0.5|fill16=#CC7910|fill-opacity16=0.4 }}|map_alt=Map of Monterrey Metropolitan Area|map_caption=Interactive Map of Monterrey Metropolitan Area {{Col-begin}} {{Col-break}} {{leftlegend|#C39290|[[Monterrey, Nuevo Leon|City of Monterrey / Ciudad de Monterrey]]}} {{leftlegend|#CC7910|Monterrey Metro Area / Zona Metropolitana}} {{Col-end}}|subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]]|subdivision_name=[[File:Flag of Mexico.svg|border|23px]] [[Mexico]]|subdivision_type1=[[States of Mexico|State(s)]]|subdivision_name1=[[File:Flag of Nuevo Leon.svg|border|23px]] [[Nuevo Leon]]|subdivision_type2=Largest city|subdivision_name2=[[Monterrey]]|subdivision_type3=Other cities|subdivision_name3=&nbsp;- [[Apodaca]]<br />&nbsp;- [[Cadereyta Jiménez]]<br />&nbsp;- [[El Carmen, Nuevo Leon|El Carmen]]<br />&nbsp;- [[Ciénega de Flores]]<br />&nbsp;- [[García, Nuevo León|Garcia]]<br />&nbsp;- [[General Escobedo]]<br />&nbsp;- [[General Zuazua]]<br />&nbsp;- [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]]<br />&nbsp;- [[Juárez, Nuevo León|Juárez]]<br />&nbsp;- [[Pesquería]]<br />&nbsp;- [[Salinas Victoria]]<br />&nbsp;- [[San Nicolás de los Garza]]<br />&nbsp;- [[San Pedro Garza García]]<br />&nbsp;- [[Santa Catarina, Nuevo León|Santa Catarina]]<br />&nbsp;- [[Santiago, Nuevo León|Santiago]]|unit_pref=US|elevation_max_footnotes=|elevation_min_footnotes=|population_as_of=2020 census|area_total_km2=7658|population_rank=[[Metropolitan_areas_of_Mexico|2nd]]|population_footnotes=<ref>[https://www.citypopulation.de/en/mexico/metro/A31__monterrey/ Citypopulation.de] Population of Monterrey metropolitan area</ref>|population_total=5,341,177|population_density_km2=auto|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total|demographics1_title3=Per capita|utc_offset=−6|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=81|iso_code=|website=}} '''مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: ''<small>Área</small> <small>Metropolitana de la Ciudad de Monterrey)</small>''، جيڪو '''گريٽر مونٽيري''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، اتر اوڀر [[ميڪسيڪو]] جي رياست نيوو ليون ۾ هڪ ڪنوربيشن آهي، جيڪو [[مونٽيرئ|مونٽيري]] شهر تي مرڪز آهي. اهو آبادي جي لحاظ کان ميڪسيڪو جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، جنهن جي سال <small>2020</small>ع تائين لڳ ڀڳ <small>53,41,177</small> آبادي هئي. هي علائقو ملڪ لاءِ هڪ اهم صنعتي ۽ اقتصادي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]] ef58n2gzv6x80778jrk9d6tkrwsat6h 415168 415167 2026-09-27T11:30:18Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[مونٽيري]] کي [[مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو]] ڏانھن چوريو 415167 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو<br> Monterrey Metropolitan Area|official_name={{native name|es|Zona Metropolitana de Monterrey}}|type=[[شهر]] ۽ [[ميٽروپوليٽن علائقو]]|image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=290|frame-height=240|zoom=8|frame-coord={{coord|25.7300|-100.4000}} | type1=shape|id1=Q27797574|title1=Municipio de Apodaca|stroke-color1=#CC7910|stroke-width1=0.5|fill1=#CC7910|fill-opacity1=0.4 | type2=shape|id2=Q2038325|title2=Municipio de Cadereyta Jiménez|stroke-color2=#CC7910|stroke-width2=0.5|fill2=#CC7910|fill-opacity2=0.4 | type3=shape|id3=Q6027733|title3=Municipio de El Carmen|stroke-color3=#CC7910|stroke-width3=0.5|fill3=#CC7910|fill-opacity3=0.4 | type4=shape|id4=Q20234950|title4=Municipio de Ciénega de Flores|stroke-color4=#CC7910|stroke-width4=0.5|fill4=#CC7910|fill-opacity4=0.4 | type5=shape|id5=Q3505240|title5=Municipio de García|stroke-color5=#CC7910|stroke-width5=0.5|fill5=#CC7910|fill-opacity5=0.4 | type6=shape|id6=Q20290623|title6=Municipio de General Escobedo|stroke-color6=#CC7910|stroke-width6=0.5|fill6=#CC7910|fill-opacity6=0.4 | type7=shape|id7=Q996738|title7=Municipio de General Zuazua|stroke-color7=#CC7910|stroke-width7=0.5|fill7=#CC7910|fill-opacity7=0.4 | type8=shape|id8=Q20234955|title8=Municipio de Guadalupe|stroke-color8=#CC7910|stroke-width8=0.5|fill8=#CC7910|fill-opacity8=0.4 | type9=shape|id9=Q20234958|title9=Municipio de Juárez|stroke-color9=#CC7910|stroke-width9=0.5|fill9=#CC7910|fill-opacity9=0.4 | type10=shape|id10=Q6905368|title10=Ciudad de Monterrey|stroke-color10=#720000|stroke-width10=0.5|fill10=#720000|fill-opacity10=0.4 | type11=shape|id11=Q3844518|title11=Municipio de Pesquería|stroke-color11=#CC7910|stroke-width11=0.5|fill11=#CC7910|fill-opacity11=0.4 | type12=shape|id12=Q3844496|title12=Municipio de Salinas Victoria|stroke-color12=#CC7910|stroke-width12=0.5|fill12=#CC7910|fill-opacity12=0.4 | type13=shape|id13=Q27797537|title13=Municipio de San Nicolás de los Garza|stroke-color13=#CC7910|stroke-width13=0.5|fill13=#CC7910|fill-opacity13=0.4 | type14=shape|id14=Q20290945|title14=Municipio de San Pedro Garza García|stroke-color14=#CC7910|stroke-width14=0.5|fill14=#CC7910|fill-opacity14=0.4 | type15=shape|id15=Q20234969|title15=Municipio de Santa Catarina|stroke-color15=#CC7910|stroke-width15=0.5|fill15=#CC7910|fill-opacity15=0.4 | type16=shape|id16=Q9044350|title16=Municipio de Santiago|stroke-color16=#CC7910|stroke-width16=0.5|fill16=#CC7910|fill-opacity16=0.4 }}|map_alt=Map of Monterrey Metropolitan Area|map_caption=Interactive Map of Monterrey Metropolitan Area {{Col-begin}} {{Col-break}} {{leftlegend|#C39290|[[Monterrey, Nuevo Leon|City of Monterrey / Ciudad de Monterrey]]}} {{leftlegend|#CC7910|Monterrey Metro Area / Zona Metropolitana}} {{Col-end}}|subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]]|subdivision_name=[[File:Flag of Mexico.svg|border|23px]] [[Mexico]]|subdivision_type1=[[States of Mexico|State(s)]]|subdivision_name1=[[File:Flag of Nuevo Leon.svg|border|23px]] [[Nuevo Leon]]|subdivision_type2=Largest city|subdivision_name2=[[Monterrey]]|subdivision_type3=Other cities|subdivision_name3=&nbsp;- [[Apodaca]]<br />&nbsp;- [[Cadereyta Jiménez]]<br />&nbsp;- [[El Carmen, Nuevo Leon|El Carmen]]<br />&nbsp;- [[Ciénega de Flores]]<br />&nbsp;- [[García, Nuevo León|Garcia]]<br />&nbsp;- [[General Escobedo]]<br />&nbsp;- [[General Zuazua]]<br />&nbsp;- [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]]<br />&nbsp;- [[Juárez, Nuevo León|Juárez]]<br />&nbsp;- [[Pesquería]]<br />&nbsp;- [[Salinas Victoria]]<br />&nbsp;- [[San Nicolás de los Garza]]<br />&nbsp;- [[San Pedro Garza García]]<br />&nbsp;- [[Santa Catarina, Nuevo León|Santa Catarina]]<br />&nbsp;- [[Santiago, Nuevo León|Santiago]]|unit_pref=US|elevation_max_footnotes=|elevation_min_footnotes=|population_as_of=2020 census|area_total_km2=7658|population_rank=[[Metropolitan_areas_of_Mexico|2nd]]|population_footnotes=<ref>[https://www.citypopulation.de/en/mexico/metro/A31__monterrey/ Citypopulation.de] Population of Monterrey metropolitan area</ref>|population_total=5,341,177|population_density_km2=auto|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total|demographics1_title3=Per capita|utc_offset=−6|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=81|iso_code=|website=}} '''مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: ''<small>Área</small> <small>Metropolitana de la Ciudad de Monterrey)</small>''، جيڪو '''گريٽر مونٽيري''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، اتر اوڀر [[ميڪسيڪو]] جي رياست نيوو ليون ۾ هڪ ڪنوربيشن آهي، جيڪو [[مونٽيرئ|مونٽيري]] شهر تي مرڪز آهي. اهو آبادي جي لحاظ کان ميڪسيڪو جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، جنهن جي سال <small>2020</small>ع تائين لڳ ڀڳ <small>53,41,177</small> آبادي هئي. هي علائقو ملڪ لاءِ هڪ اهم صنعتي ۽ اقتصادي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]] ef58n2gzv6x80778jrk9d6tkrwsat6h 415170 415168 2026-09-27T11:31:02Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415170 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو<br> Monterrey Metropolitan Area|official_name={{native name|es|Zona Metropolitana de Monterrey}}|type=[[شهر]] ۽ [[ميٽروپوليٽن علائقو]]|image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=290|frame-height=240|zoom=8|frame-coord={{coord|25.7300|-100.4000}} | type1=shape|id1=Q27797574|title1=Municipio de Apodaca|stroke-color1=#CC7910|stroke-width1=0.5|fill1=#CC7910|fill-opacity1=0.4 | type2=shape|id2=Q2038325|title2=Municipio de Cadereyta Jiménez|stroke-color2=#CC7910|stroke-width2=0.5|fill2=#CC7910|fill-opacity2=0.4 | type3=shape|id3=Q6027733|title3=Municipio de El Carmen|stroke-color3=#CC7910|stroke-width3=0.5|fill3=#CC7910|fill-opacity3=0.4 | type4=shape|id4=Q20234950|title4=Municipio de Ciénega de Flores|stroke-color4=#CC7910|stroke-width4=0.5|fill4=#CC7910|fill-opacity4=0.4 | type5=shape|id5=Q3505240|title5=Municipio de García|stroke-color5=#CC7910|stroke-width5=0.5|fill5=#CC7910|fill-opacity5=0.4 | type6=shape|id6=Q20290623|title6=Municipio de General Escobedo|stroke-color6=#CC7910|stroke-width6=0.5|fill6=#CC7910|fill-opacity6=0.4 | type7=shape|id7=Q996738|title7=Municipio de General Zuazua|stroke-color7=#CC7910|stroke-width7=0.5|fill7=#CC7910|fill-opacity7=0.4 | type8=shape|id8=Q20234955|title8=Municipio de Guadalupe|stroke-color8=#CC7910|stroke-width8=0.5|fill8=#CC7910|fill-opacity8=0.4 | type9=shape|id9=Q20234958|title9=Municipio de Juárez|stroke-color9=#CC7910|stroke-width9=0.5|fill9=#CC7910|fill-opacity9=0.4 | type10=shape|id10=Q6905368|title10=Ciudad de Monterrey|stroke-color10=#720000|stroke-width10=0.5|fill10=#720000|fill-opacity10=0.4 | type11=shape|id11=Q3844518|title11=Municipio de Pesquería|stroke-color11=#CC7910|stroke-width11=0.5|fill11=#CC7910|fill-opacity11=0.4 | type12=shape|id12=Q3844496|title12=Municipio de Salinas Victoria|stroke-color12=#CC7910|stroke-width12=0.5|fill12=#CC7910|fill-opacity12=0.4 | type13=shape|id13=Q27797537|title13=Municipio de San Nicolás de los Garza|stroke-color13=#CC7910|stroke-width13=0.5|fill13=#CC7910|fill-opacity13=0.4 | type14=shape|id14=Q20290945|title14=Municipio de San Pedro Garza García|stroke-color14=#CC7910|stroke-width14=0.5|fill14=#CC7910|fill-opacity14=0.4 | type15=shape|id15=Q20234969|title15=Municipio de Santa Catarina|stroke-color15=#CC7910|stroke-width15=0.5|fill15=#CC7910|fill-opacity15=0.4 | type16=shape|id16=Q9044350|title16=Municipio de Santiago|stroke-color16=#CC7910|stroke-width16=0.5|fill16=#CC7910|fill-opacity16=0.4 }}|map_alt=Map of Monterrey Metropolitan Area|map_caption=Interactive Map of Monterrey Metropolitan Area {{Col-begin}} {{Col-break}} {{leftlegend|#C39290|[[Monterrey, Nuevo Leon|City of Monterrey / Ciudad de Monterrey]]}} {{leftlegend|#CC7910|Monterrey Metro Area / Zona Metropolitana}} {{Col-end}}|subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]]|subdivision_name=[[File:Flag of Mexico.svg|border|23px]] [[Mexico]]|subdivision_type1=[[States of Mexico|State(s)]]|subdivision_name1=[[File:Flag of Nuevo Leon.svg|border|23px]] [[Nuevo Leon]]|subdivision_type2=Largest city|subdivision_name2=[[Monterrey]]|subdivision_type3=Other cities|subdivision_name3=&nbsp;- [[Apodaca]]<br />&nbsp;- [[Cadereyta Jiménez]]<br />&nbsp;- [[El Carmen, Nuevo Leon|El Carmen]]<br />&nbsp;- [[Ciénega de Flores]]<br />&nbsp;- [[García, Nuevo León|Garcia]]<br />&nbsp;- [[General Escobedo]]<br />&nbsp;- [[General Zuazua]]<br />&nbsp;- [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]]<br />&nbsp;- [[Juárez, Nuevo León|Juárez]]<br />&nbsp;- [[Pesquería]]<br />&nbsp;- [[Salinas Victoria]]<br />&nbsp;- [[San Nicolás de los Garza]]<br />&nbsp;- [[San Pedro Garza García]]<br />&nbsp;- [[Santa Catarina, Nuevo León|Santa Catarina]]<br />&nbsp;- [[Santiago, Nuevo León|Santiago]]|unit_pref=US|elevation_max_footnotes=|elevation_min_footnotes=|population_as_of=2020 census|area_total_km2=7658|population_rank=[[Metropolitan_areas_of_Mexico|2nd]]|population_footnotes=<ref>[https://www.citypopulation.de/en/mexico/metro/A31__monterrey/ Citypopulation.de] Population of Monterrey metropolitan area</ref>|population_total=5,341,177|population_density_km2=auto|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total|demographics1_title3=Per capita|utc_offset=−6|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=81|iso_code=|website=}} '''مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: ''<small>Área</small> <small>Metropolitana de la Ciudad de Monterrey)</small>''، جيڪو '''گريٽر مونٽيري''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، اتر اوڀر [[ميڪسيڪو]] جي رياست نيوو ليون ۾ هڪ ڪنوربيشن آهي، جيڪو [[مونٽيرئ|مونٽيري]] شهر تي مرڪز آهي. اهو آبادي جي لحاظ کان ميڪسيڪو جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، جنهن جي سال <small>2020</small>ع تائين لڳ ڀڳ <small>53,41,177</small> آبادي هئي. هي علائقو ملڪ لاءِ هڪ اهم صنعتي ۽ اقتصادي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]] tnujemlczkrpg01qliw5ret0sb104s0 415172 415170 2026-09-27T11:34:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 415172 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو|official_name=Monterrey Metropolitan Area|type=[[شهر]] ۽ [[ميٽروپوليٽن علائقو]]|image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=290|frame-height=240|zoom=8|frame-coord={{coord|25.7300|-100.4000}} | type1=shape|id1=Q27797574|title1=Municipio de Apodaca|stroke-color1=#CC7910|stroke-width1=0.5|fill1=#CC7910|fill-opacity1=0.4 | type2=shape|id2=Q2038325|title2=Municipio de Cadereyta Jiménez|stroke-color2=#CC7910|stroke-width2=0.5|fill2=#CC7910|fill-opacity2=0.4 | type3=shape|id3=Q6027733|title3=Municipio de El Carmen|stroke-color3=#CC7910|stroke-width3=0.5|fill3=#CC7910|fill-opacity3=0.4 | type4=shape|id4=Q20234950|title4=Municipio de Ciénega de Flores|stroke-color4=#CC7910|stroke-width4=0.5|fill4=#CC7910|fill-opacity4=0.4 | type5=shape|id5=Q3505240|title5=Municipio de García|stroke-color5=#CC7910|stroke-width5=0.5|fill5=#CC7910|fill-opacity5=0.4 | type6=shape|id6=Q20290623|title6=Municipio de General Escobedo|stroke-color6=#CC7910|stroke-width6=0.5|fill6=#CC7910|fill-opacity6=0.4 | type7=shape|id7=Q996738|title7=Municipio de General Zuazua|stroke-color7=#CC7910|stroke-width7=0.5|fill7=#CC7910|fill-opacity7=0.4 | type8=shape|id8=Q20234955|title8=Municipio de Guadalupe|stroke-color8=#CC7910|stroke-width8=0.5|fill8=#CC7910|fill-opacity8=0.4 | type9=shape|id9=Q20234958|title9=Municipio de Juárez|stroke-color9=#CC7910|stroke-width9=0.5|fill9=#CC7910|fill-opacity9=0.4 | type10=shape|id10=Q6905368|title10=Ciudad de Monterrey|stroke-color10=#720000|stroke-width10=0.5|fill10=#720000|fill-opacity10=0.4 | type11=shape|id11=Q3844518|title11=Municipio de Pesquería|stroke-color11=#CC7910|stroke-width11=0.5|fill11=#CC7910|fill-opacity11=0.4 | type12=shape|id12=Q3844496|title12=Municipio de Salinas Victoria|stroke-color12=#CC7910|stroke-width12=0.5|fill12=#CC7910|fill-opacity12=0.4 | type13=shape|id13=Q27797537|title13=Municipio de San Nicolás de los Garza|stroke-color13=#CC7910|stroke-width13=0.5|fill13=#CC7910|fill-opacity13=0.4 | type14=shape|id14=Q20290945|title14=Municipio de San Pedro Garza García|stroke-color14=#CC7910|stroke-width14=0.5|fill14=#CC7910|fill-opacity14=0.4 | type15=shape|id15=Q20234969|title15=Municipio de Santa Catarina|stroke-color15=#CC7910|stroke-width15=0.5|fill15=#CC7910|fill-opacity15=0.4 | type16=shape|id16=Q9044350|title16=Municipio de Santiago|stroke-color16=#CC7910|stroke-width16=0.5|fill16=#CC7910|fill-opacity16=0.4 }}|map_alt=Map of Monterrey Metropolitan Area|map_caption=Interactive Map of Monterrey Metropolitan Area {{Col-begin}} {{Col-break}} {{leftlegend|#C39290|[[Monterrey, Nuevo Leon|City of Monterrey / Ciudad de Monterrey]]}} {{leftlegend|#CC7910|Monterrey Metro Area / Zona Metropolitana}} {{Col-end}}|subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]]|subdivision_name=[[File:Flag of Mexico.svg|border|23px]] [[Mexico]]|subdivision_type1=[[States of Mexico|State(s)]]|subdivision_name1=[[File:Flag of Nuevo Leon.svg|border|23px]] [[Nuevo Leon]]|subdivision_type2=Largest city|subdivision_name2=[[Monterrey]]|subdivision_type3=Other cities|subdivision_name3=&nbsp;- [[Apodaca]]<br />&nbsp;- [[Cadereyta Jiménez]]<br />&nbsp;- [[El Carmen, Nuevo Leon|El Carmen]]<br />&nbsp;- [[Ciénega de Flores]]<br />&nbsp;- [[García, Nuevo León|Garcia]]<br />&nbsp;- [[General Escobedo]]<br />&nbsp;- [[General Zuazua]]<br />&nbsp;- [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]]<br />&nbsp;- [[Juárez, Nuevo León|Juárez]]<br />&nbsp;- [[Pesquería]]<br />&nbsp;- [[Salinas Victoria]]<br />&nbsp;- [[San Nicolás de los Garza]]<br />&nbsp;- [[San Pedro Garza García]]<br />&nbsp;- [[Santa Catarina, Nuevo León|Santa Catarina]]<br />&nbsp;- [[Santiago, Nuevo León|Santiago]]|unit_pref=US|elevation_max_footnotes=|elevation_min_footnotes=|population_as_of=2020 census|area_total_km2=7658|population_rank=[[Metropolitan_areas_of_Mexico|2nd]]|population_footnotes=<ref>[https://www.citypopulation.de/en/mexico/metro/A31__monterrey/ Citypopulation.de] Population of Monterrey metropolitan area</ref>|population_total=5,341,177|population_density_km2=auto|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total|demographics1_title3=Per capita|utc_offset=−6|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=81|iso_code=|website=|native_name={{native name|es|Zona Metropolitana de Monterrey}}|settlement_type=[[شهر]] ۽ [[ميٽروپوليٽن علائقو]]|image_skyline=A|image_size=300px|image_caption=Mo}} '''مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: ''<small>Área</small> <small>Metropolitana de la Ciudad de Monterrey)</small>''، جيڪو '''گريٽر مونٽيري''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، اتر اوڀر [[ميڪسيڪو]] جي رياست نيوو ليون ۾ هڪ ڪنوربيشن آهي، جيڪو [[مونٽيرئ|مونٽيري]] شهر تي مرڪز آهي. اهو آبادي جي لحاظ کان ميڪسيڪو جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، جنهن جي سال <small>2020</small>ع تائين لڳ ڀڳ <small>53,41,177</small> آبادي هئي. هي علائقو ملڪ لاءِ هڪ اهم صنعتي ۽ اقتصادي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]] okgq010f8k1ofuiqaz860quxssiv4gi 415173 415172 2026-09-27T11:36:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 415173 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو|official_name=Monterrey Metropolitan Area|type=[[شهر]] ۽ [[ميٽروپوليٽن علائقو]]|image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=290|frame-height=240|zoom=8|frame-coord={{coord|25.7300|-100.4000}} | type1=shape|id1=Q27797574|title1=Municipio de Apodaca|stroke-color1=#CC7910|stroke-width1=0.5|fill1=#CC7910|fill-opacity1=0.4 | type2=shape|id2=Q2038325|title2=Municipio de Cadereyta Jiménez|stroke-color2=#CC7910|stroke-width2=0.5|fill2=#CC7910|fill-opacity2=0.4 | type3=shape|id3=Q6027733|title3=Municipio de El Carmen|stroke-color3=#CC7910|stroke-width3=0.5|fill3=#CC7910|fill-opacity3=0.4 | type4=shape|id4=Q20234950|title4=Municipio de Ciénega de Flores|stroke-color4=#CC7910|stroke-width4=0.5|fill4=#CC7910|fill-opacity4=0.4 | type5=shape|id5=Q3505240|title5=Municipio de García|stroke-color5=#CC7910|stroke-width5=0.5|fill5=#CC7910|fill-opacity5=0.4 | type6=shape|id6=Q20290623|title6=Municipio de General Escobedo|stroke-color6=#CC7910|stroke-width6=0.5|fill6=#CC7910|fill-opacity6=0.4 | type7=shape|id7=Q996738|title7=Municipio de General Zuazua|stroke-color7=#CC7910|stroke-width7=0.5|fill7=#CC7910|fill-opacity7=0.4 | type8=shape|id8=Q20234955|title8=Municipio de Guadalupe|stroke-color8=#CC7910|stroke-width8=0.5|fill8=#CC7910|fill-opacity8=0.4 | type9=shape|id9=Q20234958|title9=Municipio de Juárez|stroke-color9=#CC7910|stroke-width9=0.5|fill9=#CC7910|fill-opacity9=0.4 | type10=shape|id10=Q6905368|title10=Ciudad de Monterrey|stroke-color10=#720000|stroke-width10=0.5|fill10=#720000|fill-opacity10=0.4 | type11=shape|id11=Q3844518|title11=Municipio de Pesquería|stroke-color11=#CC7910|stroke-width11=0.5|fill11=#CC7910|fill-opacity11=0.4 | type12=shape|id12=Q3844496|title12=Municipio de Salinas Victoria|stroke-color12=#CC7910|stroke-width12=0.5|fill12=#CC7910|fill-opacity12=0.4 | type13=shape|id13=Q27797537|title13=Municipio de San Nicolás de los Garza|stroke-color13=#CC7910|stroke-width13=0.5|fill13=#CC7910|fill-opacity13=0.4 | type14=shape|id14=Q20290945|title14=Municipio de San Pedro Garza García|stroke-color14=#CC7910|stroke-width14=0.5|fill14=#CC7910|fill-opacity14=0.4 | type15=shape|id15=Q20234969|title15=Municipio de Santa Catarina|stroke-color15=#CC7910|stroke-width15=0.5|fill15=#CC7910|fill-opacity15=0.4 | type16=shape|id16=Q9044350|title16=Municipio de Santiago|stroke-color16=#CC7910|stroke-width16=0.5|fill16=#CC7910|fill-opacity16=0.4 }}|map_alt=Map of Monterrey Metropolitan Area|map_caption=Interactive Map of Monterrey Metropolitan Area {{Col-begin}} {{Col-break}} {{leftlegend|#C39290|[[Monterrey, Nuevo Leon|City of Monterrey / Ciudad de Monterrey]]}} {{leftlegend|#CC7910|Monterrey Metro Area / Zona Metropolitana}} {{Col-end}}|subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]]|subdivision_name=[[File:Flag of Mexico.svg|border|23px]] [[Mexico]]|subdivision_type1=[[States of Mexico|State(s)]]|subdivision_name1=[[File:Flag of Nuevo Leon.svg|border|23px]] [[Nuevo Leon]]|subdivision_type2=Largest city|subdivision_name2=[[Monterrey]]|subdivision_type3=Other cities|subdivision_name3=&nbsp;- [[Apodaca]]<br />&nbsp;- [[Cadereyta Jiménez]]<br />&nbsp;- [[El Carmen, Nuevo Leon|El Carmen]]<br />&nbsp;- [[Ciénega de Flores]]<br />&nbsp;- [[García, Nuevo León|Garcia]]<br />&nbsp;- [[General Escobedo]]<br />&nbsp;- [[General Zuazua]]<br />&nbsp;- [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]]<br />&nbsp;- [[Juárez, Nuevo León|Juárez]]<br />&nbsp;- [[Pesquería]]<br />&nbsp;- [[Salinas Victoria]]<br />&nbsp;- [[San Nicolás de los Garza]]<br />&nbsp;- [[San Pedro Garza García]]<br />&nbsp;- [[Santa Catarina, Nuevo León|Santa Catarina]]<br />&nbsp;- [[Santiago, Nuevo León|Santiago]]|unit_pref=US|elevation_max_footnotes=|elevation_min_footnotes=|population_as_of=2020 census|area_total_km2=7658|population_rank=[[Metropolitan_areas_of_Mexico|2nd]]|population_footnotes=<ref>[https://www.citypopulation.de/en/mexico/metro/A31__monterrey/ Citypopulation.de] Population of Monterrey metropolitan area</ref>|population_total=5,341,177|population_density_km2=auto|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total|demographics1_title3=Per capita|utc_offset=−6|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=81|iso_code=|website=|native_name={{native name|es|Zona Metropolitana de Monterrey}}|settlement_type=[[شهر]] ۽ [[ميٽروپوليٽن علائقو]]|image_skyline={{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | perrow = 1/1/1 | caption_align = center | image1 = Skyline de Monterrey (cropped).jpg | caption1 = Aerial view of Monterrey | image2 = Club Campestre de Monterrey A.C.jpg | caption2 = Campestre de Monterrey | image3 = | caption3 = Skyline of the city }}|image_size=300px|image_caption=}} '''مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: ''<small>Área</small> <small>Metropolitana de la Ciudad de Monterrey)</small>''، جيڪو '''گريٽر مونٽيري''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، اتر اوڀر [[ميڪسيڪو]] جي رياست نيوو ليون ۾ هڪ ڪنوربيشن آهي، جيڪو [[مونٽيرئ|مونٽيري]] شهر تي مرڪز آهي. اهو آبادي جي لحاظ کان ميڪسيڪو جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، جنهن جي سال <small>2020</small>ع تائين لڳ ڀڳ <small>53,41,177</small> آبادي هئي. هي علائقو ملڪ لاءِ هڪ اهم صنعتي ۽ اقتصادي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]] p3fpu5paqjxfrmei8idc9mampxai65d 415174 415173 2026-09-27T11:40:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 415174 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو|official_name=Monterrey Metropolitan Area|type=[[شهر]] ۽ [[ميٽروپوليٽن علائقو]]|image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=290|frame-height=240|zoom=8|frame-coord={{coord|25.7300|-100.4000}} | type1=shape|id1=Q27797574|title1=Municipio de Apodaca|stroke-color1=#CC7910|stroke-width1=0.5|fill1=#CC7910|fill-opacity1=0.4 | type2=shape|id2=Q2038325|title2=Municipio de Cadereyta Jiménez|stroke-color2=#CC7910|stroke-width2=0.5|fill2=#CC7910|fill-opacity2=0.4 | type3=shape|id3=Q6027733|title3=Municipio de El Carmen|stroke-color3=#CC7910|stroke-width3=0.5|fill3=#CC7910|fill-opacity3=0.4 | type4=shape|id4=Q20234950|title4=Municipio de Ciénega de Flores|stroke-color4=#CC7910|stroke-width4=0.5|fill4=#CC7910|fill-opacity4=0.4 | type5=shape|id5=Q3505240|title5=Municipio de García|stroke-color5=#CC7910|stroke-width5=0.5|fill5=#CC7910|fill-opacity5=0.4 | type6=shape|id6=Q20290623|title6=Municipio de General Escobedo|stroke-color6=#CC7910|stroke-width6=0.5|fill6=#CC7910|fill-opacity6=0.4 | type7=shape|id7=Q996738|title7=Municipio de General Zuazua|stroke-color7=#CC7910|stroke-width7=0.5|fill7=#CC7910|fill-opacity7=0.4 | type8=shape|id8=Q20234955|title8=Municipio de Guadalupe|stroke-color8=#CC7910|stroke-width8=0.5|fill8=#CC7910|fill-opacity8=0.4 | type9=shape|id9=Q20234958|title9=Municipio de Juárez|stroke-color9=#CC7910|stroke-width9=0.5|fill9=#CC7910|fill-opacity9=0.4 | type10=shape|id10=Q6905368|title10=Ciudad de Monterrey|stroke-color10=#720000|stroke-width10=0.5|fill10=#720000|fill-opacity10=0.4 | type11=shape|id11=Q3844518|title11=Municipio de Pesquería|stroke-color11=#CC7910|stroke-width11=0.5|fill11=#CC7910|fill-opacity11=0.4 | type12=shape|id12=Q3844496|title12=Municipio de Salinas Victoria|stroke-color12=#CC7910|stroke-width12=0.5|fill12=#CC7910|fill-opacity12=0.4 | type13=shape|id13=Q27797537|title13=Municipio de San Nicolás de los Garza|stroke-color13=#CC7910|stroke-width13=0.5|fill13=#CC7910|fill-opacity13=0.4 | type14=shape|id14=Q20290945|title14=Municipio de San Pedro Garza García|stroke-color14=#CC7910|stroke-width14=0.5|fill14=#CC7910|fill-opacity14=0.4 | type15=shape|id15=Q20234969|title15=Municipio de Santa Catarina|stroke-color15=#CC7910|stroke-width15=0.5|fill15=#CC7910|fill-opacity15=0.4 | type16=shape|id16=Q9044350|title16=Municipio de Santiago|stroke-color16=#CC7910|stroke-width16=0.5|fill16=#CC7910|fill-opacity16=0.4 }}|map_alt=Map of Monterrey Metropolitan Area|map_caption=Interactive Map of Monterrey Metropolitan Area {{Col-begin}} {{Col-break}} {{leftlegend|#C39290|[[Monterrey, Nuevo Leon|City of Monterrey / Ciudad de Monterrey]]}} {{leftlegend|#CC7910|Monterrey Metro Area / Zona Metropolitana}} {{Col-end}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|ميڪسيڪو}}|subdivision_type1=[[ميڪسيڪو جي رياستون|رياست]]|subdivision_name1=نيويو ليون|subdivision_type2=سڀ کان وڏو شهر|subdivision_name2=[[مونٽيرئ]]|subdivision_type3=ٻيا شهر|subdivision_name3=&nbsp;- [[Apodaca]]<br />&nbsp;- [[Cadereyta Jiménez]]<br />&nbsp;- [[El Carmen, Nuevo Leon|El Carmen]]<br />&nbsp;- [[Ciénega de Flores]]<br />&nbsp;- [[García, Nuevo León|Garcia]]<br />&nbsp;- [[General Escobedo]]<br />&nbsp;- [[General Zuazua]]<br />&nbsp;- [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]]<br />&nbsp;- [[Juárez, Nuevo León|Juárez]]<br />&nbsp;- [[Pesquería]]<br />&nbsp;- [[Salinas Victoria]]<br />&nbsp;- [[San Nicolás de los Garza]]<br />&nbsp;- [[San Pedro Garza García]]<br />&nbsp;- [[Santa Catarina, Nuevo León|Santa Catarina]]<br />&nbsp;- [[Santiago, Nuevo León|Santiago]]|unit_pref=US|elevation_max_footnotes=|elevation_min_footnotes=|population_as_of=2020 census|area_total_km2=7658|population_rank=[[Metropolitan_areas_of_Mexico|2nd]]|population_footnotes=<ref>[https://www.citypopulation.de/en/mexico/metro/A31__monterrey/ Citypopulation.de] Population of Monterrey metropolitan area</ref>|population_total=53,41,177|population_density_km2=auto|demographics_type1=[[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]]|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=Year|demographics1_title2=Total|demographics1_title3=Per capita|utc_offset=−6|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=81|iso_code=|website=|native_name={{native name|es|Zona Metropolitana de Monterrey}}|settlement_type=[[شهر]] ۽ [[ميٽروپوليٽن علائقو]]|image_skyline={{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | perrow = 1/1/1 | caption_align = center | image1 = Skyline de Monterrey (cropped).jpg | caption1 = Aerial view of Monterrey | image2 = Club Campestre de Monterrey A.C.jpg | caption2 = Campestre de Monterrey | image3 = | caption3 = Skyline of the city }}|image_size=300px|image_caption=}} '''مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: ''<small>Área</small> <small>Metropolitana de la Ciudad de Monterrey)</small>''، جيڪو '''گريٽر مونٽيري''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، اتر اوڀر [[ميڪسيڪو]] جي رياست نيوو ليون ۾ هڪ ڪنوربيشن آهي، جيڪو [[مونٽيرئ|مونٽيري]] شهر تي مرڪز آهي. اهو آبادي جي لحاظ کان ميڪسيڪو جو ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، جنهن جي سال <small>2020</small>ع تائين لڳ ڀڳ <small>53,41,177</small> آبادي هئي. هي علائقو ملڪ لاءِ هڪ اهم صنعتي ۽ اقتصادي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]] erw5p2yxyabqu1e9de8y6jxbu3vfojz 0 103318 415169 2026-09-27T11:30:19Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[مونٽيري]] کي [[مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو]] ڏانھن چوريو 415169 wikitext text/x-wiki #چوريو [[مونٽيري ميٽروپوليٽن علائقو]] 0bna7hvnom4ueojrhdl4k7bc41f4hez 14 103319 415171 2026-09-27T11:31:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]] 415171 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا]] rfajsc8gozxiv6yhqs8crz8l6vui17v 0 103320 415175 2026-09-27T11:51:30Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1376502576|List of states of Mexico]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 415175 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' (اسپيني: {{langx|es|estado}})، سرڪاري طور تي هڪ '''آزاد ۽ خودمختيار رياست''' ( {{langx|es|estado libre y soberano|links=no}})، ميڪسيڪو جي آئين جي مطابق [[ميڪسيڪو]] جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ 2,462 ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا '''[[ميڪسيڪو سٽي]]''' (<small>اسپيني: {{langx|es|Ciudad de México}})،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. 2jo3y7rtbxx2nyy7tenpqe2ycp5xva8 415176 415175 2026-09-27T11:55:45Z Ibne maryam 17680 /* */ 415176 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' (اسپيني: estado)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: estado libre y soberano)، ميڪسيڪو جي آئين جي مطابق [[ميڪسيڪو]] جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي 8 رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ 2,462 ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] (<small>اسپيني: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي رياستون]] rs1k3usqkbpm16kqp2oiea5x6isp5qc 415177 415176 2026-09-27T11:57:31Z Ibne maryam 17680 /* */ 415177 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي 8 رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي رياستون]] a8cy9nhfc8wpk25j96l2skq7ol2n2sc